MediaWiki:Common.css

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>MediaWiki:Common.css</title>
    <ns>8</ns>
    <id>7425</id>
    <revision>
      <id>2004130</id>
      <parentid>1926332</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SSastry (WMF)</username>
        <id>19869</id>
      </contributor>
      <comment>Cite CSS: Workaround some backend bugs to ensure Cite rendering for Parsoid matches legacy</comment>
      <origin>2004130</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="16782" sha1="pfz1vb6r99isj2iw7btl6dqtz9oil79" xml:space="preserve">/*
 * This is the CSS common to all desktop skins on en.Wikipedia.
 * Styling inside .mw-parser-output should generally use TemplateStyles.
 */
/* Reset italic styling set by user agent */
cite,
dfn {
	font-style: inherit;
}

/* Straight quote marks for &lt;q&gt; */
q {
	quotes: '&quot;' '&quot;' &quot;'&quot; &quot;'&quot;;
}

/* Avoid collision of blockquote with floating elements by swapping margin and padding */
blockquote {
	overflow: hidden;
	margin: 1em 0;
	padding: 0 40px;
}

/* Consistent size for &lt;small&gt;, &lt;sub&gt; and &lt;sup&gt; */
small {
	font-size: 85%;
}

.mw-body-content sub,
.mw-body-content sup {
	font-size: 80%;
}

/* Same spacing for indented and unindented paragraphs on talk pages */
.ns-talk .mw-body-content dd {
	margin-top: 0.4em;
	margin-bottom: 0.4em;
}

/* Reduce page jumps by hiding collapsed/dismissed content */
.client-js .mw-special-Watchlist #watchlist-message,
.client-js .collapsible:not( .mw-made-collapsible).collapsed &gt; tbody &gt; tr:not(:first-child),

/* Hide charinsert base for those not using the gadget */
#editpage-specialchars {
	display: none;
}

/* Make the list of references smaller
 * Keep in sync with Template:Refbegin/styles.css
 * And Template:Reflist/styles.css
 */
ol.references {
	font-size: 90%;
	margin-bottom: 0.5em;
}

/* T156351: Support for Parsoid's Cite implementation */
span[rel=&quot;mw:referencedBy&quot;] {
    counter-reset: mw-ref-linkback 0;
}
span[rel=&quot;mw:referencedBy&quot;] &gt; a::before {
    content: counter( mw-ref-linkback, lower-alpha );
}
[rel~='mw:referencedBy']::before {
  content:'^ ';
  font-weight: bold;
}

/* Styling for jQuery makeCollapsible, matching that of collapseButton */
.mw-parser-output .mw-collapsible-toggle:not(.mw-ui-button) {
	font-weight: normal;
	/* @noflip */
	text-align: right;
	padding-right: 0.2em;
	padding-left: 0.2em;
}

.mw-collapsible-leftside-toggle .mw-collapsible-toggle {
	/* @noflip */
	float: left;
	/* @noflip */
	text-align: left;
}

/* Lists in wikitable data cells are always left-aligned */
.wikitable td ul,
.wikitable td ol,
.wikitable td dl {
	/* @noflip */
	text-align: left;
}

/* Fix for hieroglyphs specificity issue in infoboxes ([[phab:T43869]]) */
.mw-parser-output table.mw-hiero-table td {
	vertical-align: middle;
}

/* Change the external link icon to a PDF icon for all PDF files */
.mw-parser-output a[href$=&quot;.pdf&quot;].external,
.mw-parser-output a[href*=&quot;.pdf?&quot;].external,
.mw-parser-output a[href*=&quot;.pdf#&quot;].external,
.mw-parser-output a[href$=&quot;.PDF&quot;].external,
.mw-parser-output a[href*=&quot;.PDF?&quot;].external,
.mw-parser-output a[href*=&quot;.PDF#&quot;].external {
	background: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4d/Icon_pdf_file.png&quot;) no-repeat right;
	/* @noflip */
	padding: 8px 18px 8px 0;
}

/* System messages styled similarly to fmbox */
div.mw-warning-with-logexcerpt,
div.mw-lag-warn-high,
div.mw-cascadeprotectedwarning,
div#mw-protect-cascadeon,
div.titleblacklist-warning {
	clear: both;
	margin: 0.2em 0;
	border: 1px solid #bb7070;
	background-color: #ffdbdb;
	padding: 0.25em 0.9em;
	box-sizing: border-box;
}

/* default colors for partial block message */
.mw-contributions-blocked-notice-partial .mw-warning-with-logexcerpt {
	border-color: #fc3;
	background-color: #fef6e7;
}

/* Increase the height of the image upload box */
#wpUploadDescription {
	height: 13em;
}

/* Minimum thumb width */
figure[typeof~='mw:File/Thumb'],
figure[typeof~='mw:File/Frame'],
.thumbinner {
	min-width: 100px;
}

/* Prevent floating boxes from overlapping any category listings,
   file histories, edit previews, and edit [Show changes] views. */
#mw-subcategories,
#mw-pages,
#mw-category-media,
#filehistory,
#wikiPreview,
#wikiDiff {
	clear: both;
}

/* Styling for Abuse Filter tags */
.mw-tag-markers {
	font-style: italic;
	font-size: 90%;
}

/* Hide stuff meant for accounts with special permissions. Made visible again in
   [[MediaWiki:Group-checkuser.css]], [[MediaWiki:Group-sysop.css]], [[MediaWiki:Group-abusefilter.css]],
   [[MediaWiki:Group-abusefilter-helper.css]], [[MediaWiki:Group-patroller.css]],
   [[MediaWiki:Group-templateeditor.css]], [[MediaWiki:Group-extendedmover.css]],
   [[MediaWiki:Group-extendedconfirmed.css]], and [[Mediawiki:Group-autoconfirmed.css]]. */
.checkuser-show,
.sysop-show,
.abusefilter-show,
.abusefilter-helper-show,
.patroller-show,
.templateeditor-show,
.extendedmover-show,
.extendedconfirmed-show,
.autoconfirmed-show,
.user-show {
	display: none;
}

/* Hide the redlink generated by {{Editnotice}},
   this overrides the &quot;.sysop-show { display: none; }&quot; above that applies
   to the same link as well. See [[phab:T45013]]

   Hide the images in editnotices to keep them readable in VE view.
   Long term, editnotices should become a core feature so that they can be designed responsive. */
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .editnotice-redlink,
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .mbox-image,
.ve-ui-mwNoticesPopupTool-item .mbox-imageright {
	display: none !important;
}

/* Remove bullets when there are multiple edit page warnings */
ul.permissions-errors {
	margin: 0;
}

ul.permissions-errors &gt; li {
	list-style: none;
}

/* larger inline math */
span.mwe-math-mathml-inline {
	font-size: 118%;
}

/* Make &lt;math display=&quot;block&quot;&gt; be left aligned with one space indent for 
 * compatibility with style conventions
 */
.mwe-math-fallback-image-display,
.mwe-math-mathml-display {
	margin-left: 1.6em !important;
	margin-top: 0.6em;
	margin-bottom: 0.6em;
}

.mwe-math-mathml-display math {
	display: inline;
}

@media screen {
	/* Gallery styles background changes are restricted to screen view.
	   In printing we should avoid applying backgrounds. */
	/* The backgrounds for galleries. */
	#content .gallerybox div.thumb {
		/* Light gray padding */
		background-color: #f8f9fa;
	}
	/* Put a chequered background behind images, only visible if they have transparency.
	   '.filehistory a img' and '#file img:hover' are handled by MediaWiki core (as of 1.19) */
	.gallerybox .thumb img {
		background: #fff url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/5d/Checker-16x16.png) repeat;
	}
	/* But not on articles, user pages, or portals. */
	.ns-0 .gallerybox .thumb img,
	.ns-2 .gallerybox .thumb img,
	.ns-100 .gallerybox .thumb img {
		background-image: none;
	}

	/* Hidden &quot;From Wikipedia, the free encyclopedia&quot; in skins that support it,
	   do not apply to print mode */
	#siteSub {
		display: none;
	}
}

/* Hide FlaggedRevs notice UI when there are no pending changes */
.flaggedrevs_draft_synced,
.flaggedrevs_stable_synced,
/* &quot;Temporary&quot; to remove links in sidebar T255381 */
#t-upload,
/* Hide broken download box on Special:Book pending T285400 */
.mw-special-Book #coll-downloadbox {
	display: none;
}

/*
 * BELOW HERE THERE BE SOONTOBE TEMPLATESTYLES THINGS;
 * SEE [[MediaWiki talk:Common.css/to do]]
 */

/* Style for horizontal lists (separator following item).
   @source mediawiki.org/wiki/Snippets/Horizontal_lists
   @revision 8 (2016-05-21)
   @author [[User:Edokter]]
 */
.hlist dl,
.hlist ol,
.hlist ul {
	margin: 0;
	padding: 0;
}

/* Display list items inline */
.hlist dd,
.hlist dt,
.hlist li {
	margin: 0; /* don't trust the note that says margin doesn't work with inline
				* removing margin: 0 makes dds have margins again */
	display: inline;
}

/* Display nested lists inline */
.hlist.inline,
.hlist.inline dl,
.hlist.inline ol,
.hlist.inline ul,
.hlist dl dl,
.hlist dl ol,
.hlist dl ul,
.hlist ol dl,
.hlist ol ol,
.hlist ol ul,
.hlist ul dl,
.hlist ul ol,
.hlist ul ul {
	display: inline;
}

/* Hide empty list items */
.hlist .mw-empty-li {
	display: none;
}

/* Generate interpuncts */
.hlist dt:after {
	content: &quot;: &quot;;
}

/**
 * Note hlist style usage differs in Minerva and is defined in core as well!
 * Please check Minerva desktop (and Minerva.css) when changing
 * See https://phabricator.wikimedia.org/T213239
 */
.hlist dd:after,
.hlist li:after {
	content: &quot; · &quot;;
	font-weight: bold;
}

.hlist dd:last-child:after,
.hlist dt:last-child:after,
.hlist li:last-child:after {
	content: none;
}

/* Add parentheses around nested lists */
.hlist dd dd:first-child:before,
.hlist dd dt:first-child:before,
.hlist dd li:first-child:before,
.hlist dt dd:first-child:before,
.hlist dt dt:first-child:before,
.hlist dt li:first-child:before,
.hlist li dd:first-child:before,
.hlist li dt:first-child:before,
.hlist li li:first-child:before {
	content: &quot; (&quot;;
	font-weight: normal;
}

.hlist dd dd:last-child:after,
.hlist dd dt:last-child:after,
.hlist dd li:last-child:after,
.hlist dt dd:last-child:after,
.hlist dt dt:last-child:after,
.hlist dt li:last-child:after,
.hlist li dd:last-child:after,
.hlist li dt:last-child:after,
.hlist li li:last-child:after {
	content: &quot;)&quot;;
	font-weight: normal;
}

/* Put ordinals in front of ordered list items */
.hlist ol {
	counter-reset: listitem;
}

.hlist ol &gt; li {
	counter-increment: listitem;
}

.hlist ol &gt; li:before {
	content: &quot; &quot; counter(listitem) &quot;\a0&quot;;
}

.hlist dd ol &gt; li:first-child:before,
.hlist dt ol &gt; li:first-child:before,
.hlist li ol &gt; li:first-child:before {
	content: &quot; (&quot; counter(listitem) &quot;\a0&quot;;
}

/* Unbulleted lists */
.plainlist ol,
.plainlist ul {
	line-height: inherit;
	list-style: none;
	margin: 0;
}

.plainlist ol li,
.plainlist ul li {
	margin-bottom: 0;
}

/* Infobox template style */
.infobox {
	border: 1px solid #a2a9b1;
	border-spacing: 3px;
	background-color: #f8f9fa;
	color: black;
	margin: 0.5em 0 0.5em 1em;
	padding: 0.2em;
	float: right;
	clear: right;
	font-size: 88%;
	line-height: 1.5em;
	width: 22em;
}

.infobox-header,
.infobox-label,
.infobox-above,
.infobox-full-data,
.infobox-data,
.infobox-below,
.infobox-subheader,
.infobox-image,
.infobox-navbar,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates  */
.infobox th,
.infobox td {
	vertical-align: top;
}

.infobox-label,
.infobox-data,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates  */
.infobox th,
.infobox td {
	text-align: left;
}

/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-above,
.infobox .infobox-title,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates  */
.infobox caption {
	font-size: 125%;
	font-weight: bold;
	text-align: center;
}

.infobox-title,
/* Remove element selector when every .infobox thing is using the standard module/templates  */
.infobox caption {
	padding: 0.2em;
}

/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-header,
.infobox .infobox-subheader,
.infobox .infobox-image,
.infobox .infobox-full-data,
.infobox .infobox-below {
	text-align: center;
}

/* Remove .infobox when element selectors above are removed */
.infobox .infobox-navbar {
	/* @noflip */
	text-align: right;
}

/* Normal font styling for wikitable row headers with scope=&quot;row&quot; tag */
.wikitable.plainrowheaders th[scope=row],
.wikitable.plainrowheaders th[scope=rowgroup] {
	font-weight: normal;
	/* @noflip */
	text-align: left;
}


/* Remove underlines from certain links */
.nounderlines a,
.IPA a:link,
.IPA a:visited {
	text-decoration: none !important;
}

/* Prevent line breaks in silly places where desired (nowrap)
   and links when we don't want them to (nowraplinks a) */
.nowrap,
.nowraplinks a {
	white-space: nowrap;
}

/* But allow wrapping where desired: */
.wrap,
.wraplinks a {
	white-space: normal;
}

/* texhtml class for inline math (based on generic times-serif class) */
span.texhtml {
	font-family: &quot;Nimbus Roman No9 L&quot;, &quot;Times New Roman&quot;, Times, serif;
	font-size: 118%;
	line-height: 1;
	white-space: nowrap;
	/* Force tabular and lining display for texhtml */
	-webkit-font-feature-settings: &quot;lnum&quot;, &quot;tnum&quot;, &quot;kern&quot; 0;
	font-feature-settings: &quot;lnum&quot;, &quot;tnum&quot;, &quot;kern&quot; 0;
	font-variant-numeric: lining-nums tabular-nums;
	font-kerning: none;
}

span.texhtml span.texhtml {
	font-size: 100%;
}

@media screen {
	.nochecker .gallerybox .thumb img {
		background-image: none;
	}
}
/* 
From fr.wikipedia Mediawiki:Common.css
Classes for alternating line colors in tables.
*/

.alternate,
.alternate2 {
	border-collapse: collapse;
}
table.alternate &gt; * &gt; tr &gt; th,
table.alternate2 &gt; * &gt; tr &gt; th {
	background-color: #e6e6e6;
}
.alternate tr,
.alternate th[scope=&quot;row&quot;] {
	background-color: #fcfcfc;
}
.alternate:not(.sortable) tr:nth-child(odd),
.alternate.sortable tr:nth-child(even),
.alternate:not(.sortable) tr:nth-child(odd) th[scope=&quot;row&quot;],
.alternate.sortable tr:nth-child(even) th[scope=&quot;row&quot;] {
	background-color: #eee;
}
.alternate2 tr,
.alternate2 th[scope=&quot;row&quot;] {
	background-color: #eee;
}
.alternate2 tr:nth-child(odd),
.alternate2 tr:nth-child(odd) th[scope=&quot;row&quot;] {
	background-color: #fcfcfc;
}

/* Geographical coordinates defaults. See [[Şablon:Koord/link]]
   for how these are used. The classes &quot;geo&quot;, &quot;longitude&quot;, and
   &quot;latitude&quot; are used by the [[Geo microformat]]. */
/* TemplateStyles */
.geo-default, .geo-dms, .geo-dec {
	display: inline;
}
.geo-nondefault, .geo-multi-punct {
	display: none;
}
.longitude, .latitude {
	white-space: nowrap;
}

/* Main page fixes */
#interwiki-completelist {
	font-weight: bold;
}

/* Infobox: sernav */
.sernav {
	background-position: right center;
	background-repeat: no-repeat;
}
/* Infobox: sernav */
.infobox .sernav {
	height:43px;
	vertical-align:middle;
	text-align:center;
	font-size:142%; 
	font-weight:bolder;
	line-height:1.1em;
	color:#000;
}

.sernav.kes {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/48/Picto_infobox_character.png&quot;);}
.sernav.nexşe {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7a/Picto_infobox_map.png&quot;);}
.sernav.muzîk {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/60/Picto_infobox_music.png&quot;);}
.sernav.sînema {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ea/Picto_infobox_cinema.png&quot;);}
.sernav.şano {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/37/Picto_infobox_masks.png&quot;);}
.sernav.televîzyon {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a6/Picto_infobox_TV-T%26PC.png&quot;);}
.sernav.radyo {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Picto_infobox_antenna.png&quot;);}
.sernav.pirtûk {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/42/Picto_infobox_book.png&quot;);}
.sernav.weşan {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d6/Picto_infobox_newspaper.png&quot;);}
.sernav.futbol {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3c/Picto_infobox_fotbal.png&quot;);}
.sernav.şer {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/03/Picto_infobox_military.png&quot;);}
.sernav.înformatîk {background-image: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ae/Picto-infoboxinfo.png&quot;);}

/* Logoya Wîkîpediyayê */
.wîkîlogo {background: url(&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/10/Wikipedia-logo-v2-200px-transparent.png&quot;) no-repeat;}

/* Cudakirin  */
.cudakirin {
  padding-left: 2em;
  padding-bottom: .5em;
  margin-bottom: .5em;
  margin-top: -0.5em;
  background: white;
  font-style: italic;
  border-bottom: 1px #AAA solid;
}

.cudakirin + .cudakirin {
	margin-top: calc(-0.5em - 1.05px); /* -margin-bottom */
}

/**
 * Ji bo kategoriyên veşartî (bnr. [[Kategorî:Kategoriyên veşartî]] û {{Kategoriya veşartî}}). 
 * Çavkanî: fr.wikipedia [[MediaWiki:Common.css]]
 */
#mw-hidden-catlinks {
	font-size: 0.85em;
}

/**************************************************************
* Styling for HTML elements of lang=&quot;ku-arab&quot; when switching
* Note here all the styles used for &quot;ku-arab&quot;
* NB: With IP and with User name we do not see the same thing!
***************************************************************/
.float-right-flip {
	float: right;
}

.float-left-flip {
	float: left;
}

.align-right-flip {
	text-align: right;
}

.align-left-flip {
	text-align: left;
}

.clear-right-flip {
	clear: right;
}

.clear-left-flip {
	clear: left;
}

/* @noflip */
:lang(ku-arab) .float-right-flip {
	float: left;
}

/* @noflip */
:lang(ku-arab) .float-left-flip {
	float: right;
}

/* @noflip */
:lang(ku-arab) .align-right-flip {
	text-align: left;
}

/* @noflip */
:lang(ku-arab) .align-left-flip {
	text-align: right;
}

/* @noflip */
:lang(ku-arab) .clear-right-flip {
	clear: left;
}

/* @noflip */
:lang(ku-arab) .clear-left-flip {
	clear: right;
}

/* Infobox on the left */
/* @noflip */
:lang(ku-arab) .infobox {
    margin: 0.5em 1em 0.5em 0;
    float: left;
    clear: left;
    text-align: right;
}

body:lang(ku-arab), body :lang(ku-arab) {
  font-family: Tahoma, 'DejaVu Sans', 'Droid Arabic Naskh', sans-serif;
  /* direction:rtl; */
}

/* Styling for HTML elements of lang=&quot;ckb&quot;  */
:lang(ckb) {
  font-family: Tahoma, 'DejaVu Sans', 'Droid Arabic Naskh', sans-serif;
}</text>
      <sha1>pfz1vb6r99isj2iw7btl6dqtz9oil79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8148</id>
    <revision>
      <id>2004199</id>
      <parentid>2001706</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148565" sha1="rgdc0etac8ovrbtx714f4df33ob2khb" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane
}}
'''Kanada'''{{Efn|bi navên '''Kenada'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=33:2 }}&lt;/ref&gt; yan '''Kenede'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1147|jêgirtin=Keneda}}&lt;/ref&gt; jî tê nasîn, }} (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] û [[Zimanê fransî|fransî]]: ''Canada'') welatekî federaliyê li [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji deh parêzgeh û ji sê herêman pêk tê ku ji [[Okyanûsa Atlantîk]]ê heta [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] û ber bi bakur ve heta [[Okyanûsa Arktîk]]ê dirêj dibe. Kanada ji aliyê rûberê ve duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye ku ew dike duyemîn welatê herî mezin e û ji aliyê dêrîjbêna peravê re welatê yekem e ku xwedî dirêjtirîn perava deryayê ye. Sinorê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] re dirêjtirîn sînorê bejahî yê navneteweyî ye. Welat xwediyê herêmên meteorolojîk û jeolojîk ên cûrbicûr e. Nifûsa Kanadayê 41 milyon e ku piraniya nifûsê li deverên bajarî dijîn û deverên mezin ên berfireh bi gelemperî nifûs lê kêm e. Paytexta Kanadayê [[Ottawa]] ye û sê herêmên wê yên herî mezin ên metropolî [[Toronto]], [[Montreal]] û [[Vancouver]] e.

Gelên xwemaliyên Kanadayê bi hezaran salan e ku li herêma ku niha Kanada ye, bi berdewamî dijîn. Di sedsala 16an de di dema seferên brîtanî û fransî de brîtanî û fransî pêşî peravên [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dibînin û paşê jî Kanadayê bi cih dibin. Di encama gelek pevçûnên çekdarî de, [[Fransa]]yê di sala 1763an de hema hema hemî dest ji koloniyên xwe yên li [[Amerîkaya Bakur]] berdaye. Di sala 1867an de, bi yekbûna sê koloniyên brîtanî yên Amerîkaya Bakur bi rêya konfederasyonê, Kanada wekê serweriyek federal ê ku ji çar parêzgehan pêk dihat, hatiye damezrandin. Bi vê awayê parêzgeh û herêman hatine yekkirin ku bûye sedema koçberkirina nifûsên xwemalî û pêvajoyeke herêma xweseriyê û cûda bûna ji [[Keyaniya Yekbûyî]]. Ev serwerî bi statuya Westminster a sala 1931ê re hatiye ragihandin û bi qanûna Kanadayê ya 1982an gihîşt lûtkeyê ku girêdayîbûna qanûnî ya bi parlamena Keyaniya Yekbûyî qut kiriye.

Kanada li gorî kevneşopiya Westminster demokrasiyeke parlemanî û monarşiyeke destûrî ye. Serokê hikûmetê ya welêt serokwezîr e ku bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya Meclisa Awam a hilbijartî, wezîfeyê digire û ji aliyê pafêzgerê giştî ve tê erkdar kirin ku nûnertiya monarşiya Kanadayê û serokê merasîmî ya dewletê dike. Ev welat beşek ji commonwealthê ye (yekîtiya milatê înglîzî) û di dadweriya federal de bi fermî de bi zimanê înglîzî û zimanê fransî, duzimanî ye. Di pîvandinên navneteweyî yên şefafiyeta hikûmetê, kalîteya jiyanê, pêşbaziya aborî, nûjenî, perwerde û mafên mirovan de Kanada di rêzeke pir bilind de ye. Welat yek ji neteweyên herî cihêreng û pirçandî yên cîhanê ye ku berhema koçberiya berfireh e. Têkiliya dirêj û tevlihev a Kanadayê bi Dewletên Yekbûyî re bandorek girîng li ser dîrok, aborî û çanda walat kiriye.

== Etîmolojî ==
Her çend gelek teorî li ser koka etîmolojîk a Kanadayê hatine pêşniyarkirin jî, niha tê qebûlkirin ku nav ji peyva ''kanata'' ya ji zimanê [[îrokêzên Saint-Lawrence]] tê ku tê wateya 'gund' an 'wargeh'.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of European Imperialism |paşnav=Olson |pêşnav=James S. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1991-09-30 |isbn=978-0-313-26257-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&amp;pg=PA109 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1535an de, niştecihên xwemalî yên herêma bajarê Quebec a îro vê peyvê bi kar anîn e ku keşifgerê fransî Jacques Cartier ber bi gundê Stadaconayê ve bibin.&lt;ref name=&quot;Rayburn2001&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |paşnav=Rayburn |pêşnav=Alan |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8293-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&amp;pg=PA14 }}&lt;/ref&gt; Cartier paşê peyva Kanada bi kar aniye ku ne tenê ji bo wî gundê, ji bo tevahiya herêma ku di bin destê Donnacona (serokê Stadacona) de ye ku heta sala 1545an, pirtûk û nexşeyên ewropî dest pê kirine ku vê herêma piçûk a li kêleka Çemê Saint Lawrence wekê Kanada bi nav bikin.&lt;ref name=&quot;Rayburn2001&quot; /&gt;

Ji sedsala 16an heta destpêka sedsala 18an, navê Kanadayê beşa Fransaya nû rave dikir ku li kêleka Çemê Saint Lawrence bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Canada's peoples |weşanger=Published for the Multicultural History Society of Ontario by University of Toronto Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |cih=Toronto ; Buffalo |paşnavê-edîtor=Magocsi |pêşnavê-edîtor=Paul R. |paşnavê-edîtor2=Multicultural History Society of Ontario }}&lt;/ref&gt; Piştî desteserkirina Fransaya nû yê ji aliyê Brîtanyayê ve, ev herêm ji sala 1763ê heta sala 1791ê wekî parêzgeha brîtanî ya Quebecê hatiye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/province-of-quebec-1763-91 |sernav=Province of Quebec 1763-91 |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1791ê de, herêm veguheriye du koloniyên brîtanî yê bi navê Kanadaya Jorîn û Kanadaya Jêrîn. Ev her du kolonî heta ku di sala 1841ê de wekî yekîtîya wan wekî Parêzgeha Kanadayê pêk hatiye, bi hev re wekê Kanada hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada, 23d July, 1840 |paşnav=Britain |pêşnav=Great |weşanger=J.C. Fisher &amp; W. Kimble |tarîx=1841 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&amp;pg=PA20 }}&lt;/ref&gt;

Piştî damezrandina konfederasyona di sala 1867an de, Kanada wekê navê yasayî yê welatê nû di Konferansa Londonê de hatiye pejirandin û peyva serdestî wekî sernavê welêt hate pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Holy nations and global identities: civil religion, nationalism, and globalisation |paşnav=Hvithamar |pêşnav=Annika |weşanger=Brill |tarîx=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |cih=Leiden |paşnav2=Warburg |pêşnav2=Margit |paşnav3=Jacobsen |pêşnav3=Brian Arly |series=International studies in religion and society }}&lt;/ref&gt; Di salên 1950an de, peyva Serdestiya Kanadayê êdî ji hêla Keyaniya Yekbûyî ve nehatiye bikar anîn ku Kanada wekî &quot;dewleta Hevbendiyê&quot; hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The New Elizabethan Age: Culture, Society and National Identity after World War II |paşnav=Morra |pêşnav=Irene |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2016-09-30 |isbn=978-0-85772-867-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b9OLDwAAQBAJ&amp;pg=PT49 |paşnav2=Gossedge |pêşnav2=Rob }}&lt;/ref&gt;

Qanûna Kanadayê ya sala 1982an ku destûra Kanadayê bi tevahî xistiye bin kontrola Kanadayê, tenê behsa navê Kanadayê dikir. Paşê di heman salê de, navê cejna neteweyî ya Kanadayê ji roja serdestiyê wekê roja Kanadayê hate guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |cih=Oxford ; New York |paşnavê-edîtor=Buckner |pêşnavê-edîtor=Phillip A. |series=The Oxford history of the British Empire companion series }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
=== Gelên xwemalî ===
Bi gelemperî tê texmînkirin ku xwemaliyên pêşîn ên [[Amerîkaya Bakur]] ji [[Sîbîrya]]yê bi rêya pira bejahî ya Beringê koç koçê deverê bûne û herî kêm 14.000 sal berê gihîştine wir.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Prehistory: A Brief Introduction |paşnav=Fagan |pêşnav=Brian M. |weşanger=Routledge |tarîx=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&amp;pg=PA124 |paşnav2=Durrani |pêşnav2=Nadia }}&lt;/ref&gt; Cihên arkeolojîk ên [[paleo-îndiyan]] li Old Crow Flats û Bluefish Cavesê ne ku du ji kevintirîn cihên jiyana mirovan a li Kanadayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Circumpolar Health Atlas |paşnav=Young |pêşnav=T. Kue |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-4456-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&amp;pg=PT58 |paşnav2=Rawat |pêşnav2=Rajiv }}&lt;/ref&gt; Taybetmendiyên civakên xwemaliyên wargehên berdewamî, çandinî, hiyerarşiyên civakî yên tevlihev û torên bazirganiyê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |paşnav=Macklem |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2001-01-01 |isbn=978-0-8020-8049-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&amp;pg=PA170 }}&lt;/ref&gt; Hinek ji van çandan heta dema ku keşifgerên ewropî di dawiya sedsala 15an û destpêka sedsala 16an de gihîştine deverê hilweşiyane û tenê bi lêkolînên arkeolojîk hatine keşifkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chronology of American Indian history |paşnav=Sonneborn |pêşnav=Liz |weşanger=Facts On File |tarîx=2007 |isbn=978-0-8160-6770-1 |çap= |cih=New York |series=Facts on File library of American history }}&lt;/ref&gt; Gelên xwemaliyên yên li Kanadaya îro neteweyên yekem înuît û metî ne ku gelên dawî yên ji eslê tevlihev in ku di nîvê sedsala 17an de derketine holê ku ev gelên neteweyên yekem bi koçberên ewropî re zewicîn û zarokên wan paşê nasnameya xwe pêş xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=International Trade in Indigenous Cultural Heritage: Legal and Policy Issues |paşnav=Graber |pêşnav=Christoph Beat |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-0-85793-831-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5dv2d57n52MC&amp;pg=PA366 |paşnav2=Kuprecht |pêşnav2=Karolina |paşnav3=Lai |pêşnav3=Jessica C. }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Indigenous population by census division.svg|thumb|Nexşeya Kanadayê ku li gorî hêjmara nifûsa ya Kanadayê ku di sala 2021ê de hatiye hêjmartin, rêjeya nasnameya xwemaliyên ya xweraporkirî (Neteweyên Yekem, Înuît, Metî) li gorî beşa hêjmara nifûsê nîşan dide]]
Tê texmînkirin ku nifûsa xwemaliyên di dema niştecihbûnên pêşîn ên ewropî de di navbera 200.000 kes û 2 milyonî de bûn û hêjmara 500.000 ji aliyê komîsyona keyaniyê ya gelên aborjîn a Kanadayê ve hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A population history of North America |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |çap=1. publ |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Haines |pêşnavê-edîtor=Michael R. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Northcott2008&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dying and Death in Canada |paşnav=Northcott |pêşnav=Herbert C. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008-01-01 |isbn=978-1-55111-873-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&amp;pg=PA25 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Donna Marie }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of North American Indians, V. 2: Indians in Contemporary Society |paşnav=Sturtevant |pêşnav=William C. |weşanger=Smithsonian |tarîx=1978 |isbn=978-0-16-080388-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&amp;pg=PA285 }}&lt;/ref&gt; Wekî encameke kolonyalîzma ewropî, nifûsa xwemaliya ji sedî çilan heta ji sedî heştê kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History and Ethnography of the Beothuk |paşnav=Marshall |pêşnav=Ingeborg |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1774-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&amp;pg=PA442 }}&lt;/ref&gt; Ev kêmbûn ji ber çend sedeman tê vegotin ku di nav de veguhestina nexweşiyên ji Ewropayê ku parastina xwezayî ya wan ji van nexweşitan re tune bû, şerên li ser bazirganiya postê, şerên bi rayedarên kolonyal û koçberan re û windakirina erdên xwemaliyên ji koçberan re û paşê hilweşîna xweseriya çend neteweyan hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Collen |pêşnav=Evelyn Jane |paşnav2=Johar |pêşnav2=Angad Singh |paşnav3=Teixeira |pêşnav3=João C. |paşnav4=Llamas |pêşnav4=Bastien |tarîx=2022 |sernav=The immunogenetic impact of European colonization in the Americas |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9388791/ |kovar=Frontiers in Genetics |cild=13 |rr=918227 |doi=10.3389/fgene.2022.918227 |issn=1664-8021 |pmc=9388791 |pmid=35991555 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=I have lived here since the world began : an illustrated history of Canada's native people |paşnav=Ray |pêşnav=Arthur J. (Arthur Joseph) |weşanger=Toronto : Key Porter Books |tarîx=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya }}&lt;/ref&gt;

Her çend bê nakokî nebin jî, têkiliyên destpêkê yên kanadayîyên ewropî bi Neteweyên yekem û nifûsa Înuît re bi bi kêmanî aştiyane bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667-1783 |paşnav=Preston |pêşnav=David L. |weşanger=U of Nebraska Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&amp;pg=PA43 }}&lt;/ref&gt; Neteweyên yekem û gelên métis di pêşveçûna koloniyên ewropî yên li Kanadayê de roleke girîng lîstine, nemaze ji bo rola wan ê di alîkariya coureurs des bois û voyageurên ewropî de di keşfên wan ên parzemînê de ku di dema bazirganiya postê ya Amerîkaya Bakur de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |paşnav=Miller |pêşnav=J. R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-05-23 |isbn=978-1-4426-9227-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&amp;pg=PT34 }}&lt;/ref&gt; Ev têkiliyên destpêkê ya ewropiyên bi neteweyên yekem re dê ji bo desteserkirina erdên xwemalî ji peymanên dostaniyê û aştiyê bi rêya peymanan biguherin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Indigenous Intergenerational Resilience: Confronting Cultural and Ecological Crisis |paşnav=Williams |pêşnav=Lewis |weşanger=Routledge |tarîx=2021-11-04 |isbn=978-1-000-47233-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HehEEAAAQBAJ&amp;pg=PT51 }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya sedsala 18an ve kanadayiyên ewropî gelên xwemalî neçar kirine ku di nav civaka rojavayê Kanadayê de asîmîle bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |paşnav=Asch |pêşnav=Michael |weşanger=UBC Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&amp;pg=PA28 }}&lt;/ref&gt; Kolonyalîzma niştecihbûnî di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de gihîşt lûtkeya herî bilind.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada’s Residential Schools: The History, Part 1, Origins to 1939: The Final Report of the Truth and Reconciliation Commission of Canada, Volume 1 |paşnav=Canada |pêşnav=Truth and Reconciliation Commission of |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2015-12-09 |isbn=978-0-7735-9818-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7gWQCwAAQBAJ&amp;pg=PA3 }}&lt;/ref&gt; Serdemeke sererastkirinê bi avakirina komîsyoneke lihevhatinê ji aliyê hikûmeta Kanadayê ve di sala 2008an de dest pê kiriye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.trc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 }}&lt;/ref&gt; Ev yek pejirandina qirkirina çandî, peymanên çareseriyê û başkirina pirsgirêkên cudakariya nijadî ye ku wekî çareserkirina rewşa jinên xwemaliyên winda û kuştî, di nav xwe de girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nctr.ca |roja-gihiştinê=2026-01-12 |roja-arşîvê=2021-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210329015610/http://nctr.ca/assets/reports/Final%20Reports/Executive_Summary_English_Web.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.justice.gc.ca/eng/csj-sjc/principles-principes.html |sernav=Department of Justice - Principles respecting the Government of Canada's relationship with Indigenous peoples |malper=www.justice.gc.ca |tarîx=2017-07-14 |roja-gihiştinê=2026-01-12 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Department of Justice }}&lt;/ref&gt;

=== Kolonîzasyona ewropiyan ===
[[Wêne:Nouvelle-France map-en.svg|thumb|çep|Nexşeya îdiayên axê li Amerîkaya Bakur heta sala 1750an. Milkên Amerîkaya Brîtanî (pembe), Fransaya Nû (şîn), û Spanyaya Nû (porteqalî); Kalîforniya, Bakurê Rojavayê Pasîfîkê û Hewza Mezin nehatine destnîşankirin.]]
Tê bawerkirin ku yekem ewropiyê belgekirî ku perava rojhilatê Kanadayê keşif kiriye keşifgerê norsî [[Leif Erikson]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of American Indian History [4 volumes] |paşnav=Johansen |pêşnav=Bruce E. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2007-07-23 |isbn=978-1-85109-818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGKL6E9_J6IC&amp;pg=PA727 |paşnav2=Pritzker |pêşnav2=Barry M. }}&lt;/ref&gt; Li dora sala 1000 {{pz}} de norsiyan wargehek piçûk a demkurt ava kirine ku bi awayekî sporadîk dibe ku 20 salan li L'Anse aux Meadows li dawiya bakurê Newfoundlandê mane.&lt;ref name=&quot;Cordell2008&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Archaeology in America: An Encyclopedia [4 volumes]: An Encyclopedia |paşnav=Cordell |pêşnav=Linda S. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-12-30 |isbn=978-0-313-02189-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&amp;pg=PA82 |paşnav2=Lightfoot |pêşnav2=Kent |paşnav3=McManamon |pêşnav3=Francis |paşnav4=Milner |pêşnav4=George }}&lt;/ref&gt; Dema ku deryavan John Cabot bi navê Henry VII yê Îngilîstanê peravên Atlantîk ên Kanadayê dîtiye û lê xwedî derketiye û edî heta sala 1497an keşîfên din ên ewropî çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |paşnav=Blake |pêşnav=Raymond B. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-05-18 |isbn=978-1-4426-3553-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&amp;pg=PA19 |paşnav2=Keshen |pêşnav2=Jeffrey |paşnav3=Knowles |pêşnav3=Norman J. |paşnav4=Messamore |pêşnav4=Barbara J. }}&lt;/ref&gt; Di sala 1534an de keşifgerê fransî Jacques Cartier Kendava Saint Lawrence keşif kiriye ku li wir di 24ê tîrmehê de, xaçek 10 metreyî çêkir ku li ser nivîsîbû &quot;bijî Padîşahê Fransayê&quot; û axa Fransaya Nû li ser navê qiral Francis I desteser kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The voyages of Jacques Cartier |paşnav=Cartier |pêşnav=Jacques |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |cih=Toronto [Ontario] Buffalo [New York] |paşnavê-edîtor=Cook |pêşnavê-edîtor=Ramsay |paşnav2=Biggar |pêşnav2=Henry Percival }}&lt;/ref&gt; Di destpêka sedsala 16an de, deryavanên ewropî bi teknîkên navîgasyonê yên ku ji aliyê bask û portekîziyan ve hatine pêşxistin ku li peravên Atlantîkê cihên nêçîrvaniya balîna û masîgiriyê yên demsalî ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |paşnav=Kerr |pêşnav=Donald P. (Peter) |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-2495-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&amp;pg=PA47 }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, wargehên destpêkê ya di serdema vedîtinê de ji ber tevlîheviyek ji avhewaya dijwar, pirsgirêkên di rêyên bazirganiyê de û hilberên dijberîtiyê li Skandînavyayê kurttemen hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and Arctic North America: An Environmental History |paşnav=Wynn |pêşnav=Graeme |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&amp;pg=PA49 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 1583an de, Sir Humphrey Gilbert, bi destûra keyaniyê ya keybanû Elizabeth I, St John's, Newfoundland, wekî yekem kampa demsalî ya îngilîzên Amerîkaya Bakur damezrandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |paşnav=Rose |pêşnav=George A. |weşanger=Breakwater Books |tarîx=2007 |isbn=978-1-55081-225-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&amp;pg=PA209 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1600an de, fransiyan yekem baregeha xwe ya bazirganî ya demsalî li Tadoussac li kêleka Saint Lawrence ava kirine.&lt;ref name=&quot;Cordell2008&quot;/&gt; Keşifgerê fransî Samuel de Champlain di sala 1603an de gihîşt wir û yekem wargehên ewropî yên daîmî yên tevahiya salê li Port Royal (di sala 1605an de) û Quebec City (di sala 1608an de) ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |paşnav=Kelley |pêşnav=Ninette |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-01 |isbn=978-0-8020-9536-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&amp;pg=PA27 |paşnav2=Trebilcock |pêşnav2=Michael J. }}&lt;/ref&gt; Di nav kolonîstên fransaya nû de, kanadayî bi berfirehî li geliyê Çemê Saint Lawrence bi cih bûne û akadyayiyan jî li deverên deryavaniyên îro bi cih bûne, di heman demê de bazirganên postê û mîsyonerên Katolîk Golên Mezin, Kendava Hudson û çavkaniya çemê Mississippi heta Louisianayê keşif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Reader's encyclopedia of the American West |paşnav=Lamar |pêşnav=Howard Roberts |weşanger=New York : Crowell |tarîx=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/readersencyclope00lama_0 }}&lt;/ref&gt; Şerên Beaverê di nîvê sedsala 17an de li ser kontrola bazirganiya postê Amerîkaya Bakur dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History [3 Volumes] |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2011-09-19 |isbn=978-1-85109-697-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&amp;pg=PA394 }}&lt;/ref&gt;

Îngilîzan di sala 1610an de li Newfoundlandê wargehên din û her wiha li sêzdeh koloniyan li başûr jî wargehên din ava kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Atlantic Region to Confederation: A History |paşnav=Reid |pêşnav=John H. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1994-01-01 |isbn=978-0-8020-6977-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&amp;pg=PA55 }}&lt;/ref&gt; Di navbera salên 1689 û 1763an de li Amerîkaya Bakur a kolonyal rêze şer qewimîne û di dawiyê de şerên paşîn ên wê serdemê Şerê Heft Salan a Amerîkaya Bakur derketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Wars of the Age of Louis XIV, 1650-1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization |paşnav=Nolan |pêşnav=Cathal J. |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-07-30 |isbn=978-0-313-35920-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&amp;pg=PA160 }}&lt;/ref&gt; Nova Scotia ya sereke bi Peymana Utrecht û Kanadayê ya 1713an ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê û piraniya Fransaya nû û piştî Şerê Heft Salan, di 1763an de ketiye bin desthilatdariya Brîtanyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allaire |pêşnav=Gratien |tarîx=2007-05-23 |sernav=From “Nouvelle-France” to “Francophonie canadienne”: a historical survey |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.024/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |issn=1613-3668 }}&lt;/ref&gt;

=== Amerîkaya bakur a brîtanî ===
Danezana qraliyetê ya sala 1763an mafên peymana Neteweya Yekem destnîşan kiriye ku Parêzgeha Quebecê ji Fransaya Nû hatiye ava kirin û Girava Cape Breton bi Nova Scotia ve hatiye girêdan.&lt;ref name=&quot;Buckner2008&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&amp;pg=PA37 }}&lt;/ref&gt; Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bû koloniyeke cuda.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hicks |pêşnav=Bruce |tarîx=2010 |sernav=Use of Non-Traditional Evidence: A Case Study Using Heraldry to Examine Competing Theories for Canada's Confederation |url=http://www.liverpooluniversitypress.co.uk/doi/10.3828/bjcs.2010.5 |kovar=British Journal of Canadian Studies |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=87–117 |doi=10.3828/bjcs.2010.5 |issn=0269-9222 }}&lt;/ref&gt; Girava St John (niha Girava Prince Edward) di sala 1769an de bûye koloniyeke cuda. Ji bo rêgirtina li ber pevçûn û şerên li Quebecê, Parlamentoya Brîtanî Qanûna Quebecê ya sala 1774an pejirandiye ku axa Quebecê heta Golên Mezin û Geliyê Ohioyê berfireh kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada: an encyclopædia of the country; the Canadian dominion considered in its historic relations, its natural resources, its material progress and its national development, by a corps of eminent writers and specialists |paşnav=Hopkins |pêşnav=J. Castell (John Castell) |weşanger=Toronto : Linscott Pub. Co. |tarîx=1898 |kesên-din=University of California Libraries |url=http://archive.org/details/canadaencyclop05hopk }}&lt;/ref&gt; Girîngtir ew bû ku Qanûna Quebecê di demekê de ku Sêzdeh Koloniyan li dijî desthilatdariya brîtanî her ku diçû zêdetir nerazîbûn ên xwe nîşan dane ku ev bûye sedem ku xweseriyeke taybet û mafên xwerêveberiyê bidin Quebecê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Empire of Regions: A Brief History of Colonial British America |paşnav=Nellis |pêşnav=Eric |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2010-01-31 |isbn=978-1-4426-0403-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-b6YVX53fIsC&amp;pg=PT331 }}&lt;/ref&gt; Vê yekê zimanê fransî, baweriya katolîk û qanûna sivîl a fransî li wir ji nû ve saz kiriye û mezinbûna tevgera serxwebûna wan, berevajiyê mezinbûnên Sêzdeh Koloniyan, asteng kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Catholic Faith and the Social Construction of Religion: With Particular Attention to the Québec Experience |paşnav=Stuart |pêşnav=Peter |weşanger=WestBow Press |tarîx=2011-09-02 |isbn=978-1-4497-2084-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Fdx4AV1kgCsC&amp;pg=PA101 |paşnav2=Savage |pêşnav2=Allan M. }}&lt;/ref&gt; Danezana Quebecê û Qanûna Quebecê gelek niştecihên Sêzdeh Koloniyan hêrs kiriye û di salên beriya Şoreşa Amerîkî de hestên dijbrîtanî zêdetir kiriye.&lt;ref name=&quot;Buckner2008&quot;/&gt;

Piştî Şerê Serxwebûna Amerîkî ya serketî, bi Peymana Parîsê ya sala 1783an serxwebûna Dewletên Yekbûyî ya ku ji nû ve hatiye ava kirin, hatiye nas kirin û şertên aştiyê destnîşan kiriye û deverên brîtanî yên Amerîkaya Bakur li başûrê Golên Mezin û rojhilatê Çemê Mississippi radestê welatê nû kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The A to Z of Native American Movements |paşnav=Leahy |pêşnav=Todd |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2009-09-10 |isbn=978-0-8108-7055-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&amp;pg=PR49 |paşnav2=Wilson |pêşnav2=Raymond }}&lt;/ref&gt; Şerê serxwebûnê ya amerîkî di heman demê de bûye sedema koçberiyek mezin a dilsozên (Loyalizm) li dijî serxwebûna amerîkî şer kiribûn. Gelek ji wan koçî Kanadayê bûne ku bi taybetî Kanadaya Atlantîk û hatina wan belavbûna demografîk a deverên heyî guhertiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |paşnav=Newman |pêşnav=Peter C. |weşanger=Simon and Schuster |tarîx=2016-11-01 |isbn=978-1-4516-8615-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&amp;pg=PA117 }}&lt;/ref&gt; Di encama de wekê bajarê yekem ê Kanadayê, New Brunswickê ji Nova Scotia wekê beşek ji nû ve rêxistinkirina wargehên Loyalîstê ji herêma Maritimesê hatiye veqetandin ku bûye sedema tevlêbûna Saint John, New Brunswickê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Capacity to Judge: Public Opinion and Deliberative Democracy in Upper Canada, 1791-1854 |paşnav=McNairn |pêşnav=Jeffrey L. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2000-01-01 |isbn=978-0-8020-4360-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&amp;pg=PA24 }}&lt;/ref&gt;

Kanada di Şerê 1812an de di navbera Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî de eniya sereke bû. Aştî di sala 1815an de hatiye ku sinor nehatin guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |paşnav=Harrison |pêşnav=Trevor W. |weşanger=Women's Press |tarîx=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&amp;pg=PA97 |paşnav2=Friesen |pêşnav2=John W. }}&lt;/ref&gt; Koçberî di astek bilindtir de ji nû ve dest pê kiriye ku di navbera salên 1815 û 1850an de zêdetirî 960.000 kes ji Brîtanyayê hatine deverê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800-1891 |paşnav=Matthews |pêşnav=Geoffrey J. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1987-01-01 |isbn=978-0-8020-3447-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&amp;pg=PA21 |paşnav2=Measner |pêşnav2=Don }}&lt;/ref&gt; Di nav kesên ku nû hatine de penaberên ku ji ber Birçîbûna Mezin a Îrlendayê reviyane û her wiha skotlendiyên ku bi zimanê gaelîk diaxivin û ji ber Paqijkirinên Çiyayên Bilind ji cih û warên xwe bûne hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |sernav=J.A. Gallagher, &quot;The Irish Immigration of 1847&quot; |malper=cchahistory.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 }}&lt;/ref&gt; Ji ber nexweşiyên vegirtî ji %25 û %33 yê ewropiyên ku berî sala 1891ê koçî Kanadayê bûne de mirine.&lt;ref name=&quot;Northcott2008&quot;/&gt;

Xwesteka ji bo hikûmeteke berpirsiyar bû sedema serhildanên bêencam ên sala 1837an.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Rebellion of 1837 in Upper Canada |paşnav=Read |pêşnav=Colin |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1985-09-15 |isbn=978-0-7735-8406-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&amp;pg=PR99 }}&lt;/ref&gt; Rapora Durham paşê hikûmeteke berpirsiyar û asîmîlekirina fransî û kanadayiyan di nav çanda îngilîzî de pêşniyar kiriye.&lt;ref name=&quot;Buckner2008&quot;/&gt; Qanûna Yekîtîyê ya 1840an kanadayiyan yekgirtî dike û di sala 1855an de ji bo hemî parêzgehên Amerîkaya Bakur a Brîtanî li rojhilatê Gola Superiorê hikûmetek berpirsiyar hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Romney |pêşnav=Paul |tarîx=1989 |sernav=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |url=https://www.cambridge.org/core/journals/law-and-history-review/article/abs/from-constitutionalism-to-legalism-trial-by-jury-responsible-government-and-the-rule-of-law-in-the-canadian-political-culture/AAF65902071CB07AE48E2F2880B63437 |kovar=Law and History Review |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=121–174 |doi=10.2307/743779 |issn=1939-9022 }}&lt;/ref&gt; Îmzekirina Peymana Oregonê ji aliyê Brîtanya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve di sala 1846an de nakokiya sinorê Oregonê bi dawî kiriye û sinorê ber bi rojava ve li ser paralela 49an hatiye dirêj kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Geographical snapshots of North America : commemorating the 27th Congress of the International Geographical Union and Assembly, Washington, D.C., 9-14 August 1992 |weşanger=New York ; London : Guilford Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-89862-889-0 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/geographicalsnap0000unse }}&lt;/ref&gt; Vê yekê rê li ber koloniyên brîtanî ya li Girava Vancouver (1849) û li Kolombiya Brîtanî (1858) vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |sernav=Alaska Boundary Dispute |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Konfederasyon û berfirehbûn ===
[[Wêne:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Nexşeyeke anîmasyonî ku mezinbûn û guhertina parêzgeh û deverên Kanadayê ji Konfederasyonê di sala 1867an de nîşan dide.]]
Piştî sê konferansên destûrî, Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya sala 1867an di 1ê tîrmeha 1867an de bi fermî Konfederasyona kanadayî ragihandiye ku di destpêkê de ji çar parêzgehên wekê Ontario, Quebec, Nova Scotia û New Brunswickê pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |paşnav=Dijkink |pêşnav=Gertjan |weşanger=Amsterdam University Press |tarîx=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&amp;pg=PA226 |paşnav2=Knippenberg |pêşnav2=Hans }}&lt;/ref&gt; Kanadayê kontrola Rupert's Land û Herêma Bakurê Rojava bidest xistiye ku Herêmên Bakurê Rojava ava bike ku li wir gazinên métisan bûye sedema Serhildana Çemê Sor û avakirina parêzgeha Manitobayê ya tîrmeha 1870an.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Red River Rebellion |paşnav=Bumsted |pêşnav=John M. |weşanger=Watson &amp; Dwyer |tarîx=1996 |isbn=978-0-920486-23-8 |cih=Winnipeg }}&lt;/ref&gt; Kolombiya Brîtanî û Girava Vancouverê (ku di sala 1866an de hatibûn yek kirin) di sala 1871ê de bi soza rêhesinek transkontînental ku di nav 10 salan de heta Vîktoryayê dirêj dibe ku tevlî konfederasyonê bûne û di heman demê de Girava Prince Edward jî di sala 1873an de tevlî bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history |sernav=Railway History in Canada |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&amp;sub=building_basics_confederation&amp;lang=En |sernav=The Canadian Atlas Online |malper=www.canadiangeographic.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |roja-arşîvê=2006-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&amp;sub=building_basics_confederation&amp;lang=En |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di sala 1898an de di dema lêgerîna kana zêrê ya Klondikê de li Herêmên Bakurê Rojava, Parlamentoyê Herêma Yukonê hatiye avakirin. Alberta û Saskatchewan di sala 1905an de bûn parêzgeh.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di navbera salên 1871ê û 1896an de, hema hema çaryeka nifûsa Kanadayê koçê aliyê başûr, ber bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve koç bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carosso |pêşnav=Vincent P. |tarîx=1955 |sernav=The Barley and the Stream: The Molson Story. By Merrill Denison. Toronto, McClelland and Stewart Limited, 1955. Pp. xiv + 384. |url=https://doi.org/10.2307/3111870 |kovar=Business History Review |cild=29 |hejmar=4 |rr=377–378 |doi=10.2307/3111870 |issn=0007-6805 }}&lt;/ref&gt;

Ji bo vekirina Rojava û teşwîqkirina koçberiya ji Ewropayê, hikûmeta Kanadayê avakirina sê rêhesinên transqravî (di nav de rêhesina pasîfîk a Kanadayî jî hebû) piştgirî kiriye ku Qanûna Erdên Dominionê derxistiye ku niştecihbûnê birêkûpêk bike û polîsên siwarî yên bakurê rojava ava kiriye ku desthilatdariya xwe li ser axê ferz bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |sernav=The Canadian West - The Archivist - Publications - Library and Archives Canada |malper=www.collectionscanada.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ev serdema berfirehbûna ber bi rojava û avakirina neteweyê bûye sedema koçberbûna gelek gelên xwemalî yên deştên kanadayî ber bi &quot;rezervên hindî&quot; ve û rê li ber niştecihbûnên blokên etnîkî yên ewropî vekiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |paşnav=Hele |pêşnav=Karl S. |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2013-09-28 |isbn=978-1-55458-422-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&amp;pg=PT248 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-west-immigration-to-prairies |sernav=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 {{!}} Canadian Museum of Immigration at Pier 21 |malper=pier21.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}&lt;/ref&gt; Ev bûye sedema tunebûna Bîzonên deştî yên rojavayê Kanadayê û hatina çewlikên pez û zeviyên genim ên ewropî ku li herêmê serdest bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Adaptive Capacity and Environmental Governance |paşnav=Armitage |pêşnav=Derek |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=2014-07-08 |isbn=978-3-642-12194-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&amp;pg=PA183 |paşnav2=Plummer |pêşnav2=Ryan }}&lt;/ref&gt; Gelên xwemalî ji ber windabûna bizonan û qadên nêçîrî yên kevneşopî, birçîbûn û nexweşiyên berfireh dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |paşnav=Daschuk |pêşnav=James William |weşanger=University of Regina Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&amp;pg=PA99 }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê bi şertê ku gelên xwemalî koçî rezervan bibin, hikûmeta federal alîkariya awarte ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870-1905 |paşnav=Hall |pêşnav=David John |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&amp;pg=PA258 }}&lt;/ref&gt; Di vê demê de, Kanadayê Qanûna Hindî derxistiye û heta ku di nav de mafên perwerde, hikûmet û qanûn hebûn, kontrola xwe li ser Neteweyên Yekem berfireh kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Government and Politics - Seventh Edition |paşnav=Jackson |pêşnav=Robert J. |weşanger=Broadview Press |tarîx=2020-02-25 |isbn=978-1-4604-0696-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&amp;pg=PT186 |paşnav2=Jackson |pêşnav2=Doreen |paşnav3=Koop |pêşnav3=Royce }}&lt;/ref&gt;

=== Destpêka sedsala 20an ===
==== Posterên di derbarê Şerê Kanadayî yên 1918an ku sê jinên fransî nîşan didin ku çotek dikişînin ku ji bo hespan hatibû çêkirin ====
[[Wêne:Canada WWI Victory Bonds2.jpg|thumb|çep|Versiyona Îngilîzî - &quot;Ew xizmeta Fransayê dikin—Ez çawa dikarim xizmeta Kanadayê bikim? Berhemên serkeftinê bikirin&quot;.]]
Ji ber ku Brîtanyayê di bin Qanûna Amerîkaya Bakur a Brîtanî ya 1867an de hê jî kontrola karûbarên derve yên Kanadayê digirt, ragihandina şerê di sala 1914an de bixweber Kanadayê aniye nav Şerê Cîhanê yê Yekem.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Great War, 1914-1918: How Canada Helped Save the British Empire and Became a North American Nation |paşnav=Tennyson |pêşnav=Brian Douglas |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2014-11-25 |isbn=978-0-8108-8860-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=w2OeBQAAQBAJ&amp;pg=PA4 }}&lt;/ref&gt; Dilxwazên ku ji bo eniya rojava hatin şandin paşê bûne beşek ji milek artêşa kanadayî ku di Şerê Vimy Ridge û şerên din ên girîng ên şer de roleke girîng lîstine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland &amp; Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto }}&lt;/ref&gt; Krîza leşkerî ya mecbûrî ya 1917an dema ku pêşniyara kabîneya yekîtîxwaz a zêdekirina hejmara endamên çalak ên leşkerî yên ku her ku diçû kêm dibûn, bi leşkerî ya mecbûrî re rastî nerazîbûnên tund ji aliyê quebeceriyên fransîaxiv ve hatiye, derket holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1917 |sernav=Civil Conscription in the United States |url=https://doi.org/10.2307/1327778 |kovar=Harvard Law Review |cild=30 |hejmar=3 |rr=265 |doi=10.2307/1327778 |issn=0017-811X }}&lt;/ref&gt; Di sala 1919an de, Kanada bi awayekî serbixwe ji Brîtanyayê tevlî yekîtiya neteweyan bûye û Statuya Westminsterê ya 1931an serxwebûna Kanadayê piştrast kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Frederick Lee |weşanger=University of Calgary Press |tarîx=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&amp;pg=PA63 }}&lt;/ref&gt;

Depresyona Mezin a Kanadayê di destpêka salên 1930an de bûye sedema qeyraneke aborî ku li seranserê welêt bû sedema zehmetiyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Maturing in hard times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |paşnav=Bryce |pêşnav=Robert B. |weşanger=Institute of Public Administration of Canada ; McGill-Queen's University Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-7735-0555-1 |cih= |series= }}&lt;/ref&gt; Di bersiva krîza aborî de, Kooperatîva Hevpar (CCF) li Saskatchewan di salên 1940 û 1950an de gelek hêmanên dewleta xizmetguzariyê (wek ku ji hêla Tommy Douglas ve pêşengî lê hat kirin) destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mulvale |pêşnav=James P. |sernav=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.2202/1932-0183.1084/html |kovar=Basic Income Studies |ziman=en |cild=3 |hejmar=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |issn=1932-0183 }}&lt;/ref&gt; Li ser şîreta serokwezîr William Lyon Mackenzie King, di 10ê îlona sala 1939an de, ji aliyê Qiral George VI ve, Keyaniya Yekbûyî piştê heft rojan li dijî Almanyayê şer ragihandiye. Ev derengketin serxwebûna Kanadayê tekez kiriye.&lt;ref name=&quot;Morton1999&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A military history of Canada |paşnav=Morton |pêşnav=Desmond |weşanger=McClelland &amp; Stewart |tarîx=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |çap=4 |cih=Toronto, Ont }}&lt;/ref&gt;

Yekem yekîneyên artêşa kanadayî di kanûna sala 1939an de gihîştine Brîtanyayê. Bi tevahî, di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de zêdetirî milyonek kanadayî wekê hêzên çekdarî de xizmet kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |paşnav=Humphreys |pêşnav=Edward |weşanger=Arcturus Publishing |tarîx=2013-12-05 |isbn=978-1-78404-098-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&amp;pg=PT151 }}&lt;/ref&gt; Leşkerên kanadayî di gelek şerên girîng ên şer de rolên girîng lîstine ku di nav wan de Serdegirtina Dieppe ya têkçûyî ya 1942an, dagirkirina Îtalyayê ya ji aliyê hevalbendan ve, derketina Normandiyê, Şerê Normandiyê û Şerê Scheldtê ya di sala 1944an de hebûn.&lt;ref name=&quot;Morton1999&quot; /&gt; Kanadayê di dema dagirkirina monarşiya holendî de penageh daye û ev yek ji aliyê holendiyan ve ji bo beşdariyên mezin ên di rizgarkirina wan ên ji Almanyaya Nazî de tê naskirin.&lt;ref name=&quot;Goddard2005&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the Liberation of the Netherlands, May 1945 |paşnav=Goddard |pêşnav=Lance |weşanger=Dundurn |tarîx=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |cih=Toronto }}&lt;/ref&gt; Tevî krîzeke din a leşkeriya neçarî li Quebecê di sala 1944an de, Kanadayê şer bi artêşeke mezin û aboriyeke bihêz bi dawî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=UBC Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver, BC }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema hemdem ===
Krîza darayî ya Depresyona Mezin bûye sedem ku Domînyona Newfoundland di sala 1934an de dev ji hikûmeta berpirsiyar berde û bibe koloniyeke Tacê ku ji aliyê parêzgarekî brîtanî ve tê rêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada and the British Empire |paşnav=Buckner |pêşnav=Phillip Alfred |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&amp;pg=PA135 }}&lt;/ref&gt; Piştî du giştpirsiyên li [[Newfoundland]]ê ku di sala 1949an de hatiye lidarxistin, welatiyên Newfoundlandê xwestine ku Newfoundland wekê parêzgehekê tevlî Kanadayê bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945-1984 |paşnav=Bothwell |pêşnav=Robert |weşanger=University of British Columbia Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |cih=Vancouver (B.C.) }}&lt;/ref&gt;

Mezinbûna aborî ya Kanadayê piştî şer, digel polîtîkayên hikûmetên lîberal ên li pey hev, bûye sedema derketina holê ya nasnameyeke nû ya kanadayî ku bi pejirandina ala pelê gûzê di sala 1965an de,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |paşnav=Mackey |pêşnav=Eva |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-8020-8481-1 |çap=Repr |cih=Toronto |series=Anthropological horizons }}&lt;/ref&gt; pêkanîna duzimanî ya fermî (îngilîzî û fransî) di sala 1969an de&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Landry |pêşnav=Rodrigue |paşnav2=Forgues |pêşnav2=Éric |tarîx=2007-05-23 |sernav=Official language minorities in Canada: an introduction |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.022/html |kovar=degruyterbrill.com |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |issn=1613-3668 }}&lt;/ref&gt; û sazkirina pirçandîtiya fermî di sala 1971an de hatiye nîşankirin. Her çiqas hikûmetên parêzgehan, bi taybetî [[Quebec]] û [[Alberta]], van bernameyan wekê destwerdanên qada erkdariya xwe bibînin jî, bernameyên sosyaldemokratên wekê medicare, plana teqawidbûnê ya Kanadayê û krediyên xwendekarên Kanadayê hatiye diyarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.escwa.un.org |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Canadian Charter of Rights and Freedoms (English).jpg|thumb|Nivîsek ji peymana maf û zadiyên kanadayî]]
Di dawiyê de rêze konferansên destûrî yên din bi Qanûna Kanadayê ya 1982an encam daye ku destûra Kanadayê ji Keyaniya Yekbûyî vegerandiye welêt ku bu awayeke hevdem afirandina şertên maf û azadî ya kanadayî pêk aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Library and Archives Canada |sernav=Proclamation of the Constitution Act, 1982 - Library and Archives Canada |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kanadayê wekê welatekî serbixwe di bin monarşiya xwe de serweriya xwe ya tevahî ava kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.revparl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1999an de, piştî rêze danûstandinan bi hikûmeta federal re, [[Nunavut]] dibe axa sêyem a Kanadayê.

Di heman demê de Quebecê bi Şoreşa Bêdeng a salên 1960an guhertinên kûr ên civakî û aborî bidest xistiye ku bûye sedema çêbûna tevgereke neteweperest a sekuler.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-08-15 |isbn=978-0-7735-7314-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3VcVpWNSPfkC&amp;pg=PA415 |paşnav2=Clifton |pêşnav2=Rodney A. |paşnav3=Ferguson |pêşnav3=Barry }}&lt;/ref&gt; [[Fronta rizgariya Québecê]] ya radîkal (FLQ) di sala 1970an de bi rêze teqîn û revandinên krîza cotmehê daye destpêkirin û Partiya Québécois a serwer di sala 1976an de hatiye hilbijartin û di sala 1980an de giştpirsyariyeke bêserketî li ser hevkariya serweriyê organîze kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Munroe |pêşnav=H. D. |tarîx=2009-03-31 |sernav=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546550902765623 |kovar=Terrorism and Political Violence |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |issn=0954-6553 }}&lt;/ref&gt; Hewldanên ji bo bicihkirina neteweperestiya Quebecê bi rêya [[Peymana Meech Lake]] di salên 1990î de bi ser neketin.&lt;ref name=&quot;Sorens2004&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sorens |pêşnav=Jason |tarîx=2004-12-01 |sernav=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379403000878 |kovar=Electoral Studies |cild=23 |hejmar=4 |rr=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003 |issn=0261-3794 }}&lt;/ref&gt; Ev yek bûye sedema avakirina ''Bloca Québécois'' li Quebecê û xurtkirina Partiya Reformê ya Kanadayê ya li Rojava.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=A brief history of the Bloc Québécois |url=http://www.theglobeandmail.com/news/politics/a-brief-history-of-the-bloc-qubcois/article1672831/ |roja-gihiştinê=2026-01-14 |xebat=The Globe and Mail |ziman=en-ca }}&lt;/ref&gt; Referandûmeke duyem (giştpirsî) di sala 1995an de pêk hatiye ku tê de serwerî bi rêjeyeke kêmtir a ji sedî 50,6 li hember ji sedî 49,4 nehatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |paşnav=Schmid |pêşnav=Carol L. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001-05-03 |isbn=978-0-19-803150-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&amp;pg=PA112 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1997an de, Dadgeha Bilind biryar daye ku veqetandina yekalî ji aliyê parêzgehekê ve ne li gorî destûrê ye, û Qanûna Zelaliyê ji aliyê Parlamentoyê ve hate pejirandin ku şertên veqetandina ji Konfederasyonê ya bi danûstandinan destnîşan kiriye.&lt;ref name=&quot;Sorens2004&quot;/&gt;

Ji xeynî pirsgirêkên serweriya Quebecê, di dawiya salên 1980an û destpêka salên 1990an de hejmarek krîzan civaka Kanadayî hejandiye. Di nav wan de teqîna Balafira Hewayî ya 182 a Air India ya di sala 1985an de heye ku mezintirîn kuştina girseyî di dîroka Kanadayê de bû; komkujiya École Polytechnique di sala 1989an de, gulebaranek li zanîngehê ku xwendekarên jin hedef digirt û Krîza Oka ya sala 1990an bû ku yekem car hejmarek pevçûnên tundûtûj di navbera hikûmetên parêzgehan û komên xwemalî de pêk hetibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |sernav=TERMS OF REFERENCE {{!}} Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |malper=www.majorcomm.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |sernav=The Oka Crisis - CBC Archives |malper=archives.cbc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-ca |paşnav=Internet and Digital Services, Digital Archives }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=September 11 : consequences for Canada |paşnav=Roach |pêşnav=Kent |weşanger=Montreal ; Ithaca : McGill-Queen's University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2585-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/september11conse00roac }}&lt;/ref&gt; Kanada di sala 1990î de tevlî Şerê Kendavê bûye û di salên 1990î de di gelek erkên aştiyê de çalak dibe ku di nav de operasyonên li Balkanan di dema û piştî Şerên Yugoslavyayê de û li Somaliyê ku di encamê de bûyerek çêbûye ku wekê &quot;serdema herî tarî di dîroka artêşa Kanadayî de&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/recently-completed/canadian-armed-forces-operations-bosnia-herzegovina.html |sernav=Canadian Armed Forces operations in Bosnia-Herzegovina |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-07-25 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canadian-peacekeepers-in-somalia |sernav=Canadian Peacekeepers in Somalia |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kanadayê di sala 2001ê de leşker şandiye Afganistanê ku di encamê de ji Şerê Koreyê di destpêka salên 1950î de heta niha, hejmara herî zêde ya kanadayîyane di erkeke leşkerî de hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/international-campaign-against-terrorism-in-afghanistan |sernav=Canada and the War in Afghanistan |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2011an de, hêzên kanadayî beşdarî destwerdana NATOyê ya di Şerê Navxweyî yê Lîbyayê de bûne û her wiha di nîvê salên 2010an de beşdarî şerê li dijî serhildana DAÎŞê ya li Iraqê bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |paşnav=Hehir |pêşnav=A. |weşanger=Springer |tarîx=2013-05-29 |isbn=978-1-137-27395-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&amp;pg=PT88 |paşnav2=Murray |pêşnav2=R. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |sernav=Canada’s Policy to Confront the Islamic State |malper=Canadian Global Affairs Institute |roja-gihiştinê=2026-01-14 }}&lt;/ref&gt; Pandemiya COVID-19 li Kanadayê di 27ê çileya 2020an de dest pê kiriye û bû sedema têkçûneke civakî û aborî ya berfireh.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |sernav=Coronavirus disease (COVID-19) |malper=www.canada.ca |tarîx=2020-09-13 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2021-06-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de dibe ku gorên ên zarokên gelên xwemalî bin li nêzîkî dibistanên niştecîhî yên berê yên Kanadayê hatine dîtin ku ev yek qirkirina çandî ya li dijî gelên xwemalî ronî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/canada-residential-schools-unmarked-graves-indigenous-children-60-minutes-2023-02-12/ |sernav=Canada's unmarked graves: How residential schools carried out &quot;cultural genocide&quot; against indigenous children - 60 Minutes - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2023-02-12 |roja-gihiştinê=2026-01-14 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Şerê bazirganiyê ya di navbera Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de di 1ê sibata sala 2025an de dest pê kiriye ku serokê Amerîkayê Donald Trump fermanên ferzkirina bacên gumrikê li ser kelûpelên ku dikevin Dewletên Yekbûyî îmze kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trump-trade-tariffs-timeline-1.7481280 |sernav=Trump has imposed sweeping tariffs. Here's a timeline of how we got here }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Canada topo.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografîk a Kanadayê ku di projeksiyona cemserî de (ji bo 90° W) hatiye çêkirin. Bilindahiyên ji kesk heta qehweyî (bilindtir) asta bilindihiya rûbera erdê nîşan dide.]]
Kanada bi rûbera xwe ya 9.984.670 km² piştî Rûsyayê duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye&lt;ref name=&quot;McColl2005&quot;/&gt; û bi mezinahiya xwe hema hema bi qasî axa Ewropayê mezin e. Kanada li parzemîna Amerîkayê bi qasî %41ê Amerîkaya Bakur vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=North America: An Introduction |paşnav=Brescia |pêşnav=Michael M. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-0-8020-9675-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q2qzBUEWxpoC&amp;pg=PA38 |paşnav2=Super |pêşnav2=John C. }}&lt;/ref&gt; Li başûr û bakurê rojava, Kanada xwediyê yek ji dirêjtirîn sînorê bejahî yê cîhanê ye ku bi Dewletên Yekbûyî re parvedike. Cîranek din jî axa xweser a danîmarkî ya Gronlandê ye ku ji girava herî bakur a Kanadayî, Girava Ellesmere, bi Qenala Kennediyê ku tengavek bi firehiya nêzîkî 30 kîlometreyan pêk hatiye, veqetandî ye. Girava Hans a biçûk heta sala 2022an di navbera herdu welatan de bûye mijara nîqaşê, paşê bi destnîşan kirina sinorek ku bi dirêjahiya nêzîkî 1,2 kîlometreyan dirêj bûye, giravê hatiye dabeşkirin. Koma giravên Saint-Pierre û Miquelon jî ku li başûrê Newfoundlandê ye, bermahiyek ji koloniya fransî ya Fransaya Nû ye.

Berfirehiya ji bakur ber bi başûr ve ji 83.11° bakur li pozikê Kolombiyayê li girava Ellesmere li Nunavut heta girava navîn a li Gola Erie li 41.68° (bi qasî firehiya Romayê) dirêj dibe û ji ber vê yekê 4.634 kîlometre dirêjahiya aliyên bakur û başûr heye. Dûrahiya herî mezin a ji rojhilat ber bi rojava be 5.514 kîlometre ye ku ji pozikê Spearê li Newfoundland (52.62° W) heta sinorê herêma Yukonêya li Alaskayê (141° W) berdewam dike. Dirêjahiya giştî ya sinorê di navbera Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de 8.890 kîlometre ye. Kanada di heman demê de xwediyê dirêjtirîn xeta peravê ya cîhanê ye ku bi qasê 243.042 kîlometre dirêj e. Girava herî mezin ê Kanadayê Girava Baffin a li bakurê rojhilat e ku bi rûbera xwe ya 507,451 km² pêncem girava herî mezin a cîhanê ye. Nîvgirava herî bakur Boothia ye. Kanada 9.093,507 km² ji bejahiyê (rûerd) û 891,163 km² ji avê (rûav) pêk tê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2026-01-14 |sernav=Canada |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2026-01-15 |roja-arşîvê=2021-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210922212931/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/canada/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Kanada dikare li heft herêmên fîzyografîk were dabeş kirin ku di nav de Mertala Kanadayê, Deştên Navxweyî, Deştên Golên Mezin-St. Lawrenceyê, herêma Apalaçiyan, Kordîlera Rojava, Deştên Kendava Hudsonê û Arşîpelagoya Arktîkê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://atlas.gc.ca/phys/en/index.html |sernav=Natural Resources Canada. The Atlas of Canada. Physiographic Regions of Canada |malper=atlas.gc.ca |tarîx=2016-09-12 |roja-gihiştinê=2026-01-15 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Natural Resources Canada }}&lt;/ref&gt; Daristanên Boreal li seranserê welêt serdest in, qeşa li herêmên Arktîkê yên bakur û li seranserê Çiyayên Kevirî diyar e û deştên Kanadayê ku kêm be jî, li başûrê rojava çandiniya berhemdar hêsan dikin.&lt;ref name=&quot;McColl2005&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of World Geography |paşnav=McColl |pêşnav=R. W. |weşanger=Infobase Publishing |tarîx=2005 |isbn=978-0-8160-7229-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&amp;pg=PA135 }}&lt;/ref&gt; Golên Mezin Çemê St. Lawrence (li başûrê rojhilat) xwedî dikin ku piraniya hilberîna aboriya Kanadayê li ser deştên derdora çemê St. Lawrence pêk tê.&lt;ref name=&quot;McColl2005&quot; /&gt; Li Kanadayê zêdetirî 2.000.000 gol hene ku 563 ji wan golan ji 100 kîlometreçargoşeyê mezintir in ku piraniya ava şirîn a cîhanê vedihewînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Surface Climates of Canada |paşnav=Bailey |pêşnav=William G. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1997 |isbn=978-0-7735-1672-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oxNMhw-rRrQC&amp;pg=PA244 |paşnav2=Oke |pêşnav2=T. R. |paşnav3=Rouse |pêşnav3=Wayne R. }}&lt;/ref&gt; Her wiha li Çiyayên Kevirî yên Kanadayî, Çiyayên Peravê û Kordîlera Arktîkê cemedên ava şirîn a xwarinê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cold Matters: The State and Fate of Canada's Fresh Water |paşnav=Sandford |pêşnav=Robert William |weşanger=Rocky Mountain Books Ltd |tarîx=2012-12-01 |isbn=978-1-927330-20-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=UANY2ftt4pEC&amp;pg=PR11 }}&lt;/ref&gt;

Kanada ji aliyê jeolojîkî ve welatek çalak e ku gelek erdhej û volkanên çalak li welêt hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An assessment of natural hazards and disasters in Canada |paşnav=Etkin |pêşnav=David |weşanger=Kluwer academic |tarîx=2003 |isbn=978-1-4020-1179-5 |cih=Dordrecht |paşnav2=Haque |pêşnav2=Chowdhury Emdadul |paşnav3=Brooks |pêşnav3=Gregory Robert }}&lt;/ref&gt;
=== Avhewa ===
[[Wêne:Canada Köppen.svg|thumb|Cûreyên dabeşkirina avhewayê ya Köppenê ya li Kanadayê.]]
Germahiya bilind a zivistan û havînê li seranserê Kanadayê li gorî herêman diguhere. Zivistan li gelek deverên welêt, bi taybetî li parêzgehên hundir û Prairie ku xwedî avhewayeke parzemînî ne, dikarin dijwar bin ku germahiya navînî ya rojane nêzîkî -15&amp;nbsp;°C e lê dikare bi bayê sermayê dakeve bin -40&amp;nbsp;°C ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |sernav=Statistics: Regina, SK, Canada - The Weather Network |malper=www.theweathernetwork.com |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105062344/http://www.theweathernetwork.com/statistics/C02072/CASK0261?CASK0261 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Li herêmên ne peravî, berf dikare hema hema şeş mehên salê erdê bigire lê li hinek deverên bakur berf dikare tevahiya salê berdewam bike. Perava Kolombiya Brîtanî xwedî avhewayek nerm e ku xwedî zivistanek nerm û baranî ye. Li peravên rojhilat û rojava, germahiya navînî ya herî bilind bi gelemperî di 20&amp;nbsp;°C e lê di navbera peravan de, germahiya navînî ya herî bilind a havînê ji 25 heta 30&amp;nbsp;°C diguhere û germahî li hinek deverên hundurîn carinan ji 40&amp;nbsp;°C ê derbas dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |sernav=Canadian Climate Normals - Climate - Environment and Climate Change Canada |malper=climate.weather.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt;

Beşek mezin ji Bakurê Kanadayê bi qeşa û cemeda berdewamî hatiye nixumandin. Pêşeroja cemeda berdewamî ne diyar e ji ber ku Arktîk ji ber guherîna avhewayê li Kanadayê sê qat ji navînîya cîhanê germ dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR_FULLREPORT-EN-FINAL.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1948an vir ve germahiya navînî ya salane ya Kanadayê li ser bejahî 1.7&amp;nbsp;°C zêde bûye û guhertinên germahiyên li herêmên cuda ji 1.1 heta 2.3&amp;nbsp;°C ê diguherin.&lt;ref name=&quot;McColl2005&quot;/&gt; Rêjeya germbûnê li seranserê bakur û li deştên Kanadayê bilindtir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nrcan.gc.ca/sites/www.nrcan.gc.ca/files/energy/Climate-change/pdf/CCCR-Chapter4-TemperatureAndPrecipitationAcrossCanada.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nrcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt; Li herêmên başûrê Kanadayê, qirêjiya hewayê hem li Kanadayê û hem jî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku ji ber helandina metalan, şewitandina komirê ji bo peydakirina elektrîkê û emîsyonên wesayîtan çêdibe, bûye sedema baranên asîdî ku bandorek giran li ser rêyên avê, mezinbûna daristanan û hilberîna çandiniyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Unnatural Law: Rethinking Canadian Environmental Law and Policy |paşnav=Boyd |pêşnav=David R. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4063-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=SeYgVGE9j3EC&amp;pg=PA67 }}&lt;/ref&gt; Kanada yek ji mezintirîn welatên belavkerên gazên serayê ya li cîhanê ye ku belavbûna gazên serayê di navbera salên 1990 û 2022an de bi rêjeya ji sedî 16,5 zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.climatewatchdata.org/ghg-emissions |sernav={{!}} Greenhouse Gas (GHG) Emissions  {{!}} Climate Watch |malper=www.climatewatchdata.org |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/greenhouse-gas-emissions.html |sernav=Greenhouse gas emissions |malper=www.canada.ca |tarîx=2007-01-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}&lt;/ref&gt;
=== Biyopirrengî ===
[[Wêne:Terrestrial ecozones and ecoprovinces of Canada, 2017.gif|thumb|Ekoqadên bejayî û ekoparêzgehên Kanadayê. Ekoqad bi rengekî cûda têne destnîşankirin. Ekoparêzgeh dabeşên ekoqadan in û bi kodekî hejmarî ya cûda têne destnîşankirin.]]
Kanada li 15 herêmên bejahî û li pênç herêmên deryayê hatiye dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects/standard/environment/elc/2017-1 |sernav=Introduction to the Ecological Land Classification (ELC) 2017 |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2018-01-10 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Ev qadên ekolojîk zêdetirî 80.000 cureyên çavkaniykirî yên jiyana kovî ya kanadayî vedihewînin ku hejmareke bi heman hêjmarê hê jî bi fermî nehatine nas kirin an dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wildlife-species.canada.ca/species-risk-registry/virtual_sara/files/reports/Wild%20Species%202015.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=wildlife-species.canada.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt; Her çend li gorî welatên din rêjeya cureyên endemîk ên Kanadayê kêm be jî ji ber tevgerên mirovan, cureyên dagirker û pirsgirêkên jîngehê yên li welêt, niha zêdetirî 800 cure di xetereya windabûnê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/profile?country=ca |sernav=Main Details |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canada2015&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/errors/404.html |sernav=Not Found |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-10-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Service |roja-arşîvê=2024-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240902234055/https://www.canada.ca/errors/404.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji sedî 65ê cureyên niştecî yên Kanadayê wekî &quot;di jiyana ewleh de&quot; têne hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&amp;n=17F0CBCE-1 |sernav=Species at Risk Public Registry - Wild Species 2000: The General Status of Species in Canada |malper=www.sararegistry.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Environment Canada |roja-arşîvê=2021-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211016214436/https://www.sararegistry.gc.ca/default.asp?lang=En&amp;n=17F0CBCE-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Zêdetirî nîvê axa Kanadayê ji bo jiyana kovî guncaw e û ji çûnhatina mirovan dûr e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://naturecanada.ca/news/archived/state-of-canadas-biodiversity-highlighted-in-new-government-report/ |sernav=State of Canada's Biodiversity Highlighted in New Government Report |malper=Nature Canada |tarîx=2010-10-22 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Canada |pêşnav=Nature }}&lt;/ref&gt; Daristana boreal a Kanadayê wekî mezintirîn daristana saxlem a li ser Dinyayê tê hesibandin ku bi qasî 3.000.000 kîlometreçargoşe ku ji aliyê rê, bajar an pîşesaziyê ve nehatiye destwerdan kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Environment |paşnav=Raven |pêşnav=Peter H. |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2012-12-17 |isbn=978-0-470-94570-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QVpO2R51JBIC&amp;pg=RA1-PA361 |paşnav2=Berg |pêşnav2=Linda R. |paşnav3=Hassenzahl |pêşnav3=David M. }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya serdema qeşayê ya dawî ve, Kanada ji heşt herêmên daristanî yên cihêreng pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Policies for Sustainably Managing Canada’s Forests: Tenure, Stumpage Fees, and Forest Practices |paşnav=Luckert |pêşnav=Martin K. |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-09-15 |isbn=978-0-7748-2069-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0Gm-rBnGghcC&amp;pg=PA1 |paşnav2=Haley |pêşnav2=David |paşnav3=Hoberg |pêşnav3=George }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî ji %12,1ê bejahî û ava şirîn a welêt li deverên parastî ne ku di nav de ji %11,4 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;Canada2010&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/environmental-indicators/conserved-areas.html |sernav=Canada's conserved areas |malper=www.canada.ca |tarîx=2010-02-09 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Canada |pêşnav=Environment and Climate Change }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %13,8ê avên herêmî parastî ne ku di nav de ji %8,9 wekê deverên parastî hatine destnîşankirin.&lt;ref name=&quot;Canada2010&quot;/&gt; Parka Neteweyî ya yekem a Kanadayê, Parka Neteweyî ya Banff, di sala 1885an de hatine damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.pc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |roja-arşîvê=2006-06-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060615122147/http://www.pc.gc.ca/docs/v-g/pm-mp/guidem-mguide/sec15/gm-mg15_e.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Parka Parêzgehê ya Algonquin ku parka herî kevin a parêzgehê ye, di sala 1893an de hatiye damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ontario.ca/page/algonquin-provincial-park-management-plan |sernav=Algonquin Provincial Park Management Plan {{!}} ontario.ca |malper=www.ontario.ca |tarîx=2018-10-19 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Herêma Parastina Deryayî ya Neteweyî ya Gola Superior, ku di sala 2015an de hate damezrandin, mezintirîn herêma parastina ava şirîn a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfo-mpo.gc.ca/oceans/publications/mpaspotlight-pleinsfeuxzpm/index-eng.html |sernav=Spotlight on Marine Protected Areas in Canada |malper=www.dfo-mpo.gc.ca |tarîx=2017-12-13 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Fisheries and Oceans Canada }}&lt;/ref&gt; Herêma jiyana kovî ya neteweyî ya herî mezin a Kanadayê ku di sala 2018an de hate damezrandin, herêma jiyana kovî ya feryayî ya neteweyî ya Giravên Scottê ye.&lt;ref name=&quot;Canada2015&quot;/&gt;

== Rêveberî û polîtîka ==
[[Wêne:Parliament Hill from a Hot Air Balloon, Ottawa, Ontario, Canada, Y2K (7173715788).jpg|thumb|Dîtina hewayî ya avahiyên Parlamentoya Kanadayê û derdora wan.]]
Kanada wekê &quot;demokrasiyeke tamem&quot; ku bi kevneşopiyeke lîberalîzmê û îdeolojiyeke siyasî ya wekhevîxwaz û nerm tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canadaaction.ca/eiu-democracy-index-ranking |sernav=Canada Ranks 14th on Democracy Index 2024 |malper=Canada Action |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |paşnav=Westhues |pêşnav=Anne |weşanger=Wilfrid Laurier Univ. Press |tarîx=2012-05-25 |isbn=978-1-55458-409-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&amp;pg=PA10 |paşnav2=Wharf |pêşnav2=Brian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada, Fourth Edition |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2016-09-22 |isbn=978-1-4426-3521-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&amp;pg=PA13 }}&lt;/ref&gt; Ji salên 1960î vir ve, tekez li ser dadweriya civakî bûye hêmanek cihêreng a çanda siyasî ya Kanadayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Holding the Bully's Coat: Canada and the U.S. Empire |paşnav=McQuaig |pêşnav=Linda |weşanger=Doubleday Canada |tarîx=2010-06-04 |isbn=978-0-385-67297-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9g4Xd12rIGYC&amp;pg=PT14 }}&lt;/ref&gt; Aştî, rêkûpêkî û hikûmeta baş, ligel Danezana Mafên Mirovan a Sergirtî, prensîbên damezrîner ên federalîzma Kanadayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Social Welfare in Developed Market Countries |paşnav=Dixon |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2016-03-17 |isbn=978-1-317-36677-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&amp;pg=PA48 |paşnav2=Scheurell |pêşnav2=Robert P. }}&lt;/ref&gt;

Di asta federal de, Kanada ji aliyê du partiyên kêmnavendî ve tê birêvebirin ku &quot;siyaseta navbeynkariyê&quot; dikin: Partiya Lîberal a Kanadayê ya çepgir a navendî û Partiya Mihafezekar a Kanadayê ya rastgir a navendî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Parties, Elections, and the Future of Canadian Politics |paşnav=Bittner |pêşnav=Amanda |weşanger=UBC Press |tarîx=2013-03-01 |isbn=978-0-7748-2411-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TdFTCgAAQBAJ&amp;pg=PA300 |paşnav2=Koop |pêşnav2=Royce }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gill2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gill |pêşnav=Jessica K. |tarîx=2021-12-20 |sernav=Unpacking the Role of Neoliberalism on the Politics of Poverty Reduction Policies in Ontario, Canada: A Descriptive Case Study and Critical Analysis |url=https://www.mdpi.com/2076-0760/10/12/485 |kovar=Social Sciences |ziman=en |cild=10 |hejmar=12 |rr=485 |doi=10.3390/socsci10120485 |issn=2076-0760 }}&lt;/ref&gt; Lîberalên ku di dîroka Kanadayê de serdest bûne, xwe di navenda pîvana siyasî de bi cih dikin.&lt;ref name=&quot;Gill2021&quot; /&gt; Di hilbijartinên sala 2025an de pênc partîyan nûnerên xwe ji bo parlamentoyê hilbijartin ku di nav van partiyan de lîberal hene ku hikûmetek hindikahî ava kirine, mihafezekar hene ku bûne opozîsyona fermî ''Bloc Québécois''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Choice Matters: Explaining the Strength of Class and Religious Cleavages in Cross-National Perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-03-28 |isbn=978-0-19-966399-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bZhcx6hLOMMC&amp;pg=PA166 |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk }}&lt;/ref&gt; partiya demokrat a nû (ku çepgir di nav de ne) û Partiya Kesk heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political choice matters: explaining the strength of class and religious cleavages in cross-national perspective |paşnav=Evans |pêşnav=Geoffrey |weşanger=Oxford university press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-966399-6 |cih=Oxford |paşnav2=Graaf |pêşnav2=Nan Dirk de }}&lt;/ref&gt; Siyaseta rastgir û çepgir di civaka kanadayî de qet nebûye hêzek berbiçav.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ambrose |pêşnav=Emma |paşnav2=Mudde |pêşnav2=Cas |tarîx=2015-04-03 |sernav=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13537113.2015.1032033 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |ziman=en |cild=21 |hejmar=2 |rr=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |issn=1353-7113 }}&lt;/ref&gt;

Kanada di çarçoveya monarşiyeke destûrî de xwedî sîstemeke parlemanî ye ku monarşiya Kanadayê bingeha şaxên rêveberî, qanûndanîn û dadweriyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The selection of ministers around the world |weşanger=Routledge |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-63444-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Dowding |pêşnavê-edîtor=Keith M. |series=Routledge research on social and political elites |paşnavê-edîtor2=Dumont |pêşnavê-edîtor2=Patrick }}&lt;/ref&gt; Monarşê serdest di heman demê de monarşê 14 welatên din ên serwer ên hevbendiya welatan e û 10 parêzgehên Kanadayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Dundurn |tarîx=2018-01-20 |isbn=978-1-4597-4015-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&amp;pg=PT196 }}&lt;/ref&gt; Monarş li ser şîreta serokwezîr nûnerekî, waliyê giştî, tayîn dike da ku piraniya erkên wan ên merasîma qraliyetê bicih bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gg.ca/en/represent-serve-honour-showcase |sernav=Represent. Serve. Honour. Showcase. |malper=The Governor General of Canada |tarîx=2017-09-20 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |paşnav=General |pêşnav=Office of the Secretary to the Governor }}&lt;/ref&gt;

Monarşî çavkaniya serwerî û desthilatdariyê ya li Kanadayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A crown of maples: constitutional monarchy in Canada |weşanger=Canadian Heritage |tarîx=2008 |isbn=978-0-662-46012-1 |çap= |cih=Gatineau, PQ |paşnavê-edîtor=Canada }}&lt;/ref&gt; Lêbelê, her çiqas parêzgarê giştî an monarş dikarin di rewşên krîzê yên kêm de bêyî şîreta wezîran desthilata xwe bi kar bînin jî bikaranîna desthilatên rêveberiyê (an jî mafê qraliyetê) ji aliyê kabîneyê ve tê birêvebirin ku komîteyek ji wezîrên qiraliyetê ye ku berpirsiyarê meclîsa gel a hilbijartî ye û ji hêla serokwezîr ve ku serekê hikûmetê ye tê hilbijartin û serokatiya kabîneyê tê kirin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/news/canada/a-cabinet-that-looks-like-canada-justin-trudeau-pledges-government-built-on-trust/article_69ec91d4-1c18-5674-95f0-d505bef67d7d.html |sernav=‘A cabinet that looks like Canada:’ Justin Trudeau pledges government built on trust |malper=Toronto Star |tarîx=2015-11-04 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Reporter |pêşnav=Peter Edwards Star }}&lt;/ref&gt; Ji bo misogerkirina aramiya hikûmetê, parêzgarê giştî bi gelemperî kesê ku serokê niha yê partiya siyasî ye ku dikare baweriya piraniya endaman di meclîsê de bi dest bixe, wek serokwezîr erkdar dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Thinking government : public sector management in Canada |paşnav=Johnson |pêşnav=David |weşanger=Peterborough, Ont. ; Orchard Park, N.Y. : Broadview Press |tarîx=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn }}&lt;/ref&gt; Ofîsa serokwezîr (PMO) yek ji saziyên herî bi hêz ên hikûmetê ye ku piraniya qanûnan ji bo pejirandina parlemanî dest pê dike û waliyê giştî, cîgirê waliyan, senator, dadwerên dadgeha federal û serokên şîrketên qiraliyetê û ajansên hikûmetê ji bo erkdarkirina ji aliyê qiraliyetê ve hildibijêre.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Serokê partiya ku duyem herî zêde kursî bi dest dixe ku bi gelemperî dibe serokê opozîsyona fermî û beşek ji sîstemeke parlamentoyî ya dijber e ku armanc ew e ku hikûmetê di bin kontrolê de bihêle.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |sernav=The Opposition in a Parliamentary System (BP47e) |malper=www2.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt;

Parlamentoya Kanadayê hemî qanûnên federal derdixe. Ew ji monarşê ku Meclisa Avamê ye û ji senatoyê pêk tê. Her çend Kanadayê têgeha brîtanî ya serdestiya parlemanî mîras girtibe jî, ev yek paşê, bi pejirandina Qanûna Destûrê ya 1982an, bi tevahî ji aliyê têgeha amerîkî ya serdestiya qanûnê ve hatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/sovereignty |sernav=Sovereignty |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Her çiqas Qanûna Hilbijartinên Kanadayê vê yekê bi çar salan bi sinor dike û dîroka hilbijartinê ya &quot;sabît&quot; di cotmehê de heye; hilbijartinên giştî hê jî divê ji aliyê waliyê giştî ve werin lidarxistin û dikarin bi şîreta serokwezîr an jî bi dengdana baweriyê ya windabûyî di meclisê de werin destpêkirin jî, her yek ji 343 endamên parlamentoyê ya li Meclisa Avamê bi pirjimariya sade di navçeyek hilbijartinê an jî li ser eyaletê de tê hilbijartin. Qanûna Destûra Bingehîn a 1982an ferz dike ku di navbera hilbijartinan de ji pênc salan zêdetir derbas nebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://lop.parl.ca/sites/ParlInfo/default/en_CA/SiteInformation/parlinfoMoved |sernav=ParlInfo Has Moved |malper=lop.parl.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt; 105 endamên senatoyê ku kursiyên wan li ser bingehek herêmî têne dabeş kirin, heta 75 saliya xwe dikarin xizmetê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Federal Countries, 2002 |paşnav=Griffiths |pêşnav=Ann |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2003 |isbn=978-0-7735-2511-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&amp;pg=PA116 |paşnav2=Griffiths |pêşnav2=Ann L. }}&lt;/ref&gt;

Federalîzma Kanadayî berpirsiyariyên hikûmetê di navbera hikûmeta federal û 10 parêzgehan de dabeş dike. Meclîsên qanûndanînê ya parêzgehan yekjûreyî ne û bi şêweyekî parlemanî dişibin Meclîsa Gel.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&amp;Lang=E&amp;Print=2&amp;Sec=Ch01&amp;Seq=5 |sernav=Parliamentary Institutions - Notes 51-100 |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 }}&lt;/ref&gt; Her sê herêmên Kanadayê jî meclîsên qanûndanînê hene lê ev ne serwer in, berpirsiyariyên destûrî yên wan ji parêzgehan kêmtir in û ji aliyê avaniyê ve ji heverkdarên xwe yên parêzgehan cuda ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&amp;page=provterr&amp;doc=difference-eng.htm |sernav=Difference between Canadian Provinces and Territories - Provinces and Territories |malper=pco-bcp.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Privy Council Office, Intergovernmental Affairs Secretariat, IGA |roja-arşîvê=2015-12-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&amp;page=provterr&amp;doc=difference-eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ntlegislativeassembly.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |sernav=Differences from Provincial Governments {{!}} Legislative Assembly of The Northwest Territories |malper=www.ntlegislativeassembly.ca |tarîx=2012-11-28 |roja-gihiştinê=2026-01-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Parêzgeh û herêm ===
[[Wêne:Political map of Canada.svg|thumb|Nexşeya siyasî ya Kanadayê ku 10 parêzgeh û 3 herêmên Kanadayê nîşan dide.]]
Kanada federasyonek e ku ji 10 dewletên federal ku bi navê parêzgehan têne zanîn û ji sê herêmên federal pêk tê. Ev parêzgeh û herêmên rêveberiyê li çar herêmên serekeyên wekê Rojavayê Kanadayê, Kanadaya Navendî, Kanadaya Atlantîkê, û Bakurê Kanadayê (rojhilatê Kanadayê bi hev re ji bo Kanadaya Navîn û Kanadaya Atlantîk tê gotin) hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Suburban Governance: A Global View |paşnav=Hamel |pêşnav=Pierre |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2015-02-05 |isbn=978-1-4426-6357-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&amp;pg=PA81 |paşnav2=Keil |pêşnav2=Roger }}&lt;/ref&gt; Parêzgeh û herêm berpirsiyariya bernameyên civakî yên wekê tenduristî, perwerde û bernameyên civakî û her wiha rêveberiya dadweriyê (lê ne qanûna cezayî) hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |paşnav=Doern |pêşnav=G. Bruce |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2013-04-19 |isbn=978-0-7735-8853-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&amp;pg=RA1-PA1976 |paşnav2=Maslove |pêşnav2=Allan M. |paşnav3=Prince |pêşnav3=Michael J. }}&lt;/ref&gt; Her çend parêzgeh ji hikûmeta federal bêtir dahatê berhev dikin jî, hikûmeta federal ji bo misogerkirina standardên xizmetguzariyê yên maqûl û yekreng, tezmînatên wekhevkirinê dide û bacgirtinê di navbera parêzgehên dewlemend û xizan de tê parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |paşnav=Clemens |pêşnav=Jason |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2007 |isbn=978-0-88975-215-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&amp;pg=PA8 |paşnav2=Veldhuis |pêşnav2=Niels }}&lt;/ref&gt;

Cudahiya sereke di navbera parêzgeheke Kanadayê û herêmekê de ew e ku parêzgeh serweriya xwe ji qiraliyetê hêz û desthilata xwe ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an werdigirin lê hikûmetên herêmî xwedî desthilatên ku ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve ji wan re hatine delegekirin in û komîser di konseya ya federal de nûnertiya qiraliyetê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |paşnav=Oliver |pêşnav=Peter |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-10 |isbn=978-0-19-066482-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&amp;pg=PA498 |paşnav2=Macklem |pêşnav2=Patrick |paşnav3=Rosiers |pêşnav3=Nathalie Des }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commissioner.gov.nt.ca/en/role-commissioner |sernav=Role of the Commissioner {{!}} Office of the Commissioner of the Northwest Territories |malper=www.commissioner.gov.nt.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 }}&lt;/ref&gt; Desthilatên ku ji Qanûna Destûra Bingehîn a 1867an derdikevin ku di navbera hikûmeta federal û hikûmetên parêzgehan de têne dabeş kirin da ku bi taybetî werin bikar anîn û her guhertinek di wê rêziknameyê de hewceyê guhertinek destûrî ye ku di heman demê de guhertinên di rol û desthilatên herêman de dikarin bi yekalî ji aliyê Parlamentoya Kanadayê ve werin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |paşnav=Meligrana |pêşnav=John |weşanger=UBC Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&amp;pg=PA75 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Boundaries of the Canadian Confederation |paşnav=Nicholson |pêşnav=Norman |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1979-05-15 |isbn=978-0-7735-6015-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&amp;pg=PA174 }}&lt;/ref&gt;
=== Têkiliyên derve ===
Kanada ji bo rola xwe di karûbarên cîhanî de wekî hêzek navîn tê naskirin û meyla welatê heye ku çareseriyên piralî û navneteweyî bişopînin.&lt;ref name=&quot;Chapnick2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Middle Power Project: Canada and the Founding of the United Nations |paşnav=Chapnick |pêşnav=Adam |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4049-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S2DPElbLK5sC&amp;pg=PA2 }}&lt;/ref&gt; Globalîzmê bandorek girîng li ser polîtîkayên derve yên Kanadayê kiriye ku welat bi pêşvebirina aştî û ewlehiyê bi rêya navbeynkariyê û bi dabînkirina alîkariyê ya ji bo welatên di asta pêşketinê re hatiye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bousfield |pêşnav=Dan |tarîx=2013 |sernav=Canadian Foreign Policy in an Era of New Constitutionalism |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722011.2013.819369 |kovar=American Review of Canadian Studies |ziman=en |cild=43 |hejmar=3 |rr=394–412 |doi=10.1080/02722011.2013.819369 |issn=0272-2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Handbook of Canadian Politics |paşnav=Courtney |pêşnav=John |weşanger=OUP USA |tarîx=2010-04-29 |isbn=978-0-19-533535-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KomEXgxvMcC&amp;pg=PA363 |paşnav2=Courtney |pêşnav2=John Childs |paşnav3=Smith |pêşnav3=David }}&lt;/ref&gt;

Kanada û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê têkiliyeke dirêj û bi alozî heye ku hevalbendên dîrokî yên nêzîk in ku bi rêkûpêk di kampanyayên leşkerî û hewildanên mirovî de hevkariyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/canada-and-the-united-states |sernav=Canada and the United States |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada–US Relations: Sovereignty or Shared Institutions? |paşnav=Carment |pêşnav=David |weşanger=Springer |tarîx=2019-01-17 |isbn=978-3-030-05036-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TT6EDwAAQBAJ&amp;pg=PA3 |paşnav2=Sands |pêşnav2=Christopher }}&lt;/ref&gt; Kanada her wiha bi rêya endametiya xwe di hevbendiya neteweyan û rêxistina navneteweyî ya Francophonie de, digel koloniyên berê yên her du welatan, bi Keyaniya Yekbûyî û Fransayê re, têkiliyên dîrokî û kevneşopî diparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian foreign policy |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006 |isbn=978-0-7391-0694-5 |cih=Lanham, MD |paşnavê-edîtor=James |pêşnavê-edîtor=Patrick |paşnavê-edîtor2=Michaud |pêşnavê-edîtor2=Nelson |paşnavê-edîtor3=O'Reilly |pêşnavê-edîtor3=Marc J. }}&lt;/ref&gt; Kanada bi têkiliya xwe ya erênî yê bi Holendayê re tê naskirin ku beşek jê ji ber beşdariya wê di rizgarkirina Holendayê de, di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de ye.&lt;ref name=&quot;Goddard2005&quot;/&gt; Zêdetirî 270 cih li nêzîkî 180 welatên biyanî ofîsên dîplomatîk û balyozxaneyê Kanadayê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Canada |pêşnav=Global Affairs |sernav=Diplomatic Missions and Consular Posts Accredited to Canada |url=https://www.international.gc.ca/protocol-protocole/missions.aspx?lang=eng |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=GAC |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Kanada nirxên xwe yên hevpar ên navxweyî bi rêya beşdarbûna di gelek rêxistinên navneteweyî de pêş dixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religion, Identity, and Global Governance: Ideas, Evidence and Practice |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2011-01-01 |isbn=978-1-4426-4066-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=DW0-afj9KNkC&amp;dq=Canada+promotes+its+domestically+shared+values+through+its+its+foreign+relations&amp;pg=PA284 }}&lt;/ref&gt; Kanada di sala 1945an de yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) bû û di sala 1958an de bi hev re bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re Fermandariya Parastina Hewayî ya Amerîkaya Bakur ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=NORAD and the Soviet Nuclear Threat: Canada’s Secret Electronic Air War |paşnav=Wilson |pêşnav=Gordon A. A. |weşanger=Dundurn |tarîx=2012-03-17 |isbn=978-1-4597-0412-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=S-nvkPFdUREC&amp;pg=PT10 }}&lt;/ref&gt; Kanada endamê Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Pênc Çav, G7 û Rêxistina Hevkariya Aborî û Geşepêdanê (OECD) ye.&lt;ref name=&quot;Chapnick2011&quot;/&gt; Di heman demê de Kanada di sala 1989an de endamê damezrîner ê foruma Hevkariya aborî ya Asya û Pasîfîk (APEC) bû û di sala 1990an de jî tevlî Rêxistina Dewletên Amerîkî (OAS) bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada Looks South: In Search of an Americas Policy |paşnav=McKenna |pêşnav=Peter |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-1108-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IoputVv15MEC&amp;pg=PA91 }}&lt;/ref&gt; Kanadayê di sala 1948an de Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan (UDHR) û ji wê demê ve heft peyman û peymanên sereke yên mafên mirovan ên NY pejirandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/canada-united-nations-system/treaties.html |sernav=Human rights treaties |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-10-23 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Heritage |pêşnav=Canadian }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:Operation Inherent Resolve 150304-F-MG591-297.jpg|thumb|Dema ku di piştgiriya Şerê Impact de ye, balafireke RCAF CF-18 Hornet ji tankereke USAF KC-135 Stratotanker vediqete.]]
Li gel gelek erkên navxweyî, zêdetirî 3.000 personelên hêzên çekdar ên Kanadayê (CAF) ji bo gelek erkên leşkerî yên derveyî welat de têne şandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/list.html |sernav=Current Operations list |malper=www.canada.ca |tarîx=2015-03-27 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}&lt;/ref&gt; Hêzên yekbûyî yên Kanadaya ji Hêzên Deryayî yên Keyaniya Kanadayê, Artêşa Kanadayê û Hêzên Hewayî ya Keyaniya Kanadayê pêk tên. Welat hêzek profesyonel û dilxwaz ji nêzîkî 68.000 personelên çalak û 27.000 personelên zêde pêk tên ku bi têgeha &quot;xurt, ewle, çalak&quot; de bi rêzê ve digihîje 71.500 û 30.000 û beşek ji nêzîkî 5.000 Rangerên Kanadayê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/canada-defence-policy.html |sernav=Strong, Secure, Engaged: Canada's Defence Policy |malper=www.canada.ca |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/corporate/reports-publications/transition-materials/defence-101/2020/03/defence-101/caf-101.html |sernav=Canadian Armed Forces 101 |malper=www.canada.ca |tarîx=2021-03-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=Defence |pêşnav=National }}&lt;/ref&gt; Di sala 2022an de, lêçûnên leşkerî yên Kanadayê bi tevahî gihîştiye nêzîkî 26.9 milyar dolarî, an jî li dora ji %1,2 ji hilberîna navxweyî ya giştî (GDP) ya welêt û ev yek di warê lêçûnên leşkerî de li gorî welatan di rêza 14em de cih digire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-01-28 }}&lt;/ref&gt;

Rola Kanadayê di pêşxistina parastina aştiyê de û beşdariya wê di destpêşxeriyên girîng ên parastina aştiyê de di sedsala 20an de bi roleke mezin û bi îmajeke erênî ya gerdûnî rol wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Politics of Peacekeeping in the Post-cold War Era |paşnav=Sorenson |pêşnav=David S. |weşanger=Psychology Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-7146-8488-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2OZ6NRiL5MkC&amp;pg=PA158 |paşnav2=Wood |pêşnav2=Pia Christina }}&lt;/ref&gt; Parastina aştiyê bi kûrahî di çanda kanadayî de cih digire û taybetmendiyek cihêreng e ku Kanadayê difikirin ku siyaseta wan a derve ji ya Dewletên Yekbûyî cuda dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Identity and Otherness in Canadian Foreign Policy |paşnav=Gutiérrez-Haces |pêşnav=Maria Teresa |weşanger=Les Presses de l’Université d’Ottawa {{!}} University of Ottawa Press |tarîx=2003 |rr=231–250 |isbn=978-0-7766-2722-9 |cih=Ottawa |ziman=en |paşnavê-edîtor=Gaffield |pêşnavê-edîtor=Chad |url=https://books.openedition.org/uop/1488 |series=Collection internationale d’Études canadiennes {{!}} International Canadian Studies Series |paşnavê-edîtor2=Gould |pêşnavê-edîtor2=Karen L. }}&lt;/ref&gt; Kanada demek dirêj e ku ji beşdarbûna di şerên leşkerî yên ku ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve nehatine pejirandin ku di nav de şerên wekê Şerê Viyetnamê û Şerê Iraqê ya sala 2003an de heye, dudil maye. Ji sedsala 21ê vir ve, beşdariya rasterast a Kanadayê di hewildanên parastina aştiyê yên Neteweyên Yekbûyî de pir kêm bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Multicultural Education Policies in Canada and the United States |paşnav=Joshee |pêşnav=Reva |weşanger=UBC Press |tarîx=2011-11-01 |isbn=978-0-7748-4117-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=I8jr_pE3YPwC&amp;pg=PA23 |paşnav2=Johnson |pêşnav2=Lauri }}&lt;/ref&gt; Ev kêmbûna mezin encama wê yekê bû ku Kanadayê beşdariya xwe ya di operasyonên leşkerî yên ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve hatine pejirandin de bi rêya Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur e, ne rasterast bi rêya Neteweyên Yekbûyî têne birêve birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Handbook of Canadian Foreign Policy |paşnav=James |pêşnav=Patrick |weşanger=Lexington Books |tarîx=2006-05-04 |isbn=978-0-7391-5580-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=QTk2AAAAQBAJ&amp;pg=PA177 |paşnav2=Michaud |pêşnav2=Nelson |paşnav3=O'Reilly |pêşnav3=Marc }}&lt;/ref&gt;

== Aborî ==
Aboriya bazara tevlihev a Kanadayê pir pêşketî ye ku ji sala 2023an vir ve, bi qasî 2.221 trîlyon dolarê amerîkî, di warê nirxa berhema navxweyî ya nomînal de wekî nehemîn mezintirîn aboriya cîhanê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Varieties of Capitalism: The Institutional Foundations of Comparative Advantage |paşnav=Hall |pêşnav=Peter A. |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2001-08-30 |isbn=978-0-19-164770-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EU02HzYJeFsC&amp;q=canada+a+market+economy |paşnav2=Soskice |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=156,&amp;s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2015&amp;ey=2026&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |xebat=IMF |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kanada yek ji mezintirîn welatên bazirganî yên cîhanê ye û aboriyeke Kanadayê ya pir globalîze heye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |sernav=Canada |malper=United States Trade Representative |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |roja-arşîvê=2022-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220417130737/https://ustr.gov/countries-regions/americas/canada |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de, bazirganiya kelûpel û xizmetguzariyên Kanadayê gihîşt 2.016 trîlyon dolarê.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Bi tevahî hinardeya Kanadayê ji 637 milyar dolarî zêdetir bû ku di heman demê de nirxên kelûpelên wê yên hawirdekirî ji 631 milyar dolarî zêdetir bûn ku ji wan bi qasî 391 milyar dolar ên ji Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bûn.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Di sala 2018an de, kêmasiya bazirganî ya kelûpelan a Kanadayê 22 milyar dolar û kêmasiya bazirganî ya xizmetguzariyê jî 25 milyar dolar bû.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Borsaya Torontoyê nehemîn mezintirîn borsaya cîhanê ye ku ji aliyê sermayeya bazarê ve zêdetirî 1.500 pargîdanî di borsayê de cih digire û sermayeya bazarê ya hevbeş ji zêdetirî 2 trîlyon dolarê amerîkî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |sernav=Statistics {{!}} The World Federation of Exchanges |malper=www.world-exchanges.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |paşnav=The World Federation of Exchanges }}&lt;/ref&gt;

Banka Kanadayê banka navendî ya welat e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bank of Canada/La Banque du Canada: Origines et premieres annees/Origins and Early History |paşnav=Watts |pêşnav=George S. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=1993 |isbn=978-0-88629-182-2 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt9qf36m }}&lt;/ref&gt; Wezîrê darayî û wezîrê nûjenî, zanist û pîşesaziyê daneyên ji statîstîkên Kanadayê bikar tînin ku plansaziyên darayî çalak bikin û siyaseta aborî pêş bixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |sernav=Mandate and objectives - Statistics Canada |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada |roja-arşîvê=2015-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Kanada xwedî sektorek bankayî ya hevkar a bihêz e û endametiya yekîtîyên krediyê ya serê kesî li cîhanê herî zêde ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |paşnav=Kobrak |pêşnav=Christopher |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2018-01-01 |isbn=978-1-4426-1625-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&amp;pg=PA220 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Joe }}&lt;/ref&gt; Kanada di endeksa têgihîştina gendeliyê de di rêza nizm de ye (di sala 2023an de di rêza 14em de ye) û &quot;bi berfirehî wekê yek ji welatên herî kêm gendel ên cîhanê tê hesibandin&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada's Corruption at Home and Abroad |paşnav=Rotberg |pêşnav=Robert I. |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-19 |isbn=978-1-351-57924-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&amp;pg=PT12 |paşnav2=Carment |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2024 |sernav=Corruption Perceptions Index 2024 |malper=Transparency.org |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat di rapora pêşbazîya cîhanî de di rêza bilind de ye ku di sala 2024an de di rêza 19em de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imd.org/centers/wcc/world-competitiveness-center/rankings/world-competitiveness-ranking/rankings/wcr-rankings/ |sernav=WCR-Rankings - IMD business school for management and leadership courses |tarîx=2024-06-10 |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Aboriya Kanadayê li gorî endeksa azadiya aborî ya weqfa mîratê ji piraniya welatên rojavayî jortir e û newekheviya dahatê di astek kêm de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/country/canada |sernav=Canada Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dahata navînî ya malê ya serê kesî li gorî welêt ên navînîya OECD yê &quot;gelek jortir&quot; e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/tools/well-being-data-monitor.html |sernav=OECD Well-being Data Monitor |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kanada di nav welatên herî pêşketî de di warê erzanbûna xanîyan û ​​veberhênana rasterast a biyanî de di rêza herî nizm de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/housing-prices.html |sernav=Housing prices |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mintz |pêşnav=Jack |paşnav2=Bazel |pêşnav2=Philip |tarîx=2021-09-15 |sernav=2020 TAX COMPETITIVENESS REPORT: CANADA’S INVESTMENT CHALLENGE |url=https://journalhosting.ucalgary.ca/index.php/sppp/article/view/72311 |kovar=The School of Public Policy Publications |ziman=en |cild=14 |hejmar=1 |doi=10.55016/ojs/sppp.v14i1.72311 |issn=2560-8320 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya bêkariyê di sala 2025an de ji sedî 6,8 bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://globalnews.ca/news/11606030/unemployment-december-2025-labour-force-survey/ |sernav=Unemployment rate climbed to 6.8% in December, StatCan says - National {{!}} Globalnews.ca |malper=Global News |roja-gihiştinê=2026-01-27 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
== Demografî ==
[[Wêne:Population density statistics canada.gif|thumb|çep|Nexşeya dendika nifûsa Kanadayê (2014)
Çepê jorîn: Korîdora Bajarê Quebec-Windsorê ku herêma herî zêde qerebalix û pir bi pîşesazî ye.]]
Serjimêriya Kanadayê ya sala 2021ê bi tevahî 36.991.981 kes hatiye hejmartin ku li gorî rêjeya sala 2016an bi qasî %5,2 zêde bûye. Li gorî texmînan, nifûsa Kanadayê di sala 2023an de ji 40 milyonî derbastir bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.statcan.gc.ca/en/subjects-start/population_and_demography/40-million |sernav=Canada's population reaches 40 million |malper=www.statcan.gc.ca |tarîx=2023-06-02 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Sedemên sereke yên zêdebûna nifûsê koçberî û bi rêjeyek kêmtir, zêdebûna xwezayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Canadian Population |paşnav=Edmonston |pêşnav=Barry |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&amp;pg=PA181 |paşnav2=Fong |pêşnav2=Eric }}&lt;/ref&gt; Kanada xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên koçberiyê li cîhanê ye ku bi giranî ji ber siyaseta aborî û yekbûna malbatan pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Canada |weşanger=Lonely Planet Publ |tarîx=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |çap=10 |cih=Footscray, Vic. London |paşnavê-edîtor=Zimmerman |pêşnavê-edîtor=Karla |series=Lonely planet }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Controlling Immigration: A Global Perspective, Third Edition |paşnav=Hollifield |pêşnav=James |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2014-07-30 |isbn=978-0-8047-8627-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&amp;pg=PA11 |paşnav2=Martin |pêşnav2=Philip |paşnav3=Orrenius |pêşnav3=Pia }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de 483.390 koçber hatin qebûlkirin ku ev yek hêjmarên rekor ên salên dawîn bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immigration.ca/will-canadas-record-2024-immigration-levels-ever-be-exceeded/ |sernav=Will Canada’s Record 2024 Immigration Levels Ever Be Exceeded? - Canada Immigration and Visa Information. Canadian Immigration Services and Free Online Evaluation. |tarîx=2025-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Kanada di warê bicihkirina penaberan de di cîhanê de yek ji welatên pêşeng e ku di sala 2022an de zêdetirî 47.600 penaber li welat bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.ca/news/unhcr-calls-for-concerted-action-as-forced-displacement-hits-new-record-in-2022/ |sernav=UNHCR calls for concerted action as forced displacement hits new record in 2022 |malper=UNHCR Canada |tarîx=2023-06-14 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Kim |pêşnav=Soo-Jung }}&lt;/ref&gt; Koçberên nû bi piranî li deverên bajarî yên mezin wekê Toronto, Montreal û Vancouver bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |paşnav=Grubel |pêşnav=Herbert G. |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&amp;pg=PA5 }}&lt;/ref&gt;

Giraniya nifûsa Kanadayê, bi 4,2 niştecih dikeve serê kîlometreçargoşe yê ku di vê warî de di nav welatên herî nizm ên cîhanê de ye ku bi qasî ji sedî 95 ê ji nifûsa welat li başûrê paralela 55em a bakur dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |paşnav=OECD |weşanger=OECD Publishing |tarîx=2004-09-29 |isbn=978-92-64-10778-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&amp;pg=PA142 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %80ê nifûsê di nav 150 kîlometreyan de li ser sinorê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Immigration Policy and the Terrorist Threat in Canada and the United States |paşnav=Moens |pêşnav=Alexander |weşanger=The Fraser Institute |tarîx=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&amp;pg=PA96 |paşnav2=Collacott |pêşnav2=Martin }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Kanadayê nifûseke bajarî ye ku ji %80ê nifûsê zêdetir nifûsa welat li navendên bajarî dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Piraniya kanadayiyan (zêdetirî ji %70) li jêr paralela 49an dijîn û ji %50ê kanadayiyan jî li başûrê 45°42′ (45.7 pile) yê bakur dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bigthink.com/strange-maps/canadians-south-seattle-mental-map-surprise/ |sernav=Most Canadians live south of Seattle and other mental map surprises |malper=Big Think |tarîx=2023-06-07 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=Jacobs |pêşnav=Frank }}&lt;/ref&gt; Beşa herî zêde yê nifûs a welêt li korîdora bajarê Quebec-Windsorê, li başûrê Quebec û başûrê Ontarioyê, li kêleka Golên Mezin û li ser peravên çemê St. Lawrensê dijî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |paşnav=McMurry |pêşnav=Peter H. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004-11-29 |isbn=978-0-521-84287-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&amp;pg=PA391 |paşnav2=Shepherd |pêşnav2=Marjorie F. |paşnav3=Vickery |pêşnav3=James S. }}&lt;/ref&gt;

Piraniya kanadayiyan (ji sedî 81,1) di jiyana malbatî de dijîn û ji sedî 12,1 jî dibêjin ku bi tena serê xwe dijîn û ji sedî 6,8 ji bi xizmên xwe yên din an jî kesên ne xizm re dijîn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/srvmsg/srvmsg404.html |sernav=File not found {{!}} Fichier non trouvé |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Ji sedî 51 ji malbatan hevjînên bi zarok an bê zarok in, ji sedî 8,7 malbat bi dê û bavên yekane ne (hevjînên ku ji hev cuda bûne), ji sedî 2,9 malbatên pirnifşî ne (malbatên ku bi kalik pîrikên xwe re dijîn) û ji sedî 29,3 malbatên bi yek kesî ne (kesên ku bi serê xwe dijîn).&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&amp;T=301&amp;S=3&amp;O=D |sernav=Population and dwelling counts, for Canada and census subdivisions (municipalities), 2011 and 2006 censuses |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt;
{{Bajarên mezin ên Kanadayê}}
=== Etnîsîte ===
Kesên ku beşdarê hêjmara nifûsa sala 2021ê ya Kanadayê bûne, xwe zêdetirî 450 &quot;kokên etnîkî an çandî&quot; ragihandine.&lt;ref name=&quot;Government2022&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Komên sereke yên panetnîkî yên ku hatine hilbijartin ev bûn: ewropî (%52.5), amerîkaya bakurî (%22.9), asyayî (%19.3), xemaliyên Amerîkaya Bakur (%6.1), afrîkî (%3.8), latînî, kesên ji Amerîkaya Navîn û Başûr (%2.5), karayîbî (%2.1), okyanûsyayî (%0.3) û kesên ji welatên din (%6) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035601 |sernav=Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Zêdetirî ji %60ê kanadayiyan ragihandine ku ew yek esl in û ji %36 jî ragihandine ku ew ji gelek eslên tevlîhev hatine, ji ber vê yekê tevahî hejmar ji %100î zêdetir e.&lt;ref name=&quot;Government2022&quot;/&gt;

[[Wêne:Canadian ethnocultural diversity.png|thumb|168 eslên etnîkî an çandî yên jorîn ku ji aliyê kanadayiyan ve di 2021ê de hatine ragihandin.]]
Deh komên herî mezin ên ku xwe di sala 2021an de wekî eslê etnîkî an çandî ragihandine kanadayî bûn (ji sedî 15,6ê nifûsê pêk tînin) ku îngilîzî (ji sedî 14,7), îrlendî (ji sedî 12,1), skotlendî (ji sedî 12,1), fransî (ji sedî 11,0), almanî (ji sedî 8,1), çînî (ji sedî 4,7), îtalî (ji sedî 4,3), hindî (ji sedî 3,7) û ji ûkraynî (ji sedî 3,5) pêk dihatin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026b-eng.htm |sernav=The Daily — The Canadian census: A rich portrait of the country's religious and ethnocultural diversity |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}&lt;/ref&gt;

Ji 36,3 milyon kesên ku di sala 2021ê de hatine hêjmartin, nêzîkî 25,4 milyon kesan gotine ku ew &quot;spî&quot; ne ku ev yek jî ji sedî 69.8ê nifûsa tevahiya Kanadayê pêk tîne.&lt;ref name=&quot;Government2022&quot;/&gt; Nifûsa xwemalî ku ji sedî 5ê nifûsa welat pêk tînin ku 1.8 milyon kes in, li gorî nifûsa ne-xwemalîyî ku ji sala 2016an heta 2021an ji sedî 5,3 zêde bûye, ji sedî 9,4 zêde bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810032401 |sernav=Visible minority and population group by generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Ji her çar kanadayiyan yek an jî ji sedî 26.5ê nifûsê ji komên kêmneteweyeke xuya ya ne-spî û ne-xwemalî bûn ku komên herî mezin ên ku li gorî daneyên sala 2021ê de hatiye diyarkirin Asyaya Başûr (2,6 milyon kes; ji sedî 7,1), çînî (1,7 milyon; ji sedî 4,7), reş (1,5 milyon; ji sedî 4,3), filîpînî (960.000 ji sedî 2,6), ereb (690.000; ji sedî 1,9), Amerîkaya Latînî (580.000; ji sedî 1,6), asyayiyên başûrêrojhilat (390.000; ji sedî 1,1), asyayiyên rojava (360.000; ji sedî 1,0), koreyî (220.000; ji sedî 0,6) û japonî (99.000; ji sedî 0,3) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/minorite-visible |sernav=Visible Minority |malper=thecanadianencyclopedia.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di navbera salên 2011 û 2016an de hatiye dîtin ku nifûsa kêmneteweyên ji sedî 18,4 zêde bûye. Di sala 1961ê de, nêzîkî 300.000 kes, kêmtir ji du ji sedî nifûsa Kanadayê, endamên komên kêmneteweyên diyar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |sernav=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |malper=www.rhdcc-hrsdc.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Human Resources and Skills Development Canada }}&lt;/ref&gt; Li gorî serjimêriya sala 2021ê hatiye dîtin ku 8,3 milyon kes, an jî hema hema çaryeka yekê (ji sedî 23,0) nifûsê, xwe wekî koçberên daîmî an jî niştecihên daîmî yên li Kanadayê ragihandine ku ev rêje ji rekora berê ya serjimêriya sala 1921an a ji sedî 22,3 zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221026/dq221026a-eng.htm |sernav=The Daily — Immigrants make up the largest share of the population in over 150 years and continue to shape who we are as Canadians |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Di sala 2021ê de, Hindistan, Çîn û Fîlîpîn sê welatên sereke yên koçberên bû ku ji van welatan mirov koçê Kanadayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/corporate/publications-manuals/annual-report-parliament-immigration-2021.html |sernav=ARCHIVED – 2021 Annual Report to Parliament on Immigration |malper=www.canada.ca |tarîx=2022-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Immigration |pêşnav=Refugees and Citizenship Canada }}&lt;/ref&gt;

=== Ziman ===
[[Wêne:English-French bilingualism rate in Canada.png|thumb|Li gorî daneyên sala 2021ê de rêjeya nifûsa ku dikare bi îngilîzî û fransî biaxive.]]
Kanadayî gelek ziman bikar tînin ku di nav de zimanên îngilîzî û fransî heye (zimanên fermî) ku bi rêzê ve zimanên dayikê yên nêzîkî ji %54 û ji %19ê kanadayiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/index.cfm?Lang=E |sernav=Census Profile, 2021 Census of Population |malper=www12.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Siyasetên fermî yên duzimanî yên Kanadayê mafê wergirtina xizmetên hikûmeta federal bi îngilîzî an fransî dide welatiyan ku kêmneteweyên ku zimanên fermî bikar tînin dibistanên xwe li hemî parêzgeh û herêman mîsoger dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |sernav=OCOL - Questions on the Official Languages Act, the Official Languages Regulations and the Canadian Charter of Rights and Freedoms |malper=www.ocol-clo.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |roja-arşîvê=2009-10-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Qanûna Zimanê Fermî ya Quebecê ya sala 1974an zimanê fransî wekê tekane zimanê fermî yê parêzgehê destnîşan kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bourhis |pêşnav=Richard Y. |paşnav2=Montaruli |pêşnav2=Elisa |paşnav3=Amiot |pêşnav3=Catherine E. |tarîx=2007-05-23 |sernav=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/IJSL.2007.031/html |kovar=degruyterbrill |ziman=en |cild=2007 |hejmar=185 |rr=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |issn=1613-3668 }}&lt;/ref&gt; Her çend ji %82 zêdetir kanadayiyên fransîaxêv li Quebecê dijîn bijîn jî, li New Brunswick, Alberta û Manitobayê nifûsek girîng a fransîaxêv heye û Ontario li derveyî Quebecê xwedî nifûsa herî mezin a fransîaxêv e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Constitution of Canada: A Contextual Analysis |paşnav=Webber |pêşnav=Jeremy |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-30 |isbn=978-1-78225-631-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=f357BwAAQBAJ&amp;pg=PA214 }}&lt;/ref&gt; New Brunswick, tenê parêzgeha fermî ya duzimanî ye ku xwedî kêmneteweyeke fransî ya akadî ye ku ji sedî 33ê nifûsa parêzgehê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Space: An International Handbook of Linguistic Variation |paşnav=Auer |pêşnav=Peter |weşanger=Walter de Gruyter |tarîx=2010 |isbn=978-3-11-018002-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_aPmMkzK_AC&amp;pg=PA387 |paşnav2=Schmidt |pêşnav2=Jürgen Erich }}&lt;/ref&gt; Her wiha komên akadî li başûrê rojavayê Nova Scotiayê ya li girava Cape Breton û li navendê û li rojavayê girava Prince Edwardê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Bilingual Today, United Tomorrow: Official Languages in Education and Canadian Federalism |paşnav=Hayday |pêşnav=Matthew |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005-12-20 |isbn=978-0-7735-5996-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=3D6LPBGT59kC&amp;pg=PA49 }}&lt;/ref&gt;

Li parêzgehên din zimanên fermî tuneye lê fransî wekê zimanê perwerdeyê, li dadgehan û ji bo xizmetên din ên hikûmetê, ji xeynî zimanê îngilîzî tê bikar anîn. Manitoba, Ontario û Quebec destûrê didin ku hem îngilîzî û hem jî fransî di meclîsên parêzgehê de werin axavtin û qanûn bi her du zimanan têne derxistin. Li Ontarioyê, zimanê fransî xwedî hinek statûyên qanûnî ye lê bi tevahî wekê zimanê fermî nayê pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Crosswords: language, education, and ethnicity in French Ontario |paşnav=Heller |pêşnav=Monica |weşanger=Mouton de Gruyter |tarîx=2003 |isbn=978-3-11-017687-2 |cih=Berlin ; New York }}&lt;/ref&gt; 11 komên zimanên xwemalî hene ku ji zêdetirî 65 ziman û zaravayên cuda pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/89-589-x/4067801-eng.htm |sernav=Initial findings of the 2001 Aboriginal Peoples Survey: Aboriginal languages |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Çend zimanên xwemalî li herêmên bakurê jojava xwedî statûya fermî ne. Zimanê inuktitutê zimanê piranî ya li Nunavut e û yek ji sê zimanên fermî yên li herêmê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Unfinished Constitutional Business?: Rethinking Indigenous Self-determination |paşnav=Studies |pêşnav=Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander |weşanger=Aboriginal Studies Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&amp;pg=PA180 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê, zêdetirî 7,8 milyon kanadayî zimaneke nefermî wekê zimanê xwe yê yekem destnîşan kirine. Hinek ji zimanên dayikê yên nefermî yên herî berbelav mandarînî (679.255 axaftvanên zimanê dayikê), punjabî (666.585 axavtvan), kantonî (553.380 axavtvan), spanî (538.870 axavtvan), erebî (508.410 axavtvan), tagalogî (461.150 axavtvan), îtalî (319.505 axavtvan), almanî (272.865 axavtvan) û zimanê tamîlî (237.890 axavtvan) ye. Di heman demê de welat malavaniya gelek zimanên îşaretan dike ku hinek ji wan xwemalî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sign Languages of the World: A Comparative Handbook |paşnav=Jepsen |pêşnav=Julie Bakken |weşanger=Walter de Gruyter GmbH &amp; Co KG |tarîx=2015-10-16 |isbn=978-1-61451-817-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5ZqnCgAAQBAJ&amp;pg=PA702 |paşnav2=Clerck |pêşnav2=Goedele De |paşnav3=Lutalo-Kiingi |pêşnav3=Sam |paşnav4=McGregor |pêşnav4=William B. }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşareta Quebecê (LSQ) bi giranî li Quebecê tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadian Dictionary of ASL |paşnav=Bailey |pêşnav=Carole Sue |weşanger=University of Alberta |tarîx=2002-06-27 |isbn=978-0-88864-300-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&amp;pg=PR11 |paşnav2=Dolby |pêşnav2=Kathy |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Hilda Marian |paşnav4=Deaf |pêşnav4=Canadian Cultural Society of the }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
Kanada ji aliyê dînê ve pirreng e û cûrbecûr bawerî û kevneşopiyan vedihewîne.&lt;ref name=&quot;Government2021&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/75-006-x/2021001/article/00010-eng.htm |sernav=Religiosity in Canada and its evolution from 1985 to 2019 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2021-10-28 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Destûra Kanadayê behsa Xwedê dike; lêbelê li Kanadayê dêreke fermî tune ye û hikûmet bi fermî pabendî pirrengiya dînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Law and Religious Pluralism in Canada |paşnav=Moon |pêşnav=Richard J. |weşanger=UBC Press |tarîx=2009-05-01 |isbn=978-0-7748-5853-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ah66SQsk4hAC&amp;pg=PA1 }}&lt;/ref&gt; Azadiya dînî li Kanadayê mafekî mirovî ye ku bi destûrê tê parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Religions of Canadians |paşnav=Scott |pêşnav=Jamie S. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2012-01-01 |isbn=978-1-4426-0516-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GbZJ2ZszYw8C&amp;pg=PA345 }}&lt;/ref&gt;

Rêjeyên pabendbûna bi dînê û baweriyan ji salên 1970î vir ve bi berdewamî kêm dibin.&lt;ref name=&quot;Government2021&quot;/&gt; Digel ku xiristiyanî, piştî ku carekê ji bo çand û jiyana rojane ya Kanadayê navendî û yekpare bû, di paşketinê de ye ku Kanada bûye dewleteke sekuler.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Recent Social Trends in Canada, 1960-2000 |paşnav=Roberts |pêşnav=Lance W. |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=2005 |isbn=978-0-7735-2955-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=qnPOqwsR5UsC&amp;pg=PA359 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Ethnicity in Canada |paşnav=Bramadat |pêşnav=Paul |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-01-01 |isbn=978-1-4426-1018-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VymssyK1Hs0C&amp;pg=PA3 |paşnav2=Seljak |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Her çend piraniya Kanadayiyan ol di jiyana xwe ya rojane de ne girîng dibînin jî, ew hêj jî baweriya xwe bi Xwedê tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=International Perspectives on Organizational Behavior and Human Resource Management |paşnav=Punnett |pêşnav=Betty Jane |weşanger=Routledge |tarîx=2015-02-12 |isbn=978-1-317-46745-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tG2mBgAAQBAJ&amp;pg=PA116 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Through a Lens Darkly: How the News Media Perceive and Portray Evangelicals |paşnav=Haskell |pêşnav=David M. |weşanger=Clements Publishing Group |tarîx=2009 |isbn=978-1-894667-92-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TzJMfNOR5O0C&amp;pg=PA50 }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, pêkanîna dînê wekê mijareke taybet hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Freedom of Religion and Belief: A World Report |paşnav=Boyle |pêşnav=Kevin |weşanger=Routledge |tarîx=2013-03-07 |isbn=978-1-134-72229-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=JxgFWwK8dXwC&amp;pg=PT219 |paşnav2=Sheen |pêşnav2=Juliet }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên sala 2021ê, xiristiyanî dînê herî mezin ê li Kanadayê ye ku katolîkên romayî ji sedî 29,9ê nifûsê pêk tînin û baweriya herî zêde yê Kanadayê ye. Piştî katolîkên romayî, xiristiyanên ku ji sedî 53,3ê nifûsa welat pêk tînin, ji %34,6 kesên bê dîn tên ku xwediyê ti baweriyeke dînî nînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130508/dq130508b-eng.htm?HPA |sernav=The Daily — 2011 National Household Survey: Immigration, place of birth, citizenship, ethnic origin, visible minorities, language and religion |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2013-05-08 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Baweriyên li Kanadayê îslam (%4,9), hindûîzm (%2,3), sîkîzm (%2,1), bûdîzm (%1,0), cihûtî (%0,9) û ruhanîyeta xwemalî (%0,2) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810034201 |sernav=Religion by visible minority and generation status: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations with parts |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Piştî Hindistanê, Kanada xwediyê duyem nifûsa baweriya sîkîzm a neteweyî ya herî mezin e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://laws.justice.gc.ca/eng/AnnualStatutes/2019_5/FullText.html |sernav=Consolidated federal laws of Canada, Sikh Heritage Month Act |malper=laws.justice.gc.ca |tarîx=2025-10-03 |roja-gihiştinê=2026-02-02 |paşnav=Branch |pêşnav=Legislative Services }}&lt;/ref&gt;
=== Tendûrûstî ===
Lênihêrîna tenduristiyê li Kanadayê bi rêya pergalên lênêrîna tenduristiyê yên parêzgeh û herêmî yên ku bi awayekî nefermî jê re Medicare tê gotin, tê berdewam kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Researching Quality in Care Transitions: International Perspectives |paşnav=Aase |pêşnav=Karina |weşanger=Springer |tarîx=2017-09-15 |isbn=978-3-319-62346-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Jvs1DwAAQBAJ&amp;pg=PA128 |paşnav2=Waring |pêşnav2=Justin |paşnav3=Schibevaag |pêşnav3=Lene }}&lt;/ref&gt; Xebatên tenduristiyê bi rêziknameyên qanûna tenduristiyê ya Kanadayê ya 1984an ve tê rêvebirin û gerdûnî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Medicare: Canada's right to health |paşnav=Bégin |pêşnav=Monique |weşanger=Optimum Pub. International |tarîx=1988 |isbn=978-0-88890-219-1 |cih=Montréal }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government Relations in the Health Care Industry |paşnav=Leatt |pêşnav=Peggy |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2003-03-30 |isbn=978-1-56720-513-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=2_y6J647QFoC&amp;pg=PA81 |paşnav2=Mapa |pêşnav2=Joseph }}&lt;/ref&gt; Gihîştina gerdûnî ya xizmetên tenduristiyê yên bi fînanse kirina dahata giştî &quot;ji aliyê kanadayîyan ve pir caran wekê nirxek bingehîn tê dîtin ku sîgortaya tenduristiyê ya neteweyî ji bo her kesî li her deverê welêt ku ew lê dijîn misoger dike&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.parl.gc.ca/Content/SEN/Committee/372/soci/rep/repoct02vol6part7-e.htm |sernav=The Health of Canadians: The Federal Role - Final Report |malper=www.parl.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji sedî 30ê lênêrîna tenduristiyê ya Kanadayê bi rêya sektora taybet tê dayîn.&lt;ref name=&quot;Kroll2012&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism Revisited: How to Apply Capitalism in Your Life |paşnav=Kroll |pêşnav=David |weşanger=Dorrance Publishing Company, Incorporated |tarîx=2012 |isbn=978-1-4349-1768-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=STnr1N89LIUC&amp;pg=PA126 |paşnav2=Ph.D |pêşnav2=David Kroll }}&lt;/ref&gt; Ev bi piranî ji bo xizmetên ku ji aliyê Medicare ve nayên nixumandin an jî qismî nayên nixumandin ku wekê dermanên bi reçete, diransazî û optometrî tê dayîn.&lt;ref name=&quot;Kroll2012&quot;/&gt; Nêzîkî ji sedî 65 heta 75ê kanadayiyan xwedî yek ji cureyên sîgortaya tenduristiyê ya temamkar in ku gelek ji wan vê xizmetê bi rêya kardêrên xwe an jî gihîştina bernameyên xizmetguzariya civakî ya duyem distînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An International Comparison of Financial Consumer Protection |paşnav=Chen |pêşnav=Tsai-Jyh |weşanger=Springer |tarîx=2018-06-22 |isbn=978-981-10-8441-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1bBhDwAAQBAJ&amp;pg=PA93 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:OECD health expenditure per capita by country.svg|thumb|Lêçûnên tenduristiyê û fînansekirî ya li gorî welatan. Tevahî lêçûnên tenduristiyê yên serê kesî bi dolarên amerîkî.]]
Wek gelek welatên pêşketî yên din, Kanada jî ji ber guherîna demografîk ber bi nifûseke pîr û qal ve û nifûsa zêdetir teqawîdbûyî û kêmtir mirovên di temenê xebatê de, lêçûnên tenduristiyê zêde bûye. Di sala 2021ê de, temenê navînî ya li Kanadayê 41,9 sal bû.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Temenê jiyanê ya li welat 81,1 sal e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.disabled-world.com/calculators-charts/ca-lifespan.php |sernav=Canadian Life Expectancy by Province and Territory {{!}} DW |malper=www.disabled-world.com |tarîx=2017-05-12 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en-US |paşnav=World |pêşnav=Disabled }}&lt;/ref&gt; Raporek ji aliyê berpirsê tenduristiya giştî yê sala 2016an ve dîtin ku ji sedî 88ê kanadayiyan ku yek ji rêjeyên herî bilind ên nifûsê di nav welatên G7 de ye, diyar kiriye ku &quot;tenduristiya wan baş an pir baş e&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |sernav=Archived - Health Status of Canadians 2016: Report of the Chief Public Health Officer - How healthy are we? - Perceived health |malper=www.canada.ca |tarîx=2016-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of |roja-arşîvê=2019-05-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190506134431/https://www.canada.ca/en/public-health/corporate/publications/chief-public-health-officer-reports-state-public-health-canada/2016-health-status-canadians/page-7-how-healthy-are-we-perceived-health.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji sedî heştêyê kanadayî radigihînin ku herî kêm yek faktorek rîska sereke ji bo nexweşiya kronîk heye ku di nav van de cixarekêşandin, neçalakiya laşî, xwarina ne tendurist an jî bikaranîna zêde yê alkolê heye.&lt;ref name=&quot;Gregory2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fundamentals: Perspectives on the Art and Science of Canadian Nursing |paşnav=Gregory |pêşnav=david |weşanger=Lippincott Williams &amp; Wilkins |tarîx=2019-01-03 |isbn=978-1-4963-9850-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uEeCDwAAQBAJ&amp;pg=PT75 |paşnav2=Stephens |pêşnav2=Tracey |paşnav3=Raymond-Seniuk |pêşnav3=Christy |paşnav4=Patrick |pêşnav4=Linda }}&lt;/ref&gt; Kanada di nav welatên OECDyê de yek ji rêjeyên herî bilind ên kesên bi kîlo ne ku dibe sedema nêzîkî 2,7 milyon nexweşiyên diyabetê.&lt;ref name=&quot;Gregory2019&quot; /&gt; Çar nexweşiyên kronîk - penceşêr, (sedema sereke ya mirinê) nexweşiyên dil û demaran, nexweşiyên rêyên nefesê û nexweşiya diyabetê ye ku dibe sedema mirina ji sedî 65ê mirinên li Kanadayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/publications/healthy-living/how-healthy-canadians.html |sernav=How Healthy are Canadians? |malper=www.canada.ca |tarîx=2017-03-08 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Canada |pêşnav=Public Health Agency of }}&lt;/ref&gt; Li Kanadayê bi qasî 8 milyon mirovên ji 15 salî û mezintir hene ku kesên seqet in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/231201/dq231201b-eng.htm |sernav=The Daily — Canadian Survey on Disability, 2017 to 2022 |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2023-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2024an de, Enstîtuya Kanadayê ya Agahdariya Tenduristiyê texmîn kiriye ku lêçûnên tenduristiyê gihîştine 372 milyar dolar, an jî ji sedî 12,4ê GDPya Kanadayê ya wî salê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/national-health-expenditure-trends |sernav=National health expenditure trends {{!}} CIHI |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2022an de, lêçûnên serê kesî yên Kanadayê li ser lêçûnên tenduristiyê di nav pergalên lênihêrîna tenduristiyê yên OECDyê de di rêza 12em de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/data/indicators/health-spending.html |sernav=Health spending |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Kanada ji destpêka salên 2000an vir ve di piraniya nîşanekên tenduristiyê yên OECDyê de nêzîkî navînî an jî li jor performansê nîşan daye ku di warê demên li bendê û gihîştina lênêrînê de li jor navînî ya nîşanekên OECDyê ye û di warê kalîteya lênêrînê û bikaranîna çavkaniyan de Kanada xwedî puanên navînî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/canada/Health-at-a-Glance-2017-Key-Findings-CANADA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Rapora Fona Hevbendiyê ya 2021ê ku pergalên tenduristiyê yên 11 welatên herî pêşketî berawird dike, Kanada di rêza duyem a dawîn de bi cih kiriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/publications/fund-reports/2021/aug/mirror-mirror-2021-reflecting-poorly |sernav=Mirror, Mirror 2021: Reflecting Poorly |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2021-08-04 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Xalên lawaz ên tenduristiyê ku hatine destnîşankirin ev in: rêjeya mirina pitikan a berawirdî bilindtir, belavbûna nexweşiyên kronîk, demên dirêj ên li bendêbûna xizmeta tenduristiyê, kêmbûna lênihêrîna piştî demjimêrên kar û nebûna dermanên bi reçete û xizmeta tenduristiyê ya diranan ku li derveyê vegir a xizmeta tenduristiyê ye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Pirsgirêkeke ku her ku diçe zêde dibe di sîstema tenduristiyê ya Kanadayê de kêmbûna pisporên tenduristiyê ye û kapasîteya nexweşxaneyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cihi.ca/en/book/export/html/10799 |sernav=Taking the pulse: A snapshot of Canadian health care, 2023 |malper=www.cihi.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
Perwerde li Kanadayê bi piranî ji aliyê hikûmetên federal, parêzgeh û herêmî ve bi awayekî giştî tê peyda kirin, fînanse kirin û çavdêrî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |sernav=2015 federal budget ‘disappointing’ for post-secondary students: CFS {{!}} Metro |malper=metronews.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2015-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603103455/http://metronews.ca/news/canada/1347155/2015-federal-budget-disappointing-for-post-secondary-students-cfs/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Perwerdehî ya welat di bin desthilata parêzgehê de ye û mufredata parêzgehê ji aliyê hikûmeta wê ve tê çavdêrîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Innovations in Governmental Accounting |paşnav=Montesinos |pêşnav=Vicente |weşanger=Springer Science &amp; Business Media |tarîx=2013-06-29 |isbn=978-1-4757-5504-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rqzwBwAAQBAJ&amp;pg=PA305 |paşnav2=Vela |pêşnav2=José Manuel }}&lt;/ref&gt; Perwerde li Kanadayê bi gelemperî ji perwerdehiya seretayî, piştre perwerdehiya navîn û perwerdehiya piştî perwerdehiya navîn pêk tê. Perwerde ya welat hem bi zimanê îngilîzî û hem jî bi zimanê fransî li piraniya deverên Kanadayê peyda dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Greenwood Encyclopedia of Children's Issues Worldwide |paşnav=Epstein |pêşnav=Irving |weşanger=Greenwood Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-313-33617-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FI3zJQzOdcIC&amp;pg=PA73 }}&lt;/ref&gt; Li Kanadayê hejmareke mezin ji zanîngehan heye ku hema hema hemî ji wan bi çavkaniyên giştî têne fînansekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Handbook of Canadian Higher Education |paşnav=Shanahan |pêşnav=Theresa |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2016-02-08 |isbn=978-1-55339-506-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VpcHDAAAQBAJ&amp;pg=PA59 |paşnav2=Nilson |pêşnav2=Michelle |paşnav3=Broshko |pêşnav3=Li Jeen }}&lt;/ref&gt; Sê zanîngehên herî baş ên welêt Zanîngeha Toronto, Zanîngeha McGillê û Zanîngeha British Columbia ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings |sernav=QS World University Rankings 2026: Top global universities |malper=Top Universities |tarîx=2026-01-28 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Zanîngeha herî mezin Zanîngeha Torontoyê ye ku zêdetirî 85,000 xwendekarên zanîngehê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=University of Toronto: An Architectural Tour (The Campus Guide) 2nd Edition |paşnav=Richards |pêşnav=Larry Wayne |weşanger=Chronicle Books |tarîx=2019-04-02 |isbn=978-1-61689-824-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZTKODwAAQBAJ&amp;pg=PA11 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî raporek OECDyê ya sala 2022an Kanada yek ji welatên herî xwendewar ên cîhanê ye ku kanadayî di warê perwerdehiya bilind wergirtî de di rêza yekem a cîhanê de ne û zêdetirî ji sedî 56 ji ji kesên kanadayî herî kêm xwedî bawernameya zanîngeh an kolejê ya lîsansê bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/221130/dq221130a-eng.htm |sernav=The Daily — Canada leads the G7 for the most educated workforce, thanks to immigrants, young adults and a strong college sector, but is experiencing significant losses in apprenticeship certificate holders in key trades |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/ |sernav=OECD Education GPS |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Kanada bi navincî ji sedî 5,3ê GDPya xwe li ser perwerdehiyê xerc dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theglobaleconomy.com/Canada/Education_spending/ |sernav=Canada Education spending, percent of GDP - data, chart |malper=TheGlobalEconomy.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat gelek veberhênanan li perwerdehiya bilind dike (zêdetirî 20.000 dolarê amerîkî ji bo her xwendekarekî xerc dike).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/education/skills-beyond-school/48630868.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, ji sedî 89ê kesên di navbera temenên 25 û 64 salî de bawernameyeke wekhev a lîseyê wergirtine ku li gorî navînîya OECDyê ji sedî 75 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/ines.html |sernav=INES: Indicators of Education Systems Programme |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
Ji aliyê dîrokî ve Kanada ji aliyê çand û kevneşopiyên brîtanî, fransî û kevneşopiyan nifûsa xwemalî ve bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Peoples of Canada: A Short Introduction |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-10-19 |isbn=978-0-8020-8469-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&amp;pg=PA3 }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 20an de, kanadayiyên bi neteweyên afrîkî, karayîbî û asyayî cihêrengî li nasnameya kanadayî û çanda Kanadayê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/journals/ijgr/5/1/article-p33_3.xml |sernav=journals |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1163/15718119720907408 }}&lt;/ref&gt; Çanda Kanadayê ji rêza fireh a neteweyên pêkhatî yên xwe bandorê werdigire û polîtîkayên ku civakek dadperwer pêş dixin bi destûrî têne parastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |paşnav=LaSelva |pêşnav=Samuel Victor |weşanger=McGill-Queen's Press - MQUP |tarîx=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&amp;pg=PA86 }}&lt;/ref&gt; Ji salên 1960an vir ve, Kanada girîngî daye mafên mirovan ku hemî gelê xwe di nav de bigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Conway |pêşnav=Shannon |tarîx=2018 |sernav=From Britishness to Multiculturalism: Official Canadian Identity in the 1960s |url=https://journals.openedition.org/eccs/1118 |kovar=Études canadiennes / Canadian Studies. Revue interdisciplinaire des études canadiennes en France |ziman=en |hejmar=84 |rr=9–30 |doi=10.4000/eccs.1118 |issn=0153-1700 }}&lt;/ref&gt; Nasnameya kanadayî di navbera salên 1960î û 1970î de ji bingeha xwe ya sereke ya li Brîtanyayê ber bi pirçandî ve çûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/eccs/pdf/1118 |sernav=Wayback Machine |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt;

Siyaseta fermî ya dewletê ya pirçandîbûnê pir caran wekî yek ji destkeftiyên girîng ên Kanadayê tê binavkirin û hêmanek sereke ya cihêkar a nasnameya kanadayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |paşnav=Beaman |pêşnav=Lori G. |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&amp;pg=PA237 |paşnav2=Sikka |pêşnav2=Sonia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |paşnav=Johnson |pêşnav=Azeezat |weşanger=Zed Books Ltd. |tarîx=2018-11-15 |isbn=978-1-78699-382-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&amp;pg=PT148 |paşnav2=Joseph-Salisbury |pêşnav2=Remi |paşnav3=Kamunge |pêşnav3=Beth }}&lt;/ref&gt; Li Quebecê, nasnameya çandî ya xurt heye û çandeke fransî ya kanadayî heye ku ji çanda îngilîzî ya kanadayî cuda ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |paşnav=Franklin |pêşnav=Daniel P. |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&amp;pg=PA61 |paşnav2=Baun |pêşnav2=Michael J. }}&lt;/ref&gt; Bi tevayî, Kanada di teorîyê de mozaîkek çandî ya jêrçandên etnîkî yên herêmî ye ku xwedî deverên cihêreng û çanda bincure ya etnîkî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F270817&amp;r=703561 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-03 |doi=10.1353/ces.0.0069 }}&lt;/ref&gt;
=== Sembol ===
[[Wêne:Beaver sculpture, Centre Block.jpg|thumb|çep|Dayika Beaver li ser Bircê Aştiyê ya parlamentoya Kanadayê. Pênc kulîlkên li ser mertale nûnertiya her yek etnîsîteyê dikin—gula Tudor: îngilîzî; fleur de lis: fransî; xiyar: skotlandî; şamrock: îrlandî; û pîvaz: galî.]]
Mijarên xwezayê, pêşeng, nêçîrvan û bazirganan di pêşveçûna destpêkê ya sembolîzma Kanadayê de roleke girîng lîstine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.canadiana.org/citm/themes/pioneers/pioneers7_e.html |sernav=Canada in the Making - Aboriginals: Treaties &amp; Relations |malper=www.canadiana.org |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Sembolên nûjen erdnîgarî ya welêt, avhewaya bakur, şêwazên jiyanê û kanadayîkirina sembolên kevneşopî yên ewropî û xwecihî tekez dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Canadianization Movement: Emergence, Survival, and Success |paşnav=Cormier |pêşnav=Jeffrey |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2004-04-30 |isbn=978-1-4426-8061-6 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.3138/9781442680616/html |doi=10.3138/9781442680616 }}&lt;/ref&gt; Bikaranîna pelê gûzê wekî sembolek vedigere destpêka sedsala 18an a li Fransaya nû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fraser.cc/FlagsCan/Nation/NatSym.html#r10 |sernav=National Symbols |malper=www.fraser.cc |roja-gihiştinê=2026-02-03 }}&lt;/ref&gt; Pelê gûzê li ser alên niha û yên berê yên Kanadayê û li ser sembola Kanadayê hatiye xêzkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.693005/publication.html |sernav=Symbols of Canada : CH4-130/2010E-PDF - Government of Canada Publications - Canada.ca |malper=publications.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Public Services and Procurement Canada, Integrated Services Branch, Government Information Services, Publishing and Depository Services }}&lt;/ref&gt; Tartana fermî ya Kanadayê ku wekê &quot;tartana pelê gûzê&quot; tê zanîn, rengên pelê gûzê di nav demsalan de nîşan dide ku di biharê de kesk, di destpêka payîzê de zêrîn, di sermaya yekem de sor e û piştî ketinê jî qehweyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/ |sernav=Breaking News - Headlines &amp; Top Stories {{!}} The Star |malper=Toronto Star |tarîx=2026-02-03 |roja-gihiştinê=2026-02-03 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Toronto }}&lt;/ref&gt; Nîşanên Kanadayê bi awayekî nêzîk dişibin nîşaneyên Keyaniya Yekbûyî ku bi hêmanên fransî û yên cihêreng ên kanadayî ku li cihê yên ji guhertoya brîtanî hatine wergirtin, hatine zêdekirin an jî li şûna wan hatine zêdekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Dictionary of Canada |paşnav=Gough |pêşnav=Barry M. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2010-10-28 |isbn=978-0-8108-7504-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=z4xK6CasigkC&amp;pg=PA71 }}&lt;/ref&gt;

Sembolên din ên berbiçav sloganên neteweyî, &quot;A mari usque ad mare&quot; (&quot;ji deryayê heta deryayê&quot;),&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Literature in Canada: English-Canadian and French-Canadian |paşnav=Nischik |pêşnav=Reingard M. |weşanger=Camden House |tarîx=2008 |isbn=978-1-57113-359-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=VYgTaGwa4nsC&amp;pg=PA113 }}&lt;/ref&gt; werzîşên hokeya ser qeşayê û lacrosse, bever, qazê Kanadayê, mêşhingiv, hespê Kanadayê, Polîsê Siwarî yê Qraliyetê yê Kanadayî, Girên Rockî yên Kanadayî û di demên dawî de, totemê xwemalî û Inuksuk hene.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Sociology in Action, Canadian Edition, 2nd ed. |isbn=978-0-17-672841-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=R0hwCgAAQBAJ&amp;pg=PT92 }}&lt;/ref&gt; Xwarinên kanadayî yên wekê bîraya Kanadayê, şerbeta gûzê, barên Nanaimo, tartên rûnê û xwarinên Quebecê yên poutine û tourtière, ligel tiştên materyalî yên wek tuques, kanoe û lepikên Hudson's Bay wekê bêhempa yên kanadayî hatine pênasekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Maynard |pêşnav=Steven |tarîx=2001 |sernav=The Maple Leaf (Gardens) Forever: Sex, Canadian Historians and National History |url=https://doi.org/10.3138/jcs.36.2.70 |kovar=Journal of Canadian Studies |cild=36 |hejmar=2 |rr=70–105 |doi=10.3138/jcs.36.2.70 |issn=0021-9495 }}&lt;/ref&gt;

== Not ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Canada}}

{{Welatên Amerîkayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1867an li Kanadayê]]
[[Kategorî:Bakurê Amerîkayê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]]
[[Kategorî:Dewletên Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1867an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]
[[Kategorî:Kanada| ]]</text>
      <sha1>rgdc0etac8ovrbtx714f4df33ob2khb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Îndonezya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13136</id>
    <revision>
      <id>2004178</id>
      <parentid>1975600</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22663" sha1="9jwhaugovpvmjyy8nipuqcuwddb5w2b" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Îndonezya''' (bi [[îndonezî]]: ''Indonesia''), bi fermî '''Komara Îndonezyayê''' yan jî '''Dewleta Yekgirtî ya Komara Îndonezyayê''', welatek li başûrê rojhilatê Asya û [[Okyanûsya]]yê ye ku di navbera [[okyanûsa Hindî]] û [[Okyanûsa Mezin]] de ye. Welat ji zêdetirî 17.000 giravan pêk tê ku di nav de giravên wekî [[Sumatra]], [[Cava]], [[Sulawesi]] û beşên [[Borneo]] û [[Gîneya Nû]] hene. Îndonezya yek ji welatên ku nifûsa [[misilman]]an herî zêde ye. Welêt demek yek ji [[kolonî|koloniyên]] [[Holenda]]yê bû. Îndonezya bi rûbera 1.904.569 kîlometre çargoşe yê welatê arşîpel a (komgirav) herî mezinê cîhanê ye û ji aliyê rûberê ve 14em welatê herî mezinê cîhanê ye. Zêdetirî 275 milyon mirovî, Îndonezya çaremîn welatê herî qelebalix ê cîhanê ye û welatê herî qelebalix ê ku piraniya wan [[misilman]] e. Java, girava herî qelebalix a cîhanê, ji nîvê nifûsa welêt zêdetir mal lê ye.

Îndonezya [[Komar|komarek serokatiyê]] ye ku [[meclîs]]ek hilbijartî heye. Welêt xwediye 37 [[parêzgeh]]an ku heşt ji wan xwedî statuya taybetî ne. Paytexta welêt bajarê [[Jakarta]]yê duyem devera bajarî mezin ê cîhanê ye. Endonezya bi [[Papua Gîneya Nû]], [[Tîmora Rojhilat]] û beşa rojhilatê [[Malezya]] re û hem jî sînorên deryayî bi [[Singapûr]], [[Viyetnam]], [[Taylenda]], [[Filîpîn|Fîlîpîn]], [[Awistralya]], [[Palau]] û [[Hindistan]]ê re (Giravên [[Andaman]] û [[Nicobar]]) re parve dike. Tevî nifûsa xwe ya mezin û herêmên pir niştecîh, Îndonezya xwedan deverên çolê yên berfireh e ku yek ji astên herî bilind ên cihêrengiya biyolojîk a cîhanê piştgirî dike.

Arşîpela Îndonezyayê bi kêmî ve ji sedsala 7-an vir ve herêmek hêja ye ji bo bazirganiyê dema ku Srivijaya û paşê Majapahit bi saziyên ji axa Cînê û parzemîna Hindistanê re bazirganî kirin. Serwerên herêmî hêdî hêdî ji sedsalên destpêkê ve bandorên biyanî girtin û padîşahiya Hindu û Bûdîst geş bûn. Bazirganên Sunnî û alimên sûfî [[Îslam]]ê anîn, [[Xiristiyanî|Xirîstiyanî]] jî ji aliyê mîsyonerên Ewropî ve belav bû. Her çend [[Portûgal]]î, [[Fransayî]] û [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanî]] jî di demekê de hukim kiribin jî, [[Holenda|Holendî]] ji bo hebûna xwe ya 350-salî ya li arşîpelê hêza herî sereke ya kolonyal bû. Têgeha &quot;Îndonezya&quot; wekî dewlet-netewe di destpêka sedsala 20-an de derket holê, piştre bi ragihandina Serxwebûna Îndonezyayê di sala 1945an de derket holê. Lêbelê, heya sala 1949an ku Holendayê serweriya Îndonezyayê nas kir piştî pevçûnek çekdarî û dîplomatîk di navbera du.

Îndonezya ji bi hezaran komên etnîkî yên xwecihî û bi sedan komên zimanî pêk tê, ku Javanî ya herî mezin e. Nasnameyek hevpar bi dirûşma &quot;Bhinneka Tunggal Ika&quot; (&quot;Yekitiya di Pirrengiyê de&quot; bi rastî, &quot;gelek, lê yek&quot;), ku ji hêla zimanek neteweyî, cihêrengiya çandî, pirrengiya dînî di nav nifûsa ku piraniya wan misilman de ye û dîrokek diyarkirî pêşketiye. kolonyalîzm û serhildana li dijî wê. Aboriya Îndonezyayê ji hêla GDP-ya navî ve di cîhanê de 17emîn e û ji hêla PPP ve jî ya 7emîn a herî mezin e. Ew hêzek herêmî ye û di karûbarên cîhanî de hêzek navîn tê hesibandin. Welat endamê çend rêxistinên piralî ye ku di nav wan de Neteweyên Yekbûyî, Rêxistina Bazirganî ya Cîhanî, G20 û endamekî damezrîner ê Tevgera Bêalî, Komeleya Neteweyên Asyaya Başûr, Civîna Bilind a Asyaya Rojhilat, D-8 û Rêxistina Îslamî ya Hevkarî heye.

== Nav ==
Navê Îndonezya ji peyvên [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] Ἰνδός, îndós'' û νῆσος, nêsos hatiye girtin, bi wateya &quot;giravên Hindistanê&quot;.&lt;ref name=&quot;EcoSeas1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One |paşnav1=Tomascik |pêşnav1=Tomas |paşnav2=Mah |pêşnav2=Anmarie Janice |paşnav3=Nontji |pêşnav3=Anugerah |paşnav4=Moosa |pêşnav4=Mohammad Kasim |weşanger=Periplus Editions |sal=1996 |isbn=978-962-593-078-7 |cih=Hong Kong }}&lt;/ref&gt; Navê xwe vedigere sedsala 19an, pir berî damezrandina Îndonezyaya serbixwe.&lt;ref name=&quot;indoety&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |sernav=The origin of Indonesia's name |paşnav=Anshory |pêşnav=Irfan |tarîx=2004-08-16 |weşanger=Pikiran Rakyat |ziman=id |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |tarîxa-arşîvê=2006-12-15 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2006-12-15 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1850an de, George Windsor Earl, etnologê îngilîz, têgînên Hindunesî-û tercîha wî, Malayûnî-ji bo niştecihên &quot;Arşîpelaga Hindistanê an Arşîpelagoya Malayî&quot; pêşniyar kir.{{Sfn|Earl|1850|p=119}} Di heman weşanê de, yek ji xwendekarên wî, James Richardson Logan, Îndonezya wekî hevwateya Arşîpela Hindistanê bikar anî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Logan |pêşnav=James Richardson |sal=1850 |sernav=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders |kovar=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia |cild=4 |rr=252–347 }}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} Akademîsyenên Holendî yên ku di weşanên Hindistana Rojhilat de dinivîsin ji karanîna Îndonezyayê nerazî bûn. Wan Arşîpela Malayî tercîh kirin (bi holendî: Maleische Archipel); Hindistana Rojhilat a Hollandayê (Nederlandsch Oost Indië), bi gelemperî Hindistan; Rojhilat (de Oost); û Insulinde.&lt;ref name=&quot;Kroef&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=van der Kroef |pêşnav=Justus M |sal=1951 |sernav=The Term Indonesia: Its Origin and Usage |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=71 |hejmar=3 |rr=166–171 |doi=10.2307/595186 |jstor=595186 }}&lt;/ref&gt;''

Piştî 1900, Îndonezya di derdorên akademîk ên li derveyî Holendayê de bêtir gelemperî bû, û komên neteweperest ên xwecihî ew ji bo îfadeya siyasî pejirand. Adolf Bastian ji Zanîngeha Berlînê ev nav bi pirtûka xwe ya ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels'', 1884–1894 belav kir. Yekem zanyarê xwecî ku nav bikar anî Ki Hajar Dewantara bû, dema ku di sala 1913 de, wî buroyek çapemenîyê li Hollanda, Indonesisch Pers-bureau damezrand.

== Dîrok ==

=== Dîroka kevnar ===
[[Wêne:Borobudur_ship.JPG|rast|thumb|Keştiyek Borobudur ku li ser perestgeha Borobudur hatî xemilandin, c. 800 CE. Qeyikên ku ji arşîpelê derketin dibe ku di sedsala 1-an a PZ de seferên bazirganiyê ber bi peravên rojhilatê Afrîkayê ve kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow |sernav=A short history of Indonesia: the unlikely nation? |paşnav=Brown |pêşnav=Colin |weşanger=Allen &amp; Unwin |sal=2003 |isbn=978-1-86508-838-9 |rûpel=[https://archive.org/details/shorthistoryindo00brow/page/n31 13] |gihiştina-urlyê=limited }}&lt;/ref&gt;]]
Bermahiyên fosîlî yên [[Homo erectus]], ku di nav gel de wekî &quot;Mirovê Java&quot; tê zanîn, destnîşan dike ku arşîpela Îndonezyayê du mîlyon û 500,000 sal berê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pope |pêşnav=G.G. |sal=1988 |sernav=Recent advances in far eastern paleoanthropology |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1988_17/page/43 |kovar=Annual Review of Anthropology |cild=17 |rr=43–77 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 }} cited in {{Jêder-kitêb |sernav=The Ecology of Java and Bali |paşnav1=Whitten |pêşnav1=T. |paşnav2=Soeriaatmadja |pêşnav2=R.E. |paşnav3=Suraya |pêşnav3=A.A. |weşanger=Periplus Editions |sal=1996 |cih=Hong Kong |rr=309–412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pope |pêşnav=G.G. |sal=1983 |sernav=Evidence on the age of the Asian Hominidae |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=80 |hejmar=16 |rr=4988–4992 |bibcode=1983PNAS...80.4988P |doi=10.1073/pnas.80.16.4988 |pmc=384173 |pmid=6410399 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=de Vos |pêşnav1=J.P. |paşnav2=Sondaar |pêşnav2=P.Y. |sal=1994 |sernav=Dating hominid sites in Indonesia |kovar=Science |cild=266 |hejmar=16 |rr=4988–4992 |bibcode=1994Sci...266.1726D |doi=10.1126/science.7992059 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Homo sapiens]] li dora 43,000 BZ gihîştine herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/human-migration.html |sernav=The Great Human Migration |paşnav=Gugliotta |pêşnav=Guy |tarîx=July 2008 |weşanger=Smithsonian Maganize |tarîxa-gihiştinê=2011-08-21 }}&lt;/ref&gt; Gelên Awistronezyayê, ku piraniya nifûsa nûjen pêk tînin, ji [[Taywan]]a niha koçî [[Asyaya Başûr]] kirin. Ew li dora 2000 BZ gihîştin arşîpelê û dema ku ew li rojhilat belav bûn, Melanesiyên xwecihî li herêmên dûr ên rojhilatê sînordar kirin.{{Sfn|Taylor|2003|pp=5–7}} Şert û mercên çandiniyê yên îdeal û serweriya çandiniya [[Riz|birincê]] ya şil di sedsala heştemîn a BZ{{Sfn|Taylor|2003|pp=8–9}} de hişt ku gund, bajarok û padîşahiyan piçûk di sedsala yekem a PZ de geş bibin. Helwesta deryaya stratejîk a arşîpelagê ji çend sedsalên BZ ve bazirganiya nav-giravê û navneteweyî, tevî padîşahiya Hindistanê û xanedanên çînî, xurt kir.{{Sfn|Taylor|2003|pp=15–18}} Bazirganî ji mêj ve di bingeh de dîroka Îndonezyayê ava kiriye.{{Sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–15, 18–20, 22–23}}{{Sfn|Vickers|2005|pp=18–20, 60, 133–134}}

Ji sedsala heftemîn a PZ, Padîşahiya deryayî ya Srivijaya ji ber bazirganiyê û bandorên [[Hinduîzm]] û [[Budîzm]]ê geş bû.{{Sfn|Taylor|2003|pp=22–26}}{{Sfn|Ricklefs|1991|p=3}} Di navbera sedsalên heştem û dehem ên PZ de, xanedanên bûdîst ên çandiniyê Sailendra û Hindu Mataram li Cavaya hundurîn geş bûn û kêm bûn, û abîdeyên olî yên mezin ên wekî Sailendra's Borobudur û Mataram's Prambanan hiştin. Padîşahiya Hindu [[Majapahit]] di dawiya sedsala 13an de li rojhilatê [[Cava]]yê hate damezrandin, û di bin [[Gajah Mada]] de, bandora wê li piraniya Îndonezyaya îroyîn dirêj bû. Ev serdem di dîroka Îndonezyayê de gelek caran wekî &quot;[[Serdema Zêrîn]]&quot; tê binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lewis |pêşnav=Peter |sal=1982 |sernav=The next great empire |kovar=Futures |cild=14 |hejmar=1 |rr=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4 }}&lt;/ref&gt;

Delîlên herî kevn ên nifûsa îslamîbûyî yên li arşîpelagê vedigere sedsala 13-an li bakurê [[Sumatra]]yê. Parçeyên din ên archipelago hêdî hêdî Îslam qebûl kirin, û ew di dawiya sedsala 16an de li Cava û Sumatra dînê serdest bû. Bi piranî, Îslam li ser bandorên çandî û olî yên heyî, ku forma serdest a Îslamê li Îndonezyayê, bi taybetî li Cavayê, şekil da û tevlihev kir.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}}

=== Serdema kolonyal ===
[[Wêne:Nicolaas_Pieneman_-_The_Submission_of_Prince_Dipo_Negoro_to_General_De_Kock.jpg|alt=|çep|thumb|Radestkirina Prince Diponegoro ji General De Kock re di dawiya [[Serê Ava Sipî]] de, sal1830.]]
Yekem Ewropî di sala 1512 de gihîştin arşîpelê, dema ku bazirganên portûgalî, bi serokatiya [[Francisco Serrão]], xwestin ku çavkaniyên nutmeg, diran û bîbera kubar li [[Giravên Maluku]] yekdestdar bikin.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=22–24}} Bazirganên holendî û brîtanî li pey wan çûn. Di sala 1602an de, Holendiyan Pargîdaniya Hindistana Rojhilat a Holendî (VOC) ava kir û hema hema 200 sal bû hêza serdest a Ewropî. VOC di 1800 de piştî îflasê hate hilweşandin, û Hollanda Hindistana Rojhilat a Hollandayê wekî koloniyek neteweyî ava kir.{{Sfn|Ricklefs|1991|p=24}}

Di piraniya serdema [[kolonyalîzm]]ê de, kontrola holendî ya li ser archipelago kêm bû. Hêzên Holandî hem li Cava û hem jî li dervayê Javayê bi domdarî mijûlî şikandina serhildanan bûn. Bandora rêberên herêmî yên wekî Prens [[Diponegoro]] li Cavaya navendî, [[Îmam Bonjol]] li navendî Sumatra, [[Pattimura]] li [[Maluku]], û şerê xwînî yê 30salî li [[Aceh]], Holendî qels kir û hêzên leşkerî yên kolonyal girêda. Tenê di destpêka sedsala 20an de serdestiya Holendayê berbi sînorên heyî yên Îndonezyayê ve çû.

Di dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de êrîşa [[japon]]î û paşerojê dagîrkeriya Holendayê bi dawî kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 |sernav=Indonesia: World War II and the Struggle for Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45 |tarîx=November 1992 |weşanger=Library of Congress |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130821095117/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+id0029%29 |tarîxa-arşîvê=2013-08-21 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2013-02-11 }}&lt;/ref&gt; û tevgera serxwebûnê ya ku berê hatibû tepisandin teşwîq kir.&lt;ref&gt;Robert Elson, ''The idea of Indonesia: A history'' (2008) pp 1–12&lt;/ref&gt; Du roj piştî radestkirina Japonya di tebaxa 1945 de, [[Sukarno]] û [[Mohammad Hatta]], rêberên neteweperest ên bibandor, serxwebûna Îndonezyayê ragihandin û bi rêzdarî serok û cîgirê serok hatin tayîn kirin.{{Sfn|Taylor|2003|p=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/325 325]}}&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar=H. J. Van Mook |lînka-nivîskar=Hubertus Johannes van Mook |tarîx=1949 |sernav=Indonesia |kovar=Royal Institute of International Affairs |cild=25 |hejmar=3 |rr=274–285 |doi=10.2307/3016666 |jstor=3016666 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bidien1945&quot;&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar=Charles Bidien |tarîx=1945-12-05 |sernav=Independence the Issue |kovar=Far Eastern Survey |cild=14 |hejmar=24 |rr=345–348 |doi=10.2307/3023219 |jstor=3023219 }}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Taylor|2003|p=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/325 325]}}{{Sfn|Reid|1973|p=30}}

Holenda hewl da ku ji nû ve desthilatdariya xwe saz bike, û têkoşînek çekdarî û dîplomatîk a dijwar di Kanûn 1949 de bi dawî bû dema ku Holenda bi fermî serxwebûna Îndonezyayê li ber zexta navneteweyî nas kir û serwerî radestî Dewletên Yekbûyî yên Îndonezyayê kir.{{Sfn|Friend|2003|p=35}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |sernav=Indonesian War of Independence |xebat=Military |weşanger=GlobalSecurity.org |tarîxa-gihiştinê=2006-12-11 }}&lt;/ref&gt; Tevî dubendiyên siyasî, civakî û mezhebî yên awarte, îndonezyayan bi giştî di şerê xwe yê serxwebûnê de yekîtî dîtin.{{Sfn|Friend|2003|pp=[https://archive.org/details/indonesiandestin00theo/page/23 21, 23]}}{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=211–213}}

=== Piştî Şerê Cîhanî yê Duyem ===
{{Multiple image|direction=horizontal|caption_align=center|total_width=260|image1=Presiden Sukarno.jpg|image2=Mohammad Hatta 1950.jpg|footer=Sukarno (''çep'') û Hatta (''rast''), bavên damezrîner ên Îndonezyayê û yekem [[Serokê Îndonezyayê|Serok]] û [[Cîgira Serokê Îndonezyayê|Cîgirê Serok]].}} Weke serok, Sukarno Îndonezya ji [[Demokrasî|demokrasiyê]] ber bi [[otorîterîzm]]ê ve bir û bi hevsengkirina hêzên dijber ên artêş, [[îslama siyasî]], û [[Partiya Komunîst a Îndonezyayê]] (PKI) ku her diçe bi hêztir dibe, desthilatdarî parast.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=237–280}} Aloziyên di navbera artêş û PKIyê de di sala 1965an de bi hewldana derbeyê derket lûtkeyê. Artêş, bi rêberiya [[Major General Suharto]], bi destpêkirina paqijkirina tund a li dijî komunîstan ku di navbera 500.000 û yek mîlyon mirovan bûn, kuştin.{{Sfn|Melvin|2018|p=1}}{{Sfn|Robinson|2018|p=3}}&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar=Robert Cribb |tarîx=2002 |sernav=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |url=https://semanticscholar.org/paper/aa9b073fd95ecbc825767210f1afb1a724171b8b |kovar=Asian Survey |cild=42 |hejmar=4 |rr=550–563 |doi=10.1525/as.2002.42.4.550 |s2cid=145646994 }}; {{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047 |sernav=Indonesia massacres: Declassified US files shed new light |tarîx=2017-10-17 |weşanger=BBC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180531212048/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047 |tarîxa-arşîvê=2018-05-31 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2018-09-19 }}&lt;/ref&gt;PKI ji derbeyê hat sûcdarkirin û bi bandor hat îmhakirin.{{Sfn|Ricklefs|1991|pp=280–283, 284, 287–290}}Suharto li ser pozîsyona qels a Sukarno sermaye kir, û piştî lîstikek hêzdar a bi Sukarno re, Suharto di adara 1968an de bû serok. Rêveberiya wî ya &quot;New Order&quot;, &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |nivîskar=John D. Legge |sal=1968 |sernav=General Suharto's New Order |kovar=Royal Institute of International Affairs |cild=44 |hejmar=1 |rr=40–47 |doi=10.2307/2613527 |jstor=2613527 }}&lt;/ref&gt; ji hêla [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve tê piştgirî kirin, &lt;ref&gt;David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North–South Relations'', London: Blackwell, p. 70&lt;/ref&gt; veberhênana rasterast a biyanî teşwîq kir, &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Farid |pêşnav=Hilmar |tarîx=2005 |sernav=Indonesia's original sin: mass killings and capitalist expansion, 1965–66 |kovar=Inter-Asia Cultural Studies |cild=6 |hejmar=1 |rr=3–16 |doi=10.1080/1462394042000326879 |s2cid=145130614 }}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Robinson|2018|p=206}} ku di sê deh salên paşîn ên mezinbûna aborî ya girîng de faktorek girîng bû.

Îndonezya welatê herî zêde ji krîza darayî ya Asyayê ya 1997an hat lêdan bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems |url=https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh |paşnav=Delhaise |pêşnav=Philippe F. |weşanger=Willey |sal=1998 |isbn=978-0-471-83450-2 |rûpel=[https://archive.org/details/asiaincrisisimpl0000delh/page/123 123] }}&lt;/ref&gt; Wê nerazîbûna gel bi gendeliya Rêza Nû û tepeserkirina mixalefeta siyasî derxist holê û di dawiyê de serokatiya Suharto bi dawî anî. Di sala 1999an de, Tîmora Rojhilat ji Îndonezyayê veqetiya, piştî dagirkirina wê ya sala 1975 ji hêla Îndonezya&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/ |sernav=East Timor Revisited, Ford, Kissinger, and the Indonesian Invasion, 1975–76 |paşnav=Burr |pêşnav=W. |tarîx=2001-12-06 |xebat=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |weşanger=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]] |cih=Washington, DC |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191005181014/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/ |tarîxa-arşîvê=2019-10-05 |tarîxa-gihiştinê=2006-09-17 }}&lt;/ref&gt; û dagirkeriya 25-salî ya ku bi şermezarkirina navneteweyî ya binpêkirinên mafên mirovan hat nîşandayîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/indonesia/situation-human-rights-east-timor |sernav=Situation of human rights in East Timor |tarîx=1999-12-10 |weşanger=Relief Web |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191120053730/https://reliefweb.int/report/indonesia/situation-human-rights-east-timor |tarîxa-arşîvê=2019-11-20 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2019-11-20 }}&lt;/ref&gt;

Ji sala 1998an vir ve, prosesên demokratîk bi xurtkirina xweseriya herêmî û sazkirina yekem hilbijartinên serokatiyê yên rasterast di sala 2004-an de hatine xurt kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |sernav=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |weşanger=The Carter Center |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |tarîxa-arşîvê=2007-06-14 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2007-06-14 }}&lt;/ref&gt; Bêîstîqrara siyasî, aborî û civakî, gendelî û mînakên terorê di salên 2000î de pirsgirêk man; lê belê, aborî di 15 salên dawî de bi xurtî pêk hat. Her çend têkiliyên di navbera nifûsa cihêreng de bi piranî lihevhatî bin jî, nerazîbûna mezhebî ya tûj û tundî li hin deveran pirsgirêk dimîne.&lt;ref name=&quot;RIP&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Race, Islam and Power: Ethnic and Religious Violence in Post-Suharto Indonesia |paşnav=Harsono |pêşnav=Andreas |tarîx=May 2019 |weşanger=Monash University Publishing |isbn=978-1-925835-09-0 }}&lt;/ref&gt; Li Aceh di sala 2005an de piştî erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî ya 2004an ku 130.000 Îndonezyayî kuştibûn, di sala 2005an de lihevhatinek siyasî ji bo pevçûnek cudaxwaz a çekdarî hate bidestxistin.&lt;ref name=&quot;AcehPeace&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2005/aug/15/indonesia.tsunami20041 |sernav=Indonesia signs Aceh peace deal |tarîx=2005-08-15 |xebat=The Guardian |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181116150100/https://www.theguardian.com/world/2005/aug/15/indonesia.tsunami20041 |tarîxa-arşîvê=2018-11-16 |rewşa-urlyê=zindî |tarîxa-gihiştinê=2019-11-20 }}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Herêmên Îndonezyayê ==
Îro Îndonezya ji 30 herêman û ji du cihên statûya taybet pêk tê.

* 1. Cihê taybet: Daerah Khusus Ibukota [[Cakarta]] (paytext)
* 2. Cihê taybet: Le Daerah Istimewa [[Yogyakarta]]

'''Herêmên Îndonezyayê:'''

{|
|-
|valign=&quot;top&quot;|
* [[Girava Riau]]
* [[Balî]]
* [[Bangka-Belitung]]
* [[Banten]]
* [[Bengkulu]]
* [[Gorontalo]]
* [[Jambi]]
* [[Cavaya Navend]]
* [[Cavaya Rojava]]
* [[Cavaya Rojhilat]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[Kalimantana Navend]]
* [[Kalimantana Rojava]]
* [[Kalimantana Rojhilat]]
* [[Kalimantana Başûr]]
* [[Lampung]]
* [[Moluk]]
* [[Molukên Bakur]]
* Nanggroe [[Aceh]] Darussalam
* [[Nusa Tenggara Rojava]]
* [[Nusa Tenggara Rojhilat]]
|valign=&quot;top&quot;|
* [[Papûa]] ([[Papûa Gîneya Nû|Gîneya Nû]] Rojhilat)
* [[Riau]]
* [[Sulawesiya Navend]]
* [[Sulawesiya Bakur]]
* [[Sulawesiya Rojava]]
* [[Sulawesiya Başûr]]
* [[Sulawesiya Başûr-Rojhilat]]
* [[Sumatraya Bakur]]
* [[Sumatraya Rojava]]
* [[Sumatraya Başûr]]
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Indonesia}}

{{Dewletên Asyayê}}
{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|5|S|120|E|type:country_region:ID|display=title}}

[[Kategorî:Avabûnên 1945an li Asyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1945an li Başûr-rojhilatê Asyayê]]
[[Kategorî:Avabûnên 1945an li Îndonezyayê]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewletên komarî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1945an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]
[[Kategorî:Îndonezya| ]]</text>
      <sha1>9jwhaugovpvmjyy8nipuqcuwddb5w2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fîcî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13141</id>
    <revision>
      <id>2004185</id>
      <parentid>1981219</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="980" sha1="l8xmd1dvxzk5v59ewo915mruwu9toik" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Fîcî''',&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=191}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Fîjî'''&gt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1144|jêgirtin=Fîjî}}&lt;/ref&gt;, bi fermî '''Komara giravên Fîcî''' (bi fîcî: Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti), welatekî di [[Okyanûsa Mezin]] de ye ku ji giravan pêk tê. Fîcî dikeve rojhilatê [[Vanûatû]], rojavayê [[Tongo]] û başûrê [[Tûvalû]]. Fîcî ji sala 1874an heta 1970î di bin destê [[Brîtanya]]yê de ma.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Fiji}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Fîcî| ]]</text>
      <sha1>l8xmd1dvxzk5v59ewo915mruwu9toik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004186</id>
      <parentid>2004185</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:01:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="980" sha1="0coiddxkmrob6yghmy95dfn3b551jiu" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Fîcî''',&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=191}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Fîjî'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1144|jêgirtin=Fîjî}}&lt;/ref&gt;, bi fermî '''Komara giravên Fîcî''' (bi fîcî: Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti), welatekî di [[Okyanûsa Mezin]] de ye ku ji giravan pêk tê. Fîcî dikeve rojhilatê [[Vanûatû]], rojavayê [[Tongo]] û başûrê [[Tûvalû]]. Fîcî ji sala 1874an heta 1970î di bin destê [[Brîtanya]]yê de ma.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Fiji}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Fîcî| ]]</text>
      <sha1>0coiddxkmrob6yghmy95dfn3b551jiu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004189</id>
      <parentid>2004186</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="986" sha1="8dytemxvtuu4fdx24495srsxqt935js" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Fîcî''',&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=191}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Fîjî'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1144|jêgirtin=Fîjî}}&lt;/ref&gt;, bi fermî '''Komara giravên Fîcî''' (bi fîciyî: ''Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti''), welatekî di [[Okyanûsa Mezin]] de ye ku ji giravan pêk tê. Fîcî dikeve rojhilatê [[Vanûatû]], rojavayê [[Tongo]] û başûrê [[Tûvalû]]. Fîcî ji sala 1874an heta 1970î di bin destê [[Brîtanya]]yê de ma.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Fiji}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Fîcî| ]]</text>
      <sha1>8dytemxvtuu4fdx24495srsxqt935js</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004190</id>
      <parentid>2004189</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="990" sha1="kyzsabtd3bpkbcb4mhmz8gul3injggk" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Fîcî''',&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=191}}&lt;/ref&gt; yan jî '''Fîjî'''&lt;ref&gt;{{Îzolî, 2007|r=1144|jêgirtin=Fîjî}}&lt;/ref&gt;, bi fermî '''Komara giravên Fîcî''' (bi [[fîciyî]]: ''Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti''), welatekî di [[Okyanûsa Mezin]] de ye ku ji giravan pêk tê. Fîcî dikeve rojhilatê [[Vanûatû]], rojavayê [[Tongo]] û başûrê [[Tûvalû]]. Fîcî ji sala 1874an heta 1970î di bin destê [[Brîtanya]]yê de ma.

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Fiji}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1970an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Fîcî| ]]</text>
      <sha1>kyzsabtd3bpkbcb4mhmz8gul3injggk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okyanûsa Mezin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15745</id>
    <revision>
      <id>2004090</id>
      <parentid>2004086</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T12:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2004090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3514" sha1="ovssypirjhg4lp0x5eyrf6mx7qqv92q" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>ovssypirjhg4lp0x5eyrf6mx7qqv92q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004097</id>
      <parentid>2004090</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3660" sha1="9mx5iipf4vklya212j3djon2axi7sdn" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ne.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>9mx5iipf4vklya212j3djon2axi7sdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004098</id>
      <parentid>2004097</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3937" sha1="hzwn5dplf5cj0l9vc1ddbyynzdfvxko" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>hzwn5dplf5cj0l9vc1ddbyynzdfvxko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004099</id>
      <parentid>2004098</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:14:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="cuobmn4llhjqidomx3tgy6k8g9jww59" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê Rojhilatê Pasîfîkê û Rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, ango bakurê rojhilatê Pasîfîkê li peravên Amerîkaya Bakur, başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên Amerîkaya Başûr, bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên Rojhilata Dûr/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora Okyanûsyayê were dabeş kirin.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>cuobmn4llhjqidomx3tgy6k8g9jww59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004100</id>
      <parentid>2004099</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4455" sha1="3w81uk2fp1kmwqvduc9m493x9crz1ff" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên Amerîkaya Bakur, başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên Amerîkaya Başûr, bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên Rojhilata Dûr/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora Okyanûsyayê were dabeş kirin.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>3w81uk2fp1kmwqvduc9m493x9crz1ff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004101</id>
      <parentid>2004100</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4702" sha1="h2ugx6xex2f1r5csn2ubo17x451vk5p" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên Amerîkaya Bakur, başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên Amerîkaya Başûr, bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên Rojhilata Dûr/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora Okyanûsyayê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye. Kûrahiya Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro tê zanîn û kûrahiya xendekê digihîje 10.928 mêtreyan.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>h2ugx6xex2f1r5csn2ubo17x451vk5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004102</id>
      <parentid>2004101</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4961" sha1="l5m22erisebyaec2p4mjvowjsvz9r8b" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên Amerîkaya Bakur, başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên Amerîkaya Başûr, bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên Rojhilata Dûr/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora Okyanûsyayê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye. Kûrahiya Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro tê zanîn û kûrahiya xendekê digihîje 10.928 mêtreyan. Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyana de ye.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>l5m22erisebyaec2p4mjvowjsvz9r8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004103</id>
      <parentid>2004102</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4961" sha1="8inigib5k3msba6lkpyp6a2dnx0l8tv" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên Amerîkaya Bakur, başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên Amerîkaya Başûr, bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên Rojhilata Dûr/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora Okyanûsyayê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye. Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan. Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>8inigib5k3msba6lkpyp6a2dnx0l8tv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004105</id>
      <parentid>2004103</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5324" sha1="7ez5czgenn431vjqxbxof0x3so2oo6u" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên Amerîkaya Bakur, başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên Amerîkaya Başûr, bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên Rojhilata Dûr/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora Okyanûsyayê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye. Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan. Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Başûrê Çînê, Deryaya Rojhilatê Çînê, Deryaya Japon, Deryaya Okhotskê, Deryaya Beringê, Kendava Alaskayê, Kendava Kalîforniyayê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Koralê hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>7ez5czgenn431vjqxbxof0x3so2oo6u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004106</id>
      <parentid>2004105</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5919" sha1="hv7z04pfv6uljaxjoipw7i03gs6n6u7" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên Amerîkaya Bakur, başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên Amerîkaya Başûr, bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên Rojhilata Dûr/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora Okyanûsyayê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot;}}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot;}}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Başûrê Çînê, Deryaya Rojhilatê Çînê, Deryaya Japon, Deryaya Okhotskê, Deryaya Beringê, Kendava Alaskayê, Kendava Kalîforniyayê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Koralê hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Erdnîgarî-şitil}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>hv7z04pfv6uljaxjoipw7i03gs6n6u7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004108</id>
      <parentid>2004106</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2004108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5896" sha1="j0nr9cu5b71q8mjydbh3razlew66epd" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê Okyanûsa Pasîfîk a Bakur û Okyanûsa Pasîfîk a Başûr (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên Amerîkaya Bakur, başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên Amerîkaya Başûr, bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên Rojhilata Dûr/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora Okyanûsyayê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot;}}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot;}}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Başûrê Çînê, Deryaya Rojhilatê Çînê, Deryaya Japon, Deryaya Okhotskê, Deryaya Beringê, Kendava Alaskayê, Kendava Kalîforniyayê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Koralê hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>j0nr9cu5b71q8mjydbh3razlew66epd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004109</id>
      <parentid>2004108</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6015" sha1="bxbuuomn02l9jfb3lpogln7d2ec47d5" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot;}}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot;}}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Başûrê Çînê]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering|Deryaya Beringê]], [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>bxbuuomn02l9jfb3lpogln7d2ec47d5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004110</id>
      <parentid>2004109</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:36:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6012" sha1="h4kouc8gibge1jyn2q2sd1geqlfs0wz" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot;}}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot;}}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering|Deryaya Beringê]], [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Gehinekê der ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>h4kouc8gibge1jyn2q2sd1geqlfs0wz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004111</id>
      <parentid>2004110</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6014" sha1="1x6jksm03xiaw24i96evfe8i2p5oibl" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot;}}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot;}}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering|Deryaya Beringê]], [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>1x6jksm03xiaw24i96evfe8i2p5oibl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004112</id>
      <parentid>2004111</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:37:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5834" sha1="9c0c2a6fv4i12jdmenq8iyvb38j9vxh" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot;}}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot;}}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering|Deryaya Beringê]], [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>9c0c2a6fv4i12jdmenq8iyvb38j9vxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004113</id>
      <parentid>2004112</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6014" sha1="g3g45z2ru3babho9ofru5dfxbowt61l" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyana ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot;}}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot;}}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering|Deryaya Beringê]], [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>g3g45z2ru3babho9ofru5dfxbowt61l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004115</id>
      <parentid>2004113</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6017" sha1="04kf9o3ok38mdrnb7yaxw5gfjuvktjy" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=203}}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya|Okyanûsyayê]] were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot;}}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot;}}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering|Deryaya Beringê]], [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>04kf9o3ok38mdrnb7yaxw5gfjuvktjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004116</id>
      <parentid>2004115</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T16:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2004116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6010" sha1="gm4ofqaubw47fqywmvrd3djj27ezaop" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>gm4ofqaubw47fqywmvrd3djj27ezaop</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004117</id>
      <parentid>2004116</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6028" sha1="tlb27iez858wh9oumcqy8f34e7y5jl6" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>tlb27iez858wh9oumcqy8f34e7y5jl6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004118</id>
      <parentid>2004117</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:06:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etîmolojî */</comment>
      <origin>2004118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6249" sha1="ct7ih1quluiusiywrgutvzdz7iccnw6" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmusa Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>ct7ih1quluiusiywrgutvzdz7iccnw6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004119</id>
      <parentid>2004118</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6578" sha1="4vw6e0uj5z2lwjzyrnsfepsjqcu2bzy" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmusa Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî Ferdinand Magellan ve di dema gera spanî ya li dora cîhanê di sala 1520an de hatiye danîn ku dema ew gihîştiye okyanûsê rastî bayên baş hatiye. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi portûgalî û bi spanî tê wateya deryaya aram.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>4vw6e0uj5z2lwjzyrnsfepsjqcu2bzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004120</id>
      <parentid>2004119</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6580" sha1="qqw34or47q7ubjmeu5agoi50a32b1km" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmusa Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî Ferdinand Magellan ve di dema gera spanî ya li dora cîhanê di sala 1520an de hatiye danîn ku dema ew gihîştiye okyanûsê rastî bayên baş hatiye. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi portûgalî û bi spanî tê wateya okyanûsa aram.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>qqw34or47q7ubjmeu5agoi50a32b1km</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004121</id>
      <parentid>2004120</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6603" sha1="5tygxd6eh09q5n4leognvnfih7d22rm" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmusa Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî Ferdinand Magellan ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi portûgalî û bi spanî tê wateya okyanûsa aram.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>5tygxd6eh09q5n4leognvnfih7d22rm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004122</id>
      <parentid>2004121</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7195" sha1="krdc1whl1ijkqnsmms50arcxwxqzynn" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmusa Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî Ferdinand Magellan ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi portûgalî û bi spanî tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>krdc1whl1ijkqnsmms50arcxwxqzynn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004123</id>
      <parentid>2004122</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7243" sha1="arg4naoozjok3tambu7ukv4r4incixk" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>arg4naoozjok3tambu7ukv4r4incixk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004142</id>
      <parentid>2004123</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T04:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7769" sha1="bte1vsu8u3ahs8guxx29dio8oau6fpi" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>bte1vsu8u3ahs8guxx29dio8oau6fpi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004143</id>
      <parentid>2004142</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T04:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7799" sha1="7di274271tafwvi1gqjq6qgm5g4e6z9" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>7di274271tafwvi1gqjq6qgm5g4e6z9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004144</id>
      <parentid>2004143</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T04:30:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7908" sha1="2fhq2xi6itsl8df2jjjxci9vosp8lme" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>2fhq2xi6itsl8df2jjjxci9vosp8lme</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004145</id>
      <parentid>2004144</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T04:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8318" sha1="c5oea0v5b9bo16q4o4927uhev77hhky" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 sal berê, gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>c5oea0v5b9bo16q4o4927uhev77hhky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004146</id>
      <parentid>2004145</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T04:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8567" sha1="qeqer1p6bw964zgcwh0cckzn4sotu47" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 sal berê, gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>qeqer1p6bw964zgcwh0cckzn4sotu47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004147</id>
      <parentid>2004146</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T04:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8776" sha1="mdtj2bm214vcvjdxg9lg5xag0ftewd2" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 sal berê, gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 {{bz}}, bi dîroka niştecihbûna Awistralyayê re hevdem e.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>mdtj2bm214vcvjdxg9lg5xag0ftewd2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004148</id>
      <parentid>2004147</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T04:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9072" sha1="8llssa0e851kpupqewt3rlil7cv3xkz" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 sal berê, gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 {{bz}}, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên {{bz}} de û bi bicih bûna Manusê ya di 25.000 {{bz}} hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>8llssa0e851kpupqewt3rlil7cv3xkz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004149</id>
      <parentid>2004148</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9555" sha1="66gqd16kmxno3v9xa00ltb4iz8nvtx5" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 sal berê, gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 {{bz}}, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên {{bz}} de û bi bicih bûna Manusê ya di 25.000 {{bz}} hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>66gqd16kmxno3v9xa00ltb4iz8nvtx5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004150</id>
      <parentid>2004149</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10514" sha1="8owbjp99r6g6ue6pvbfuij38stwsswj" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 sal berê, gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 {{bz}}, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên {{bz}} de û bi bicih bûna Manusê ya di 25.000 {{bz}} hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>8owbjp99r6g6ue6pvbfuij38stwsswj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004151</id>
      <parentid>2004150</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10518" sha1="hqfz3h8h694s3gj0qw4wg4hqusomjy6" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 sal berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 {{bz}}, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên {{bz}} de û bi bicih bûna Manusê ya di 25.000 {{bz}} hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>hqfz3h8h694s3gj0qw4wg4hqusomjy6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004152</id>
      <parentid>2004151</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10530" sha1="edid1p85yz6mb2ww86nsppby0ussyng" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 sal berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha de û bi bicih bûna Manusê ya di 25.000 berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>edid1p85yz6mb2ww86nsppby0ussyng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004153</id>
      <parentid>2004152</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10547" sha1="t6gdhqj7xh2n5aeoozxiefo6jlmo3i4" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha de û bi bicih bûna Manusê ya di 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>t6gdhqj7xh2n5aeoozxiefo6jlmo3i4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004154</id>
      <parentid>2004153</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10538" sha1="kpobgze2lj2vhkztg46s38jo0h8l60k" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>kpobgze2lj2vhkztg46s38jo0h8l60k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004155</id>
      <parentid>2004154</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10540" sha1="5zqwihkzb9e6fcq23b8e52t6nkekzdw" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
==== Koçberiyên pêşîn ====
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>5zqwihkzb9e6fcq23b8e52t6nkekzdw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004156</id>
      <parentid>2004155</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T05:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2004155|2004155]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2004156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10538" sha1="kpobgze2lj2vhkztg46s38jo0h8l60k" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin Rojhilatê Asyayê, Başûrê Rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>kpobgze2lj2vhkztg46s38jo0h8l60k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004159</id>
      <parentid>2004156</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10538" sha1="5pf23z5h2hkzhsegxb8jp0v8zg8yodl" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>5pf23z5h2hkzhsegxb8jp0v8zg8yodl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004160</id>
      <parentid>2004159</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11069" sha1="5we64rjnyt80aciij4z28sujptdxsd3" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava Taywanê di navbera  3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>5we64rjnyt80aciij4z28sujptdxsd3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004161</id>
      <parentid>2004160</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11184" sha1="64dv1lkdcpwvyg09whguc7w9zp8rual" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava Taywanê di navbera  3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>64dv1lkdcpwvyg09whguc7w9zp8rual</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004162</id>
      <parentid>2004161</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11392" sha1="eptncpsbjiz7yjgqm10ne1w96ru0nm1" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava Taywanê di navbera  3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin Giravên Marianasê û her wiha di 1000 sala {{bz}} de gihiştine Palau û Yapê.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>eptncpsbjiz7yjgqm10ne1w96ru0nm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004163</id>
      <parentid>2004162</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11405" sha1="2i58vwdpybqoihtchkv3uzdpj60p0n7" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava Taywanê di navbera  3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin Giravên Marianasê û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>2i58vwdpybqoihtchkv3uzdpj60p0n7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004164</id>
      <parentid>2004163</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T07:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11527" sha1="r83e0v2xryvrhzl0uxfpfljxx120ai8" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava Taywanê di navbera  3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin Giravên Marianasê û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê. Ev yekem mirov in ku gihîştine Okyanûsyaya Dûr û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>r83e0v2xryvrhzl0uxfpfljxx120ai8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004165</id>
      <parentid>2004164</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T07:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12254" sha1="ghtu6cjwj2di0pm7dmlfuqi7kjh3kjd" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê Asyayê, Fîlîpîn, Gîneya Nû û piştre re jî gihiştine Awistralyayê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê Awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava Taywanê di navbera  3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin Giravên Marianasê û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê. Ev yekem mirov in ku gihîştine Okyanûsyaya Dûr û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin Endonezya û Malezyayê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne  ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li Okyanûsa Hindî berfireh bûne. Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>ghtu6cjwj2di0pm7dmlfuqi7kjh3kjd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004166</id>
      <parentid>2004165</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T07:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14396" sha1="rdeu7wnr6fookbfnb7cf6o4bakjfov3" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya|Asyayê]], [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya|Awistralyayê]]. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava [[Taywan|Taywanê]] di navbera  3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya|Malezyayê]] û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne  ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>rdeu7wnr6fookbfnb7cf6o4bakjfov3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004168</id>
      <parentid>2004166</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T08:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2004168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14363" sha1="hid4xlwagf0rxvnytarcj57m4rjf6dw" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>hid4xlwagf0rxvnytarcj57m4rjf6dw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004170</id>
      <parentid>2004168</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14941" sha1="i8067xjxnlh7n5oj613bt9kdhu5rw4p" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awusturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>i8067xjxnlh7n5oj613bt9kdhu5rw4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004171</id>
      <parentid>2004170</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15374" sha1="hbh6tp15bn95m5jlrudvtkkgv1jyfem" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye. Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>hbh6tp15bn95m5jlrudvtkkgv1jyfem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004172</id>
      <parentid>2004171</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16262" sha1="po6zdrsxiblydsjea2r6xhjy7yx9x6k" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>po6zdrsxiblydsjea2r6xhjy7yx9x6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004173</id>
      <parentid>2004172</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16295" sha1="pc3s3lkrjegcq8mx2w88kt9k5vu2hc7" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awstronesî ye. Awstronesî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;
=== Keşifkirinên ewropiyan ===

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>pc3s3lkrjegcq8mx2w88kt9k5vu2hc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004174</id>
      <parentid>2004173</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16511" sha1="4qt8jmkrzoptbmfvi8ofgrd43qru4tl" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye bi qalikek du-kano (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê ye]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>4qt8jmkrzoptbmfvi8ofgrd43qru4tl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004175</id>
      <parentid>2004174</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16528" sha1="4sytntieugefnzmy89o3iv0lyx4vitg" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi qalikek du-kano (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>4sytntieugefnzmy89o3iv0lyx4vitg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004176</id>
      <parentid>2004175</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16532" sha1="i1809gcdkyh7cp9ft5a0q4y0w4jm0yu" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>i1809gcdkyh7cp9ft5a0q4y0w4jm0yu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004177</id>
      <parentid>2004176</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir.)</comment>
      <origin>2004177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16384" sha1="l1fg209h2fojawiyxvzpfuy8yyn192m" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>l1fg209h2fojawiyxvzpfuy8yyn192m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004181</id>
      <parentid>2004177</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T10:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16814" sha1="dy6qegorsymk4gq6i9jroktdek0e6m4" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku her du jî ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine ferman kirin, pêk hatine.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>dy6qegorsymk4gq6i9jroktdek0e6m4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004182</id>
      <parentid>2004181</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T10:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16820" sha1="a9qaado832aie2rumh6v34atfk3jeus" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>a9qaado832aie2rumh6v34atfk3jeus</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004183</id>
      <parentid>2004182</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17000" sha1="1j03xvpc8dvuxoncr7s6rsazg51xgoh" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmûsa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>1j03xvpc8dvuxoncr7s6rsazg51xgoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004184</id>
      <parentid>2004183</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16998" sha1="rf75a9n7yl9tedmr83cnr4c8if933fr" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>rf75a9n7yl9tedmr83cnr4c8if933fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004187</id>
      <parentid>2004184</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:02:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17173" sha1="gzpauku8eta3emkizpzhsc3jy1z3u55" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê Mar del Sur (&quot;Deryaya Başûr&quot;) binav kiriye.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>gzpauku8eta3emkizpzhsc3jy1z3u55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004188</id>
      <parentid>2004187</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17190" sha1="ss59cczwbye1rydppa8dsuvnsm0fape" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>ss59cczwbye1rydppa8dsuvnsm0fape</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004191</id>
      <parentid>2004188</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17451" sha1="7e92tix6pjc3mb1s6hditueyfy9lwdx" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>7e92tix6pjc3mb1s6hditueyfy9lwdx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004193</id>
      <parentid>2004191</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:11:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17774" sha1="h04xnl5xbsrn7v7brl7al3e3pwlmj6s" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê wekê Pacífico binav kiriye (an jî &quot;Pasîfîk&quot; tê wateya &quot;aram&quot;) ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>h04xnl5xbsrn7v7brl7al3e3pwlmj6s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004194</id>
      <parentid>2004193</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:13:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17801" sha1="7h7h58ndu1rgsatajpov6ulhi40uypf" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî &quot;Pasîfîk&quot; ku bi spanî tê wateya &quot;aram&quot;) ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>7h7h58ndu1rgsatajpov6ulhi40uypf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004197</id>
      <parentid>2004194</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18223" sha1="p3onqrq00ivki5yhbywy0b1ng0o4ydj" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî &quot;Pasîfîk&quot; ku bi spanî tê wateya &quot;aram&quot;) ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin. Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye. Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>p3onqrq00ivki5yhbywy0b1ng0o4ydj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004198</id>
      <parentid>2004197</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:23:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18471" sha1="6m03uckeky75eyikv6co81bak1ouvop" xml:space="preserve">[[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]]
'''Okyanûsa Mezin'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt;, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, '''Pasîfîk'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;{{efn|Oqyanûsa Mezin&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}&lt;/ref&gt;, Pesîfîk&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}&lt;/ref&gt;, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û okyanûsa herî mezin ê cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin.

Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav=&quot;Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep&quot; }}&lt;/ref&gt; Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav=&quot;CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet&quot; }}&lt;/ref&gt;

Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene.
== Etîmolojî ==
Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û &quot;Deryaya Başûr&quot; a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine.
=== Koçberiyên pêşîn ===
[[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep|
Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]]
Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}&lt;/ref&gt;

Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}&lt;/ref&gt;

Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}&lt;/ref&gt; Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}&lt;/ref&gt; Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}&lt;/ref&gt;

Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}&lt;/ref&gt;

=== Keşifkirinên ewropiyan ===
Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê  û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ku di sala 1513an de pêk hatiye ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn, pêk hatine.

Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya &quot;Deryaya Başûr&quot;, binav kiriye.

Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî &quot;Pasîfîk&quot; ku bi spanî tê wateya &quot;aram&quot;) ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin. Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye. Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine. Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.

== Erdnîgariya Okyanûsa Mezin ==
Deryaya Mezin navbera bakur li [[Cemsera Bakur]], li [[bakur rojhilat]] [[Amerîkaya Bakur]], li rojhilat [[Amerîkaya Navîn]], li [[başûr rojhilat]] [[Amerîkaya Başûr]], li başûr [[Antarktîka]], li [[başûr rojava]] [[Awistralya]], li rojava [[Okyanusya]] û li [[bakur rojava]] [[Asya]] de ye. Li Bakur radigehine Cemsera Bakur, li başûr jî radigîhe [[Cemsera Başûr]].

== Danên Okyanûsa Mezin ==
Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye.

== Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin ==
[[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]].

== Nav ==
Navê Okyanûsa ''Mezin'' ji bo aqarê xwe hate dan. Navê Okyanûsa ''Pasîfîk'' yan ''Pesîfîk'' jî (bi latînî tê wateya &quot;aram&quot;) ji bo deryavanî ji Ewropa herî pêş de rehet rêwîtî kirî hatiye dan.

== Not ==
{{notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girdanên derve ==
* http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]]
[[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]]
[[Kategorî:Erdnîgarî]]
[[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]]</text>
      <sha1>6m03uckeky75eyikv6co81bak1ouvop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mîsîsîpî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16040</id>
    <revision>
      <id>2004124</id>
      <parentid>1971219</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1675" sha1="nb3w5ofwhifozps4ucjs5froo51y26h" xml:space="preserve">{{Ev gotar|li ser heremek li [[DYA|DYA'yê]] da ye. Ji wateyên din ra seke [[Mîsîsîpî (cudakirin)]].}}

{{Agahîdanka giştî}}

'''Mîsîsîpî'''&lt;ref&gt;Î. O. [[Farîzov]] (1957). Ferhenga Ûrisî-Kurmancî, r. 778, Neşirxana Dewletê ya Ferhengê Xaricî û Miletiyê, Moskwa.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.sahartv.ir/news/c%C3%AEhan-i309930 |sernav=Gefa Trump li bara daketina bûrsê ger ku ew were îstîzahkirinê |tarîx=2019-11-02 |malper=Sahar TV |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-01-18 |archive-date=2023-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114092947/https://kurmanci.sahartv.ir/news/c%C3%AEhan-i309930 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://xwebun1.org/nucihanen-kolonyalizme-westworld1/ |sernav=Nûcîhanên Kolonyalîzmê; Westworld 1 |tarîx=2021-05-27 |malper=Xwebûn |tarîxa-gihiştinê=2023-01-18 |tarîxa-arşîvê=2023-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114092950/https://xwebun1.org/nucihanen-kolonyalizme-westworld1/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=17:2}}&lt;/ref&gt; (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Missisippi'') yek ji dewletên federal ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kategoriya Commonsê|Mississippi}}
{{Dewletên DYAyê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1817an li DYAyê]]
[[Kategorî:Dewletên DYAyê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1817an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:DYAya Parzemînê]]
[[Kategorî:Mîsîsîpî| ]]</text>
      <sha1>nb3w5ofwhifozps4ucjs5froo51y26h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004127</id>
      <parentid>2004124</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T18:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2004127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1688" sha1="fbsf213k6mwlxwc1v5510guw2biq1i1" xml:space="preserve">{{Ev gotar|li ser heremek li [[DYA|DYA'yê]] da ye. Ji wateyên din ra seke [[Mîsîsîpî (cudakirin)]].}}
{{Agahîdanka giştî}}
'''Mîsîsîpî'''&lt;ref&gt;Î. O. [[Farîzov]] (1957). Ferhenga Ûrisî-Kurmancî, r. 778, Neşirxana Dewletê ya Ferhengê Xaricî û Miletiyê, Moskwa.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.sahartv.ir/news/c%C3%AEhan-i309930 |sernav=Gefa Trump li bara daketina bûrsê ger ku ew were îstîzahkirinê |tarîx=2019-11-02 |malper=Sahar TV |ziman=ku |tarîxa-gihiştinê=2023-01-18 |roja-arşîvê=2023-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114092947/https://kurmanci.sahartv.ir/news/c%C3%AEhan-i309930 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://xwebun1.org/nucihanen-kolonyalizme-westworld1/ |sernav=Nûcîhanên Kolonyalîzmê; Westworld 1 |tarîx=2021-05-27 |malper=Xwebûn |tarîxa-gihiştinê=2023-01-18 |tarîxa-arşîvê=2023-01-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230114092950/https://xwebun1.org/nucihanen-kolonyalizme-westworld1/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=17:2 }}&lt;/ref&gt; (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Missisippi'') yek ji dewletên federal ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kategoriya Commonsê|Mississippi}}
{{Dewletên DYAyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Avabûnên 1817an li DYAyê]]
[[Kategorî:Dewletên DYAyê]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1817an de hatine avakirin]]
[[Kategorî:DYAya Parzemînê]]
[[Kategorî:Mîsîsîpî| ]]</text>
      <sha1>fbsf213k6mwlxwc1v5510guw2biq1i1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Okyanûs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17376</id>
    <revision>
      <id>2004125</id>
      <parentid>2004088</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Okyanûsên dinyayê */</comment>
      <origin>2004125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="nk1e9k14zspp9tu00b7f04qi51xunpf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
[[Wêne:Whole world - land and oceans_12000.jpg|thumb|Okyanûs û parzemînên dinyayê]]
[[Wêne:World ocean map.gif|sağ|thumb|Okyanûsên Cîhanê]]
'''Okyanûs'''&lt;ref&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt; an jî '''oqyanûs'''&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=439|jêgirtin=Oqyanûs}}&lt;/ref&gt;, deryayên herî fireh û kûr û girseyên avê yên herî mezin ên dinyayê ne.

== Etîmolojî ==
Navê ''Okyanûs'' ji xwedêyê [[yewnanî]] yê mîtolojîk ê Ωκεανός, ''Okeanós'' tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û [[derya]]yên dor pêk tê.

== Okyanûsên dinyayê ==
* [[Okyanûsa Pasîfîk]] (Okyanûsa Pasîfîkê, Pasîfîk)
* [[Okyanûsa Atlantîk]] (Okyanûsa Atlantîkê, Atlantîk)
* [[Okyanûsa Hindî]] (Okyanûsa Hindê, Hind)
* [[Okyanûsa Arktîk]] ([[Deryaya Qeşayê ya Bakur]])
* [[Okyanûsa Antarktîkayê]] ([[Okyanûsa Başûr]], [[Deryaya Qeşayê ya Başûr]])

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Okyanûs| ]]</text>
      <sha1>nk1e9k14zspp9tu00b7f04qi51xunpf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004135</id>
      <parentid>2004125</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T22:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1090" sha1="kemw7922cwqbzv3f0v603s9wfel3zcs" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Okyanûs'''&lt;ref&gt;Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.&lt;/ref&gt; an jî '''oqyanûs'''&lt;ref&gt;{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=439|jêgirtin=Oqyanûs}}&lt;/ref&gt;, deryayên herî fireh û kûr û girseyên avê yên herî mezin ên dinyayê ne.

== Etîmolojî ==
Navê ''Okyanûs'' ji xwedêyê [[yewnanî]] yê mîtolojîk ê Ωκεανός, ''Okeanós'' tê. Bi tunî %71ên erdê ji okyanûs û [[derya]]yên dor pêk tê.

== Okyanûsên dinyayê ==
* [[Okyanûsa Pasîfîk]] (Okyanûsa Pasîfîkê, Pasîfîk)
* [[Okyanûsa Atlantîk]] (Okyanûsa Atlantîkê, Atlantîk)
* [[Okyanûsa Hindî]] (Okyanûsa Hindê, Hind)
* [[Okyanûsa Arktîk]] ([[Deryaya Qeşayê ya Bakur]])
* [[Okyanûsa Antarktîkayê]] ([[Okyanûsa Başûr]], [[Deryaya Qeşayê ya Başûr]])

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Whole world - land and oceans_12000.jpg|Okyanûs û parzemînên dinyayê
World ocean map.gif|Okyanûsên Cîhanê
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Pênc Okyanûsên Cîhanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Okyanûs| ]]</text>
      <sha1>kemw7922cwqbzv3f0v603s9wfel3zcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zimanê hindî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32715</id>
    <revision>
      <id>2004192</id>
      <parentid>1785271</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1514" sha1="82is1aynobmkdv984k9xddfck54ra46" xml:space="preserve">'''Zimanê hindî''' (हिन्दी, ''hindi''), bi giştî, zimanekî ku li [[bakur]], navend û [[rojava]]ya [[Hindistan]]ê tê axaftin. Ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ye. Yek ji zimanên fermî yê Hindistanê ye. Alfabeya [[devanāgarī]] bikartîne. Gelê Hindistanê piranî bi [[zimanê îngilîzî]] an jî bi zimanê hindî diaxive. [[Komara Hindistan]]ê niha ji bo ku vî zimanî têke [[zimanê fermî]] xebateke girîng dike.

== Hejmara kesên ku bi vî zimanî diaxivin ==
Gorî [[SIL International]] ê sala [[1991]] îda 180 milyon kes bi avayekî zimanê zikmakî bi vî zimanî diaxivin. 120 milyon kes jî bi avayekî zimanê duyem bi vî zimanî diaxivin. Ji 1991î heta [[2008]]a hejmara gelhe ya Hindistanê 35% zêde bu. Bi vî hesabî niha 240 milyon kes bi zimanê hindî wek zimanê zikmakî diaxivin. Kesê ku bi vî zimanî bi avayekî zimanê duyem diaxife 35% an jî zêde bêhtir buye.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Hindî
!Kurdî
|-
||Phir|| {{ziman|hi|''Yek''}}
|-
||Aur|| {{ziman|hi|''Û''}}
|-
||Jannaat|| {{ziman|hi|''Dêrindêz''}}
|-
||Tû|| {{ziman|hi|''Tu''}}
|-
||Panne|| {{ziman|hi|''Rûpel''}}
|-
||Perra|| {{ziman|hi|''Evîn''}}
|-
||Bhasa|| {{ziman|hi|''Ziman''}}
|-
||Bahharad|| {{ziman|hi|''Bêxarat''}}
|-
||Aap|| {{ziman|hi|''Tu'' (fermî)}}
|-
|}

{{Çk}}

== Girêdanên derve ==
*[http://www.bbc.co.uk/hindi BBC bi hindî]

{{Rêza kategoriyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Ziman-şitil}}

[[Kategorî:Zimanê hindî]]
[[Kategorî:Zimanên Hindistanê]]</text>
      <sha1>82is1aynobmkdv984k9xddfck54ra46</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004195</id>
      <parentid>2004192</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1291" sha1="l8xc21185nzhlw9ybtx2kcb0dg9q09z" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Zimanê hindî''' (bi hindî: हिन्दी, ''hindi''), bi giştî, zimanekî ku li [[bakur]], navend û [[rojava]]ya [[Hindistan]]ê tê axaftin. Ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ye. Yek ji zimanên fermî yê Hindistanê ye. Alfabeya [[devanagarî]] bi kar tîne. [[Komara Hindistanê]] niha ji bo ku vî zimanî têke [[zimanê fermî]] xebateke girîng dike.

== Hejmara kesên ku bi vî zimanî diaxivin ==
Gorî [[SIL International]] ê sala [[1991]]î da 180 milyon kes bi avayekî zimanê zikmakî bi vî zimanî diaxivin. 120 milyon kes jî bi awayekî zimanê duyem bi vî zimanî diaxivin. Ji 1991î heta [[2008]]a hejmara gelhe ya Hindistanê 35% zêde bu.

{| class=&quot;wikitable&quot;
!Hindî
!Kurdî
|-
||Phir|| {{ziman|hi|''Yek''}}
|-
||Aur|| {{ziman|hi|''Û''}}
|-
||Jannaat|| {{ziman|hi|''Dêrindêz''}}
|-
||Tû|| {{ziman|hi|''Tu''}}
|-
||Panne|| {{ziman|hi|''Rûpel''}}
|-
||Perra|| {{ziman|hi|''Evîn''}}
|-
||Bhasa|| {{ziman|hi|''Ziman''}}
|-
||Bahharad|| {{ziman|hi|''Bêxarat''}}
|-
||Aap|| {{ziman|hi|''Tu'' (fermî)}}
|-
|}

{{Çk}}

== Girêdanên derve ==
*[http://www.bbc.co.uk/hindi BBC bi hindî]

{{Rêza kategoriyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Ziman-şitil}}

[[Kategorî:Zimanê hindî]]
[[Kategorî:Zimanên Hindistanê]]</text>
      <sha1>l8xc21185nzhlw9ybtx2kcb0dg9q09z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004196</id>
      <parentid>2004195</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:15:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Hejmara kesên ku bi vî zimanî diaxivin */</comment>
      <origin>2004196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1307" sha1="hn368y54o52frkbgd5265mu0db5yjh6" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Zimanê hindî''' (bi hindî: हिन्दी, ''hindi''), bi giştî, zimanekî ku li [[bakur]], navend û [[rojava]]ya [[Hindistan]]ê tê axaftin. Ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ye. Yek ji zimanên fermî yê Hindistanê ye. Alfabeya [[devanagarî]] bi kar tîne. [[Komara Hindistanê]] niha ji bo ku vî zimanî têke [[zimanê fermî]] xebateke girîng dike.

== Hejmara kesên ku bi vî zimanî diaxivin ==
Gorî [[SIL International]] ê sala [[1991]]î da 180 milyon kes bi avayekî zimanê zikmakî bi vî zimanî diaxivin. 120 milyon kes jî bi awayekî zimanê duyem bi vî zimanî diaxivin. Ji 1991î heta [[2008]]a hejmara gelhe ya Hindistanê 35% zêde bu.

== Ferhengok ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Hindî
!Kurdî
|-
||Phir|| {{ziman|hi|''Yek''}}
|-
||Aur|| {{ziman|hi|''Û''}}
|-
||Jannaat|| {{ziman|hi|''Dêrindêz''}}
|-
||Tû|| {{ziman|hi|''Tu''}}
|-
||Panne|| {{ziman|hi|''Rûpel''}}
|-
||Perra|| {{ziman|hi|''Evîn''}}
|-
||Bhasa|| {{ziman|hi|''Ziman''}}
|-
||Bahharad|| {{ziman|hi|''Bêxarat''}}
|-
||Aap|| {{ziman|hi|''Tu'' (fermî)}}
|-
|}

{{Çk}}

== Girêdanên derve ==
*[http://www.bbc.co.uk/hindi BBC bi hindî]

{{Rêza kategoriyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Ziman-şitil}}

[[Kategorî:Zimanê hindî]]
[[Kategorî:Zimanên Hindistanê]]</text>
      <sha1>hn368y54o52frkbgd5265mu0db5yjh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004200</id>
      <parentid>2004196</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, +Valahiya lîsteyan.)</comment>
      <origin>2004200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1332" sha1="2s8ks8clm36vqb8cnpb1p04s0ickbzn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Zimanê hindî''' (bi hindî: हिन्दी, ''hindi''), bi giştî, zimanekî ku li [[bakur]], navend û [[rojava]]ya [[Hindistan]]ê tê axaftin. Ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ye. Yek ji zimanên fermî yê Hindistanê ye. Alfabeya [[devanagarî]] bi kar tîne. [[Komara Hindistanê]] niha ji bo ku vî zimanî têke [[zimanê fermî]] xebateke girîng dike.

== Hejmara kesên ku bi vî zimanî diaxivin ==
Gorî [[SIL International]] ê sala [[1991]]î da 180 milyon kes bi avayekî zimanê zikmakî bi vî zimanî diaxivin. 120 milyon kes jî bi awayekî zimanê duyem bi vî zimanî diaxivin. Ji 1991î heta [[2008]]a hejmara gelhe ya Hindistanê 35% zêde bu.

== Ferhengok ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Hindî
!Kurdî
|-
||Phir|| {{ziman|hi|''Yek''}}
|-
||Aur|| {{ziman|hi|''Û''}}
|-
||Jannaat|| {{ziman|hi|''Dêrindêz''}}
|-
||Tû|| {{ziman|hi|''Tu''}}
|-
||Panne|| {{ziman|hi|''Rûpel''}}
|-
||Perra|| {{ziman|hi|''Evîn''}}
|-
||Bhasa|| {{ziman|hi|''Ziman''}}
|-
||Bahharad|| {{ziman|hi|''Bêxarat''}}
|-
||Aap|| {{ziman|hi|''Tu'' (fermî)}}
|-
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.bbc.co.uk/hindi BBC bi hindî]

{{Rêza kategoriyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Ziman-şitil}}

[[Kategorî:Zimanên Hindistanê]]
[[Kategorî:Zimanê hindî| ]]</text>
      <sha1>2s8ks8clm36vqb8cnpb1p04s0ickbzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004201</id>
      <parentid>2004200</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T11:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2004201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1368" sha1="nalpiaj1iywk9cw7cjwhw5exaaxtzf2" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
}}
'''Zimanê hindî''' (bi hindî: हिन्दी, ''hindi''), bi giştî, zimanekî ku li [[bakur]], navend û [[rojava]]ya [[Hindistan]]ê tê axaftin. Ji [[malbata zimanên hind û ewropî]] ye. Yek ji zimanên fermî yê Hindistanê ye. Alfabeya [[devanagarî]] bi kar tîne. [[Komara Hindistanê]] niha ji bo ku vî zimanî têke [[zimanê fermî]] xebateke girîng dike.

== Hejmara kesên ku bi vî zimanî diaxivin ==
Gorî [[SIL International]] ê sala [[1991]]î da 180 milyon kes bi avayekî zimanê zikmakî bi vî zimanî diaxivin. 120 milyon kes jî bi awayekî zimanê duyem bi vî zimanî diaxivin. Ji 1991î heta [[2008]]a hejmara gelhe ya Hindistanê 35% zêde bu.

== Ferhengok ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Hindî
!Kurdî
|-
||Phir|| {{ziman|hi|''Yek''}}
|-
||Aur|| {{ziman|hi|''Û''}}
|-
||Jannaat|| {{ziman|hi|''Dêrindêz''}}
|-
||Tû|| {{ziman|hi|''Tu''}}
|-
||Panne|| {{ziman|hi|''Rûpel''}}
|-
||Perra|| {{ziman|hi|''Evîn''}}
|-
||Bhasa|| {{ziman|hi|''Ziman''}}
|-
||Bahharad|| {{ziman|hi|''Bêxarat''}}
|-
||Aap|| {{ziman|hi|''Tu'' (fermî)}}
|-
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.bbc.co.uk/hindi BBC bi hindî]

{{Rêza kategoriyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Ziman-şitil}}

[[Kategorî:Zimanên hind û arî]]
[[Kategorî:Zimanên Hindistanê]]
[[Kategorî:Zimanê hindî| ]]</text>
      <sha1>nalpiaj1iywk9cw7cjwhw5exaaxtzf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rojgirtin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42337</id>
    <revision>
      <id>2004139</id>
      <parentid>1946266</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T02:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4272" sha1="6glxmrjju7jjemtqxriqdo6oofdost8" xml:space="preserve">[[Wêne:Solar_eclipse_1999_4_NR.jpg|thumb|250px|rast|Girtina Rojê]]
'''Rojgirtin''' an jî '''Girtina Rojê''' bûyereke xwezayî ye ku di dema tevgera heyvê de, heyv dikeve navbera [[Roj]] û [[Cîhan]]ê de ku ji ber vê tevgerê parçeyek an jî bi tevahî dîtina rojê tê girtin.

Ji bo ku ev bûyer pêk were divê Heyv di qonaxa xwe ya heyva nû de be û Heyv, Roj û Dinya divê di heman rêzê de bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/What_is_an_eclipse |sernav=What is an eclipse? |malper=www.esa.int |roja-gihiştinê=2025-07-25 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Her çiqas Heyv di salekê de nêzîkî diwanzdeh caran li dora Dinyayê bizivre jî, ji ber ku di navbera goşeya rêça rêgeha Heyvê û rêça rêgeha Dinyayê de nêzîkî pênc pileyan ferq heye ev hevahengî an bûyer her dem çênabe. Ji ber vê yekê bi navînî di salê di navbera du û pênc girtinên rojê de diqewimin ku herî zêde di du ji van girtinên rojê dikarin bi tevahî rûyê rojê were girtin. Girtina rojê herdem têne li korîdorek teng ê li Dinyayê dikare were dîtin.

== Binêre  ==
{{Div col|colwidth=20em}}
* [[Heyvgirtin]]
{{Div col end}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Lînkên derveyî ==
* [http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html NASA Eclipse Web Site]
* [http://www.eclipsewise.com/eclipse.html Eclipsewise], Fred Espenak's new eclipse site
* [http://moonblink.info/Eclipse/ Detailed eclipse explanations and predictions], Hermit Eclipse
* [http://www.zam.fme.vutbr.cz/~druck/Eclipse/ Eclipse Photography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309153121/http://www.zam.fme.vutbr.cz/~druck/Eclipse/ |date=2021-03-09 }}, Prof. Miroslav Druckmüller
* [https://web.archive.org/web/20160415224149/http://shadowandsubstance.com/2017/2017e.html Animated maps of August 21, 2017 solar eclipses], Larry Koehn
* [http://xjubier.free.fr/en/site_pages/solar_eclipses/5MCSE/xSE_Five_Millennium_Canon.html Five Millennium (−1999 to +3000) Canon of Solar Eclipses Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220604083837/http://xjubier.free.fr/en/site_pages/solar_eclipses/5MCSE/xSE_Five_Millennium_Canon.html |date=2022-06-04 }}, Xavier M. Jubier
* [http://alienworlds.southwales.ac.uk/solarEclipse.html Animated explanation of the mechanics of a solar eclipse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525061317/http://alienworlds.southwales.ac.uk/solarEclipse.html |date=2013-05-25 }}, University of South Wales
* [http://www.twanight.org/newTWAN/gallery.asp?Gallery=Eclipses&amp;page=1 Eclipse Image Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015033303/http://www.twanight.org/newTWAN/gallery.asp?Gallery=Eclipses&amp;page=1 |date=2016-10-15 }}, The World at Night
* [https://web.archive.org/web/20140422080638/http://www.photoparsi.com/5/556-ring-of-fire-eclipse Ring of Fire Eclipse: 2012], Photos
* {{YouTube|f0eFjqvvd14|Centered and aligned video recording of Total Solar Eclipse 20th March 2015}}
* [http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Solar%20eclipses/mode/exact Solar eclipse photographs taken from the Lick Observatory from the Lick Observatory Records Digital Archive, UC Santa Cruz Library’s Digital Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200605233244/http://digitalcollections.ucsc.edu/cdm/search/collection/p265101coll10/searchterm/Solar%20eclipses/mode/exact |date=2020-06-05 }}
* {{YouTube|sr8ASPwrs58|Video with Total Solar Eclipse March 09 2016 (From the Beginning to the Total Phase)}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=2i4PJWCNBaM Total Solar Eclipse Shadow on Earth March 09 2016]
* [http://www.solar-eclipse.de/en/eclipse/country/US/ List of all solar eclipses in the United States]
* [https://video.nationalgeographic.com/video/101-videos/solar-eclipse-101/ National Geographic Solar Eclipse 101 video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804110250/https://video.nationalgeographic.com/video/101-videos/solar-eclipse-101 |date=2018-08-04 }}
* {{Sister-inline|project=v
|links=[[v:Skygazing/Solar eclipse lab on a sunny day|Wikiversity has a solar eclipse lab that students can do on any sunny day.]]
|short=yes}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rojgirtin| ]]</text>
      <sha1>6glxmrjju7jjemtqxriqdo6oofdost8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>G. Stanley Hall</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42824</id>
    <revision>
      <id>2004137</id>
      <parentid>1818617</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2507" sha1="50q0c6d0lku6urk0bfix0ascfq42ef2" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| sernavê_wêne       = 1910
| çînaser            = zanyar
}}
'''Granville Stanley Hall''' (jdb. 1ê sibata 1844an li [[Ashfield (Massachusetts)|Ashfield]], [[Massachusetts]] - m. 24ê nîsana 1924an li [[Worcester (Massachusetts)|Worcester]], Massachusetts) psîkologekê navdar ê amerîkî bû.

== Jiyan ==
Stanley Hall ji sala [[1882]]yê ve wekî profesorê derûnînasî û pedagogiyê (pedagojiyê) li [[Zanîngeha Hopkins]] a Baltimore kar dikir. Wî di dirûvê labortaûara [[Wilhelm Wundt]] de yekemîn laboratûara psîkolojiyê ya Amerîkayê saz kiriye.

Sala [[1887]] dibe damezrênerê sereke yê [[Zanîngeha Clark]] li Worcester, Massachusetts. Dîsa sala [[1892]] jî damezrêneriya Komeleya Derûnînasiyê ya [[DYA]]yê [[American Psychological Association]] tê hilbijartin.

Hall pisporê lêkolînên li ser ciwanan bû. Mirov dikare bêje yekemîn kesê ku xebatên li ser ciwanan dikir bû.

Hall ev kovar derxistibûn:

* 1887 [[American Journal of Psychology]]
* 1891 [[Journal of Genetic Psychology]]
* 1904 [[Journal of Religious Psychology]]
* 1915 [[Journal of Applied Psychology]].

== Hin ji nivîsên wî yên bijarte ==
* ''Aspects of German Culture'' (1881)
* ''Hints toward a Select and Descriptive Bibliography of Education'' (1886), mit John M. Mansfield
* ''The Contents of Children's Minds on Entering School'' (1894)
* ''Adolescence: Its Psychology and Its Relations to Physiology, Anthropology, Sociology, Sex, Crime, Religion and Education'' (2 Bände, 1904)
* ''Youth: Its Education and Regimen'' (1906)
* ''Educational Problems'' (2 Bände, 1911)
* ''Wilhelm Wundt. Der Begründer der modernen Psychologie - Avakarê derûnînasiya nûjen.'' Ji aliyê Raymund Schmidt ve bo Almanî hatiye wergerandin. Pêşgotin ji [[Max Brahn]]. Meiner, Leipzig 1914.

Hall hez ji angaştên [[Sigmund Freud]] dikir, bala xwe dide cîhana zayendiyê jî. Di bin bandora Wundt de bû. Li ser psîkolojiya zarokan û pedagojiyê gelek nivîsarên wî hene.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.ithaca.edu/beins/gsh/gsh_bio.htm Kurtejînenîgarî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811141030/http://www.ithaca.edu/beins/gsh/gsh_bio.htm |date=2014-08-11 }}
* [http://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/people/data?id=per297 Kurtebiyografî] (îngîlîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkî]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1924]]</text>
      <sha1>50q0c6d0lku6urk0bfix0ascfq42ef2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004138</id>
      <parentid>2004137</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2500" sha1="jyzieaf1f939dczpram1ra7ktm4ky77" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| sernavê_wêne       = 1910
| çînaser            = zanyar
}}
'''Granville Stanley Hall''' (jdb. 1ê sibata 1844an li [[Ashfield (Massachusetts)|Ashfield]], [[Massachusetts]] - m. 24ê nîsana 1924an li [[Worcester (Massachusetts)|Worcester]], Massachusetts) psîkologekê navdar ê amerîkî bû.

== Jiyan ==
Stanley Hall ji sala 1882yê ve wekî profesorê derûnînasî û pedagogiyê (pedagojiyê) li [[Zanîngeha Hopkins]] a Baltimore kar dikir. Wî di dirûvê labortaûara [[Wilhelm Wundt]] de yekemîn laboratûara psîkolojiyê ya Amerîkayê saz kiriye.

Di sala 1887an dibe damezrênerê sereke yê [[Zanîngeha Clark]] li Worcester, Massachusetts. Dîsa sala 1892 jî damezrêneriya Komeleya Derûnînasiyê ya [[DYA]]yê [[American Psychological Association]] tê hilbijartin.

Hall pisporê lêkolînên li ser ciwanan bû. Mirov dikare bêje yekemîn kesê ku xebatên li ser ciwanan dikir bû.

Hall ev kovar derxistibûn:

* 1887 [[American Journal of Psychology]]
* 1891 [[Journal of Genetic Psychology]]
* 1904 [[Journal of Religious Psychology]]
* 1915 [[Journal of Applied Psychology]].

== Hin ji nivîsên wî yên bijarte ==
* ''Aspects of German Culture'' (1881)
* ''Hints toward a Select and Descriptive Bibliography of Education'' (1886), mit John M. Mansfield
* ''The Contents of Children's Minds on Entering School'' (1894)
* ''Adolescence: Its Psychology and Its Relations to Physiology, Anthropology, Sociology, Sex, Crime, Religion and Education'' (2 Bände, 1904)
* ''Youth: Its Education and Regimen'' (1906)
* ''Educational Problems'' (2 Bände, 1911)
* ''Wilhelm Wundt. Der Begründer der modernen Psychologie - Avakarê derûnînasiya nûjen.'' Ji aliyê Raymund Schmidt ve bo Almanî hatiye wergerandin. Pêşgotin ji [[Max Brahn]]. Meiner, Leipzig 1914.

Hall hez ji angaştên [[Sigmund Freud]] dikir, bala xwe dide cîhana zayendiyê jî. Di bin bandora Wundt de bû. Li ser psîkolojiya zarokan û pedagojiyê gelek nivîsarên wî hene.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.ithaca.edu/beins/gsh/gsh_bio.htm Kurtejînenîgarî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811141030/http://www.ithaca.edu/beins/gsh/gsh_bio.htm |date=2014-08-11 }}
* [http://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/people/data?id=per297 Kurtebiyografî] (îngîlîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Amerîkî]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Mirin 1924]]</text>
      <sha1>jyzieaf1f939dczpram1ra7ktm4ky77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)</title>
    <ns>4</ns>
    <id>43672</id>
    <revision>
      <id>2004158</id>
      <parentid>2002934</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: 1 gotûbêj ji 90 rojan kevntir li [[Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv 6]] hat arşîvkirin</comment>
      <origin>2004158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12172" sha1="4at8rap1ly9cnxbvt8jd89mwsqblfvc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}&lt;/noinclude&gt;
{{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig
|archive = Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv %(counter)d
|algo = old(90d)
|counter = 6
|maxarchivesize = 70K
|archiveheader = {{Arşîvkirin}}
|minthreadstoarchive = 1
|minthreadsleft = 5
}}&lt;!-- Template:Setup auto archiving --&gt;
{{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}}
}}{{clear}}
&lt;!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --&gt;

== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 

Dear Wiki Community,

We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.

The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.

;About the Campaign 
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.

;What Can Participants Write About? 
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:

* Folk festivals, rituals, and celebrations  
* Folk dances, music, and traditional performances  
* Women and queer figures in folklore  
* Women in mythology and oral traditions  
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives  
* Fairy tales, folk stories, and legends  
* Folk games, sports, and cultural practices  

Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.

;How to Sign Up as an Organizer 
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:

# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] 
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool  
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline  
#* Local and international prizes  
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]  
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''

;Campaign Tools

The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:

* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.

Both tools are now available for use in the campaign.  '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''

;Learn More &amp; Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.

If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.

;Join Us 
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.

Thank you and best wishes,
  
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''

----

''Stay connected:''  
[[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp;
[[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,

We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.

;About Wiki Loves Folklore 

'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals  
* Cultural festivals and celebrations  
* Traditional attire and crafts 
* Performing arts, music, and dance  
* Everyday practices rooted in folk heritage  

Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.

[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] 

; Host a Local Edition 

As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture  
* Engage new contributors in your community  
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content  

'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''  

If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.

If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.

;Get in Touch 
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:

* The project Talk pages  
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''

We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.

Warm regards,  

'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
&lt;/div&gt;
[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 13:21, 18 kanûna paşîn 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=29228188 --&gt;

== Support WMF's Lingua Libre in Kurdish ==

Hello everyone,

May I ask your help to [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&amp;group=lingua-libre&amp;language=ku&amp;filter=%21translated&amp;action=translate expand Kurdish support on Lingua Libre next release] ? We don't have Kurdish translations at the moment, but we would like to support Kurdish culture and language. These translations will allow Kurds from all regions to use [[Lingua Libre]] ([[:en:Lingua Libre|en]]) in Kurdish to document Kurdish language and their regional variations.  [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:07, 5 sibat 2026 (UTC)
:Please note, there are ~180 sentences or words to translate, so it may be more confortable to just do the bit you want and let the rest for others. But little by little that can be done. [[Bikarhêner:Yug|Yug]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Yug|gotûbêj]]) 16:13, 5 sibat 2026 (UTC)

== Newroz û cejna we pîroz be ==

Newroz û cejna we pîroz be @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]],
@[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] û @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:40, 20 adar 2026 (UTC)

:Gelek sipas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û ez jî dibêjim ji bo wê cejna wê û li hemî Kurdistanê pîroz be! [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 08:44, 20 adar 2026 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], hevalê hêja, eyd û cejna we ya Newrozê jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:17, 20 adar 2026 (UTC)
:Spas hevalê @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], cejna we ya û ji hemî Kurdan pîroz be! [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 09:24, 20 adar 2026 (UTC)
::Silav hevalno  @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]], @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]], @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]], @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] cejna we ya [[Newroz]] û [[Cejna Remezanê]]  pîroz be ! [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 20 adar 2026 (UTC)
:::Eyda me tevan bimbarek be. Eydên bi xêr û xweşî hêvî dikim ji bo we. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:08, 20 adar 2026 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Migration to Parsoid&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]&lt;/em&gt;

Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier.

If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation.

There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki.

To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]].
&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[mw:User:CAnanian (WMF)|C. Scott Ananian]] (Parsoid technical lead)&lt;/bdi&gt; 16:48, 18 nîsan 2026 (UTC)

(This message was sent to [[:Wîkîpediya:Dîwan/tevlîhev]] and is being posted here due to a redirect.)
&lt;!-- Message sent by User:CAnanian (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-04-20_Wikipedias&amp;oldid=30424286 --&gt;</text>
      <sha1>4at8rap1ly9cnxbvt8jd89mwsqblfvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Namoş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49891</id>
    <revision>
      <id>2004104</id>
      <parentid>1822750</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FilmMusikUndAnderes</username>
        <id>20021</id>
      </contributor>
      <comment>/* Û hwd. */ Di gotareke dawî de behs lê hat kirin.</comment>
      <origin>2004104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5011" sha1="hojyqvu7yv3yurpk68bjyztonqiuksz" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank hunermend
| paşbingeh          = solo    &lt;!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst  --&gt;
| nav                = 
| pênasê_pêşîn       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| pênasê_paşîn       = 
| wêne               = 
| bergeh             = &lt;!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --&gt;
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| bernav             = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Bietigheim-Bissingen]], [[Baden-Württemberg]], [[Almanya]]
| jêder              = &lt;!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --&gt;
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| pîşe               = [[stranbêj]], [[muzîkvan]]
| amûr               = 
| salên_çalak        = 
| şirketa_muzîkê     = &lt;!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --&gt;
| çalakiyên_têkildar = 
| malper             = 
| endamên_niha       = 
| endamên_berê       = 
| modul              = 
| modul2             = 
| modul3             = 
| cureyê_muzîkê      = 
}}
'''Namoş''', '''Namosh''' an '''Namosh E. Arslan''' (z. [[8'ê gulanê|8 gulan]] [[1981]] li [[Bietigheim-Bissingen]], [[Baden-Württemberg]], [[Almanya]]) [[stranbêj]] û [[muzîkvan]]ekî [[alman]] ê bi eslê xwe [[kurd]] e. Ew herwiha hunera performansê jî dike.

== Jiyan û xebat ==
Bi tevî heşt xwişk-birayên xwe li [[Mundelsheim]]ê mezin dibe û ji sala 1999'an ve li [[Berlîn]]ê dijî. Namosh muzîka xwe wekî &quot;organîk-elektronîk bi ''Singsang'', rapa evînê, ''Jazzgrunge'', ''Hardcore-a-cappella'' binav dike. Ew hilberîma albûmên xwe jî bi xwe dike. Di nava salekê de li dora 100 konsert daye.

Namosh bi hunermend û muzîkkarên wekî [[Wolfgang Müller (hunermend)|Wolfgang Müller]], [[Angie Reed]], [[Peter Thomas (komponîst)|Peter Thomas]] û Le Hammond Inferno xebitiye yan dixebite.

== Dîskografî ==
=== Muzîk ===
* 2004: Namosh ([[LP record|LP]], Pale Music International)
* 2005: Cold Cream ([[12-inch single|12&quot;]], Bungalow Records)
* 2005: Messed Up w/ Angie Reed/ Hi-End (12&quot;, Metroheadmusic)
* 2005: The Pulse (12&quot;, Bungalow Records)
* 2005: [[Wolfgang Müller (musician)|Wolfgang Müller]] &amp; Namosh / Frieder Butzmann - ''25 Jahre Geniale Dilletanten'' ([[7-inch single|7&quot;]], Crippled Dick Hot Wax)
* 2006: Dear Diary feat. Hisako / Fine! Adam Sky Remix (7&quot;, [[Single (music)|single]], Ltd, Bungalow Records)
* 2006: Moccatongue ([[CD]], [[Double LP]], album, [[Enhanced CD|enh]], Bungalow Records/[[Rough Trade Records]]/PIAS)
* 2007: Schocko &amp; Co (limited book-CD, Hybriden Verlag/Mimas Atlas)
* 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)
* 2011: Keep It For Later (MP3/WAV, Track on the [[Compilation album]] '' Jerk Off '', Zingy)
* 2018: Music Muscle (CD, LP, MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2020: Music Muscle - The Rework (MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2021: Moccatongue - The Reroll (MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2022: Party Alone (MP3/WAV, Album, Weltgast)

=== Hilberîn ===
* 2004: Namosh (LP, Pale Music International)
* 2006: Moccatongue (CD, album, Enh, Bungalow Records/Rough Trade Records/PIAS)
* 2008: Mit - Coda (CD, album, Haute Areal)
* 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)

=== Û hwd. ===
* 2005: [[Angie Reed]] – Hustle A Hustler (12&quot; or CD, Chicks On Speed Records), (Hustle A Hustler (Namosh [[Remix]]))
* 2009: [[Jessie Evans (singer)|Jessie Evans]] – Is It Fire? (LP or CD, Fantomette Records), (author, bass, keyboards on ''Black Sand '' &amp; choral singing on ''To The Sun'')
* 2012: Wolfgang Müller – &quot;Séance Vocibus Avium&quot; &amp; &quot;Wísk Niwáhsen Wísk Nikahseriiè:Take Kanien’Kéha Wa’Katéweienste&quot; Oder &quot;Learning Mohawk In Fifty-five Minutes&quot; (double CD, Intermedium Records), (birdcall on ''Coturnix Novae-Zelandiae'')
* 2013: [[Die Tödliche Doris]] – Stopp (Der Information) - Unvollendete Version 1983 (12&quot;, Squoodge Records), (editing)
* 2014: Children's theater play [[Kleider machen Leute]] at Theater an der Parkaue in Berlin (musical collaboration)
* 2026: The Soloists ''(Die Solisten)'' (fîlmê belgefîlmî), (Muzîk)

== Girêdanên derve ==
* [http://dispatch.opac.d-nb.de/DB=2.1/SET=2/TTL=2/CMD?ACT=SRCHA&amp;IKT=1&amp;SRT=YOP&amp;TRM=Namosh Agahî li ser Namosh]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} di kataloga Deutsches Musikarchivê de
* [http://www.namosh.de/ Malpera fermî ya Namosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216095530/http://www.namosh.de/ |date=2012-02-16 }}
* [http://www.imdb.com/name/nm3049287/ Namosh ya IMDB]

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurd-şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên muzîka dansê ya elektronîk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkkarên alman]]
[[Kategorî:Popmuzîka elektronîk]]</text>
      <sha1>hojyqvu7yv3yurpk68bjyztonqiuksz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004126</id>
      <parentid>2004104</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T17:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Û hwd. */</comment>
      <origin>2004126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5012" sha1="gm2vkyc7zft61x4ppl6xd2t6ags1dr2" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank hunermend
| paşbingeh          = solo    &lt;!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst  --&gt;
| nav                = 
| pênasê_pêşîn       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| pênasê_paşîn       = 
| wêne               = 
| bergeh             = &lt;!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --&gt;
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| bernav             = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Bietigheim-Bissingen]], [[Baden-Württemberg]], [[Almanya]]
| jêder              = &lt;!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --&gt;
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| pîşe               = [[stranbêj]], [[muzîkvan]]
| amûr               = 
| salên_çalak        = 
| şirketa_muzîkê     = &lt;!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --&gt;
| çalakiyên_têkildar = 
| malper             = 
| endamên_niha       = 
| endamên_berê       = 
| modul              = 
| modul2             = 
| modul3             = 
| cureyê_muzîkê      = 
}}
'''Namoş''', '''Namosh''' an '''Namosh E. Arslan''' (z. [[8'ê gulanê|8 gulan]] [[1981]] li [[Bietigheim-Bissingen]], [[Baden-Württemberg]], [[Almanya]]) [[stranbêj]] û [[muzîkvan]]ekî [[alman]] ê bi eslê xwe [[kurd]] e. Ew herwiha hunera performansê jî dike.

== Jiyan û xebat ==
Bi tevî heşt xwişk-birayên xwe li [[Mundelsheim]]ê mezin dibe û ji sala 1999'an ve li [[Berlîn]]ê dijî. Namosh muzîka xwe wekî &quot;organîk-elektronîk bi ''Singsang'', rapa evînê, ''Jazzgrunge'', ''Hardcore-a-cappella'' binav dike. Ew hilberîma albûmên xwe jî bi xwe dike. Di nava salekê de li dora 100 konsert daye.

Namosh bi hunermend û muzîkkarên wekî [[Wolfgang Müller (hunermend)|Wolfgang Müller]], [[Angie Reed]], [[Peter Thomas (komponîst)|Peter Thomas]] û Le Hammond Inferno xebitiye yan dixebite.

== Dîskografî ==
=== Muzîk ===
* 2004: Namosh ([[LP record|LP]], Pale Music International)
* 2005: Cold Cream ([[12-inch single|12&quot;]], Bungalow Records)
* 2005: Messed Up w/ Angie Reed/ Hi-End (12&quot;, Metroheadmusic)
* 2005: The Pulse (12&quot;, Bungalow Records)
* 2005: [[Wolfgang Müller (musician)|Wolfgang Müller]] &amp; Namosh / Frieder Butzmann - ''25 Jahre Geniale Dilletanten'' ([[7-inch single|7&quot;]], Crippled Dick Hot Wax)
* 2006: Dear Diary feat. Hisako / Fine! Adam Sky Remix (7&quot;, [[Single (music)|single]], Ltd, Bungalow Records)
* 2006: Moccatongue ([[CD]], [[Double LP]], album, [[Enhanced CD|enh]], Bungalow Records/[[Rough Trade Records]]/PIAS)
* 2007: Schocko &amp; Co (limited book-CD, Hybriden Verlag/Mimas Atlas)
* 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)
* 2011: Keep It For Later (MP3/WAV, Track on the [[Compilation album]] '' Jerk Off '', Zingy)
* 2018: Music Muscle (CD, LP, MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2020: Music Muscle - The Rework (MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2021: Moccatongue - The Reroll (MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2022: Party Alone (MP3/WAV, Album, Weltgast)

=== Hilberîn ===
* 2004: Namosh (LP, Pale Music International)
* 2006: Moccatongue (CD, album, Enh, Bungalow Records/Rough Trade Records/PIAS)
* 2008: Mit - Coda (CD, album, Haute Areal)
* 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)

=== Yên din ===
* 2005: [[Angie Reed]] – Hustle A Hustler (12&quot; or CD, Chicks On Speed Records), (Hustle A Hustler (Namosh [[Remix]]))
* 2009: [[Jessie Evans (singer)|Jessie Evans]] – Is It Fire? (LP or CD, Fantomette Records), (author, bass, keyboards on ''Black Sand '' &amp; choral singing on ''To The Sun'')
* 2012: Wolfgang Müller – &quot;Séance Vocibus Avium&quot; &amp; &quot;Wísk Niwáhsen Wísk Nikahseriiè:Take Kanien’Kéha Wa’Katéweienste&quot; Oder &quot;Learning Mohawk In Fifty-five Minutes&quot; (double CD, Intermedium Records), (birdcall on ''Coturnix Novae-Zelandiae'')
* 2013: [[Die Tödliche Doris]] – Stopp (Der Information) - Unvollendete Version 1983 (12&quot;, Squoodge Records), (editing)
* 2014: Children's theater play [[Kleider machen Leute]] at Theater an der Parkaue in Berlin (musical collaboration)
* 2026: The Soloists ''(Die Solisten)'' (fîlmê belgefîlmî), (Muzîk)

== Girêdanên derve ==
* [http://dispatch.opac.d-nb.de/DB=2.1/SET=2/TTL=2/CMD?ACT=SRCHA&amp;IKT=1&amp;SRT=YOP&amp;TRM=Namosh Agahî li ser Namosh]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} di kataloga Deutsches Musikarchivê de
* [http://www.namosh.de/ Malpera fermî ya Namosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216095530/http://www.namosh.de/ |date=2012-02-16 }}
* [http://www.imdb.com/name/nm3049287/ Namosh ya IMDB]

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurd-şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên muzîka dansê ya elektronîk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkkarên alman]]
[[Kategorî:Popmuzîka elektronîk]]</text>
      <sha1>gm2vkyc7zft61x4ppl6xd2t6ags1dr2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004133</id>
      <parentid>2004126</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T21:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4538" sha1="e73xa11iim0bot559izi5kanwbm3fkr" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank hunermend
| paşbingeh          = solo    &lt;!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst  --&gt;
| nav                = 
| pênasê_pêşîn       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| pênasê_paşîn       = 
| wêne               = 
| bergeh             = &lt;!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --&gt;
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| bernav             = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Bietigheim-Bissingen]], [[Baden-Württemberg]], [[Almanya]]
| jêder              = &lt;!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --&gt;
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| pîşe               = [[stranbêj]], [[muzîkvan]]
| amûr               = 
| salên_çalak        = 
| şirketa_muzîkê     = &lt;!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --&gt;
| çalakiyên_têkildar = 
| malper             = 
| endamên_niha       = 
| endamên_berê       = 
| modul              = 
| modul2             = 
| modul3             = 
| cureyê_muzîkê      = 
}}
'''Namoş''', '''Namosh''' an '''Namosh E. Arslan''' (z. [[8'ê gulanê|8 gulan]] [[1981]] li [[Bietigheim-Bissingen]], [[Baden-Württemberg]], [[Almanya]]) [[stranbêj]] û [[muzîkvan]]ekî [[alman]] ê bi eslê xwe [[kurd]] e. Ew herwiha hunera performansê jî dike.

== Jiyan û xebat ==
Bi tevî heşt xwişk-birayên xwe li [[Mundelsheim]]ê mezin dibe û ji sala 1999'an ve li [[Berlîn]]ê dijî. Namosh muzîka xwe wekî &quot;organîk-elektronîk bi ''Singsang'', rapa evînê, ''Jazzgrunge'', ''Hardcore-a-cappella'' binav dike. Ew hilberîma albûmên xwe jî bi xwe dike. Di nava salekê de li dora 100 konsert daye.

Namosh bi hunermend û muzîkkarên wekî [[Wolfgang Müller (hunermend)|Wolfgang Müller]], [[Angie Reed]], [[Peter Thomas (komponîst)|Peter Thomas]] û Le Hammond Inferno xebitiye yan dixebite.

== Dîskografî ==
=== Muzîk ===
* 2004: Namosh ([[LP record|LP]], Pale Music International)
* 2005: Cold Cream ([[12-inch single|12&quot;]], Bungalow Records)
* 2005: Messed Up w/ Angie Reed/ Hi-End (12&quot;, Metroheadmusic)
* 2005: The Pulse (12&quot;, Bungalow Records)
* 2005: [[Wolfgang Müller (musician)|Wolfgang Müller]] &amp; Namosh / Frieder Butzmann - ''25 Jahre Geniale Dilletanten'' ([[7-inch single|7&quot;]], Crippled Dick Hot Wax)
* 2006: Dear Diary feat. Hisako / Fine! Adam Sky Remix (7&quot;, [[Single (music)|single]], Ltd, Bungalow Records)
* 2006: Moccatongue ([[CD]], [[Double LP]], album, [[Enhanced CD|enh]], Bungalow Records/[[Rough Trade Records]]/PIAS)
* 2007: Schocko &amp; Co (limited book-CD, Hybriden Verlag/Mimas Atlas)
* 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)
* 2011: Keep It For Later (MP3/WAV, Track on the [[Compilation album]] '' Jerk Off '', Zingy)
* 2018: Music Muscle (CD, LP, MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2020: Music Muscle - The Rework (MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2021: Moccatongue - The Reroll (MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2022: Party Alone (MP3/WAV, Album, Weltgast)

=== Hilberîn ===
* 2004: Namosh (LP, Pale Music International)
* 2006: Moccatongue (CD, album, Enh, Bungalow Records/Rough Trade Records/PIAS)
* 2008: Mit - Coda (CD, album, Haute Areal)
* 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)

=== Yên din ===
* 2005: [[Angie Reed]] – Hustle A Hustler (12&quot; or CD, Chicks On Speed Records), (Hustle A Hustler (Namosh [[Remix]]))
* 2009: [[Jessie Evans (singer)|Jessie Evans]] – Is It Fire? (LP or CD, Fantomette Records), (author, bass, keyboards on ''Black Sand '' &amp; choral singing on ''To The Sun'')
* 2012: Wolfgang Müller – &quot;Séance Vocibus Avium&quot; &amp; &quot;Wísk Niwáhsen Wísk Nikahseriiè:Take Kanien’Kéha Wa’Katéweienste&quot; Oder &quot;Learning Mohawk In Fifty-five Minutes&quot; (double CD, Intermedium Records), (birdcall on ''Coturnix Novae-Zelandiae'')
* 2013: [[Die Tödliche Doris]] – Stopp (Der Information) - Unvollendete Version 1983 (12&quot;, Squoodge Records), (editing)
* 2014: Children's theater play [[Kleider machen Leute]] at Theater an der Parkaue in Berlin (musical collaboration)
* 2026: The Soloists ''(Die Solisten)'' (fîlmê belgefîlmî), (Muzîk)

== Çavkanî ==

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurd-şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên muzîka dansê ya elektronîk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkkarên alman]]
[[Kategorî:Popmuzîka elektronîk]]</text>
      <sha1>e73xa11iim0bot559izi5kanwbm3fkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004134</id>
      <parentid>2004133</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T21:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4552" sha1="3ss6psncok7jy97f0y4k6olx6e2yhsx" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank hunermend
| paşbingeh          = solo    &lt;!-- Ji bo stranbêjan: solo; koman: kom; enstrumantalîstan: enst  --&gt;
| nav                = 
| pênasê_pêşîn       = 
| navê_rastî         = 
| zimanê_navê_rastî  = 
| pênasê_paşîn       = 
| wêne               = 
| bergeh             = &lt;!-- Ji bo ku wêne wek landscape mode xuya bike --&gt;
| mezinahiya_wêne    = 
| sernavê_wêne       = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| bernav             = 
| roja_jidayikbûnê   = 
| cihê_jidayikbûnê   = [[Bietigheim-Bissingen]], [[Baden-Württemberg]], [[Almanya]]
| jêder              = &lt;!-- Herî pêşî ev kom yan hunermend ji kû derketiye? Heke ji |cihê_jidayikbûnê cuda be --&gt;
| roja_mirinê        = 
| cihê_mirinê        = 
| netewe             = 
| pîşe               = [[stranbêj]], [[muzîkvan]]
| amûr               = 
| salên_çalak        = 
| şirketa_muzîkê     = &lt;!-- herwiha wek etîket tê nasîn, kîjan şirket albûmê difiroşe? --&gt;
| çalakiyên_têkildar = 
| malper             = 
| endamên_niha       = 
| endamên_berê       = 
| modul              = 
| modul2             = 
| modul3             = 
| cureyê_muzîkê      = 
}}
'''Namoş''', '''Namosh''' an '''Namosh E. Arslan''' (z. [[8'ê gulanê|8 gulan]] [[1981]] li [[Bietigheim-Bissingen]], [[Baden-Württemberg]], [[Almanya]]) [[stranbêj]] û [[muzîkvan]]ekî [[alman]] ê bi eslê xwe [[kurd]] e. Ew herwiha hunera performansê jî dike.

== Jiyan û xebat ==
Bi tevî heşt xwişk-birayên xwe li [[Mundelsheim]]ê mezin dibe û ji sala 1999'an ve li [[Berlîn]]ê dijî. Namosh muzîka xwe wekî &quot;organîk-elektronîk bi ''Singsang'', rapa evînê, ''Jazzgrunge'', ''Hardcore-a-cappella'' binav dike. Ew hilberîma albûmên xwe jî bi xwe dike. Di nava salekê de li dora 100 konsert daye.

Namosh bi hunermend û muzîkkarên wekî [[Wolfgang Müller (hunermend)|Wolfgang Müller]], [[Angie Reed]], [[Peter Thomas (komponîst)|Peter Thomas]] û Le Hammond Inferno xebitiye yan dixebite.

== Dîskografî ==
=== Muzîk ===
* 2004: Namosh ([[LP record|LP]], Pale Music International)
* 2005: Cold Cream ([[12-inch single|12&quot;]], Bungalow Records)
* 2005: Messed Up w/ Angie Reed/ Hi-End (12&quot;, Metroheadmusic)
* 2005: The Pulse (12&quot;, Bungalow Records)
* 2005: [[Wolfgang Müller (musician)|Wolfgang Müller]] &amp; Namosh / Frieder Butzmann - ''25 Jahre Geniale Dilletanten'' ([[7-inch single|7&quot;]], Crippled Dick Hot Wax)
* 2006: Dear Diary feat. Hisako / Fine! Adam Sky Remix (7&quot;, [[Single (music)|single]], Ltd, Bungalow Records)
* 2006: Moccatongue ([[CD]], [[Double LP]], album, [[Enhanced CD|enh]], Bungalow Records/[[Rough Trade Records]]/PIAS)
* 2007: Schocko &amp; Co (limited book-CD, Hybriden Verlag/Mimas Atlas)
* 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)
* 2011: Keep It For Later (MP3/WAV, Track on the [[Compilation album]] '' Jerk Off '', Zingy)
* 2018: Music Muscle (CD, LP, MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2020: Music Muscle - The Rework (MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2021: Moccatongue - The Reroll (MP3/WAV, Album, Weltgast)
* 2022: Party Alone (MP3/WAV, Album, Weltgast)

=== Hilberîn ===
* 2004: Namosh (LP, Pale Music International)
* 2006: Moccatongue (CD, album, Enh, Bungalow Records/Rough Trade Records/PIAS)
* 2008: Mit - Coda (CD, album, Haute Areal)
* 2009: Keep It for Later (CD, album, Crippled Dick Hot Wax)

=== Yên din ===
* 2005: [[Angie Reed]] – Hustle A Hustler (12&quot; or CD, Chicks On Speed Records), (Hustle A Hustler (Namosh [[Remix]]))
* 2009: [[Jessie Evans (singer)|Jessie Evans]] – Is It Fire? (LP or CD, Fantomette Records), (author, bass, keyboards on ''Black Sand '' &amp; choral singing on ''To The Sun'')
* 2012: Wolfgang Müller – &quot;Séance Vocibus Avium&quot; &amp; &quot;Wísk Niwáhsen Wísk Nikahseriiè:Take Kanien’Kéha Wa’Katéweienste&quot; Oder &quot;Learning Mohawk In Fifty-five Minutes&quot; (double CD, Intermedium Records), (birdcall on ''Coturnix Novae-Zelandiae'')
* 2013: [[Die Tödliche Doris]] – Stopp (Der Information) - Unvollendete Version 1983 (12&quot;, Squoodge Records), (editing)
* 2014: Children's theater play [[Kleider machen Leute]] at Theater an der Parkaue in Berlin (musical collaboration)
* 2026: The Soloists ''(Die Solisten)'' (fîlmê belgefîlmî), (Muzîk)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Kurd-şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên muzîka dansê ya elektronîk]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
[[Kategorî:Kurd]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Muzîkkarên alman]]
[[Kategorî:Popmuzîka elektronîk]]</text>
      <sha1>3ss6psncok7jy97f0y4k6olx6e2yhsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abdurrahman Adak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73173</id>
    <revision>
      <id>2004136</id>
      <parentid>1763764</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T01:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3418" sha1="djrn2znmpwp18epu2wlqe72c7znmlxh" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| çînaser            = nivîskar
| roja_jidayikbûnê   = 1977
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hezex]]
| esil               = Kurd
| hevwelatî          = [[Tirkiye]]
| perwerde           = [[Zanîngeha Enqereyê]]
| pîşe               = {{Hlist|Nivîskar|akademîsyen}}
}}
'''Abdurrahman Adak''' (''Ebdurehman Adak'') (jdb. [[1977]], [[Hezex]]) [[nivîskar]] û akademîsyenê [[kurd]] e.

== Jînenîgarî ==
Di sala 1977an de li Hezexê hat dinyayê. Di sala 1998an de Fakûlteya Îlahiyatê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] xilas kir. Di gel perwerdehiya fermî perwerdehiya [[Medreseya kurdî|medreseyê]] jî wergirt. Ji 1999an heta 2002an li [[Amed]]ê mamostetî kir û paşê di sala 2003yan de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] Fakûlteya Îlahiyatê Beşa [[Edebiyata tirkî]] ya Îslamî dest bi wezîfeyê kir. Di sala 2006an de li Enstîtuya Zanistên Civakî ya [[Zanîngeha Enqereyê]], di warê Edebiyata tirkî ya Îslamî de bernameya doktorayê xilas kir.

Di sala 2009an de ji bo ku damezrandina beşa Kurdî de cih bigre derbasî [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] bû. Di sala 2013an de pîleya doçentiyê bi dest xist. Demekê li wekî Serokê Beşa Ziman û [[edebiyata kurdî]] ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] xebitî. Li heman zanîngeha di warê edebiyata klasîk a kurdî dersan pêşkêş dike. Bi derketina kovara ''[[Nûbihar Akademî]]'' ye edîtoriya wê kir. Demekê di televîzyona [[TRT 6]]ê de li gel [[Kadri Yıldırım]] bernameyeke li ser edebiyata klasîk amade kir.

== Berhem ==
* ''Sultan Memduh Divanı (Mahzenu’l-Esrar)'' 3 Berg, Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Prof. Dr. A. Turan Aslan û Doç. Dr. Nusrettin Bolelli, 2009
* ''Müntehebat-ı Fahrî'', Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Dr. Abdülmecit İslamoğlu, 2010
* ''Ali Emîrî Gözüyle Diyarbakırlı Şairler'', 2011
* ''Za’fî-i Gülşenî Divanı'', 2011.
* Kurdî 5 - Kurdî 6 Pirtûka Dersê ji bo Dibistanên Navîn, (digel lijneyê) Weş. Wezareta Perwerdeyê ya Tirkiyeyê, 2012
* ''Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk'', [[Weşanên Nûbihar|Nûbihar]], 2013

== Mijarên têkildar ==
* [[Nûbihar Akademî]]

== Girêdanên derve ==
* [http://kurddili.artuklu.edu.tr/abdurrahman_adak_cv/ CV ya Abdurrahman Adak (bi tirkî)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}
* [http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak Rûpela wî ya li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222112408/http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak |date=2016-12-22 }}
* [http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak Rûpela wî ya Twitterê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222112408/http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak |date=2016-12-22 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=wEwxCG5kmZY Vîdeo: Bernameya Dawiya Hefteyê ya TRT 6ê]

== Çavkanî ==
* Destpeka Edebîyata Kurdî Ya Klasîk, Adak Abdurrahman, Weşanên Nûbiharê, rûpel:4

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1977]]
[[Kategorî:Kesên ji Hezexê]]
[[Kategorî:Mamosteyên zanîngehê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>djrn2znmpwp18epu2wlqe72c7znmlxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004179</id>
      <parentid>2004136</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3414" sha1="oqvc7893c8j23j67jyg5cjd2exx9vqj" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| çînaser            = nivîskar
| roja_jidayikbûnê   = 1977
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hezex]]
| esil               = Kurd
| hevwelatî          = [[Tirkiye]]
| perwerde           = [[Zanîngeha Enqereyê]]
| pîşe               = {{Hlist|Nivîskar|akademîsyen}}
}}
'''Abdurrahman Adak''' (''Ebdurehman Adak'') (jdb. 1977, [[Hezex]]) [[nivîskar]] û akademîsyenê [[kurd]] e.

== Jînenîgarî ==
Di sala 1977an de li Hezexê hat dinyayê. Di sala 1998an de Fakûlteya Îlahiyatê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] xilas kir. Di gel perwerdehiya fermî perwerdehiya [[Medreseya kurdî|medreseyê]] jî wergirt. Ji 1999an heta 2002an li [[Amed]]ê mamostetî kir û paşê di sala 2003yan de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] Fakûlteya Îlahiyatê Beşa [[Edebiyata tirkî]] ya Îslamî dest bi wezîfeyê kir. Di sala 2006an de li Enstîtuya Zanistên Civakî ya [[Zanîngeha Enqereyê]], di warê Edebiyata tirkî ya Îslamî de bernameya doktorayê xilas kir.

Di sala 2009an de ji bo ku damezrandina beşa Kurdî de cih bigre derbasî [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] bû. Di sala 2013an de pîleya doçentiyê bi dest xist. Demekê li wekî Serokê Beşa Ziman û [[edebiyata kurdî]] ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] xebitî. Li heman zanîngeha di warê edebiyata klasîk a kurdî dersan pêşkêş dike. Bi derketina kovara ''[[Nûbihar Akademî]]'' ye edîtoriya wê kir. Demekê di televîzyona [[TRT 6]]ê de li gel [[Kadri Yıldırım]] bernameyeke li ser edebiyata klasîk amade kir.

== Berhem ==
* ''Sultan Memduh Divanı (Mahzenu’l-Esrar)'' 3 Berg, Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Prof. Dr. A. Turan Aslan û Doç. Dr. Nusrettin Bolelli, 2009
* ''Müntehebat-ı Fahrî'', Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Dr. Abdülmecit İslamoğlu, 2010
* ''Ali Emîrî Gözüyle Diyarbakırlı Şairler'', 2011
* ''Za’fî-i Gülşenî Divanı'', 2011.
* Kurdî 5 - Kurdî 6 Pirtûka Dersê ji bo Dibistanên Navîn, (digel lijneyê) Weş. Wezareta Perwerdeyê ya Tirkiyeyê, 2012
* ''Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk'', [[Weşanên Nûbihar|Nûbihar]], 2013

== Mijarên têkildar ==
* [[Nûbihar Akademî]]

== Girêdanên derve ==
* [http://kurddili.artuklu.edu.tr/abdurrahman_adak_cv/ CV ya Abdurrahman Adak (bi tirkî)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}
* [http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak Rûpela wî ya li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222112408/http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak |date=2016-12-22 }}
* [http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak Rûpela wî ya Twitterê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222112408/http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak |date=2016-12-22 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=wEwxCG5kmZY Vîdeo: Bernameya Dawiya Hefteyê ya TRT 6ê]

== Çavkanî ==
* Destpeka Edebîyata Kurdî Ya Klasîk, Adak Abdurrahman, Weşanên Nûbiharê, rûpel:4

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Nivîskar-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1977]]
[[Kategorî:Kesên ji Hezexê]]
[[Kategorî:Mamosteyên zanîngehê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>oqvc7893c8j23j67jyg5cjd2exx9vqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004180</id>
      <parentid>2004179</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T09:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3387" sha1="qews99eoqkid8kkxw0y57ihngz51zgg" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| çînaser            = nivîskar
| roja_jidayikbûnê   = 1977
| cihê_jidayikbûnê   = [[Hezex]]
| esil               = Kurd
| hevwelatî          = [[Tirkiye]]
| perwerde           = [[Zanîngeha Enqereyê]]
| pîşe               = {{Hlist|Nivîskar|akademîsyen}}
}}
'''Abdurrahman Adak''' (''Ebdurehman Adak'') (jdb. 1977, [[Hezex]]) [[nivîskar]] û akademîsyenê [[kurd]] e.

== Jînenîgarî ==
Di sala 1977an de li Hezexê hat dinyayê. Di sala 1998an de Fakûlteya Îlahiyatê ya [[Zanîngeha Enqereyê]] xilas kir. Di gel perwerdehiya fermî perwerdehiya [[Medreseya kurdî|medreseyê]] jî wergirt. Ji 1999an heta 2002an li [[Amed]]ê mamostetî kir û paşê di sala 2003yan de li [[Zanîngeha Dîcleyê]] Fakûlteya Îlahiyatê Beşa [[Edebiyata tirkî]] ya Îslamî dest bi wezîfeyê kir. Di sala 2006an de li Enstîtuya Zanistên Civakî ya [[Zanîngeha Enqereyê]], di warê Edebiyata tirkî ya Îslamî de bernameya doktorayê xilas kir.

Di sala 2009an de ji bo ku damezrandina beşa Kurdî de cih bigre derbasî [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] bû. Di sala 2013an de pîleya doçentiyê bi dest xist. Demekê li wekî Serokê Beşa Ziman û [[edebiyata kurdî]] ya [[Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê]] xebitî. Li heman zanîngeha di warê edebiyata klasîk a kurdî dersan pêşkêş dike. Bi derketina kovara ''[[Nûbihar Akademî]]'' ye edîtoriya wê kir. Demekê di televîzyona [[TRT 6]]ê de li gel [[Kadri Yıldırım]] bernameyeke li ser edebiyata klasîk amade kir.

== Berhem ==
* ''Sultan Memduh Divanı (Mahzenu’l-Esrar)'' 3 Berg, Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Prof. Dr. A. Turan Aslan û Doç. Dr. Nusrettin Bolelli, 2009
* ''Müntehebat-ı Fahrî'', Wergera ji Erebî û Farisî bi bal Tirkî ve, Li gel Prof. Dr. Mehmet Akkuş, Dr. Abdülmecit İslamoğlu, 2010
* ''Ali Emîrî Gözüyle Diyarbakırlı Şairler'', 2011
* ''Za’fî-i Gülşenî Divanı'', 2011.
* Kurdî 5 - Kurdî 6 Pirtûka Dersê ji bo Dibistanên Navîn, (digel lijneyê) Weş. Wezareta Perwerdeyê ya Tirkiyeyê, 2012
* ''Destpêka Edebiyata Kurdî ya Klasîk'', [[Weşanên Nûbihar|Nûbihar]], 2013

== Mijarên têkildar ==
* [[Nûbihar Akademî]]

== Girêdanên derve ==
* [http://kurddili.artuklu.edu.tr/abdurrahman_adak_cv/ CV ya Abdurrahman Adak (bi tirkî)]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}
* [http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak Rûpela wî ya li Zanîngeha Artuklu ya Mêrdînê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222112408/http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak |date=2016-12-22 }}
* [http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak Rûpela wî ya Twitterê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161222112408/http://www.artuklu.edu.tr/tr/kurt-dili-ve-edebiyati/akademik/doc-dr-abdurrahman-adak |date=2016-12-22 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=wEwxCG5kmZY Vîdeo: Bernameya Dawiya Hefteyê ya TRT 6ê]

== Çavkanî ==
* Destpeka Edebîyata Kurdî Ya Klasîk, Adak Abdurrahman, Weşanên Nûbiharê, rûpel:4

{{Kontrola otorîteyê}}
[[Kategorî:Jidayikbûn 1977]]
[[Kategorî:Kesên ji Hezexê]]
[[Kategorî:Mamosteyên zanîngehê]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd]]</text>
      <sha1>qews99eoqkid8kkxw0y57ihngz51zgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Russell Carollo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100528</id>
    <revision>
      <id>2004140</id>
      <parentid>1799454</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T02:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3806" sha1="9wzlhkdqkvku2qdmeftrj0vekt8v4i5" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank mirov
| nav                = Russell Carollo
| wêne               = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|16|03|1955|temen=}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[New Orleans]], [[Louisiana]], [[DYA]]
| roja_mirinê        = {{Roja mirinê û temen|2018|12|19|1955|3|16}}
| cihê_mirinê        = [[Switzerland]]
| sedema_mirinê      = 
| perwerde           = [[Louisiana State University]]; [[Southeastern Louisiana University]]
| pîşe               = Journalist; Special projects reporter
| karder             = 
| tê_nasîn           = 1998 [[Pulitzer Prize for National Reporting]]
| sernav             = 
| dîn                = 
| hevjîn             = 
| zarok              = 
| dê_û_bav           = Vince and Norma Carollo
| xizm               = 
| malper             = 
| jêrenot            = 
}}
'''Russell John Carollo''' (z.16ê Adar, 1955 – mirin19ê Kanûna Paşiyê 2018) rojnamevanek xwedan xelata Pulîtzer bû, ku ji bo gelek weşanan, wekî ''Dayton Daily News'', ''[[Los Angeles Times]]'', û ''Sacramento Bee'', wekî nûçegihanê lêpirsînê xebitî ye. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journal-news.com/news/dayton-daily-news-pulitzer-prize-winning-reporter-dies/rpNfN4hMK0ujJ7siWPsxwN/ |sernav=Dayton Daily News Pulitzer Prize-winning reporter dies |paşnav=Schroeder |pêşnav=Kaitlin |malper=journal-news |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-08-31 }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Pêşveçûnî ==

* ''Qusûr û Carina Mirinê'', 5ê Çirî 1997. &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971005a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 1 (main story) |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Derzî Çewtî'', 6 Çirî 1997. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971006a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 2 |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Pir Nexweş Ne Pir Deme'', 7 Çirî 1997. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971007a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 3 (main story) |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Lîsansên Taybet ên Hin Bijîjkan'', 8ê Çirî 1997. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971008a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 4 |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Standards of Double Care'', 9ê Çiriya &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971009a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 5 |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Mirovê di Qapaxê Spî de Ne Bijîjk bû'', 10ê Çirî 1997. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971010a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 6 |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Zagon û Biryarname Shield Doctors'', 11ê Çiriya Pêşîn, 1997. &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971011a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 7 (main story) |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1956]]</text>
      <sha1>9wzlhkdqkvku2qdmeftrj0vekt8v4i5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004141</id>
      <parentid>2004140</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T03:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}; paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.)</comment>
      <origin>2004141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3780" sha1="9sfvwoopn7xrkg8wbuzz3k2yperpbpu" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Russell Carollo
| wêne               = 
| navê_jidayikbûnê   = 
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn|16|03|1955|temen=}}
| cihê_jidayikbûnê   = [[New Orleans]], [[Louisiana]], [[DYA]]
| roja_mirinê        = {{Roja mirinê û temen|2018|12|19|1955|3|16}}
| cihê_mirinê        = [[Switzerland]]
| sedema_mirinê      = 
| perwerde           = [[Louisiana State University]]; [[Southeastern Louisiana University]]
| pîşe               = Journalist; Special projects reporter
| karder             = 
| tê_nasîn           = 1998 [[Pulitzer Prize for National Reporting]]
| sernav             = 
| dîn                = 
| hevjîn             = 
| zarok              = 
| dê_û_bav           = Vince and Norma Carollo
| xizm               = 
| malper             = 
| jêrenot            = 
}}
'''Russell John Carollo''' (z.16ê Adar, 1955 – mirin19ê Kanûna Paşiyê 2018) rojnamevanek xwedan xelata Pulîtzer bû, ku ji bo gelek weşanan, wekî ''Dayton Daily News'', ''[[Los Angeles Times]]'', û ''Sacramento Bee'', wekî nûçegihanê lêpirsînê xebitî ye. &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.journal-news.com/news/dayton-daily-news-pulitzer-prize-winning-reporter-dies/rpNfN4hMK0ujJ7siWPsxwN/ |sernav=Dayton Daily News Pulitzer Prize-winning reporter dies |paşnav=Schroeder |pêşnav=Kaitlin |malper=journal-news |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-08-31 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;

== Pêşveçûnî ==

* ''Qusûr û Carina Mirinê'', 5ê Çirî 1997. &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971005a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 1 (main story) |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Derzî Çewtî'', 6 Çirî 1997. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971006a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 2 |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Pir Nexweş Ne Pir Deme'', 7 Çirî 1997. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971007a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 3 (main story) |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Lîsansên Taybet ên Hin Bijîjkan'', 8ê Çirî 1997. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971008a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 4 |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Standards of Double Care'', 9ê Çiriya &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971009a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 5 |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Mirovê di Qapaxê Spî de Ne Bijîjk bû'', 10ê Çirî 1997. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971010a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 6 |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;
* ''Zagon û Biryarname Shield Doctors'', 11ê Çiriya Pêşîn, 1997. &lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://michaeljesse.net/projects/Dayton/DDNPages/special_projects/1997/Unnecessary_Danger/971011a.html |sernav=DDN Series: Unnecessary Danger - Part 7 (main story) |malper=michaeljesse.net |tarîxa-gihiştinê=2020-12-10 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1956]]</text>
      <sha1>9sfvwoopn7xrkg8wbuzz3k2yperpbpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mafên kesên LGBT li Tirkiyeyê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128516</id>
    <revision>
      <id>2004091</id>
      <parentid>1999659</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T12:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61902" sha1="5mlmpulkcqomjzd85j5mvj2bchl3v3b" xml:space="preserve">[[Wêne:Istanbul gaypride 2008.jpg|thumb|“Gay Pride“ li Stembolê di sala 2008an]]
'''Kesên lezbiyen, gey, bîseksuel û transgender (LGBT) li Tirkiyeyê''' bi kêşeyên hiqûqî re rû bi rû ne ku niştecihên ne LGBT rastî wan nayin. Mafên kolektîva LGBT yên Tirkiyeyê li gorî gelek welatên din ên ku piraniya wan misilman in, bi pêşkeftî tê dîtin.

Di sala 1858an de Împeratoriya Osmanî - ya ku beriya Komara Tirkiyeyê ya îroyîn bû - zagonek nû ya cezayê pejirand, ku êdî tu maddeyên eşkere yên ku homoseksueliyê sûcdar dikin, tunebû. Qanûna Cezayê ya Osmanî ya 1858an bi giranî di bin bandora [[Qanûna Napoleonî]] de bû, wekî beşek ji reformên berfirehtir ên serdema [[Tanzîmat]]ê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf |sernav=The Tanzimat: Secular Reforms in the Ottoman Empire |nivîskar=Ishtiaq Hussain |tarîx=15 Feb 2011 |weşanger=Faith Matters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161017061131/http://faith-matters.org/images/stories/fm-publications/the-tanzimat-final-web.pdf |roja-arşîvê=17 çiriya pêşîn 2016 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=5 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;  Li gorî [[Peymana Jenevê]] ji sala 1951ê û vir ve LGBT mafê penaberiyê li Tirkiyeyê heye &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://islamandhomosexuality.com/5-times-turkey-stood-up-lgbt-people/ |sernav=islam and homosexuality |tarîx=11 çiriya paşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151025161400/http://islamandhomosexuality.com/5-times-turkey-stood-up-lgbt-people/ |roja-arşîvê=25 çiriya pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;, lê ji bo hevzayendan heman parastinên qanûnî ji bo hevjînên heteroseksuel nayên dayîn. Ji sala 1988an û vir ve destûr tê dayîn ku mirovên transgender zayenda xwe ya qanûnî biguherînin. Tevî ku parastina cihêkariyê ya di derbarê meyla zayendî û nasnameya zayendî an îfadeyê de bi qanûnî hate nîqaşkirin, lê hêj nehatiye qanûnkirin.

== Dîrok ==
[[Wêne:XXI._Istanbul_Gay_Parade_Pride_-_Peace_Tower.jpg|250px|thumb|[[Istanbul Pride]] a sala 2013, li qada [[İstiklal]]ê]]
[[Wêne:Gay_pride_Istanbul_2013_-_Taksim_Square.jpg|250px|thumb|[[Istanbul Pride]] li qada Taksîmê]]
Di salên 1980an de, hikûmeta neteweyî, çi bi awayekî demokratîk hatibe hilbijartin an jî di encama derbeyekê de, li dijî hebûna civakeke LGBT ya xuya bû, nemaze di çarçoveya siyasî de.

Di salên 1980an de hin kesên homoseksûel ên eşkere karîbûn serketî bin. [[Murathan Mungan]] di tevahiya jiyana xwe ya pîşeyî de wekî helbestvan û nivîskarek serfiraz eşkere homoseksûel bû. Lêbelê, gelek mêrên hevzayend û bîseksuel ên ku di vê serdemê de jiyane, ji hingê ve di hevpeyivînan de gotine ku ew ji hêla helwestên civakî û siyaseta hikûmetê ve têne zext kirin ku di derheqê nasnameya xwe ya zayendî de bimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.qrd.org/qrd/www/world/europe/turkey/study.htm |sernav=Gay Identities |weşanger=Qrd.org |roja-gihiştinê=2019-09-27 }}&lt;/ref&gt;

Di salên 1980an de, Partiya Keskan a Radîkal Demokrat piştgirî da mafên hevzayendan, di nav vê yekê de xebata komek mirovên transgender ji bo protestokirina tundiya polîsan jî hebû.  Dîsa heta salên 1990î gelek endamên civaka LGBT li Tirkiyeyê ji bo mafên xwe yên mirovî dest bi rêxistinbûnê kirin.

Di sala 1993 de, [[Lambda Istanbul]] ji bo kampanyaya li ser navê mafên kolektîva LGBT li Tirkiyê hate damezrandin. Di sala 1994an de, Partiya Azadî û Hevgirtinê cihêkariya li ser bingeha meyla zayendî û nasnameya zayendî di nava partiyê de qedexe kir û Demet Demir, ku dengê pêşeng ê civakê ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.sptimes.com/2003/01/17/Floridian/A_city_comes_out.shtml |sernav=Floridian: A city comes out |paşnav=Martin |pêşnav=Susan Taylor |tarîx=17 kanûna paşîn 2003 |xebat=[[St. Petersburg Times]] |ziman=tr |roja-gihiştinê=20 tebax 2008 }}&lt;/ref&gt; destnîşan kir ku bi serkeftî bibe namzetê yekem transgender ji bo hilbijartinên meclîsên herêmî li Stembolê.

Di sala 1993an de, destûr ji organîzatoran re ji bo lidarxistina defîleya serbilindiya LGBT nehat girtin.  Di salên 1995 û 1996an de ji bo festîvala fîlmên LGBT û konferansa akademîk jî dijberiya bi heman rengî ji aliyê hikûmetê ve hatibû nîşandan. Karbidestên hikûmetê qanûnên nezelal ên ku ji bo parastina exlaqê giştî hatine çêkirin wekî hincet ji bo redkirina destûrdayîna van bûyerên giştî destnîşan kirin.

Di sala 1996an de Dadgeha Bilind bi hinceta ku hevzayendî &quot;bêexlaqî ye&quot; biryara dadgeheke jêrîn betal kir û zarokek ji dayika wê ya lezbiyen derxist.&lt;ref&gt;See [http://news.kaosgl.com/item/131 report of Kaos GL: Turkey's LGBT History: The 1990s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090524022630/http://news.kaosgl.com/item/131|date=24 May 2009}}. Retrieved 16 October 2009.&lt;/ref&gt;

Di salên 1990î de, di raporên İHD ([[Komeleya Mafên Mirovan a Tirkiyeyê]]) û rêxistinên mafên mirovan ên navneteweyî yên weke [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] de, hat gotin ku kesên transgender gelek caran ji aliyê polîsan ve rastî tacîz û lêdanê hatine. Di gotarekê de jî hate gotin ku polîs agir berdan xaniyekê ku tê de gelek kesên transgender lê dijîn.&lt;ref&gt;[The Guardian. &quot;Turkey Turns on Its Decadent Past&quot;. Owen Bowcott, 1996]&lt;/ref&gt;

Raporên tacîz û şîdeta li dijî kesên LGBT hîn jî di sedsala bîst û yekê de diqewimin. Di 2008an de, xwendekarekî kurd-tirk yê hevzayend, [[Kuştina Ahmet Yıldız|Ahmet Yıldız]], li derveyê kafeyekê ji aliyê bavê xwe ve hat gulebarankirin û piştre li nexweşxaneyê mir.&lt;ref name=&quot;taz.de&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.taz.de/!5156656/ |sernav=Ehrenmord in der Türkei: &quot;Jeder soll wissen, ich bin schwul&quot; |paşnav=Yücel |pêşnav=Deniz |tarîx=7 îlon 2009 |via=www.taz.de |rojname=Die Tageszeitung: Taz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;report with details on the killing&quot;&gt;The German Democratic Turkey Forum (DTF) has prepared a [http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/The_killing_of_Ahmet_Y%C4%B1ld%C4%B1z_%282008%29 report with details on the killing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108234318/http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/The_killing_of_Ahmet_Y%C4%B1ld%C4%B1z_%282008%29 |date=2017-11-08 }} and the subsequent court case; accessed on 31 March 2011.&lt;/ref&gt;  Civaknasan vê yekê wekî yekem kuştina namûsê ya homoseksûelan a Tirkiyê bi nav kirin.killing.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2009/11/26/world/europe/26turkey.html |sernav=Soul-Searching in Turkey After a Gay Man Is Killed |paşnav=Bilefsky |pêşnav=Dan |tarîx=26 çiriya paşîn 2009 |xebat=New York Times |rr=A16 |roja-gihiştinê=26 çiriya paşîn 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/was-ahmet-yildiz-the-victim-of-turkeys-first-gay-honour-killing-871822.html |sernav=Was Ahmet Yildiz the victim of Turkey's first gay honor killing? |nivîskar=Nicholas Birch |tarîx=19 tîrmeh 2008 |xebat=The Independent |cih=London |roja-gihiştinê=27 îlon 2008 }}&lt;/ref&gt;  Xwestina dewleta Tirk a ku bikeve nava [[Yekîtiya Ewropayê]], hin zext li hikûmetê kir ku bi fermî mafên kesên LGBT qebûl bike. Rapora pêşketina Tirkiyeyê ya ji bo endambûna Yekîtiya Ewropayê ya di 14ê cotmeha 2009an de, Komîsyona Ewropî ji bo berfirehkirinê wiha nivîsand:&lt;ref name=&quot;EU2009&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/pdf/key_documents/2009/tr_rapport_2009_en.pdf |sernav=TURKEY 2009 PROGRESS REPORT |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |roja-gihiştinê=2021-01-18 }}&lt;/ref&gt;

Çarçoveya qanûnî bi têra xwe bi qaîdeyên YEyê re li hev nayê...

: Homofobî bûye sedema şîdeta fîzîkî û zayendî. Kuştina gelek transseksuel û transvestitan pêşveçûnek xemgîn e. Dadgeh ji bo sûcdarên li dijî transseksuel û transvestitan prensîba 'provakasyona neheq' sepand.

Tirkiye bû yekem welatê ku piraniya wan misilman in ku tê de meşa serbilindiya hevzayendan hat lidarxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pride.yahoo.com/2010/ |sernav=Yahoo |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120213161714/http://pride.yahoo.com/2010/ |roja-arşîvê=13 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2010-06-28 }}&lt;/ref&gt;  Li Stembolê (ji sala 2003an ve) û li Enqereyê (ji sala 2008an ve) her sal meşên hevzayendan bi hejmareke zêde tê lidarxistin.  Meşa serbilindiya hevzayendan li Stembolê di sala 2003an de bi 30 kesî dest pê kir û di sala 2010an de gihîste 5 hezaran. Di sala 2011 û 2012an de pêşandanên şanaziyê zêdetirî 15.000 beşdar bûn.

Di 30ê hezîrana 2013an de, defîleya serbilindiyê ya Stembolê (Gay Pride) nêzîkî 100.000 kes beşdar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |sernav=Gay Pride in Istanbul groot succes |xebat=telegraaf.nl |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 |roja-arşîvê=28 tîrmeh 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170728210152/http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Xwepêşander tevlî xwepêşanderên Parka Gezî bûn, ku 2013 Stenbol Pride bû mezintirîn çalakiya serbilindiyê ya ku heya niha li Tirkiyeyê hatiye lidarxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |sernav=Taksim'deki Onur Yürüyüşü'ne BBC yorumu: Bugüne kadar... – Milliyet Haber |tarîx=1 tîrmeh 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131104131320/http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;  Serbilindiya Stembolê ya 2014-an zêdetirî 100,000 kes kişand. Meşên serbilindiyê yên salên 2015, 2016, 2017 û 2018'an ji aliyê rayedarên herêmî ve hatin qedexekirin û beşdar bi êrîşên polîsan re rû bi rû man. Di hezîrana 2013an de yekem Serbilindiya Îzmîrê bi 2000 beşdaran pêk hat.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=14410 |sernav=İzmir'de İlk Onur Yürüyüşünde Sokaklar Doldu Taştı |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141110125712/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=14410 |roja-arşîvê=10 çiriya paşîn 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;  Di 3ê hezîrana 2018an de, 6emîn Dewreya Serbilindî ya Îzmîrê bi awayekî aştiyane bi beşdariya zêdetirî 50,000 pêk hat.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://hornet.com/stories/pride-parade-in-istanbul-two/ |sernav=It Does Turkish LGBTQ+ People No Favors to Pretend Turkey Is a Homophobic Nightmare |paşnav=Networks |pêşnav=Hornet |tarîx=8 tîrmeh 2018 |malper=Hornet |roja-gihiştinê=2022-05-28 |roja-arşîvê=2020-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200629142520/https://hornet.com/stories/pride-parade-in-istanbul-two/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Şanaziyeke din jî li Antalyayê pêk hat.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.siyahpembe.org/index.php/antalya-ve-izmir-onur-haftasini-yuruyusle-selamlayacak/ |sernav=Antalya ve İzmir, Onur Haftası'nı Yürüyüşle Selamlayacak |xebat=Siyah Pembe Üçgen İzmir |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130701210325/http://www.siyahpembe.org/index.php/antalya-ve-izmir-onur-haftasini-yuruyusle-selamlayacak/ |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt; Siyasetmedarên partiya sereke ya mixalefetê CHP û partiyeke din a mixalefetê BDP jî piştgirî dan xwepêşandanê. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25227029/ |sernav=İstiklal Caddesi 10 bin renk! |tarîx=27 hezîran 2011 |xebat=NTV |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt; Meşa serbilindiyê ya li Stembolê ne ji şaredarî û ne jî ji hikûmetê nayê piştgirî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=istanbul-becoming-proud-of-pride-week-2011-06-19 |sernav=ARTS-CULTURE – Istanbul becoming proud of Pride Week |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.vocativ.com/09-2013/over-the-rainbow-hopes-dim-for-turkeys-once-promising-gay-revolution/ |sernav=Gay rights in Turkey face uphill battle&lt;!-- Bot generated title --&gt; |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131111212406/http://www.vocativ.com/09-2013/over-the-rainbow-hopes-dim-for-turkeys-once-promising-gay-revolution/ |roja-arşîvê=11 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=19 îlon 2013 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2009an de hakemê futbolê yê amator [[Halil İbrahim Dinçdağ]] wek hevzayend derket û piştre ji hakemê maçên futbolê hat qedexekirin. Di kanûna 2015an de Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê ji ber ku Dinçdağ ji kar dûr xistibû, mecbûr ma 23 hezar lîre tazmînat bide Dinçdağ.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35194359 |sernav=Gay referee wins Turkey court case |tarîx=29 kanûna pêşîn 2015 |xebat=BBC News }}&lt;/ref&gt;

Di 21'ê Îlona 2011'an de Wezîra Malbat û Polîtîkayên Civakî Fatma Şahîn bi rêxistineke LGBT'yî re hevdîtin pêk anîbû. Wê got ku hikûmet dê bi rêxistinên LGBT re bi awayekî aktîv bixebite.  Wê pêşniyarek ji bo qebûlkirina kesên LGBT di makezagona nû ya ku Meclîs plan dikir di sala pêş de amade bike pêşkêş kir. Wê bang li parlementeran kir ku pêşnûmeyê bi erênî binirxînin. Wê destnîşan kir ku &quot;eger azadî û wekhevî ji bo her kesî be, divê cudakariya meyla zayendî ji holê bê rakirin û mafên van welatiyên LGBT bên naskirin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-257544-lgbt-gains-recognition-from-government-for-first-time.html |sernav=LGBT gains recognition from government for first time&lt;!-- Bot generated title --&gt; |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150521205138/http://www.todayszaman.com/news-257544-lgbt-gains-recognition-from-government-for-first-time.html |roja-arşîvê=21 gulan 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=22 îlon 2011 }}&lt;/ref&gt;

Di 9 Çile 2012 de, qunciknivîsê bi navê Serdar Arseven di rojnameyeke îslamî ya bi navê Yeni Akit de gotarek nivîsand û tê de kesên LGBT wek „pûşt” bi nav kir.  Dadgeha Cezayê Giran ji ber gotinên nefretê 4 hezar TL cezayê pere li Yenî Akît û 2 hezar TL ceza li Serdar Arseven birî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=10321 |sernav=Biz Üskül'ü Eleştirdik Davayı Kaos GL Açtı! |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140812213414/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=10321 |roja-arşîvê=12 tebax 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;

Di gulana 2012 de, BDPê ji nivîskarên destûra nû ya Tirkiyeyê xwest ku zewaca hevzayendan di wê destûrê de cih bigire.  Ew ji aliyê mezintirîn partiya di Parlamena Tirkiyeyê de, AKP, û partiyeke mixalefetê, MHP, hat redkirin, di heman demê de ji aliyê partiya sereke ya mixalefetê, CHP, hat piştgirîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.haber10.com/haber/279069/ |sernav=Haber 10 – BDP'nin eşcinsel evlilik isteği tartışılıyor |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 |roja-arşîvê=30 hezîran 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120630100958/http://www.haber10.com/haber/279069/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.timeturk.com/tr/2012/05/15/bdp-nin-escinsel-evlilik-istegi-tartisiliyor.html |sernav=BDP'nin eşcinsel evlilik isteği tartışılıyor |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 |roja-arşîvê=8 kanûna pêşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151208074512/http://www.timeturk.com/tr/2012/05/15/bdp-nin-escinsel-evlilik-istegi-tartisiliyor.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di 29ê gulana 2013an de, pêşnûmeya lêkolînê ya parlamenê ya derbarê mafên LGBT li Tirkiyê hat pêşniyarkirin û li parlamena Tirkiyeyê hat gotûbêjkirin.Tevî piştgirîya BDPê ya alîgirê kurdan, laîkperest CHP û bêalîbûna partiya neteweperest a tirk MHPê jî, pêşnûme bi dengên partiya desthilatdar AKPê hat redkirin.Parlamenterê AKP'ê Turkan Dagoglu, gotarên zanistî yên li ser hevzayendî ku di sala 1974'an de li DYA'yê hatin weşandin, anî ziman û got, &quot;Homzayendîtî anormaliyek e. Divê destûr neyê dayîn zewacên hevzayendan. Ev yek dibe sedema xerabûna civakê.&quot;  Parlamentera CHP'ê Binnaz Toprak ji bo pirsa lêkolînê got, &quot;Di salên 1970'yî de zanyaran digotin mirovên reşik bi qasî spîyên li DYE'yê jîr nînin. Ji ber vê yekê zanista îroyîn dîtinên wê demê qebûl nake. Divê li gotinên we destûr nebê dayîn.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25446001 |sernav=Tension in Parliament over LGBT Rights |tarîx=29 gulan 2013 |weşanger=Ntvmsnbc |ziman=tr |roja-gihiştinê=29 gulan 2013 }}&lt;/ref&gt;

Di 12ê tebaxa 2013an de, Komîsyona Lihevkirina Destûra Bingehîn, ku destûreke nû ya Komarê amade dikir û ji çar partiyên sereke yên parlamenê ku Kurd, laîk, îslamîst û netewperest di nav wan de bûn, pêk dihat, qebûl kir ku parastina destûrî li hember cudaxwaziyê ji bo kesên LGBT peyda bike. &lt;ref name=&quot;eşitlik&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://t24.com.tr/haber/anayasa-komisyonu-lgbt-haklarinda-uzlasti/236767 |sernav=LGBT hakları, 'eşitlik' maddesinin gerekçesinde yer alacak |tarîx=12 tebax 2013 |xebat=t24 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131211113046/http://t24.com.tr/haber/anayasa-komisyonu-lgbt-haklarinda-uzlasti/236767 |roja-arşîvê=11 kanûna pêşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=13 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt; Pêşnûme paşê hat betal kirin.&lt;ref name=&quot;fadeofhopes&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-constitution-idUSBRE9AH0OV20131118 |sernav=Hopes fade for a new Turkish constitution |tarîx=18 çiriya paşîn 2013 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;

Di 17'ê tîrmeha 2014'an de Dadgeha Bilind a Tirkiyeyê biryar da ku binavkirina homoseksûelan wekî &quot;pûst&quot; tê wateya axaftinên nefretê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lgbtinewsturkey.com/2014/07/17/constitutional-court-decision-on-hate-speech-sexual-orientation |sernav=CONSTITUTIONAL COURT OF TURKEY: REFERRING TO GAYS AS PERVERTS IS HATE SPEECH |tarîx=17 tîrmeh 2014 |weşanger=LGBTI News Turkey |roja-gihiştinê=2022-05-28 |roja-arşîvê=2019-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190523225001/https://lgbtinewsturkey.com/2014/07/17/constitutional-court-decision-on-hate-speech-sexual-orientation/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di mijdara 2016an de Tirkiye, ligel Gurcistan, Îsraêl, Japon, Mongolya, Nepal, Filîpîn, Koreya Başûr, Srî Lanka, Taylenda, Tîmora Rojhilat û Viyetnam, welatên tenê yên Asyayî yên di Neteweyên Yekbûyî de bûn ku dengê erê ji bo tayînkirina pisporekî serbixwe dan, da ku hişyariya cihêkariyê bo civaka LGBT bilind bike û rêyên rast ji bo parastina wan bibîne.&lt;ref&gt;[https://76crimes.com/2016/11/21/anti-lgbti-push-at-u-n-falls-short/ Anti-LGBTI push at U.N. falls short] Erasing 76 Crimes&lt;/ref&gt;

Di hezîrana 2018an de, balyozxaneya Tirkiyê ligel balyozên 51 welatan nameyek vekirî ya piştgirîkirina mafên LGBT li Polonyayê îmze kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-among-signatories-of-open-letter-supporting-lgbt-rights-in-legally-restrictive-poland-133059 |sernav=Turkey among signatories of open letter supporting LGBT rights in legally-restrictive Poland - Turkey News |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-06-29 }}&lt;/ref&gt;

== Qanûnîbûna têkiliyên hevzayendî ==
[[Wêne:XLarge_-_İstanbul_01.JPG|thumb|çep|X Large Gay Club li [[Stembol]]ê]]
[[Wêne:İzmir_Gay_Pride_2014.jpg|thumb|Pride li [[Îzmîr]] a sala 2014]]
Aktîvîteyên zayendî ya homoseksûel a di navbera mezinan de di jiyana taybet de li Tirkiyeyê sûc nîne.Di zagona tawanan de her weha li ser &quot;pêşangehparêziya gelemperî&quot;, û &quot;sûcên li dijî exlaqê giştî&quot; hene ku dikarin ji bo tacîzkirina mirovên homoseksûel û transgender werin bikar anîn, fermo di hin deveran de bi rengekî nezelal qedexe hene. Ji bajarok û bajarokan re hin rê tê dayîn ku qanûnên herêmî derxînin ji bo parastina 'exlaqê giştî'.

=== Naskirina têkiliyên hevzayendî ===
Tirkiye zewacên hevzayendan, bihevrebûna sivîl û feydeyên hevpariya navxweyî nas nake.

== Xizmeta leşkerî ==
Li Tirkiyê, leşkeriya mecbûrî ji bo hemû hemwelatiyên tirk ên mêr ên di navbera 18 û 41 salî de derbas dibe. Lê belê, artêşa tirk bi awayekî eşkere cihêkariyê li hevzayendan dike û wan ji leşkeriyê qedexe dike. Di heman demê de, Tirkiye – bi binpêkirina erkên xwe yên li gorî Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê – redkirina xizmeta leşkeriyê qebûl nake.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.wri-irg.org/news/alerts/msg00110.html |sernav=TURKEY: Conscientious objector Mehmet Bal beaten in prison &amp;#124; War Resisters' International |weşanger=Wri-irg.org |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt; Di şûna wê de, divê hin dijber xwe wekî &quot;nexweş&quot; bidin nasîn - û bi muayeneyên ku [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] jê re dibêje &quot;heqaret û biçûkxistinê&quot; rast tên da ku homoseksueliya xwe &quot;îsbat bikin&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/english/docs/2008/05/22/turkey18900.htm |sernav=Turkey: Homophobic Violence Points to Rights Crisis &amp;#124; Human Rights Watch |tarîx=21 gulan 2008 |weşanger=Hrw.org |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2011 |roja-arşîvê=21 çiriya paşîn 2008 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081121161701/http://www.hrw.org/english/docs/2008/05/22/turkey18900.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-17474967 |sernav=Proving you're gay to the Turkish army |paşnav1=Azizlerli |pêşnav1=Emre |tarîx=26 adar 2012 |xebat=BBC News |roja-gihiştinê=18 gulan 2013 }}&lt;/ref&gt;

Di cotmeha 2009an de di rapora Komîsyona Yekîtiya Ewropayê ya li ser Berfirehbûnê de wiha hat gotin: &quot;Hêzên çekdar ên Tirkiyeyê xwedî rêziknameya tenduristiyê ye ku homoseksûeliyê wekî nexweşiyek 'psîkoseksuel' pênase dike û homoseksûelan ji bo leşkeriyê neguncav dide nasîn. Leşkerên ku hevzayendîtiya xwe eşkere dikin, neçar in ku delîlên wênegiriyê bidin.  Jimarek hindik neçar mabûn ku bi muayeneyên bijîjkî yên biçûkxistinê re derbas bibin.”&lt;ref name=&quot;EU2009&quot; /&gt;

Di mijdara 2015’an de, Hêzên Çekdar ên Tirk xala ku gotibû divê kesên leşkeran bişopînin divê homoseksûeliya xwe “îspat bikin” rakirin.  Pêşnûmekar dikarin biryar bidin ku zayendiya xwe bi devkî eşkere bikin û di dema muayeneya bijîjkî de 'raporek neguncan' bistînin ku wan ji karûbarê dûr dixe. An jî heke doktorê leşkerî razî bibe ku 'raporekê guncayî' bide wan û ew ji leşkeriyê neçar bike, divê ew salek bi tu awayî meyldariya xwe eşkere nekin. Kesên ku homoseksueliya xwe eşkere dikin û 'raporek neguncayî' werdigirin, dibe ku di pêşerojê de di jiyana giştî de rastî cûdakariyê werin ji ber ku qeydên artêşê yên homoseksuelan di prosesa pêşnûmeyê de bûye sedema çend bûyerên eşkerekirina gelemperî.&lt;ref name=&quot;Gurcan 2015&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/turkey-military-gay-rights-homosexual-picture.html |sernav=Gays seeking military exemption in Turkey no longer need to provide visual proof of their homosexuality |tarîx=2015-11-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171024154055/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/11/turkey-military-gay-rights-homosexual-picture.html |roja-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 çiriya paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt; Homoseksuelî di çarçoveya Qanûna Disîplînê ya Hêzên Çekdar ên Tirk de ji bo efserên wezîfedar, nefermî û xwendekarên leşkerî kare bibe hinceta dersînorkirinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/02/20130216-1.htm |sernav=Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü |malper=www.resmigazete.gov.tr }}&lt;/ref&gt;

Piştgiriya qebûlkirinê di nav artêşê de gelekî biçûk e;  di lêkolîneke sala 2015an de ji 1300 efseran hat pirsîn: &quot;Gelo divê destûr bê dayîn ku homoseksuel di artêşê de xizmetê bikin&quot;, û ji sedî 96,3% bersiva neyînî dan.&lt;ref name=&quot;Gurcan 2015&quot; /&gt;

== Parastina cudakariyê ==
[[Wêne:Zeki Müren cropped.jpg|çep|thumb|Peykerê [[Zeki Müren]]]]
Hîn li Tirkiyeyê qanûnên ku LGBTiyan ji cihêkariyê di kar, perwerde, xanî, lênêrîna tenduristiyê û derên giştî de biparêzin, tune ne. Di cotmeha 2009 de rapora Komîsyona YE ya li ser Berfirehbûnê wiha got:&lt;ref name=&quot;EU2009&quot; /&gt;

: Gelek bûyerên cihêkariyê li cihê kar hene, ku xebatkarên LGBT ji ber meyla xwe ya zayendî ji kar hatine derxistin. Hin xalên Qanûna Cezayê ya Tirk ên li ser 'pêşangehparêziya giştî' û 'sûcên li dijî exlaqê giştî' ji bo cihêkariya li hemberî LGBT'iyan tên bikaranîn. Zagona Sûcdaran gelek caran ji bo cezakirina kesên transgender tê bikaranîn.

Di sala 2011an de, Öykü Evren Özen, jineke transgender a ji parêzgeha Bûrsayê ya li bakurê rojavayê welêt, bû berendama parlamenteriyê ji partiya sereke ya mixalefetê, Partiya Gel a Komarî, ango CHP. Di hilbijartinên giştî de ew yekem parlamentera transgender a Tirkiyê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/transsexual-activist-candidate-to-main-oppositions-list-for-bursa-municipal-assembly.aspx?pageID=238&amp;nID=56155&amp;NewsCatID=341 |sernav=Transsexual activist candidate to main opposition's list for Bursa – POLITICS |roja-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;

Mixalefeta sereke, CHP, di 14 Sibat 2013 de mafên homoseksûelan ji parlamena Tirkiyê re pêşniyar kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/gay-rights-proposed-to-turkish-parliament.aspx?pageID=238&amp;nID=41174&amp;NewsCatID=338 |sernav=Gay rights proposed to Turkish Parliament – POLITICS |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;

Lezbiyen, hevzayend, bîseksuel û transgender (LGBT) îro li Tirkiyeyê di nav penaxwaz û penaberên herî mexdur de ne.&lt;ref&gt;[http://www.hyd.org.tr/staticfiles/files/unsafe_haven_report.pdf Unsafe Haven: The Security Challenges Facing Lesbian, Gay, Bisexual and Transgender Asylum Seekers and Refugees in Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005013401/http://www.hyd.org.tr/staticfiles/files/unsafe_haven_report.pdf|date=5 October 2011}}, a joint publication of Helsinki Citizens' Assembly – Turkey and [[ORAM (organization)|ORAM]] – Organization for Refuge, Asylum &amp; Migration, June 2009&lt;/ref&gt;  Li Tirkiyeyê ji ber hestên dij-penaberî û dij-LGBT yên aktorên dewletê û raya giştî, gihandina maf û xizmetên wan bi sînor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koçak |pêşnav=Mert |tarîx=2020-01-02 |sernav=Who is &quot;Queerer&quot; and Deserves Resettlement?: Queer Asylum Seekers and Their Deservingness of Refugee Status in Turkey |url=https://doi.org/10.1080/19436149.2020.1704506 |kovar=Middle East Critique |cild=29 |hejmar=1 |rr=29–46 |doi=10.1080/19436149.2020.1704506 |issn=1943-6149 |s2cid=213611770 }}&lt;/ref&gt;

Di tebaxa 2013an de, çar partiyên siyasî yên sereke yên di parlamenê de ku Kurd, laîk, kevneperest û neteweperest jî di nav de ne, li hev kirin ku parastina destûrî li dijî cihêkariyê ji bo kesên LGBT peyda bikin.&lt;ref name=&quot;eşitlik&quot; /&gt;  Paşê ji ber nelihevkirina mijarên din ên di pêşnûmeya makezagona nû de pêşnûme hat betalkirin.&lt;ref name=&quot;fadeofhopes&quot; /&gt;

Çalakvanê tirk Can Çavuşoglu wek yekem namzedê şaredariya Tirkiyê yê homoseksûel kampanyayek da destpêkirin. Çavuşoglu di hilbijartinên herêmî yên adara 2014an de li herêma Behra Reş, bajaroka Bulancak a Gîresûnê ku nêzî 60 hezar kes lê dijîn, xwe namzed nîşan da.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/europe/turkey/130914/can-cavusoglu-wants-be-turkeys-first-openly-gay-mayor |sernav=Can Cavusoglu wants to be Turkey's first openly gay mayor |weşanger=globalpost |roja-gihiştinê=14 îlon 2013 }}&lt;/ref&gt;

Di sibata 2015’an de mixalefeta sereke CHP’ê pêşnûmeqanûnek ji bo qedexekirina cihêkariya li ser bingeha meyla zayendî û nasnameya zayendî ya di sektorên giştî û yên taybet de amade kir.  Di pêşnûmeqanûnê de ji bo leşkerkirin, mûçe, terfî, ji kar avêtinê û di Qanûna Disîplînê ya Hêzên Çekdar ên Tirk de reformên wekhev tên xwestin, ku dê bihêle endamên artêşê jî bi eşkereyî xizmetê bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/page.php?id=18860 |sernav=Turkey's main opposition proposed labor bill for LGBT people |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150819213701/http://www.kaosgl.com/page.php?id=18860 |roja-arşîvê=19 tebax 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2015’an de Partiya Demokratîk a Gelan a alîgirên LGBT’ê bi eşkereyî ragihand ku wê namzetên LGBT û Femînîst hebin. Berbijarê çepgir yê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) Bariş Sulu, dibe yekem zilamê hevzayend ên eşkere ku ji bo parlamena Tirkiyê dibe namzed.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.huffingtonpost.com/2015/06/08/turkey-hdp-party_n_7537648.html |sernav=Meet The Pro-Gay, Pro-Women Party Shaking Up Turkish Politics |tarîx=8 hezîran 2015 |xebat=The Huffington Post |roja-gihiştinê=12 gulan 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/first-ever-openly-gay-parliamentary-candidate-stands-for-election-in-turkey-10274746.html |sernav=Turkey now has its first ever gay parliamentary candidate |tarîx=25 gulan 2015 |xebat=The Independent |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=12 gulan 2016 }}&lt;/ref&gt;

Di Çileya 2019an de Dadgeha Kar a 34emîn a Stembolê der barê sê zilamên çopê yên ku ji aliyê şaredariyê ve bi îdiaya ku bi yek ji hevkarên xwe re têkiliyeke homoseksuel kirine ji kar hatin avêtin de biryara yekem da.Dadgehê der barê yek ji bersûcên bi navê R.S. de biryar da û destnîşan kir ku peymana wî bi neheqî hatiye betalkirin.  Sê şofêrên kamyonên çopê yên Şaredariya Kagithane ya Stembolê, ji ber ku par hatibû îdiakirin ku bi çopê berhevkarek 27 salî re di nav têkiliya homoseksûel de ne, ji aliyê kardêrê xwe ve ji kar hatin avêtin. Çopberê bi navê M.Ş., ji rayedaran re gotibû ku bi 3 ajokarên kamyonê re &quot;dem bi dem&quot; têkiliya zayendî kiriye.  Ajokarên ku emrê wan di navbera 43 û 51 salî de ne, di nîsana 2018an de doz li şaredarî û taşeronê wê dabûn, bi hinceta ku wan wekî betalkirina peymana xwe bi neheqî binav kir.

34'emîn Dadgeha Kar a Stembolê di 29'ê Çile de der barê yek ji dozgerên bi navê R.S. de biryar da ku peymana wî bi neheqî hatiye betalkirin.  Parêzerê wî ji dadgehê re gotibû ku dozger &quot;tu eleqeya wî bi wê bûyerê re tune ye&quot;, parêzerên pargîdaniyê jî îdia kiribûn ku ji kar avêtina wî beşeke &quot;qedexekirina mafdar&quot; e ji ber têkiliya cinsî ya li ser kar.  Ger biryar di pêvajoya îtirazê de jî were pejirandin, dê taşeron neçar bimîne ku dozger vegerîne karê wî yê berê an jî tazmînata wî bide. Rûniştina yek ji du dozên din, ku hîn jî berdewam dikin, di meha Sibatê de hate kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/lgbti-rights/turkish-man-sacked-gay-relationship-wins-legal-battle |sernav=Turkish man sacked for gay relationship wins legal battle |malper=Ahval |roja-gihiştinê=2022-05-28 |roja-arşîvê=2019-02-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190212011414/https://ahvalnews.com/lgbti-rights/turkish-man-sacked-gay-relationship-wins-legal-battle |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-court-issues-first-verdict-in-gay-garbage-men-case-140871 |sernav=Turkish court issues first verdict in 'gay garbage men case' - Turkey News |malper=Hürriyet Daily News }}&lt;/ref&gt;

== Qaîdeyên medyayê ==
Fîlmên bi temaya LGBT li Tirkiyeyê ne qedexe ne.  Wek mînak Çiyayê Brokeback bêyî sensûra dewletê di sînemayên Tirkiyeyê de hat dîtin.  Her kesê hejdeh salî an mezintir dikaribû bilêtek ji bo temaşekirina fîlmê bikire.

DVD-yên bi temaya LGBT-ê dikarin li Tirkiyê jî bi qanûnî werin firotin, her çend DVD-yên bi naverokên cinsî yên eşkere tenê dikarin ji kesên hejdeh salî an mezintir re werin firotin.

Di sala 2013an de, firoşkarekî tirk bi firotina DVD-yên &quot;bêexlaqî&quot; hat sûcdarkirin, ji ber ku di fîlmên DVDyê de naveroka zayendî ya homoseksûelan hebû. Dadger Mahmut Erdemli ji dadgeha Stembolê vê biryarê betal kir. Wî biryar da ku seksa hevzayendan xwezayî ye, diyar kir ku divê rêz li meyla zayendî ya ferdî were girtin, û mînakên zewacên hevzayendan ên li Ewropa û Amerîka destnîşan kir.&lt;ref name=&quot;lgbtqnation.com&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.lgbtqnation.com/2013/02/turkish-court-says-gay-sex-is-natural-in-ruling-against-pornography-vendor/ |sernav=Turkish Court says gay sex is natural in ruling against pornography vendor |tarîx=2013-02-20 |xebat=LGBTQ Nation |roja-gihiştinê=23 tebax 2015 }}&lt;/ref&gt;

== Sînorkirina îfadeyê ==
Li Tirkiyê mafê herkesî yê ku bi destûrî hatiye parastî ye ku bêyî destûra berê xwenîşandaneke aştiyane li dar bixe, heta ku mijara xwenîşandanê bi qanûnê bi awayekî eşkere qedexe nebe.&lt;ref&gt;{{Cite act|type=article|index=34|date=16 April 2017|legislature=Turkish Grand National Assembly|title=Türkiye Cumhuriyeti Anayasası|trans-title=The Constitution of the Republic of Turkey|url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tc_anayasasi.maddeler?p3=34|language=Turkish}}&lt;/ref&gt; Tevî ku ti zagonên ku bi awayekî eşkere protestoyên têkildarî LGBT qedexe dikin tune ne jî, meşa serbilindiyê ya Stembolê ya di hezîrana 2015an de, ku bi meha rojiya pîroz a Remezanê re derbas bû, ji hêla Walîtiya Stembolê ve çend demjimêran beriya bûyerê ji ber &quot;fikrên ewlehiyê&quot; hate qedexe kirin. Piştî demekê, di dîroka xwe ya 13 salan de yekem car bi destwerdana polîsan hat girtin.  Defîle sala borî di Remezanê de bê pirsgirêk pêk hatibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dw.com/en/tens-of-thousands-take-to-the-streets-in-istanbuls-gay-pride-parade/a-17745525 |sernav=Tens of thousands take to the streets in Istanbul's Gay Pride parade {{!}} DW {{!}} 29.06.2014 |paşnav=(www.dw.com) |pêşnav=Deutsche Welle |malper=DW.COM |ziman=en |roja-gihiştinê=2018-04-21 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2016’an de dîsa hat qedexekirin û ji ber ku beşdaran hewl dan ku mîtîngê li dar bixin, bêyî ku qedexe li ber xwe bidin, hatin girtin. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aljazeera.com/news/2017/06/istanbul-lgbt-march-banned-security-concerns-170624181917813.html |sernav=Istanbul LGBT march banned over 'security concerns' |malper=www.aljazeera.com |roja-gihiştinê=2017-11-20 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2017’an de careke din hate qedexekirin, di sala 2018’an de jî dîsa hate qedexekirin û ji ber ku beşdaran hewl dan ku bêyî ku qedexe li dar bixin, çalakî pêk anîn.  Di sala 2019-an de dîsa hate qedexe kirin. Di sala 2020-an de, ji ber pandemiya COVID-19, bêyî destwerdana fermî serhêl hate girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://prideistanbul.org/ |sernav=28. İstanbul LGBTİ+ Onur Haftası ve 18. Onur Yürüyüşü Basın Açıklaması |malper= |tercimeya-sernav=Press Release Regarding the 28th Istanbul LGBTI+ Pride Week and the 18th Pride Parade |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201201060914/http://prideistanbul.org/ |roja-arşîvê=1 kanûna pêşîn 2020 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=1 kanûna pêşîn 2020 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2017an de, li paytext Enqereyê hemû çalakiyên têkildarî mafên LGBT û LGBTyan, bi hinceta &quot;aştî û ewlehiyê&quot; hatin qedexekirin, rayedaran gotibûn ku &quot;pêşangeh&quot;ên bi vî rengî dikarin bibin sedem ku komên cûda yên civakê &quot;bi eşkereyî kîn û dijminatiyê li ber xwe bidin&quot;.  li hember hev;  Li aliyê din medyaya nûçeyan diyar kir ku ev qedexe di çarçoveya têkçûna berdewam a azadiyên sivîl li Tirkiyê piştî hewldana derbeya têkçûyî ya sala 2016'an hat.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://uk.reuters.com/article/uk-turkey-lgbt/turkish-capital-bans-lgbt-cinema-exhibitions-idUKKBN1DJ0BS |sernav=Turkish capital bans LGBT cinema, exhibitions |tarîx=19 çiriya paşîn 2017 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=2022-05-28 |roja-arşîvê=2019-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190215102810/https://uk.reuters.com/article/uk-turkey-lgbt/turkish-capital-bans-lgbt-cinema-exhibitions-idUKKBN1DJ0BS |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li Enqereyê hemû nîqaşên giştî yên têkildarî LGBTI’yê tên qedexekirin.  Di mijdara 2017’an de Walîtiya Enqereyê ya di bin Rewşa Awarte de qedexeya bêdawî li ser çalakiyên gel ên li ser LGBTI’yê ferz kiribû.  Destûra awarte di tîrmeha 2018 de bi dawî bû;  lê dîsa jî qedexe nehat rakirin. Di cotmeha 2018an de, hikûmetê qedexe li ser bûyerên LGBTI-yê bi gelemperî bêyî ku di derheqê tarîxa dawî de agahdarî bide dirêj kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2019/02/14/turkey-end-ankara-ban-lgbti-events |sernav=Turkey: End Ankara Ban on LGBTI Events |tarîx=14 sibat 2019 |weşanger=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=14 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; Di gulana 2019an de, polîsên Enqereyê bi tundî meşa serbilindiyê ya xwendekaran a li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn (METU) bi dawî kir.  Li gorî raporeke Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî, rayedaran di wê demê de 25 xwendekar girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gaystarnews.com/article/police-violent-student-pride-march-turkey/ |sernav=Police violently break up student Pride march in Turkey |tarîx=10 gulan 2019 |malper=Gay Star News |roja-gihiştinê=28 gulan 2022 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201107232042/https://www.gaystarnews.com/article/police-violent-student-pride-march-turkey/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/05/turkey-appalling-violence-used-against-students-holding-pride-march/ |sernav=A Pride march in Ankara has been violently broken up by police |tarîx=10 gulan 2019 |malper=www.amnesty.org }}&lt;/ref&gt;

Di hezîrana 2019’an de 17 kes di daxuyaniya çapemeniyê de ji ber qedexeya Prideyê hatibûn binçavkirin.Polîsên Tirk girseya ku li bajarê Îzmîrê ji bo daxuyaniya çapemeniyê ya giştî li ser qedexeya şanazî ya walîtiyê kom bû, belav kir û 17 kes binçav kirin. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/turkey-lgbti/17-detained-during-press-statement-over-pride-ban-turkeys-izmir |sernav=17 detained during press statement over Pride ban in Turkey's İzmir |malper=Ahval |ziman=en |roja-gihiştinê=2019-06-28 |roja-arşîvê=2021-07-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210703045707/https://ahvalnews.com/turkey-lgbti/17-detained-during-press-statement-over-pride-ban-turkeys-izmir |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://sendika63.org/2019/06/7-izmir-lgbti-onur-yuruyusune-polis-saldirisi-17-gozalti-552183/ |sernav=7. İzmir LGBTİ+ Onur Yürüyüşü'ne polis saldırısı: 17 gözaltı |malper=Sendika.Org |ziman=tr |roja-gihiştinê=2019-06-28 }}&lt;/ref&gt;

Walîtiya Mêrsînê di 25'ê Hezîrana 2019'an de li gorî Qanûna Civîn û Xwepêşandanan a Tirkiyeyê &quot;bi armanca parastina aramiya gel û aştiya gel&quot; û „parastina tenduristiya gel, exlaqê giştî û ewlehiya can û malê welatiyan&quot; hemû çalakiyên LGBT'yî yên li parêzgehê ji bo 20 rojan qedexe kir.   Qedexe di 5’emîn Hefteya Rûmetê ya Mêrsînê de ku di navbera 1-7’ê Tîrmehê de bihata lidarxistin ket meriyetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m.bianet.org/english/lgbti/209813-lgbti-events-banned-in-mersin |sernav=LGBTI+ Events Banned in Mersin - english }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/turkiye/2019/06/26/mersinde-onur-haftasi-yasagi/ |sernav=Mersin'de Onur Haftası yasağı |tarîx=26 hezîran 2019 |malper=www.gazeteduvar.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2019-07-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ahvalnews.com/lgbti/turkeys-southern-province-mersin-bans-pride-march |sernav=Turkey's southern province of Mersin bans Pride March |malper=Ahval |ziman=en |roja-gihiştinê=2019-07-17 |roja-arşîvê=2019-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190714203050/https://ahvalnews.com/lgbti/turkeys-southern-province-mersin-bans-pride-march |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.diken.com.tr/mersinde-onur-haftasi-etkinlikleri-genel-ahlak-gerekcesiyle-yasaklandi/ |sernav=Mersin'de Onur Haftası etkinlikleri 'genel ahlak' gerekçesiyle yasaklandı |tarîx=2019-06-26 |malper=Diken |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2019-07-17 }}&lt;/ref&gt;

== Raya giştî ==
Li gorî anketa ku di sala 2016’an de ji aliyê Zanîngeha Kadir Has a Stembolê ve hatiye kirin, ji sedî 33’ê mirovan gotiye ku divê LGBT bibin xwedî mafên wekhev.  Ev yek di sala 2020'an de zêde bû û gihîste ji sedî 45. Lêkolîneke din a Zanîngeha Kadir Has a sala 2018'an diyar kir ku ji sedî 55,3 ê mirovan cîranekî homoseksûel naxwazin.  Ev di sala 2019an de daket ji sedî 46,5.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://bianet.org/english/lgbti/221831-survey-nearly-half-of-people-think-lgbti-s-should-have-equal-rights |sernav=Nearly Half of People Think LGBTI+s Should Have Equal Rights |roja-gihiştinê=13 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://gender.khas.edu.tr/en/survey-public-perceptions-gender-roles-and-status-women-turkey |sernav=Public Perceptions of Gender Roles and the Status of Women in Turkey |roja-gihiştinê=13 sibat 2022 |roja-arşîvê=14 kanûna paşîn 2022 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220114235510/https://gender.khas.edu.tr/en/survey-public-perceptions-gender-roles-and-status-women-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkatiyên li ser legalîzekirina sendîkayên hevzayendî yên li Tirkiyeyê cuda ne. Anketeke sala 2015'an ji aliyê Ipsos ve hat dîtin ku %27 ji raya giştî ya Tirkiyeyê alîgirê qanûnîkirina zewaca hevzayendan e, lê ji sedî 19 yekîtiyên sivîl tercîh dikin.&lt;ref name=&quot;Ipsos 2015&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ipsos-na.com/news-polls/pressrelease.aspx?id=6866 |sernav=Of 23 Countries Surveyed, Majority (65%) in 20 Countries Support Legal Recognition of Same-Sex Unions |tarîx=29 adar 2015 |weşanger=Ipsos |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150603194659/http://www.ipsos-na.com/news-polls/pressrelease.aspx?id=6866 |roja-arşîvê=2015-06-03 }}&lt;/ref&gt; 25% ji kesên rapirsî li dijî her şêweyek naskirina qanûnî ya ji bo hevzayendan bûn û 29% diyar kirin ku ew nizanin kîjan vebijarkê hilbijêrin.&lt;ref name=&quot;Ipsos 2015&quot; /&gt;

Li gorî lêkolîna Pew ya 2020’an, %25’ê Tirkan gotine ku divê homoseksuelî ji aliyê civakê ve bê qebûlkirin, %57 jî li dijî wê derketine. Qebûlkirin di nav kesên xwende (%41) ji yên ciwanên tirk (34%) de zêdetir bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pewresearch.org/global/2020/06/25/global-divide-on-homosexuality-persists/ |sernav=The Global Divide on Homosexuality Persists |tarîx=25 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=21 kanûna pêşîn 2020 |rojname=Pew Research Center }}&lt;/ref&gt;

== Şert û mercên jiyanê ==
Homoseksûelî li Tirkiyeyê mijareke tabû ye û çanda &quot;kuştina namûsê&quot; di malbatên civaka Tirkiyeyê de tê dîtin. Ev tê vê wateyê ku endamên malvatê (bi gelemperî jin) li ser navê namûsê têne kuştin.Kuştina Ahmet Yıldız, hevzayendekî Kurd-Tirk ê 26 salî yê ji Rihayê, dibe ku mînaka yekem a naskirî ya kuştina namûsê ya bi mêrekî hevzayend re be. &lt;ref name=&quot;taz.de&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;report with details on the killing&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/was-ahmet-yildiz-the-victim-of-turkeys-first-gay-honour-killing-871822.html |sernav=Was Ahmet Yildiz the victim of Turkey's first gay honour killing? |paşnav=Birch |pêşnav=Nicholas |tarîx=19 tîrmeh 2008 |xebat=Independent |cih=London |roja-gihiştinê=20 tebax 2008 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên salên 2007-2009 ku ji aliyê Foruma Tirkiyeya Demokratîk a Almanyayê ve hatine amadekirin, di sala 2007 de 13, di 2008 de 5, di 2009 de jî herî kêm 4 kuştinên têkildarî nasnameya zayendî ya mexdûran nîşan didin.&lt;ref&gt;The series can be found under the headline of [http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/Hate_Crimes_in_Turkey &quot;Hate Crimes in Turkey&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824005759/http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/Hate_Crimes_in_Turkey |date=2017-08-24 }}; accessed on 31 March 2011.&lt;/ref&gt;  Di 21ê gulana 2008 ande rêxistina [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] ku bingeh li New Yorkê ye, raporek bi sernavê &quot;Ji bo Rizgariyê Pêdiviya me bi Qanûnek heye&quot; weşand.&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;The report can be accessed at [https://www.hrw.org/en/reports/2008/05/21/we-need-law-liberation-0 this site of HRW]; accessed on 31 March 2011.&lt;/ref&gt;  Rapor belge dike ku merivên homoseksuel û transgender çawa bi lêdan, dizî, tacîza polîsan û gefa kuştinê re rû bi rû dimînin.Çavdêriya Mafên Mirovan dît ku, di pir rewşan de, bersîva rayedaran ne bes e, heke ne tune be. &lt;ref name=&quot;HRW&quot; /&gt; Di doza cînayetên nefretê yên li dijî homoseksûelan de, dadgeh şertê &quot;provakasyona giran&quot; û cezayên kêm dikin.&lt;ref&gt;Report of the Human Rights Observation and Law Commission on LGBTT Individuals within Kaos GL, dated 27 October 2007. A summarized translation was done by the [http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/Hate_Killings DTF on this site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824012404/http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/Hate_Killings |date=2017-08-24 }}; accessed on 31 March 2011&lt;/ref&gt;

Li Tirkiyeyê pêşdaraziya li hember homoseksuelan di gelek waran de berbelav e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/02/24/Cinsel_Yonelim_veya_Cinsiyet_Kimligi_Izleme_Raporu.pdf |sernav=TÜRKİYE'DE CİNSEL YÖNELİM VEYA CİNSİYET KİMLİĞİ TEMELİNDE AYRIMCILIĞIN İZLENMESİ RAPORU |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |roja-gihiştinê= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/23022021 |sernav=Targeted by Erdogan, Turkey's LGBT+ community face 'tsunami of hate' |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |xebat=Rûdaw |roja-gihiştinê=2021-02-23 }}&lt;/ref&gt; Ji ber pêşdaraziyên hevpar ên li hemberî homoseksûelan, ji destpêka salên 2000an vir ve, saziyên îdarî gelek pêkanînên cihêkariyê yên wekî êrîşên polîsan ên li ser barên hevzayendan, girtina komeleyên LGBTI+, serdegirtina malên hevzayendan, kovar û sansurkirina malperan pêk anîne.  Bi heman awayî, di salên 2010-an de, li ser hemî bûyerên LGBT yên li parêzgehan qedexe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2016/06/160617_onur_yuruyusu_valilik |sernav=İstanbul Valiliği: Onur yürüyüşüne izin verilmeyecek |tarîx=17 hezîran 2016 |malper=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2020-08-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/06/22/izmirde-onur-yuruyusune-izin-verilmedi/ |sernav=Onur Yürüyüşü'nde 20 gözaltı |tarîx=22 hezîran 2019 |malper=www.gazeteduvar.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2020-08-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-42043386 |sernav=Ankara Valiliği'nden LGBT etkinliklerine yasak |tarîx=2017-11-19 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2020-08-05 }}&lt;/ref&gt; Li gorî lêkolîna KAOS GL, ji sedî 27ê LGBTyên ku nasnameya xwe ya zayendî veneşartibûn, di pêvajoya peywirdarkirinê de di sala 2017an de ji sedî 8, di sala 2018an de ji sedî 11, di sala 2019an de ji sedî 11 hatin cudakirin.  Di lêkolînê de hat diyarkirin ku LGBTyên ku difikirin saziyên serî lê didin alîgir in, ew bêtir meyla xwe didin ku nasnameya xwe ya zayendî veşêrin. Ger serlêder ji kardêran re vebin dê ev rêje zêdetir be.

== Rêxistinên mafên sivîl ên LGBT ==
[[Wêne:20mayıs Gay pride Ankara Square 12.jpg|thumb|[[Walking against Homophobia and Transphobia|Ankara Pride]] li [[Kızılay, Ankara|Kızılay]], Enqere ya sala 2012]]
Rêxistina mafên medenî ya bingehîn a civaka LGBT KAOS GL ye, ku di sala 1994an de li Enqereyê ji hêla xwendekarên di nav wan de Yasemin Öz ve hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;Öz&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nhc.nl/defending-human-rights-in-turkey-yasemin-oz/ |sernav=Defending Human Rights in Turkey: Yasemin Öz |paşnav1=Tunali |pêşnav1=Tan |tarîx=30 hezîran 2020 |xebat=Netherlands Helsinki Committee |roja-gihiştinê=7 tebax 2020 }}&lt;/ref&gt; Li Lambdaistanbul, endamê ILGA-Ewropa, ku di sala 1993 de li Stenbolê hat avakirin, bi sûcdariya ku li dijî exlaqê gelemperiyê tevdigere, doz hat vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://bianet.org/english/minorities/117799-public-morality-disturbed-by-ltgb-organization |sernav=&quot;Public Morality&quot; Disturbed by LTGB organization... |paşnav=Çakır |pêşnav=Bawer |tarîx=29 çiriya pêşîn 2009 |xebat=bianet |roja-gihiştinê=21 gulan 2020 }}&lt;/ref&gt;  Dozgeriyê destnîşan kir ku nav û çalakiyên wê &quot;li dijî hiqûq û exlaqê ne.&quot;  Ew biryar, bi tundî ji aliyê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] ve hat rexnekirin, &lt;ref name=&quot;HRWLambda&quot;&gt;[http://hrw.org/english/docs/2008/06/02/turkey18990.htm Turkey: Court Shows Bias, Dissolves Lambda Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081113180529/http://hrw.org/english/docs/2008/06/02/turkey18990.htm|date=13 November 2008}}, ''[[Human Rights Watch]]'', 2 June 2008&lt;/ref&gt; di dawiyê de ji aliyê Dadgeha Bilind a temyîzê ya welêt di 22 Çile 2009 de hat betalkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/10844193.asp |sernav=Appeals court says gay rights unit is OK |weşanger=Hurriyet.com.tr |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka salên 1990î de, pêşniyarên rêxistinan ji bo hevkariyê ji aliyê Komîsyona Mafên Mirovan a Hikûmetê ve hatin redkirin.  Nîsana 1997, dema ku endamên Lambda Stembolê ji bo Kongreya Neteweyî ya li ser AIDS-ê hatin vexwendin, cara yekem bû ku rêxistinek LGBT ya Tirk di asta hukûmetê de dihat temsîl kirin.  Di destpêka salên 2000î (dehsalan) de, ji bilî Stembol û Enqereyê li bajarên din rêxistinên nû dest pê kirin, wek Komeleya LGBTyî Jiyana Pembe li Enqereyê, Koma Rainbow li Antalyayê û Însiyatîfa LGBTÎ ya Diyarbekirê Piramid li Amedê.

Di sala 1996 de, rêxistineke din a LGBT, LEGATO, wek rêxistinek ji xwendekarên zanîngehên Tirk, derçûn û akademîsyenên Tirk hat damezrandin, ku ofîsa wê ya yekem li Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn li Enqerê ye.  Rêxistin bi şaxên din re li gelek zanîngehên din û 2000 endamên raporkirî mezinbûna xwe domand.  Di adara 2007an de, xwendekarên LGBT cara yekem wekî klûbek xwendekaran (Gökkuşağı - bi îngilîzî: rainbow) organîze kirin û Club Gökkuşağı bi fermî ji hêla Zanîngeha Bilgi ve hate pejirandin.

Di hezîrana 2003an de, di dîroka Tirkiyeyê de yekem meşa serbilindiya LGBT ya gel, ku ji aliyê Lambdaistanbul ve hatibû organîzekirin, li kolana Îstîklalê hat lidarxistin. Di tîrmeha 2005'an de KAOS GL serî li Wezareta Karên Hundir da û nasnameya qanûnî bi dest xist û bû yekemîn rêxistina LGBT ya li welêt bi statuya qanûnî.  Di Îlona heman salê de ji bo betalkirina vê statuya hiqûqî ji aliyê Walîtiya Enqereyê ve doz hatibû vekirin, lê ev daxwaz ji aliyê dozger ve hatibû redkirin. Di tebaxa 2006an de, meşa hevzayendan a Bursayê ya ji aliyê Koma Rainbow ve hatibû organîzekirin, ji aliyê Walîtiyê ve bi fermî hat pejirandin, ji ber protestoyên mezin ên gel ji aliyê komek rêxistinkirî ya welatiyan ve hat betalkirin.

Rêxistin bi awayekî aktîf beşdarî bernameyên perwerdehiya HIV/AIDS û meşên 1ê Gulanê dibin.

Di îlona 2005an de, Walîtiya Enqereyê KAOS GL tawanbar kir ku &quot;rêxistineke ku li dijî zagon û prensîbên exlaqî ava kiriye.&quot;&lt;ref name=&quot;HRWLambda&quot; /&gt; Her wiha di tîrmeha 2006 de hewl da ku komeleya mafên mirovan Pink Life Komeleya LGBT (Pembe Hayat) bigire û ji dozgeran re îdia kir ku komele li dijî &quot;exlaq û avahiya malbatê ye.&quot;&lt;ref name=&quot;HRWLambda&quot; /&gt;

Di sala 2006an de, Lambda Istanbul ji avahîya wê hat derxistin ji ber ku xwediyê xanî ji vê yekê ne razî bû ku rêxistin mafên LGBT pêşve dixe.  Di 2008 de, dozek dadgehê ji bo girtina Lambda Istanbulê dest pê kir, û her çend dadgehek jêrîn di destpêkê de biryara girtina komeleyê da, ev biryar ji hêla Dadgeha Destûra Bingehîn a Tirkiyê ve hate betal kirin û Lambda Istanbul vekirî ma.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.lambdaistanbul.org/php/main.php?menuID=5&amp;altMenuID=5&amp;icerikID=6406 |sernav=Lambdaistanbul Lezbiyen Gey Biseksüel Travesti Transseksüel Dayanışma Derneği |weşanger=Lambdaistanbul.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100129174708/http://www.lambdaistanbul.org/php/main.php?menuID=5&amp;altMenuID=5&amp;icerikID=6406 |roja-arşîvê=29 kanûna paşîn 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;

Di 10'ê hezîrana 2018'an de 6'emîn Serbilindiya Îzmîrê li Alsancakê hat lidarxistin.  Nêzîkî 50,000 endamên LGBT, hevalbend û piştgirên mafên mirovan beşdarî Pride bûn, li kolana beravê Kordonê meşiyan. Li Kıbrıs Şehitleri Avune dest pê kir û li ber Navenda Çandê ya Türkan Saylan qediya.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/english/lgbti/198048-6th-izmir-pride-parade-we-ll-walk-up-to-fear |sernav=6th İzmir Pride Parade: 'We'll Walk Up to Fear' |weşanger=bianet.org |roja-gihiştinê=12 hezîran 2018 }}&lt;/ref&gt;

Di nîsana 2019an de dadgeha Enqereyê qedexeya çalakiyên LGBT yên li paytexta Tirkiyeyê rakir. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2019/04/25/turkey-ankara-wakes-court-lifting-lgbti-events-ban |sernav=In Turkey, Ankara Wakes Up to Court Lifting LGBTI Events Ban |tarîx=25 nîsan 2019 |weşanger=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=25 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt; Hat ragihandin ku koma mafên LGBT+ yên Tirk KAOS GL xwesrtina rakirina qedexeyê kiribû - pistî ku sala borî bi ser neketibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pinknews.co.uk/2019/04/20/court-lifts-ban-on-lgbt-pride-events-in-ankara-turkey/ |sernav=Court lifts ban on LGBT Pride events in Turkey's capital city |tarîx=20 nîsan 2019 |weşanger=Pink News |roja-gihiştinê=20 nîsan 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Istanbul Pride ==
{{Gotara bingehîn|Istanbul Pride}}
[[Wêne:Gaypride Istanbul 2012.jpg|220px|thumb|[[Istanbul Pride]] a sala 2012]]
[[Wêne:XXI._Istanbul_Gay_Parade_Pride_-_Peace_Tower.jpg|thumb|250x250px|[[Istanbul Pride]] a sala 2013, li qada [[İstiklal]]ê]]
Stenbol Pride meşeke serbilindiya hevzayendan û xwenîşandana LGBT ye ku her sal li bajarê herî mezin ê Tirkiyê, Stenbolê tê lidarxistin.  Bûyer yekem car di sala 2003 de pêk hat û niha her sal yekşema dawî ya hezîranê an jî yekşema yekem a Tîrmehê, ji bo bidawîbûna hefteya serbilindiya Stenbolê pêk tê.  Nêzîkî 30 kes beşdarî yekemîn Gay Pride Istanbul bûn.  Ev hejmar her sal qat bi qat zêde dibe û di sala 2010an de gihîşte 5000 kesan. Civîna 2011an zêdetirî 10000 kes bala xwe dayê, ji ber vê yekê Gay Pride Istanbul dike meşa herî mezin a cureya xwe di Cîhana Misilman de.&lt;ref name=&quot;kaos&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |sernav=19. LGBTT Onur Haftası, Onur Yürüyüşü ile Sona Erdi |paşnav=Tahaoğlu |pêşnav=Çicek |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701181746/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9064 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |sernav=Stonewall'dan Bugüne |tarîx=24 hezîran 2011 |weşanger=KAOS GL |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110701182430/http://www.kaosgl.com/sayfa.php?id=9062 |roja-arşîvê=1 tîrmeh 2011 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=homosexuals-demand-rights-at-istanbul8217s-gay-pride-march-2011-06-27 |sernav=Homosexuals demand rights at Istanbul's Gay Pride March |tarîx=27 hezîran 2011 |weşanger=Hürriyet Daily News |roja-gihiştinê=29 hezîran 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25227029/ |sernav=İstiklal Caddesi 10 bin renk! - Genel |tarîx=1970-01-01 |weşanger=ntvmsnbc.com |roja-gihiştinê=2012-09-26 }}&lt;/ref&gt;

Beşdar beriya ku li tevahiya kolana Îstîklalê bimeşin li Qada Taksîmê li hev kom dibin.  Ev bulvara peyayan a fireh û yek ji girîngtirîn cîhên giştî yên Stenbolê ye, ku pir caran mala cejn û festîvalên herêmî ye. Di 30 Hezîran 2013 de, defîleya serbilindiyê hema hema 100,000 kes kişand.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |sernav=Gay Pride in Istanbul groot succes - TV &amp;#124; Altijd op de hoogte van het laatste nieuws met Telegraaf.nl [tv&amp;#93; |weşanger=Telegraaf.nl |roja-gihiştinê=2013-11-02 |roja-arşîvê=2017-07-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170728210152/http://www.telegraaf.nl/tv/21696299/__Gay_Pride_in_Istanbul_groot_succes__.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |sernav=Taksim'deki Onur Yürüyüşü'ne BBC yorumu: Bugüne kadar... - Milliyet Haber |weşanger=Dunya.milliyet.com.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131104131320/http://dunya.milliyet.com.tr/taksim-deki-onur-yuruyusu-ne-bbc/dunya/detay/1730407/default.htm |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-11-02 }}&lt;/ref&gt; Serbilindiya 2014an jî zêdetirî 100,000 kes kişand.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |sernav=100.000 KİŞİ! DİLE KOLAY! |xebat=POPKEDİ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304030752/http://www.popkedi.com/yosun-pare/100000-kisi-dile-kolay |roja-arşîvê=4 adar 2016 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt; Yekîtiya Ewropî pesnê Tirkiyê da ku defîle bê navber bi rê ve çû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |sernav=Turkey 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131115052535/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2013/package/brochures/turkey_2013.pdf |roja-arşîvê=2013-11-15 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2013-12-05 }}&lt;/ref&gt; Roja Yekşemê 29ê Hezîrana 2015an, Reuters ragihand ku polîsên Tirk bombeyek avê bikar anîne ji bo belavkirina meşa serbilindiya hevzayendan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |sernav=Turkish police use water cannon to disperse gay pride parade - by Mehmet, Caliskan and Yesmin Dikmen |tarîx=28 hezîran 2015 |roja-gihiştinê=2015-06-28 |ajans=in.reuters.com |rojname=Reuters |roja-arşîvê=2020-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201125000253/https://in.reuters.com/article/turkey-rights-gay-pride-idINKCN0P80O420150628 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2016 de, walîtiya Stenbolê cara ewil meşa serbilindiyê bi hincetên ewlekarî û nîzama giştî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |sernav=T.C. İstanbul Valiliği - BASIN DUYURUSU&lt;!-- Bot generated title --&gt; |malper=istanbul.gov.tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181214055900/http://istanbul.gov.tr/tr/guncel/haberler/basin-duyurusu-17062016 |roja-arşîvê=14 kanûna pêşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 sibat 2019 }}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.hurriyetdailynews.com/governors-office-bans-lgbt-pride-march-in-istanbul.aspx?pageID=238&amp;nID=114708&amp;NewsCatID=339 |sernav=Governor's Office bans LGBT Pride March in Istanbul |weşanger=hurriyet }}&lt;/ref&gt; Lê dîsa jî derdora civata LGBT ev qedexe red dikin, her sal bi sedan kom dibin û rastî gaza rondikrêj û guleyên plastîk tên. Hinek ji beşdaran têne girtin û dîsa têne berdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/istanbul-pride-eleven-arrests-official-ban-march-parade-turkey-lgbt-a8426656.html |sernav=Eleven arrested at Istanbul Pride as march goes ahead despite official ban |tarîx=2 tîrmeh 2018 |malper=The Independent }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/2018/07/02/europe/istanbul-pride-parade-intl/index.html |sernav=Istanbul pride: Hundreds of LGBTI+ campaigners defy ban |nivîskar=Sheena McKenzie |malper=CNN }}&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Mafên kesên LGBT|Tirkiye]]</text>
      <sha1>5mlmpulkcqomjzd85j5mvj2bchl3v3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nirxandina Bandora Bazara Karkirinê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133326</id>
    <revision>
      <id>2004128</id>
      <parentid>1832415</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T18:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6017" sha1="jbchhtwn8bu7mds1wmwcz4swyodgpef" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Hemwelatîbûna Kanadayê}}

'''Nirxandina Bandora Bazara Karkirinê''' ({{bi-en|''Labour Market Impact Assessment''}}) an jî bi kurte '''LMIA''' belgeyekî li [[Kanada]]yê ji aliyê kardan ve hewce dike, beriya ku karmendekî biyanî bixebite distîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://civs.ca/hiring-foreign-workers-in-canada/ |sernav=Hiring Foreign Workers in Canada |paşnav=Misina |pêşnav=Nikola |malper=Canada Immigration &amp; Visa Services |ziman=en-CA |roja-gihiştinê=5 adar 2021 |roja-arşîvê=15 adar 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210315183729/https://civs.ca/hiring-foreign-workers-in-canada/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Gava kardêrekî Kanadayî xebatkarek biyanî digere, divê pêşî destnîşana LMIA hewce bike an ger helwesta ji LMIA bêpar, ku berî serlêdana destûrnameya kar bike. Destûrnameya karê destûra xebatkarekî biyanî dide, ku ew bi qanûnî li Kanadayê bixebite. Destûrnameya karê ji aliyê [[Koçberî, Penaber û Hevwelatîbûna Kanadayê|Koçberî, Penaber û Hemwelatîbûnê]] ve tê dayîn. Sepandin dikare online li ser malpera fermî ya [[Hikûmeta Kanadayê]], bi kaxezî an ji aliyê [[Ajansa Xizmetên Sînorê Kanada|Ajansa Karûbarên Sînorê Kanada]] ve bi kesane li [[Port of entry|bendera têketinê]] serlêdan bike. Eger helwesta kardêr ji bo karkerê biyanî jê re dixebitîne LMIA hewce dike, divê ew berî kardêrekî Kanadayî bikaribe karkerekî biyanî ya demkî li Kanadayê bipejirîne. LMIA ya erênî, ku carinan jê re nameyekî pejirandinê tê gotin, destnîşana hewcedariya xebatkarê biyanî yê demkî dike û divê tu Kanadayî an niştecîhên daîmî yên Kanadayê tune ku kar bikin. Ji bo bidestxistina LMIA, divê kardêrekî sepandinê ji [[Bernameya karkerên biyanî yên demkî li Kanada|Bernameya Karkerê Biyanî ya Demkî]] ya ji aliyê [[Kar û Pêşveçûna Civakî ya Kanadayê|Kar û Pêşkeftina Civakî ya Kanadayê]] ve tê rêvebirin, bişîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/services/immigration-citizenship/helpcentre/glossary.html#labour_market_impact_assessment |sernav=Glossary |paşnav=Canada |pêşnav=Service |tarîx=10 sibat 2020 |malper=Government of Canada |weşanger=Immigration Refugees and Citizenship Canada |roja-gihiştinê=15 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;

Hin îstîsna hene ku destûr didin kardêrek Kanadayî karibe xebatkarê biyanî bi kar bîne û ji bo karkerê biyanî destûrnameya kar bê pejirandina LMIA were dayîn. Navnîşa karên ji LMIA ya veqetandî û kodên efûyên têkildar ji aliyê [[Hikûmeta Kanadayê]] ve têne peyda kirin hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/services/work-canada/hire-foreign-worker/temporary/find-need-labour-market-impact-assessment.html |sernav=Find out if you need a Labour Market Impact Assessment (LMIA) and how to hire a temporary foreign worker |paşnav=Immigration |pêşnav=Refugees and Citizenship Canada |tarîx=2007-03-31 |malper=aem |roja-gihiştinê=2020-04-15 }}&lt;/ref&gt;

Li gel [[Pandemiya COVID-19 li Kanada|pandemiya COVID-19]] û encama rêjeya bêkariyê ya li Kanadayê, Karûbarê Kanadayê pêvajoya hin celeb sepandina LMIA dereng xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/employment-social-development/services/foreign-workers/labour-market-impact-assessment-processing-times.html |sernav=Labour Market Impact Assessment application processing delays |paşnav=Canada |pêşnav=Employment and Social Development |tarîx=2018-10-29 |malper=aem |roja-gihiştinê=2020-08-06 }}&lt;/ref&gt; Ji Tebaxa 2020an ve, nîşana kategoriya [[Xwedî-operator|Operatorê Xwedî]] yê pêvajoya LMIA ji nû ve dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://civs.ca/2020/07/special-bulletin-service-canada-resumes-processing-of-owner-operator-applications-congratulations-clients-for-2-approvals-this-week/ |sernav=Special Bulletin: Service Canada Resumes Processing of Owner Operator Applications - Congratulations Clients for 2 Approvals This Week |paşnav=McKinsley |pêşnav=Sean |tarîx=2020-07-25 |malper=Canada Immigration &amp; Visa Services |ziman=en-CA |roja-gihiştinê=2020-08-06 |roja-arşîvê=2020-10-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201024004716/https://civs.ca/2020/07/special-bulletin-service-canada-resumes-processing-of-owner-operator-applications-congratulations-clients-for-2-approvals-this-week/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di 1ê Avrêlê 2021an de, Karûbarê Kanadayê guhertoya reklamê ya Operatorê Xwedî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/employment-social-development/services/foreign-workers/variations.html |sernav=Variations to minimum advertising requirements |paşnav=Canada |pêşnav=Employment and Social Development |tarîx=5 kanûna paşîn 2016 |malper=www.canada.ca |weşanger=Government of Canada |roja-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |archive-date=2022-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221009184420/https://www.canada.ca/en/employment-social-development/services/foreign-workers/variations.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; rakir û nêzîkatiya alternatîf ji bo xwediyê karsaziya niha demek reklamê hewce dike û dikare wekî LMIA ya Xweser bi serfirazî bi rê ve bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://civs.ca/2021/07/special-bulletin-for-owner-operators-update-on-new-approach-pathway-for-self-employed-high-wage-lmia/ |sernav=Special Bulletin for Owner Operators – Update on New Approach &amp; Pathway for Self Employed High Wage LMIA |paşnav=McKinsley |pêşnav=Sean |tarîx=9 tîrmeh 2021 |malper=Canada Immigration &amp; Visa Services |ziman=en-CA |roja-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |roja-arşîvê=9 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210709200247/https://civs.ca/2021/07/special-bulletin-for-owner-operators-update-on-new-approach-pathway-for-self-employed-high-wage-lmia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>jbchhtwn8bu7mds1wmwcz4swyodgpef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004129</id>
      <parentid>2004128</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2004129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6027" sha1="e95chpavdhxiv3j7q4n8vhcj1em8490" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Hemwelatîbûna Kanadayê}}

'''Nirxandina Bandora Bazara Karkirinê''' ({{bi-en|''Labour Market Impact Assessment''}}) an jî bi kurte '''LMIA''' belgeyekî li [[Kanada]]yê ji aliyê kardan ve hewce dike, beriya ku karmendekî biyanî bixebite distîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://civs.ca/hiring-foreign-workers-in-canada/ |sernav=Hiring Foreign Workers in Canada |paşnav=Misina |pêşnav=Nikola |malper=Canada Immigration &amp; Visa Services |ziman=en-CA |roja-gihiştinê=5 adar 2021 |roja-arşîvê=15 adar 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210315183729/https://civs.ca/hiring-foreign-workers-in-canada/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Gava kardêrekî Kanadayî xebatkarek biyanî digere, divê pêşî destnîşana LMIA hewce bike an ger helwesta ji LMIA bêpar, ku berî serlêdana destûrnameya kar bike. Destûrnameya karê destûra xebatkarekî biyanî dide, ku ew bi qanûnî li Kanadayê bixebite. Destûrnameya karê ji aliyê [[Koçberî, Penaber û Hevwelatîbûna Kanadayê|Koçberî, Penaber û Hemwelatîbûnê]] ve tê dayîn. Sepandin dikare online li ser malpera fermî ya [[Hikûmeta Kanadayê]], bi kaxezî an ji aliyê [[Ajansa Xizmetên Sînorê Kanada|Ajansa Karûbarên Sînorê Kanada]] ve bi kesane li [[Port of entry|bendera têketinê]] serlêdan bike. Eger helwesta kardêr ji bo karkerê biyanî jê re dixebitîne LMIA hewce dike, divê ew berî kardêrekî Kanadayî bikaribe karkerekî biyanî ya demkî li Kanadayê bipejirîne. LMIA ya erênî, ku carinan jê re nameyekî pejirandinê tê gotin, destnîşana hewcedariya xebatkarê biyanî yê demkî dike û divê tu Kanadayî an niştecîhên daîmî yên Kanadayê tune ku kar bikin. Ji bo bidestxistina LMIA, divê kardêrekî sepandinê ji [[Bernameya karkerên biyanî yên demkî li Kanada|Bernameya Karkerê Biyanî ya Demkî]] ya ji aliyê [[Kar û Pêşveçûna Civakî ya Kanadayê|Kar û Pêşkeftina Civakî ya Kanadayê]] ve tê rêvebirin, bişîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/services/immigration-citizenship/helpcentre/glossary.html#labour_market_impact_assessment |sernav=Glossary |paşnav=Canada |pêşnav=Service |tarîx=10 sibat 2020 |malper=Government of Canada |weşanger=Immigration Refugees and Citizenship Canada |roja-gihiştinê=15 nîsan 2020 }}&lt;/ref&gt;

Hin îstîsna hene ku destûr didin kardêrek Kanadayî karibe xebatkarê biyanî bi kar bîne û ji bo karkerê biyanî destûrnameya kar bê pejirandina LMIA were dayîn. Navnîşa karên ji LMIA ya veqetandî û kodên efûyên têkildar ji aliyê [[Hikûmeta Kanadayê]] ve têne peyda kirin hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/services/work-canada/hire-foreign-worker/temporary/find-need-labour-market-impact-assessment.html |sernav=Find out if you need a Labour Market Impact Assessment (LMIA) and how to hire a temporary foreign worker |paşnav=Immigration |pêşnav=Refugees and Citizenship Canada |tarîx=2007-03-31 |malper=aem |roja-gihiştinê=2020-04-15 }}&lt;/ref&gt;

Li gel [[Pandemiya COVID-19 li Kanada|pandemiya COVID-19]] û encama rêjeya bêkariyê ya li Kanadayê, Karûbarê Kanadayê pêvajoya hin celeb sepandina LMIA dereng xist.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/employment-social-development/services/foreign-workers/labour-market-impact-assessment-processing-times.html |sernav=Labour Market Impact Assessment application processing delays |paşnav=Canada |pêşnav=Employment and Social Development |tarîx=2018-10-29 |malper=aem |roja-gihiştinê=2020-08-06 }}&lt;/ref&gt; Ji Tebaxa 2020an ve, nîşana kategoriya [[Xwedî-operator|Operatorê Xwedî]] yê pêvajoya LMIA ji nû ve dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://civs.ca/2020/07/special-bulletin-service-canada-resumes-processing-of-owner-operator-applications-congratulations-clients-for-2-approvals-this-week/ |sernav=Special Bulletin: Service Canada Resumes Processing of Owner Operator Applications - Congratulations Clients for 2 Approvals This Week |paşnav=McKinsley |pêşnav=Sean |tarîx=2020-07-25 |malper=Canada Immigration &amp; Visa Services |ziman=en-CA |roja-gihiştinê=2020-08-06 |roja-arşîvê=2020-10-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201024004716/https://civs.ca/2020/07/special-bulletin-service-canada-resumes-processing-of-owner-operator-applications-congratulations-clients-for-2-approvals-this-week/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di 1ê Avrêlê 2021an de, Karûbarê Kanadayê guhertoya reklamê ya Operatorê Xwedî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/en/employment-social-development/services/foreign-workers/variations.html |sernav=Variations to minimum advertising requirements |paşnav=Canada |pêşnav=Employment and Social Development |tarîx=5 kanûna paşîn 2016 |malper=www.canada.ca |weşanger=Government of Canada |roja-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221009184420/https://www.canada.ca/en/employment-social-development/services/foreign-workers/variations.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; rakir û nêzîkatiya alternatîf ji bo xwediyê karsaziya niha demek reklamê hewce dike û dikare wekî LMIA ya Xweser bi serfirazî bi rê ve bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://civs.ca/2021/07/special-bulletin-for-owner-operators-update-on-new-approach-pathway-for-self-employed-high-wage-lmia/ |sernav=Special Bulletin for Owner Operators – Update on New Approach &amp; Pathway for Self Employed High Wage LMIA |paşnav=McKinsley |pêşnav=Sean |tarîx=9 tîrmeh 2021 |malper=Canada Immigration &amp; Visa Services |ziman=en-CA |roja-gihiştinê=9 tîrmeh 2021 |roja-arşîvê=9 tîrmeh 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210709200247/https://civs.ca/2021/07/special-bulletin-for-owner-operators-update-on-new-approach-pathway-for-self-employed-high-wage-lmia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>e95chpavdhxiv3j7q4n8vhcj1em8490</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>156563</id>
    <revision>
      <id>2004167</id>
      <parentid>2004089</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T08:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2004167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194958" sha1="8gijuwgappy3nkqfoiy222hlg2lgn7c" xml:space="preserve">
== 2026-04-24T08:20:33Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-23T11:53:16Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]]
*# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]]
*# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Infobox Navçe&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank navçe&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-04-23T08:20:56Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-22T08:20:39Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-21T08:20:49Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-20T08:20:56Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-19T08:20:38Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 33 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=2002867 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>8gijuwgappy3nkqfoiy222hlg2lgn7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Gotarên bingehîn</title>
    <ns>4</ns>
    <id>206333</id>
    <revision>
      <id>2004131</id>
      <parentid>1984990</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T19:57:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]]</comment>
      <origin>2004131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49769" sha1="sam24k52wfi0c07k97fh9lnaf934s4l" xml:space="preserve">[[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]]

Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe:

[[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar)

Di vê rûpelê de lîsteya level 3 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin.

Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin.

{{clear}}

{{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}}

{{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 3 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%203&amp;server=ku.wikipedia.org&amp;cmnamespace=&amp;cmtype=&amp;returntype=subject}}}}

== Kurte ==
{{TOC right|limit=3}}
Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. 
&lt;!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --&gt;

Hemû 993 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]].
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Sinif !! #Gotar
|-
| {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 9
|-
| {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 52
|-
| {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 232
|-
| {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 368
|-
| {{class/icon|Nesinifandî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|Nesinifandî]] || 6
|-
| {{class/icon|Xwestî}} &lt;span title=&quot;Gotarên ku divê werin çêkirin&quot;&gt;Xwestî&lt;/span&gt; || 326
|}
&lt;!-- update end: summary table --&gt;

=Level 3 Gotarên bingehîn =
{{Vital article count|1000|quota=1000}}
== Mirov ==
{{Vital article count|112}}
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=30%}}
===Serok û siyasetmedar ===
{{Vital article count|26}}
* {{lgb|Hamurabî|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Hatshepsut|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Ramses II|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Kûruşê Mezin|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Îskenderê Mezin|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Aşokayê Mezin|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Qin Shi Huang|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Julius Caesar|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Augustus|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Karlê Mezin|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Cengîz Xan|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Mansa Musa|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Jeanne d'Arc|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Siltan Silêmanê Qanûnî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Ekberê Mezin|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Elizabeth I|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Catherine the Great|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|George Washington|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Napoleon Bonaparte|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Simón Bolívar|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Abraham Lincoln|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Mahatma Gandî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Yosîf Stalîn|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Adolf Hitler|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Mao Zedong|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Nelson Mandela|îkon=Şitil}}

=== Kaşîf ===
{{Vital article count|7}}
* {{lgb|Marco Polo|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Zheng He|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Krîstofor Kolumbus|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Vasco da Gama|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Ferdinand Magellan|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=James Cook|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Roald Amundsen|îkon=Şitil}}

=== Resam ===
{{Vital article count|6}}
* {{lgb|Leonardo da Vinci|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Michelangelo|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Rembrandt|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Hokusai|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Pablo Picasso|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Frida Kahlo|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break|width=36%}}

=== Fîlozof û zanyarên civakî ===
{{Vital article count|18}}
* {{lgb|Konfusyus|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Lao Zî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Hêrodotos|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Sokratês|îkon=C}}
* {{lgb|Platon|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Arîstotelês|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Cicero|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Thomas Aquinas|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Îbn Xeldûn|îkon=C}}
* {{lgb|Niccolò Machiavelli|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|René Descartes|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|John Locke|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Adam Smith|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Immanuel Kant|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Mary Wollstonecraft|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Karl Marx|îkon=C}}
* {{lgb|Friedrich Nietzsche|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Sigmund Freud|îkon=Destpêkî}}

=== Nivîskar ===
{{Vital article count|11}}
* {{lgb|Homêros|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Vergilius|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Li Bai|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Murasaki Shikibu|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Celaledînê Rûmî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Dante Alighieri|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Miguel de Cervantes|îkon=Şitil}}
* {{lgb|William Shakespeare|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Voltaire|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Lev Tolstoy|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Rabindranath Tagore|îkon=Destpêkî}}

=== Muzîsyen ===
{{Vital article count|6}}
* {{lgb|Johann Sebastian Bach|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Wolfgang Amadeus Mozart|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Ludwig van Beethoven|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Louis Armstrong|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|The Beatles|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Michael Jackson|îkon=Şitil}}

=== Çêkerên fîlman ===
{{Vital article count|2}}
* {{lgb|Charlie Chaplin|îkon=C}}
* {{lgb|Walt Disney|îkon=Şitil}}
{{Col-break|width=34%}}

=== Zanyar û mucîd ===
{{Vital article count|19}}
* {{lgb|Hîpokrat|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Îbn Sîna|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Shen Kuo|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Johannes Gutenberg|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Nicolaus Copernicus|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Galileo Galilei|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Isaac Newton|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Carl von Linné|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Antoine Lavoisier|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Michael Faraday|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Charles Darwin|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Florence Nightingale|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Louis Pasteur|îkon=Şitil}}
* {{lgb|James Clerk Maxwell|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Dmitri Mendeleev|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Thomas Alva Edison|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Nîkola Tesla|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Marie Curie|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Albert Einstein|îkon=C}}

=== Matematîknas ===
{{Vital article count|8}}
&lt;!-- Isaac Newton listed under Inventors and scientists --&gt;
* {{lgb|Arşîmed|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Iqlîdes|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Xwarezmî|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Leonhard Euler|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Carl Friedrich Gauss|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Emmy Noether|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Kurt Gödel|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Alan Turing|îkon=Destpêkî}}

=== Kesayetên dînî ===
{{Vital article count|8}}
* {{lgb|Îbrahîm|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Mûsa|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Buda|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Îsa|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Pawlos|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Muhemmed|îkon=C}}
* {{lgb|en=Adi Shankara|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Martin Luther|îkon=Destpêkî}}

=== Ticar ===
{{Vital article count|1}}
* {{lgb|Henry Ford|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

== Tarîx ==
{{Vital article count|84}}
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=35%}}
=== Tarîx: Gelemper ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Dîrok|level=2|stûr=erê|îkon=C}}
** {{lgb|Dîroka mirovahiyê|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}}
* {{lgb|Şaristanî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Arkeolojî|îkon=Şitil}}

=== Tarîx li gorî herêmê ===
{{Vital article count|9}}
* {{lgb|en=History of Africa|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of Asia|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=History of East Asia|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=History of India|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=History of the Middle East|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of Europe|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of North America|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of Oceania|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of South America|îkon=Xwestî}}

=== Tarîx li gorî mijarê ===
{{Vital article count|11}}
* {{lgb|Dîroka zanistê|level=2|stûr=erê|îkon=C}}
* {{lgb|en=History of art|îkon=Xwestî}} 
* {{lgb|en=History of agriculture|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of architecture|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of film|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of literature|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of mathematics|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of medicine|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of music|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=History of technology|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Military history|îkon=Xwestî}}

=== Pêştarîx ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Pêşdîrok|level=2|stûr=erê|îkon=C}}
** {{lgb|Serdema kevirî|îkon=C}}
*** {{lgb|en=Early human migrations|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Neolithic Revolution|îkon=Xwestî}}
{{Col-break|width=35%}}

=== Tarîxa kevnare ===
{{Vital article count|18}}
* {{lgb|Serdema kevnare|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Serdema bronzî|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Misira kevnare|îkon=C}}
*** {{lgb|en=Indus Valley Civilisation|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Mezopotamya|îkon=Destpêkî}}
**** {{lgb|Sumer|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Fînîkya|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Serdema hesinî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Yewnanistana kevnare|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Romaya kevnare|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Împeratoriya Hexamenişî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|en=Gupta Empire|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Xanedana Han|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Riya Hevrîşimê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Pre-Columbian era|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Andean civilizations|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Mezoamerîka|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|en=Maya civilization|îkon=Xwestî}}

=== Tarîxa piştî klasîkê ===
{{Vital article count|13}}
* {{lgb|en=Post-classical history|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Aztek|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Inca Empire|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Serdema zêrîn a îslamê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Serdema Navîn|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Mirina reş|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Împeratoriya Bîzansê|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Seferên xaçperestan|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Împeratoriya Romayê ya Pîroz|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|en=Viking Age|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Împeratoriya Mongolî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Împeratoriya Osmanî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Xanedana Tang|îkon=Şitil}}
{{Col-break|width=30%}}

=== Tarîxa modern ===
{{Vital article count|25}}
* {{lgb|Destpêka Dema Nûjen|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Ronesans|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Age of Discovery|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=European colonization of the Americas|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Western imperialism in Asia|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Spanish Empire|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Reformation|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Împeratoriya Moxol a Hindistanê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Scientific Revolution|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Age of Enlightenment|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Late modern period|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Împeratoriya Brîtanî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Şoreşa Amerîkayê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Şoreşa Fransayê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Şoreşa pîşesaziyê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Scramble for Africa|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Şerê Cîhanî yê Yekem|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|îkon=C}}
** {{lgb|en=Great Depression|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Şerê Cîhanî yê Duyem|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Contemporary history|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Decolonization|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Şerê Sar|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Green Revolution|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Information Age|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

== Cografya ==
{{Vital article count|106}}
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=34%}}
=== Cografya: Gelemper===
{{Vital article count|1}}
* {{lgb|Erdnîgarî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}

=== Parzemîn û herêm ===
{{Vital article count|11}}
* {{lgb|Parzemîn|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Afrîka|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Antarktîka|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Asya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Ewropa|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Amerîkaya Bakur|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Amerîkaya Başûr|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
* ''Herêmên cografî''
** {{lgb|en=Arctic|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Karîb|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Rojhilata Navîn|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Okyanûsya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}

===Taybetmendiyên erdî ===
{{Vital article count|12}}
* {{lgb|en=Land|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Beyaban|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Sahara|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Daristan|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|en=Amazon rainforest|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Grassland|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Girav|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Çiya|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Alp|îkon=C}}
*** {{lgb|And|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Hîmalaya|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Çiyayên Zinarî|îkon=Destpêkî}}

=== Taybetmendiyên hîdrolojîk ===
{{Vital article count|19}}
* {{lgb|Derya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Okyanûsa Arktîk|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Okyanûsa Atlantîk|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Deryaya Navîn|îkon=C}}
** {{lgb|Okyanûsa Hindî|îkon=C}}
** {{lgb|Okyanûsa Mezin|îkon=Nesinifandî}}
*** {{lgb|Besta binavî ya mezin|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Okyanûsa Başûr|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Gol|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Deryaya Qezwînê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Golên Mezin|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Gola Viktoria|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Çem|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Amazon|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Çemê Ganjê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Mîsîsîpî (çem)|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Nîl|îkon=C}}
** {{lgb|Yangtsê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Glacier|îkon=Xwestî}}
{{Col-break|width=34%}}

=== Welat ===
{{Vital article count|43}}
* {{lgb|Welat|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* ''Africa''
** {{lgb|Cezayir|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Komara Demokratîk a Kongoyê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Misir|îkon=C}}
** {{lgb|Etiyopya|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Kenya|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Nîjerya|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Afrîkaya Başûr|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Tanzanya|îkon=Şitil}}
* ''Asya''
** ''Asyaya başûr''
*** {{lgb|Bengladeş|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Hindistan|îkon=C}}
*** {{lgb|Pakistan|îkon=Destpêkî}}
** ''Asyaya rojhilat''
*** {{lgb|Çîn|îkon=C}}
*** {{lgb|Japon|îkon=Nesinifandî}}
*** {{lgb|Komara Korêyê|îkon=C}}
*** {{lgb|Taywan|îkon=Şitil}}
**''Asyaya başûr-rojhilat''
*** {{lgb|Îndonezya|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Malezya|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Myanmar|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Filîpîn|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Taylenda|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Viyetnam|îkon=Şitil}}
**''Asyaya rojava''
*** {{lgb|Îran|îkon=C}}
*** {{lgb|Îsraêl|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Erebistana Siûdî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Tirkiye|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|îkon=Şitil}}
* ''Ewropa''
** {{lgb|Fransa|îkon=C}}
** {{lgb|Almanya|îkon=C}}
** {{lgb|Îtalya|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Holenda|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Polonya|îkon=B}}
** {{lgb|Rûsya|îkon=C}}
** {{lgb|Spanya|îkon=C}}
** {{lgb|Ûkrayna|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Keyaniya Yekbûyî|îkon=C}}
* ''Amerîkaya bakur''
** {{lgb|Kanada|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Meksîk|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|îkon=C}}
* ''Okyanusya''
** {{lgb|Awistralya|îkon=Nesinifandî}}
* ''Amerîkaya başûr''
** {{lgb|Arjentîn|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Brezîl|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Kolombiya|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break|width=32%}}

=== Bajar ===
{{Vital article count|20}}
* {{lgb|Bajar|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* ''Afrîka''
** {{lgb|Qahîre|îkon=C}}
** {{lgb|Lagos|îkon=Şitil}} 
* ''Asya''
** ''Asyaya rojhilat''
*** {{lgb|Pekîn|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Hong Kong|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Tokyo|îkon=Destpêkî}}
** ''Asyaya başûr-rojhilat''
*** {{lgb|Cakarta|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Singapûr|îkon=Şitil}} &lt;!-- significant as a city --&gt;
** ''Asyaya başûr (Hindistan)''
*** {{lgb|Delhî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Mumbaî|îkon=Şitil}}
** ''Asyaya rojava (Rojhilata navîn)''
*** {{lgb|Stembol|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Orşelîm|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Meke|îkon=Destpêkî}}
* ''Ewropa''
** {{lgb|London|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Mosko|îkon=B}}
** {{lgb|Parîs|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Roma|îkon=C}}
* ''Amerîkaya bakur''
** {{lgb|Meksîko|îkon=Şitil}}
** {{lgb|New York City|îkon=Destpêkî}}
* ''Amerîkaya başûr''
** {{lgb|São Paulo|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

== Huner ==
{{Vital article count|45}}
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=36%}}
=== Huner: Gelemper ===
{{Vital article count|5}}
* {{lgb|en=The arts|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Huner|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Prehistoric art|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Fashion|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Museum|îkon=Xwestî}}

=== Tevgerên hunerî ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|en=Abstract art|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Modernîzm|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Realîzm (huner)|en=Realism (arts)|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Romantîzm|îkon=Şitil}}

=== Mîmarî ===
{{Vital article count|3}}
* {{lgb|Avahîsazî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Pîramîda Keops|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Dîwarê Çînê|îkon=Şitil}}
{{Col-break|width=32%}}

=== Edebiyat ===
{{Vital article count|8}}
* {{lgb|Wêje|level=2|stûr=erê|îkon=C}}
** {{lgb|en=English literature|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Fiction|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Roman (wêje)|Roman|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Kurteçîrok|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|en=Fairy tale|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Helbest|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Epic poetry|îkon=Xwestî}}

=== Muzîk ===
{{Vital article count|9}}
* {{lgb|Muzîk|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Amûrên muzîkê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Piyano|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Singing|îkon=Xwestî}}
* ''Cureyên muzîkê''
** {{lgb|Muzîka klasîk|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Folk music|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Cez|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Muzîka pop|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Muzîka rock|îkon=Şitil}}
{{Col-break|width=32%}}

=== Hunerên sahneyê ===
{{Vital article count|5}}
* {{lgb|Hunerên sahneyê|en=Performing arts|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Dans|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Opera (muzîk)|Opera|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Orchestra|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Şano|îkon=Destpêkî}}

=== Hunerên dîtbarî ===
{{Vital article count|11}}
* {{lgb|Hunerên dîtbarî|en=Visual arts|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Fîlm|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Animasyon|en=Animation|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Xweşnivîsî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Comics|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Design|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Drawing|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Nîgar|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Photography|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Pottery|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Peyker|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

== Felsefe û dîn ==
{{Vital article count|55}}
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=33%}}
=== Felsefe ===
{{Vital article count|17}}
==== Felsefe: Gelemper====
{{Vital article count|2}}
* {{lgb|Felsefe|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Philosophy of science|îkon=Xwestî}}
====Beş û konseptên felsefeyê ====
{{Vital article count|12}}
* {{lgb|Estetîk|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Epîstemolojî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Zanîn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Bawerî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Aqil|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Rastî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Exlaq|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Good and evil|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Mentiq|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Metafizîk|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Azadî (felsefe)|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Ontolojî|en=Ontology|îkon=Xwestî}}
==== Felsefe li gorî herêm û wextê ====
{{Vital article count|3}}
* {{lgb|en=Eastern philosophy|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Confucianism|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Western philosophy|îkon=Xwestî}}
{{Col-break|width=33%}}

=== Mîtolojî ===
{{Vital article count|2}}
* {{lgb|en=Myth|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Mîtolojiya yewnanî|îkon=Destpêkî}}

=== Dîn ===
{{Vital article count|13}}
* {{lgb|Dîn|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Afterlife|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Xwedawend|level=2|stûr=erê|îkon=Nesinifandî}}
*** {{lgb|Xweda|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Meditation|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=New religious movement|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Dia|îkon=C}}
** {{lgb|en=Ritual|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Shamanism|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Rih|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Spirituality|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Sekulerîzm|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Ateîzm|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break|width=33%}}

=== Dînên spesîfîk ===
{{Vital article count|23}}
==== Dînên îbrahîmî ====
{{Vital article count|11}}
* {{lgb|Xiristiyanî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Încîl|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Dêra katolîk|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Dêra ortodoks|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Protestanî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Îslam|îkon=C}}
** {{lgb|Şiîtî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Sunîtî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Quran|îkon=C}}
* {{lgb|Cihûtî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Talmud|îkon=Xwestî}}

====Dînên Asyaya rojhilat ====
{{Vital article count|3}}
* {{lgb|en=Chinese folk religion|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Shinto|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Taoîzm|îkon=Destpêkî}}

==== Dînên hindistanî ====
{{Vital article count|8}}
* {{lgb|Budîzm|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Mahayana|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Theravada|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Hinduîzm|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Vedas|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Bhagavad Gita|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Caynîzm|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Sîkhîzm|îkon=Şitil}}

==== Dînên din ====
{{Vital article count|1}}
* {{lgb|en=Traditional African religions|îkon=Xwestî}}

{{Col-end}}

== Jiyana rojane ==
{{Vital article count|57}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
=== Jiyana rojane: Gelemper===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Cil|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Mal|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Mobîlya|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Cewer|îkon=Şitil}}

=== Malbat û xizm ===
{{Vital article count|10}}
* {{lgb|en=Ethnicity|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Malbat|îkon=Destpêkî|level=2|stûr=erê}}
** {{lgb|Zelam|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Adolescence|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Zarok|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Pitik|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Marriage|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Old age|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Parenting|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Hevaltî|îkon=Şitil}}

=== Seksualîte û zayend ===
{{Vital article count|6}}
* {{lgb|Zayendîtiya mirovan|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Seks|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Berpêbûniya zayendî|îkon=C}}
* {{lgb|en=Gender|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Mêr|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Jin|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

=== Xwarin û vexwarin ===
{{Vital article count|22}}
* {{lgb|en=Cooking|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Xurek|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Nan|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Dan|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|en=Wheat|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Garis|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Riz|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Penîr|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Fruit|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Goşt|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Xwê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Biharat|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Şekir|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Sebze|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Kartol|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Soya|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Vexurik|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Alcoholic beverage|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Qehwe|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Drinking water|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Şîr|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Çay (vexwarin)|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break}}

=== Rekreasyon û şahî ===
{{Vital article count|15}}
* {{lgb|en=Entertainment|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Play (activity)|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Lîstik|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|en=Board game|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Card game|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Gambling|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Lîstika vîdyoyê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Werziş|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Futbol|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Atletîzm|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Lîstikên Olîmpiyadê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Leyzok|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Martial arts|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Melevanî|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Turîzm|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

== Civak û zanistên civakî ==
{{Vital article count|147}}
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=32%}}
=== Civak û zanistên civakî: Gelemper===
{{Vital article count|13}}
* {{lgb|Çand|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Folklor|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Festîval|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Oral tradition|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Popular culture|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Civak|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Civat|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Power (social and political)|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Social class|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Pêragihandin|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Zanistên civakî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Mirovnasî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Civaknasî|îkon=Şitil}}

===Siyaset û hikûmet ===
{{Vital article count|25}}
* {{lgb|Siyaset|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Political party|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Siyasetnasî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Kolonyalîzm|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Împeryalîzm|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Hikûmet|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Demokrasî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Dîktatorî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Keyîtî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Îdeolojî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Anarşîzm|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Kapîtalîzm|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Komûnîzm|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Muhafizekarî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Faşîzm|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Lîberalîzm|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Neteweperwerî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Sosyalîzm|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Dewlet|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Dîplomasî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Military|îkon=Xwestî}}
* ''Organizasyonên navmiletî''
** {{lgb|Yekîtiya Ewropayê|îkon=C}}
** {{lgb|en=International Red Cross and Red Crescent Movement|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|NATO|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Neteweyên Yekbûyî|îkon=C}}

=== Pêvçûn ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Şer|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Komkujî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Aştî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Terorîzm|îkon=Şitil}}

=== Perwerde ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Perwerde|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Dibistan|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Pirtûkxane|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Zanîngeh|îkon=Şitil}}
{{Col-break|width=34%}}

=== Ticaret û ekonomî ===
{{Vital article count|22}}
* {{lgb|en=Business|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Corporation|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Management|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Marketing|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Retail|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Trade union|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Aborînasî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Trade|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Supply and demand|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Employment|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Finance|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Bank|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Pere|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Insurance|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Tax|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Aborî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Çandinî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Pîşesazî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Avakirin|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Fishing|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Nêçîr|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Mining|îkon=Xwestî}}

===Problemên civakî ===
{{Vital article count|22}}
* {{lgb|Zarokjiberbirin|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Disability|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Dîskrîmînasyon|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Nîjadperestî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Zayendperestî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Environmentalism|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Pollution|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Xela|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Femînîzm|îkon=C}}
* {{lgb|en=Globalization|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Human migration|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Mafên mirovan|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Liberty|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Qada taybet|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Xulamtî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Social equality|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Suffrage|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Indigenous peoples|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Xizanî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Violence|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Xwekuştin|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Jînfirehî|îkon=Şitil}}

=== Hiqûq ===
{{Vital article count|6}}
* {{lgb|Dad|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Tawan|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Destûra bingehîn|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Dadmendî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Police|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Property|îkon=Xwestî}}
{{Col-break|width=32%}}

=== Psîkolojî ===
{{Vital article count|16}}
* {{lgb|Derûnnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Emotion|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Hêrs|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Tirs|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Happiness|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Humour|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Evîn|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Mind|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Hişar|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Xewn|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Bîrkan|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Hizir|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Human behavior|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Intelligence|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Learning|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Personality|îkon=Xwestî}}

=== Ziman ===
{{Vital article count|31}}
* {{lgb|Ziman|level=2|stûr=erê|îkon=C}}
** {{lgb|Zimanên hind û ewropî|Hind û ewropî|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Zimanê bengalî|Bengalî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Zimanê inglîzî|Inglîzî|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Zimanê fransî|Fransî|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Zimanê almanî|Almanî|îkon=B}}
*** {{lgb|Zimanê yewnanî|Yewnanî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|en=Hindustani language|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Zimanê latînî|Latînî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Zimanê portûgalî|Portûgalî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Zimanê rûsî|Rûsî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Zimanê spanî|Spanî|îkon=C}}
** ''Zimanên din''
*** {{lgb|Zimanê erebî|Erebî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Zimanê çînî|Çînî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Zimanê japonî|Japonî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Zimanê malayî|Malayî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Zimanê swahîlî|Swahîlî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Zimannasî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Rêziman|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Peyv|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Personal name|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Peyivîn|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Writing|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Alfabe|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|en=Arabic script|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Brahmic scripts|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Cyrillic script|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Alfabeya yewnanî|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Alfabeya latînî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Arabic numerals|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Chinese characters|îkon=Xwestî}}

=== Medya ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Çapemenî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Broadcasting|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=News|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Publishing|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

== Sihet, tib û nexweşî ==
{{Vital article count|41}}
{{col-begin}}
{{col-break|width=32%}}

=== Nexweşî û birindarî ===
{{Vital article count|19}}
* {{lgb|Nexweşî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Allergy|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Asthma|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Şêrpence|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Cardiovascular disease|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Stroke|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Nexweşiya şekir|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Gastroenteritis|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Infection|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Common cold|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Arsim|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Lerzeta|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|en=Pneumonia|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Sexually transmitted infection|îkon=Xwestî}}
**** {{lgb|AIDS|îkon=C}}
*** {{lgb|en=Smallpox|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Tuberkuloz|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Psîkopatî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Injury|îkon=Xwestî}}
{{col-break|width=35%}}

=== Sihet, fîtnes û tib ===
{{Vital article count|13}}
* {{lgb|Bijîşkî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Diransazî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Nexweşxane|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Nursing|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Niştergerî|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Pîrbûn|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Exercise|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Tenduristî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Mental health|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Hygiene|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Sanitation|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Nutrition|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Obesity|îkon=Xwestî}}
{{col-break|width=33%}}

=== Derman ===
{{Vital article count|9}}
* {{lgb|Tiryak|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Derman|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|en=Anesthesia|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Dermanên dijbakterî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Kontrola zayînê|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Vaksîn|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Addiction|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Alcoholism|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Smoking|îkon=Xwestî}}
{{col-end}}

== Zanist ==
{{Vital article count|211}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
=== Zanist: Gelemper===
{{Vital article count|5}}
* {{lgb|Zanist|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}}
** {{lgb|en=Scientific method|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Measurement|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Pergala Navneteweyî ya Yekeyan|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Xweza|îkon=Şitil}}

=== Astronomî ===
{{Vital article count|26}}
* {{lgb|Stêrnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Gerdûn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Pergala Rojê|level=2|stûr=erê|îkon=C}}
** {{lgb|Roj (stêrk)|Roj|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Tîr (gerstêrk)|Tîr|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Gelawêj (gerstêrk)|Gelawêj|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Dinya (gerstêrk)|Dinya|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}}
*** {{lgb|Heyv|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Behram (gerstêrk)|Behram|îkon=C}}
** {{lgb|Berçîs|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Keywan|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Ûranûs|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Neptûn (gerstêrk)|Neptûn|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Asteroîd|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Teqîna Mezin|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Çala Reş|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Comet|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Galaksî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Kadiz|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Peyk|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Xulgeh|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Outer space|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Physical cosmology|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Gerstêrk|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Stêr|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|en=Supernova|îkon=Xwestî}}

=== Fizîk ===
{{Vital article count|41}}
* {{lgb|Fizîk|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Wize|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Wext|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Roj (dem)|Roj|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Sal|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Classical mechanics|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Bariste|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Momentum|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Motion|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Newton's laws of motion|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Hêz|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Electromagnetism|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Rakêş|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Strong interaction|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Weak interaction|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Magnetism|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Made (kîmya)|Made|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=State of matter|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Atom|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Fizîka parçikan|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Standard Model|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Keriyê atomê|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Elektron|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Notron|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Foton|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Proton|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Quantum mechanics|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Radioactive decay|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Valahî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Vacuum|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Termodînamîk|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Têhn (fizîk)|Têhn|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Germahî (fizîk)|Germahî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Theory of relativity|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Speed of light|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Pêl|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Electromagnetic radiation|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Ronahî (fizîk)|Ronahî|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|Reng|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|Optîk|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Deng|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break}}

=== Biyolojî ===
{{Vital article count|78}}
* {{lgb|Biyolojî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Molecular biology|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Jiyan|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Xane|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Mirin|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Abiogenesis|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Ekolojî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Zorbûna jiyanî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Ecosystem|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Nemabûyî|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Pêşveçûn|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Paresana mirovahiyê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Natural selection|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Organîzm|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Archaea|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Bakterî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Eukariyot|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Heywan|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
**** {{lgb|Zoolojî|îkon=Destpêkî}}
**** {{lgb|Bejavî|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|Girêçikpê|îkon=Şitil}}
***** {{lgb|Qalikdar|îkon=Destpêkî}}
***** {{lgb|Mêş û mûr|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|Balinde|îkon=Şitil}}
***** {{lgb|Mirîşk|îkon=Destpêkî}}
**** {{lgb|Masî|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|Guhandar|îkon=Şitil}}
***** {{lgb|Pisîk|îkon=Şitil}}
***** {{lgb|en=Cattle|îkon=Xwestî}}
***** {{lgb|Kûçik|îkon=Şitil}}
***** {{lgb|Hesp|îkon=Destpêkî}}
***** {{lgb|Berazê kedî|îkon=Şitil}}
***** {{lgb|en=Primate|îkon=Xwestî}}
****** {{lgb|Mirov|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
***** {{lgb|Koma kojeran|îkon=Destpêkî}}
***** {{lgb|Mih|îkon=Destpêkî}}
**** {{lgb|en=Mollusca|îkon=Xwestî}}
**** {{lgb|Xijende|îkon=Şitil}}
***** {{lgb|Dînezor|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Riwek|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|en=Algae|îkon=Xwestî}}
**** {{lgb|Riweknasî|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|Kulîlk|îkon=Destpêkî}}
**** {{lgb|en=Seed|îkon=Xwestî}}
**** {{lgb|Dar|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Kuv|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Vîrus|îkon=Nesinifandî}}
* {{lgb|Anatomî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Human body|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Sîstema gera xwînê|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Xwîn|îkon=B}}
*** {{lgb|en=Heart|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Lung|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Immune system|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Kezeb|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Koendama demarê|îkon=B}}
*** {{lgb|Mejî|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Guh|îkon=C}}
*** {{lgb|en=Eye|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Sense|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Peykeremasûlke|îkon=B}}
** {{lgb|Kakût|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Hestî|îkon=C}}
** {{lgb|en=Skin|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Fizyolojî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Hormonên herisê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Metabolism|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Fotosentez|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Reproduction|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Zayenda biyolojîk|îkon=B}}
*** {{lgb|Ducanî|îkon=C}}
** {{lgb|Xew|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Genetîk|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Gen|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Heredity|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Paleontology|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Taksonomî (biyolojî)|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Cure|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break}}

=== Kîmya ===
{{Vital article count|38}}
* {{lgb|Kîmya|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Biyokîmya|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Karbohîdrat|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Asîda deoksîrîbonukleyî|îkon=C}}
*** {{lgb|Hormon|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Lîpîd|îkon=C}}
*** {{lgb|Proteîn|îkon=B}}
*** {{lgb|Asîda rîbonukleyî|îkon=C}}
** {{lgb|en=Inorganic chemistry|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Organic chemistry|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Physical chemistry|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Element|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Sîstema vedorî ya elementan|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Bafûn|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Karbon|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Mis|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Zêr|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Hîdrojen|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Hesin|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Nîtrojen|îkon=C}}
** {{lgb|Oksîjen|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Fosfor|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Sîlîsyûm|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Zîv|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Kewkurd|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Chemical compound|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Av|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Karbondîoksîd|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Chemical bond|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Molekul|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Chemical reaction|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Acid–base reaction|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Hander|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Redox|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Kanza|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Alloy|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Bronze|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|en=Steel|îkon=Xwestî}}

=== Zanista dinyayê ===
{{Vital article count|23}}
* {{lgb|en=Earth science|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=History of Earth|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Atmosphere of Earth|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Internal structure of Earth|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Demsal|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Lehî|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Avhewa|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Guherîna avhewayê|îkon=B}}
* {{lgb|en=Weather|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Ewr|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Baran|îkon=Nesinifandî}}
** {{lgb|Berf|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Bablîsok|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Bagera bihêz a tropîkal|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Ba (hewa)|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Erdnasî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Erdhej|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Erosion|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Mineral|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Plate tectonics|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Kevir|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Ax|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Volkan|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

== Teknolojî ==
{{Vital article count|97}}
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=32%}}
=== Teknolojî: Gelemper===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Teknolojî|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Endezyarî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Endezyariya avahiyê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Mechanical engineering|îkon=Xwestî}}

=== Enerjî ===
{{Vital article count|14}}
* {{lgb|Elektrîk|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Baterî|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Agir|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Explosive|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Barûd|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Fossil fuel|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Coal|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Gaza xwezayî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Neft|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Nuclear power|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Renewable energy|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Hydropower|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Hêza tavê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Wind power|îkon=Xwestî}}

=== Xwarin û sihet ===
{{Vital article count|10}}
* {{lgb|en=Animal husbandry|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Domestication|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Biyoteknolojî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Endazyariya bûmayîk|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Fertilizer|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Food preservation|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Garden|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Medical imaging|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Argûn|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Refrigeration|îkon=Xwestî}}

=== Çek ===
{{Vital article count|6}}
* {{lgb|Çek û çol|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Zirx|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Bow and arrow|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Çek (amûr)|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Kêr|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Çeka nukleerî|îkon=Şitil}}
{{Col-break|width=34%}}

=== Alet û makîne ===
{{Vital article count|8}}
* {{lgb|en=Tool|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Simple machine|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Çerxe|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Motor|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Electric motor|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Internal combustion engine|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Steam engine|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Robotics|îkon=Xwestî}}

=== Medya û komunîkasyon ===
{{Vital article count|9}}
* {{lgb|en=Printing|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Pirtûk|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Mail|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Telekomunîkasyon|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Înternet|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Radyo|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Telefon|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Telefona destan|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Televîzyon|îkon=Şitil}}

===Teknolojiya agahiyê û kompîterê ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Kompûternasî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Komputer|level=2|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Artificial intelligence|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Cryptography|îkon=Xwestî}}

=== Elektronîk ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|Elektronîk|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Electric light|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Integrated circuit|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Semiconductor device|îkon=Xwestî}}

=== Valahî ===
{{Vital article count|5}}
* {{lgb|Roket|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Peyk (teknolojî)|Peyk|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Space exploration|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Spaceflight|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Space station|îkon=Xwestî}}
{{Col-break|width=34%}}

=== Veguhastin ===
{{Vital article count|9}}
* {{lgb|en=Transport|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Aircraft|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Duçerxe|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Pir|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Kanal|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Otomobîl|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Rêyahesinî ya veguhastinê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Rê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Keştî|îkon=Destpêkî}}

=== Navîgasyon ===
{{Vital article count|6}}
* {{lgb|en=Navigation|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Compass|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Map|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Radar|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Salname|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Saet (yeke)|Saet|îkon=Şitil}}

=== Avahî ===
{{Vital article count|3}}
* {{lgb|en=Fortification|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Infrastructure|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Bendav|îkon=Şitil}}

=== Materyal ===
{{Vital article count|10}}
* {{lgb|Beton|îkon=Destpêkî}}
* {{lgb|Cam|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Masonry|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Metallurgy|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Natural rubber|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Kaxez|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Plastîk|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Cûmkerî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Pembû|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Wood|îkon=Xwestî}}

=== Optîk ===
{{Vital article count|5}}
* {{lgb|Kamera|îkon=Şitil}}
* {{lgb|Lazer|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Lens|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Mîkroskop|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Telescope|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

== Matematîk ==
{{Vital article count|45}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
=== Matematîk: Gelemper===
{{Vital article count|5}}
* {{lgb|Matematîk|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|Algorîtma|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Mathematical proof|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Kom|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Function (mathematics)|îkon=Xwestî}}

=== Hejmartin û reqam ===
{{Vital article count|12}}
* {{lgb|en=Combinatorics|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Hejmar|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Hejmarên rastîn|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|E (matematîk)|{{mvar|e}}|en=E (mathematical constant)|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Pi|{{pi}}|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|en=Fraction|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Tamhejmar|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|Sifir (hejmar)|îkon=Destpêkî}}
**** {{lgb|Hejmarên xwezayî|îkon=Şitil}}
**** {{lgb|Hejmarên hîmî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Complex number|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Bîrdoza jimare|îkon=Şitil}}
{{Col-break|width=34%}}

=== Cebîr ===
{{Vital article count|5}}
* {{lgb|en=Algebra|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Wekhevî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Variable (mathematics)|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Linear algebra|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|en=Abstract algebra|îkon=Xwestî}}

=== Analîz ===
{{Vital article count|5}}
* {{lgb|en=Mathematical analysis|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Calculus|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Bêdawî|îkon=Destpêkî}}
** {{lgb|en=Limit (mathematics)|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Series (mathematics)|îkon=Xwestî}}

=== Arîtmetîk ===
{{Vital article count|4}}
* {{lgb|en=Arithmetic|level=2|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Exponentiation|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Logarithm|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|en=Nth root|îkon=Xwestî}}
{{Col-break|width=34%}}

=== Geometrî û topolojî ===
{{Vital article count|12}}
* {{lgb|Geometrî|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Hoke|îkon=Destpêkî}}
*** {{lgb|Sêgoşenasî|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Rûerd|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Conic section|îkon=Xwestî}}
*** {{lgb|Gilover|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Dirust|îkon=Şitil}}
** {{lgb|Pirgoşe|îkon=Şitil}}
*** {{lgb|Sêgoşe|îkon=Şitil}}
** {{lgb|en=Three-dimensional space|îkon=Xwestî}}
** {{lgb|Qeware|îkon=Şitil}}
* {{lgb|en=Topology|îkon=Xwestî}}

=== Ihtimal û statîstîk ===
{{Vital article count|2}}
* {{lgb|en=Probability|îkon=Xwestî}}
* {{lgb|Amar|level=2|stûr=erê|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

{{Core topics}}

[[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|3]]</text>
      <sha1>sam24k52wfi0c07k97fh9lnaf934s4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya</title>
    <ns>4</ns>
    <id>208684</id>
    <revision>
      <id>2004132</id>
      <parentid>1998582</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T20:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]]</comment>
      <origin>2004132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66838" sha1="eq2cxiesefgnmt90ctvpx5ow9dnnmtk" xml:space="preserve">{{shortcut|WP:GB/4/C||WP:GB/4/Cografya|WP:GB/4/Erdnîgarî}}
[[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]]

Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe:

[[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar)

Divê rûpelê de lîsteya Cografyayê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin.

Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin.

{{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}}
{{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&amp;server=ku.wikipedia.org&amp;cmnamespace=&amp;cmtype=&amp;returntype=subject}}}} 

== Kurte ==
{{TOC right|limit=4}}
Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. 
&lt;!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --&gt;

Hemû 1173 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]].
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Sinif !! #Gotar
|-
| {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 2
|-
| {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 39
|-
| {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 148
|-
| {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 454
|-
| {{class/icon|Nesinifandî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|Nesinifandî]] || 70
|-
| {{class/icon|Xwestî}} &lt;span title=&quot;Gotarên ku divê werin çêkirin&quot;&gt;Xwestî&lt;/span&gt; || 460
|}
&lt;!-- update end: summary table --&gt;

= Cografya =
==Esasî==
{{Vital article count|36}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
===Esasî: Gelemper===
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Erdnîgarî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Welat|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Exploration|îkon=Xwestî}}

===Parzemîn===
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Ewrasya|îkon=Nesinifandî}}
## {{lgb|Ewropa|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Asya|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Afrîka|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Amerîka (parzemîn)|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Amerîkaya Bakur|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Amerîkaya Başûr|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Antarktîka|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Awistralya (parzemîn)|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break}}

===Kartografî===
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|en=Cartography|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Map|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Map projection|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Mercator projection|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Atlas (nexşe)|en=Atlas|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Globe|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Border|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Surveying|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Pergala koordînatên erdnîgarî|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Elevation|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Hêlîpan|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Hêlîlar|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Geodetic datum|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Geoid|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Remote sensing|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===Dinya===
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Ekvator|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Kelûya Kêvjalê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kelûya Karê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Çerxa cemserê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Antarctic Circle|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Cemsera Bakur|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Cemsera Başûr|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Prime meridian|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Xêza navneteweyî ya guhertina demê|îkon=Nesinifandî}}
{{Col-end}}

==Cografyaya fizîkî==
{{Vital article count|381}}
===Komên avê===
{{Vital article count|189}}
====Okyanûs û behr====
{{Vital article count|55}}
{{Div col|colwidth=15em}}
# {{lgb|Okyanûsa Atlantîk|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Deryaya Baltîk|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Bay of Biscay|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Deryaya Reş|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Karîbê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Kendava Gînêyê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Kendava Meksîkê|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|Herka Kendavê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Kendava Saint Lawrenceyê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Îrlendî|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Labrador Sea|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Deryaya Navîn|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
### {{lgb|Deryaya Adriyatîk|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|Deryaya Egeyî|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|Deryaya Yonî|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Bakur|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Deryaya Norwêcî|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Sargasso|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Azov|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Deryaya Mermereyê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Okyanûsa Mezin|level=3|stûr=erê|îkon=Nesinifandî}}
## {{lgb|Kendava Alaskayê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Bering|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Kendava Kalîforniyayê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Gulf of Carpentaria|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Coral Sea|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Deryaya Çîna Rojhilat|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Japanê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Deryaya Oxotskê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Philippine Sea|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Deryaya Hindir a Seto|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Çîna Başûr|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Tasman Sea|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Kendava Taylendayê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Zer|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Okyanûsa Hindî|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
## {{lgb|en=Andaman Sea|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Deryaya Erebî|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Kendava Bengalê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Kendava Farsê|îkon=Nesinifandî}}
## {{lgb|Deryaya Sor|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Timor Sea|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Okyanûsa Arktîk|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Kendava Baffin|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Barents|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Deryaya Beaufort|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Grînlendayê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Kendava Hudsonê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Deryaya Karayê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=White Sea|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Okyanûsa Başûr|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Great Australian Bight|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Ross Sea|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Scotia Sea|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Weddell Sea|îkon=Xwestî}}
{{Div col end}}

====Gol====
{{Vital article count|38}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
===== Afrîka =====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|en=African Great Lakes|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Gola Viktoria|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Lake Albert (Africa)|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Lake Malawi|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Gola Tanganyîka|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Lake Turkana|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Chad|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Kariba|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Mweru|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Volta|îkon=Xwestî}}

===== Ewropa =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Lake Ladoga|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Onega|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Vänern|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

===== Amerîkaya Bakur =====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Golên Mezin|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Gola Erie|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Gola Huron|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Gola Michigan|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Gola Ontario|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Lake Superior|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Bear Lake|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Slave Lake|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Nicaragua|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Winnipeg|îkon=Xwestî}}

===== Amerîkaya Başûr =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Lake Maracaibo|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Zeryaçeya Titicaca|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

===== Asya =====
{{Vital article count|11}}
# {{lgb|Deryaya Qezwînê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Aral Sea|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Baikal|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lake Balkhash|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Gola Mirî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Issyk-Kul|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Poyang Lake|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Qinghai Lake|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Gola Ûrmiyeyê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Gola Wanê|îkon=C}}
# {{lgb|en=West Lake|îkon=Xwestî}}

===== Antartîka =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Lake Vostok|îkon=Xwestî}}

=====Okyanûsya=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Lake Eyre|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

====Çem====
{{Vital article count|67}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
=====Asya=====
{{Vital article count|25}}
# {{lgb|Yangtsê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Çemê Ganjê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Yamuna|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çemê Zer|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Mêkong|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Lena (river)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Yenîsey|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Angara|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ob (river)|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Irtysh|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Îndûs|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Brahmaputra River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Amur|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Songhua River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Firat|îkon=C}}
# {{lgb|en=Amu Darya|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Salween River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ural (river)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Syr Darya|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Irrawaddy River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Pearl River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Dîcle|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Godavari River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Krishna River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Jordan River|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===== Amerîkaya Bakur =====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Mîsîsîpî (çem)|Mîsîsîpî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Missouri River|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Ohio River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Colorado River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Columbia River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Rio Grande|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çemê Saint-Lawrence|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Yukon River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mackenzie River|îkon=Xwestî}}

===== Amerîkaya Başûr =====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Amazon|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Madeira River|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Rio Negro (Amazon)|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Tocantins River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Magdalena River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Orinoco|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Paraná River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Río de la Plata|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=São Francisco River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Uruguay River|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===== Afrîka =====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Nîl|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
## {{lgb|en=Blue Nile|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=White Nile|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kongo (çem)|Kongo|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Ubangi River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Limpopo River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Niger River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Orange River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Senegal River|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Zambezi|îkon=Xwestî}}

===== Ewropa =====
{{Vital article count|12}}
&lt;!-- listed in Asia: Ural River --&gt;
# {{lgb|Çemê Dunayê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Dnieper|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Don (river)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Elbe|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Loire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çemê Neva|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Pechora (river)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Reyn|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Tagus|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çemê Thames|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Vistula|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Volga|îkon=Şitil}}

=====Okyanûsya=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Murray River|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

====Straits ====
{{Vital article count|20}}
{{Div col|colwidth=15em}}
# {{lgb|Kendava Adenê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Tengava Bass|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tengava Berîngê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tengava Stembolê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Cook Strait|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Tengava Çanakkaleyê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Tengava Dover|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Drake Passage|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|La Manche|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Straits of Florida|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Tengava Cîbraltarê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tengava Hurmiz|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Kattegat|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tengava Koreyê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Tengava Macellan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tengava Melakayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Mozambique Channel|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Palk Strait|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Skagerrak|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Taiwan Strait|îkon=Xwestî}}
{{Div col end}}

====Canals ====
{{Vital article count|7}}
{{Div col|colwidth=20em}}
# {{lgb|en=Erie Canal|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kanala Mezin a Çînê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Kiel Canal|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kanala Panamayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=St. Lawrence Seaway|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kanala Suezê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=White Sea–Baltic Canal|îkon=Xwestî}}
{{Div col end}}

====Shipping routes ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Northeast Passage|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Northwest Passage|îkon=Xwestî}}

===Other hydrologic features ===
{{Vital article count|11}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
====Waterfalls ====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|en=Angel Falls|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Iguazu Falls|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Avşara Niagara|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Victoria Falls|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

====Seabed ====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Besta binavî ya mezin|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Mid-Atlantic Ridge|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Korta Marianayê|îkon=Şitil}}

====Wetlands ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Everglades|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

====Glaciers ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Antarctic ice sheet|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Greenland ice sheet|îkon=Xwestî}}

====Aquifers ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Great Artesian Basin|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

===Islands ===
{{Vital article count|76}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!-- all island countries are listed under Countries --&gt;
==== Afrîka ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Giravên Kenariyê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Madeira|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mayotte|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Réunion|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Zanzîbar|îkon=Nesinifandî}}

==== Amerîkaya Bakur ====
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|en=Aleutian Islands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Arctic Archipelago|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Baffin Island|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Ellesmere Island|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Bermûda|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Grînlenda|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Newfoundland (island)|îkon=Xwestî}}

===== Caribbean =====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Antîlên Mezin|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Giravên Kaymanê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Hispaniola|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Porto Rîko|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Antîlên Biçûk|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=ABC islands (Leeward Antilles)|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Guadeloupe|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Martînîk|îkon=Şitil}}

==== Amerîkaya Başûr ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|en=Easter Island|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Galápagos Islands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tierra del Fuego|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Marajó|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Falkland Islands|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

==== Asya ====
{{Vital article count|25}}
# {{lgb|en=Andaman and Nicobar Islands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=British Indian Ocean Territory|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Hainan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Hokkaidō|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Honşû|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Jeju Island|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kuril Islands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kyushu|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Komgirava Malezyayê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Borneo|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Cava|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Lesser Sunda Islands|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|Balî|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|en=Timor|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Luzon|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Maluku Islands|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Mindanao|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Sumatra|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Sulawesi|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Visayas|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Phuket province|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ryukyu Islands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sakhalin|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Shikoku|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Socotra|îkon=Xwestî}}

==== Antartîka ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Alexander Island|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

==== Ewropa ====
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|en=Azores|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Giravên Balear|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=British Isles|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Brîtanya Mezin|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Îrlenda (girav)|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Isle of Man|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Channel Islands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Krît|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Korsîka|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Giravên Feroe|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Novaya Zemlya|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Sardînya|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Sîsîlya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Svalbard|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Zealand|îkon=Xwestî}}

====Okyanûsya====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|en=American Samoa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=French Polynesia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Guam|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=New Britain|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kaledonyaya Nû|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nû Gîne|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Northern Mariana Islands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tasmania|îkon=Xwestî}}


===== New Zealand =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=North Island|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=South Island|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

===Peninsulas ===
{{Vital article count|17}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
==== Afrîka ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Cape of Good Hope|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Qoçê Afrîkayê|îkon=Şitil}}

====Amerîkaya Bakur ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Baja California peninsula|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Yucatán Peninsula|îkon=Xwestî}}

====Amerîkaya Başûr====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Cape Horn|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

==== Asya ====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|Anatolya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Nîvgirava Erebistanê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Korea|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mainland Southeast Asia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Malay Peninsula|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kamchatka Peninsula|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Nîvgirava Sîna|îkon=Nesinifandî}}
{{Col-break}}

==== Ewropa ====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Balkan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Krîm (nîvgirav)|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nîvgirava Îberî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nîvgirava Kolayê|îkon=Şitil}}

==== Antartîka ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Antarctic Peninsula|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

===Land relief ===
{{Vital article count|53}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
====Land relief: General====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Eurasian Steppe|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ring of Fire|îkon=Xwestî}}

==== Amerîkaya Bakur ====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|Çiyayên Zinarî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Appalachian Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Canadian Shield|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kanyona Mezin|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Great Plains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Pacific Coast Ranges|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sierra Nevada|îkon=Xwestî}}

==== Amerîkaya Başûr ====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|And|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Altiplano|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Brazilian Highlands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Cerrado|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Gran Chaco|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Guiana Shield|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Pampas|îkon=Xwestî}}

==== Antartîka ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Transantarctic Mountains|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

==== Asya ====
{{Vital article count|17}}
===== Southern Asia =====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Hîmalaya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Deccan Plateau|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Indo-Gangetic Plain|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Karakoram|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Western Ghats|îkon=Xwestî}}

===== Western Asia =====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Çiyayên Qefqazê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Iranian Plateau|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çiyayên Hindokûşê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Najd|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Zagros (rêzeçiya)|îkon=Nesinifandî}}

===== Eastern Asia =====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|en=North China Plain|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tibetan Plateau|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kunlun Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Yunnan–Guizhou Plateau|îkon=Xwestî}}

===== Central and Northern Asia =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Altai Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tian Shan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=West Siberian Plain|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

==== Ewropa ====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Alp|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|en=Apennine Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Balkan Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Carpathian Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=East European Plain|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Pîrenê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Scandinavian Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çiyayên Ûralê|îkon=Şitil}}

==== Afrîka ====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|en=Aïr Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Atlas Mountains|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Drakensberg|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ethiopian Highlands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Rift Valley|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sahel|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tassili n'Ajjer|îkon=Xwestî}}

====Okyanûsya====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|en=Great Dividing Range|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Outback|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Southern Alps|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Uluru|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

===Mountain peaks ===
{{Vital article count|22}}
{{col-begin}}
{{col-break|width=33%}}
====Afrîka====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Mount Kenya|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çiyayê Kilîmanjaro|îkon=Şitil}}

====Asya====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|K2|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Krakatoa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çiyayê Everest|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Çiyayê Fuji|îkon=C}}
# {{lgb|en=Mount Kailash|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mount Pinatubo|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mount Tai|îkon=Xwestî}}
{{col-break|width=34%}}

====Amerîkaya Bakur====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Çiyayê Denalî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Mount Pelée|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çiyayê Saint Helens|îkon=Şitil}}

====Amerîkaya Başûr====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Aconcagua|îkon=Şitil}}

====Okyanûsya====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Çiyayê Loa|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Çiyayê Kosciuszko|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Puncak Jaya|îkon=Xwestî}}
{{col-break|width=33%}}

==== Ewropa ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Mont Blanc|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Çiyayê Elbrûs|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Çiyayê Etna|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Çiyayê Olîmpê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Mount Vesuvius|îkon=Xwestî}}

==== Antartîka ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Çiyayê Vinson|îkon=Nesinifandî}}
{{col-end}}

===Deserts ===
{{Vital article count|10}}
{{Div col|colwidth=15em}}
# {{lgb|en=Arabian Desert|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Atakama|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Chihuahuan Desert|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Gobi Desert|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Victoria Desert|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kalahari Desert|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Karakum Desert|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mojave Desert|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Sahara|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Çola Taklamakan|îkon=Şitil}}
{{Div col end}}

===Forests ===
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Amazon rainforest|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sundarbans|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Virgin Komi Forests|îkon=Xwestî}}

==Parks and preserves ==
{{Vital article count|18}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
===Parks and preserves: General===
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Park|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=National park|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kelepûra Cîhanê ya UNESCO|îkon=Destpêkî}}

=== Afrîka ===
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|en=Banc d'Arguin National Park|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kavango–Zambezi Transfrontier Conservation Area|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ngorongoro Conservation Area|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Serengeti National Park|îkon=Xwestî}}

=== Asya ===
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Kaziranga National Park|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

=== Amerîkaya Bakur ===
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|en=Banff National Park|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Central Park|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Smoky Mountains National Park|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Northeast Greenland National Park|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Yellowstone National Park|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Yosemite National Park|îkon=Xwestî}}


=== Amerîkaya Başûr ===
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Tumucumaque Mountains National Park|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

=== Ewropa ===
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Lake District|îkon=Xwestî}}

===Okyanûsya===
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Phoenix Islands Protected Area|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Royal National Park|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

==Countries ==
{{Vital article count|207}}
=== Afrîka ===
{{Vital article count|54}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
====North Africa ====
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Cezayir|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Misir|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Lîbya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Maroko|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Sûdan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tûnis|îkon=Nesinifandî}}

====Southern Africa ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Botswana|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Swazîlenda|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Lesoto|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Namîbya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Afrîkaya Başûr|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}

====Central Africa ====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Angola|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kamerûn|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Komara Afrîkaya Navend|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Çad|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Komara Demokratîk a Kongoyê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Komara Kongoyê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Gîneya Rojbendî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Gabon|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Sao Tome û Prînsîpe|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====East Africa ====
{{Vital article count|18}}
# {{lgb|Burundî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Komor|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Cîbûtî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Erîtrea|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Etiyopya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kenya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Madagaskar|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Malawî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Maurîtius|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Mozambîk|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Rwanda|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Seyşel|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Somalya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Sûdana Başûr|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Tanzanya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Ûganda|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Zambiya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Zîmbabwe|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====West Africa ====
{{Vital article count|16}}
# {{lgb|Bênîn|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Burkîna Faso|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Kap Verde|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Gambiya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Gana|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Gîne|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Gîne-Bissau|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Peravê Diranfîl|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Lîberya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Malî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Morîtanya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nîjer|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nîjerya|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Senegal|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Sierra Leone|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Togo|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}
{{Col-end}}

=== Asya ===
{{Vital article count|47}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}

====East Asia ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Çîn|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Japon|level=3|stûr=erê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Mongolya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Korêya Bakur|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Komara Korêyê|level=3|stûr=erê|îkon=C}}

====Southeast Asia ====
{{Vital article count|11}}
# {{lgb|Brûney|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kamboca|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tîmora Rojhilat|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Îndonezya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Laos|îkon=C}}
# {{lgb|Malezya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Myanmar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Filîpîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Singapûr|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Taylenda|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Viyetnam|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====Central Asia ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Qazaxistan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Qirgizistan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Tacîkistan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tirkmenistan|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Ûzbêkistan|îkon=Nesinifandî}}

====South Asia ====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Efxanistan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Bengladeş|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Bûtan (dewlet)|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Hindistan|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Maldîv|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nepal|îkon=C}}
# {{lgb|Pakistan|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Srî Lanka|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====West Asia ====
{{Vital article count|18}}
# {{lgb|Ermenistan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Azerbaycan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Behreyn|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kîpros|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Gurcistan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Îran|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Iraq|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Îsraêl|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Urdun|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Kuweyt|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Libnan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Oman|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Qeter|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Erebistana Siûdî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Sûrî|îkon=C}}
# {{lgb|Tirkiye|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Yemen|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break}}
{{Col-end}}

=== Ewropa ===
{{Vital article count|44}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}

====Northern Europe ====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Danîmarka|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Estonya|îkon=C}}
# {{lgb|Fînlenda|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Îslenda|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Komara Îrlendayê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Letonya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Lîtvanya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Norwêc|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Swêd|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Keyaniya Yekbûyî|level=3|stûr=erê|îkon=C}}

====Western Europe ====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Awistirya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Belçîka|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Fransa|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Almanya|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Liechtenstein|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Lûksembûrg|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Monako|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Holenda|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Swîsre|îkon=C}}
{{Col-break}}

====Southern Europe ====
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|Albanya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Andorra|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Bosniya û Herzegovîna|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Xirwatistan|îkon=C}}
# {{lgb|Yewnanistan|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Îtalya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Malta|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Montenegro|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Makedonyaya Bakur|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Portûgal|îkon=Şitil}}
# {{lgb|San Marîno|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Serbistan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Slovenya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Spanya|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Vatîkan|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====Eastern Europe ====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Belarûs|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Bulgaristan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Çekya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Mecaristan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Moldova|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Polonya|level=3|stûr=erê|îkon=B}}
# {{lgb|Romanya|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Rûsya|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Slovakya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Ûkrayna|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break}}
{{Col-end}}

===Amerîkaya Bakur ===
{{Vital article count|23}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}

====Northern America====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Kanada|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Meksîk|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|level=3|stûr=erê|îkon=C}}

====Central America====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|Belîze|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kosta Rîka|îkon=Şitil}}
# {{lgb|El Salvador|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Guatemala|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Hondûras|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nîkaragua|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Panama|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====Caribbean ====
{{Vital article count|13}}
# {{lgb|Antîgua û Berbûda|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Bahama|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Barbados|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kûba|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Domînîka|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Komara Domînîk|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Grenada|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Haîtî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Jamaîka|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Saint Kitts û Nevîs|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Saint Lucia|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Saint Vincent û Giravên Grenadîn|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Trînîdad û Tobago|îkon=Nesinifandî}}
{{Col-end}}

===Okyanûsya===
{{Vital article count|14}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
====Australia and New Zealand====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Awistralya|level=3|stûr=erê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Zelendaya Nû|îkon=Destpêkî}}

====Polynesia====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Samoa|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tonga|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Tûvalû|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====Micronesia====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Kirîbatî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Giravên Marşal|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Dewletên Federal ên Mîkronezyayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Naûrû|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Palau|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====Melanesia====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Fîjî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Papua Gîneya Nû|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Giravên Salomon|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Vanûatû|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

===Amerîkaya Başûr ===
{{Vital article count|12}}
{{Div col|colwidth=15em}}
# {{lgb|Arjentîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Bolîvya|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Brezîl|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kolombiya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Şîle|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Ekuador|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Guyana|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Paraguay|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Perû|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Sûrînam|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Ûrûguay|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Venezuela|îkon=Nesinifandî}}
{{Div col end}}

===Unrecognized or largely unrecognized states, and disputed regions ===
{{Vital article count|12}}
{{Div col|colwidth=15em}}
# {{lgb|Ebxazya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Giravên Cook|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kosova|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Nagorno-Karabakh|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Niûe|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Bakurê Kîprosê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Dewleta Filistînê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Somalîlenda|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Başûrê Alanistanê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Taywan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Transnîstriya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Sahraya Rojava|îkon=Şitil}}
{{Div col end}}

===State-like entities ===
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Holy See|îkon=Xwestî}}

==Regions and country subdivisions ==
{{Vital article count|110}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!-- see also Islands --&gt;
===Regions and country subdivisions: General===
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Okyanûsya|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Rojhilata Navîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Arctic|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tropics|îkon=Xwestî}}

===Afrîka===
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|en=Central Africa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=East Africa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Afrîkaya Bakur|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Puntland|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Southern Africa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sub-Saharan Africa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=West Africa|îkon=Xwestî}}

===Amerîka===
{{Vital article count|24}}
# {{lgb|Karîb|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Amerîkaya Navîn|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Guyanaya Fransî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Amerîkaya Latînî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Minas Gerais|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Patagonya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Southern Cone|îkon=Xwestî}}

==== Kanada ====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Alberta|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kolumbiya Brîtanî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Ontario|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Quebec|îkon=Şitil}}

==== DYA ====
{{Vital article count|13}}
# {{lgb|en=Southern United States|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Teksas|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Florîda|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Western United States|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Kalîforniya|îkon=Şitil}}
### {{lgb|Geliyê Silîkonê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Alaska|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Hawaii|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Midwestern United States|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Illinois|îkon=Şitil}}
# Northeastern United States
## {{lgb|New England|îkon=Şitil}}
## {{lgb|New York|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Pensîlvanya|îkon=Şitil}}

===Okyanûsya===
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Melanezya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Micronesia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Walesa Başûr a Nû|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Polînezya|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

===Asya===
{{Vital article count|41}}
# {{lgb|Qefqasya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Asyaya Navendî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Asyaya Rojhilat|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xorasan|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Keşmîr|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Penang|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Punjab|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=South Asia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Başûr-rojhilatê Asyayê|îkon=Şitil}}

==== Çîn ====
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|Fujian|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Guangdong|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Guangxi|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Hebei|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Henan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Hubei|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Hunan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Mongolya Hundir|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Jiangsu|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Mançurya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Shandong|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Sichuan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tîbet|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xinjiang|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Yunnan|îkon=Nesinifandî}}

==== Hindistan ====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Andhra Pradeş|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Bihar, Hindistan|en=Bihar|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Gujarat|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Maharaştra|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Northeast India|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Rajasthan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tamil Nadu|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Uttar Pradesh|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Bengala Rojava|îkon=Şitil}}

==== Endonezya ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Aceh|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Papua (province)|îkon=Xwestî}}

==== Rojhilata Navîn ====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|en=Eastern Arabia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Hîcaz|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Kurdistan|îkon=C}}
# {{lgb|Şam (herêma erdnîgarî)|Şam|îkon=Şitil}}

==== Pakistan ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Balochistan, Pakistan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sindh|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===Ewropa ===
{{Vital article count|30}}
====Ewropa: Giştî====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Ewropaya Rojava|îkon=Şitil}}

==== Belçîka ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Flanders|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Walonya|îkon=Şitil}}

==== Ewropaya Rojhilat ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Ewropaya Rojhilat|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Voyvodîna|îkon=Şitil}}

==== Fransa ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Bretanya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Provence|îkon=Xwestî}}

==== Almanya ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Bavyera|îkon=Şitil}}

==== Îtalya ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Toskana|îkon=Şitil}}

==== Ewropaya Bakur ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Skandînavya|îkon=Şitil}}

==== Romanya ====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Moldavia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Transylvania|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Ûlaxya|îkon=Şitil}}

==== Rûsya ====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|Başkîrya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Çeçenistan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Daxistan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Kalînîngrad (oblast)|Kalînîngrad|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Sakha Republic|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Sîbîrya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Teteristan|îkon=Nesinifandî}}

==== Spanya ====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Endulus (herêm)|Endulus|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Herêma Xweser a Baskî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Ketelonya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Galîsya|îkon=Nesinifandî}}

==== Qiraliyeta Yekbûyî ====
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Înglistan|îkon=C}}
# {{lgb|Skotlenda|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Scottish Highlands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Wales|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Îrlendaya Bakur|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Cîbraltar|îkon=Destpêkî}}
{{Col-end}}

==Bajar ==
{{Vital article count|447}}
===Urban studies and planning ===
{{Vital article count|16}}
{{Div col|colwidth=15em}}
# {{lgb|en=Central business district|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Bajar|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Paytext|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=City block|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Getto|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Industrial park|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Neighbourhood|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Rural area|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Slum|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Suburb|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Bajarok|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Gund|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Urban planning|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Urban design|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Urbanization|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Zoning|îkon=Xwestî}}
{{Div col end}}

===Afrîka ===
{{Vital article count|69}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}

====Afrîkaya Rojava====
{{Vital article count|23}}
===== Benin =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Cotonou|îkon=Xwestî}}
===== Burkina Faso =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Ouagadougou|îkon=Nesinifandî}}
===== Cameroon =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Douala|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Yaoundé|îkon=Şitil}}
===== Chad =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|N'Djamena|îkon=Şitil}}
===== Ghana =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Akra|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Kumasi|îkon=Xwestî}}
===== Guinea =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Konakrî|îkon=Şitil}}
===== Ivory Coast =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Abidjan|îkon=Xwestî}}
===== Liberia =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Monrovia|îkon=Şitil}}
===== Mali =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Bamako|îkon=Şitil}}
===== Niger =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Niamey|îkon=Şitil}}
===== Nigeria =====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Lagos|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Enugu|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kano (city)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ibadan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Abuja|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Kaduna|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Benin City|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Port Harcourt|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Maiduguri|îkon=Xwestî}}
===== Senegal =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Dakar|îkon=Şitil}}
===== Sierra Leone =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Freetown|îkon=Destpêkî}}
{{Col-break}}

====East Africa ====
{{Vital article count|16}}
===== Eritrea =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Asmara|îkon=Şitil}}
===== Ethiopia =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Adîs Abeba|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Dire Dawa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Gondar|îkon=Xwestî}}
===== Kenya =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Nairobî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Mombasa|îkon=Xwestî}}
===== Madagascar =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Antananarivo|îkon=Xwestî}}
===== Malawi =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Lilongwe|îkon=Xwestî}}
===== Mozambique =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Maputo|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Beira, Mozambique|îkon=Xwestî}}
===== Rwanda =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Kigali|îkon=Xwestî}}
===== Somalia =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Mogadîşû|îkon=Şitil}}
===== Tanzania =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Dar es Salaam|îkon=Şitil}}
===== Uganda =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Kampala|îkon=Şitil}}
===== Zambia =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Lusaka|îkon=Xwestî}}
===== Zimbabwe =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Harare|îkon=Xwestî}}

====Central Africa ====
{{Vital article count|5}}
===== Angola =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Luanda|îkon=Şitil}}
===== DR Congo =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Kînşasa|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Lubumbashi|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mbuji-Mayi|îkon=Xwestî}}
===== Republic of the Congo =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Brazzaville|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====Afrîkaya Bakur ====
{{Vital article count|18}}
===== Cezayir =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Cezayir (bajar)|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Oran|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Constantine, Algeria|îkon=Xwestî}}
===== Misir =====
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Qahîre|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Îskenderiye|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Giza|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Damietta|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Luxor|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Eswan|îkon=Şitil}}
===== Libya =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Trablûs|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Benghazi|îkon=Xwestî}}
===== Maroko =====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Kazablanka|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Rebat (paytext)|Rebat|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Fes|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Merakeş (bajar)|îkon=Şitil}}
===== Sudan =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Xartûm|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Omdurman|îkon=Xwestî}}
===== Tûnis =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Tûnis (bajar)|îkon=Şitil}}

====Southern Africa ====
{{Vital article count|7}}
===== Botswana =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Gaborone|îkon=Xwestî}}
===== Namibia =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Windhoek|îkon=Xwestî}}
===== South Africa =====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|en=Johannesburg|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Cape Town|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Durban|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Pretoria|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Gqeberha|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

=== Asya ===
{{Vital article count|176}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
====Central Asia ====
{{Vital article count|4}}
===== Kazakhstan =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Almatî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Astana|îkon=Şitil}}

===== Uzbekistan =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Taşkend|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Semerkand|îkon=Destpêkî}}

====Eastern Asia ====
{{Vital article count|56}}
===== China =====
{{Vital article count|35}}
====== North China ======
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Pekîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Shijiazhuang|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Taiyuan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tianjin|îkon=Şitil}}
====== Northeast China ======
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Changchun|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Dalian|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Harbin|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Shenyang|îkon=Şitil}}
====== East China ======
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Fuzhou|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Hangzhou|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Jinan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nanchang|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nanjing|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Qingdao|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Şanghay|îkon=C}}
# {{lgb|Suzhou|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xiamen|îkon=Şitil}}
====== South Central China ======
{{Vital article count|12}}
# {{lgb|Changsha|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Guangzhou|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Hefei|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Hong Kong|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Luoyang|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Makao|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Nanning|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Shantou|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Shenzhen|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Wuhan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xi'an|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Zhengzhou|îkon=Şitil}}
====== Southwest China ======
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Chengdu|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Chongqing|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Lhasa|îkon=Şitil}}&lt;!-- [[:en:Lhasa (prefecture-level city)]] hatiye girêdan lê belê di en.wîkî de :en:Lhasa vital e --&gt;
# {{lgb|Kunming|îkon=Şitil}}

====== Northwest China ======
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Lanzhou|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Urumçî|îkon=Şitil}}

===== Japan =====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Tokyo|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Osaka|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Nagoya|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Yokohama|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Sapporo|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kobe|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kyoto|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Fukuoka|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Hîroşîma|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Sendai|îkon=Xwestî}}

===== Mongolia =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Ulaanbaatar|îkon=Xwestî}}

===== North Korea =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Pyongyang|îkon=Şitil}}

===== South Korea =====
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Sêûl|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Busan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Incheon|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Daegu|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Daejeon|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Gwangju|îkon=Xwestî}}

===== Taiwan =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Kaohsiung|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Taichung|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Taipei|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

====South Asia ====
{{Vital article count|51}}
===== Efxanistan =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Kabûl|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Kandahar|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Herat, Efxanistan|îkon=Şitil}}

===== Bangladesh =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Daka|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Chittagong|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sylhet|îkon=Xwestî}}

===== India =====
{{Vital article count|34}}
====== North India ======
{{Vital article count|12}}
# {{lgb|en=Agra|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Amritsar|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Chandigarh|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Delhî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Jaipur|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Jodhpur|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kanpur|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lucknow|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ludhiana|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Prayagraj|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Srinagar|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Varanasi|îkon=Xwestî}}
====== West India ======
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|en=Ahmedabad|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Mumbaî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}&lt;!--Bombay--&gt;
# {{lgb|en=Nagpur|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Pune|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Surat|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Vadodara|îkon=Xwestî}}
====== South India ======
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Bangalor|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Chennai|îkon=Xwestî}} &lt;!--(Madras)--&gt;
# {{lgb|en=Coimbatore|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Hyderabad|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Madurai|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mysore|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Thiruvananthapuram|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Visakhapatnam|îkon=Xwestî}}
====== East India ======
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|en=Bhubaneswar|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kolkata|îkon=Destpêkî}} &lt;!--(Calcutta)--&gt;
# {{lgb|en=Patna|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ranchi|îkon=Xwestî}}
====== Central India ======
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Bhopal|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Indore|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Raipur|îkon=Xwestî}}
====== Northeast India ======
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Guwahati|îkon=Xwestî}}
===== Nepal =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Kathmandu|îkon=Nesinifandî}}

===== Pakistan =====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Keraçî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Lahore|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Faisalabad|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Rawalpindî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Multan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Hyderabad, Sindh|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Gujranwala|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Peshawar|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Îslamabad|îkon=Şitil}}

===== Sri Lanka =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Colombo|îkon=Xwestî}}

====Southeast Asia ====
{{Vital article count|26}}
&lt;!-- see also in other section: 1. Singapore //--&gt;

===== Cambodia =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Phnom Penh|îkon=Xwestî}}

===== Indonesia =====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Cakarta|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Bandung|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Surabaya|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Medan, Îndonezya|Medan|en=Medan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Palembang|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Makassar|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Semarang|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Malang|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Padang|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Yogyakarta|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===== Laos =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Vientiane|îkon=Xwestî}}

===== Malaysia =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Kuala Lumpur|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Johor Bahru|îkon=Xwestî}}

===== Myanmar =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Yangon|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mandalay|îkon=Xwestî}}

===== Philippines =====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Manîla|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Quezon City|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Cebu City|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Davao City|îkon=Xwestî}}

===== Thailand =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Bangkok|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Chiang Mai|îkon=Xwestî}}

===== Vietnam =====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Bajarê Ho Chi Minh|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Haiphong|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Hanoi|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Da Nang|îkon=Şitil}}

====Western Asia ====
{{Vital article count|39}}
===== Armenia =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Êrîvan|îkon=Nesinifandî}}

===== Azerbaijan =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Bakû|îkon=C}}

===== Georgia =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Tbîlîsî|îkon=Şitil}}

===== Iran =====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Tehran|îkon=C}}
# {{lgb|Meşhed|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Îsfehan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tewrêz|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Şîraz (Îran)|Şîraz|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Ehvaz|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Qum|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Kirmaşan|îkon=Şitil}}

===== Iraq =====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Bexda|îkon=C}}
# {{lgb|Besre|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Mûsil|îkon=Destpêkî}}

===== Israel =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Orşelîm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Tel Avîv|îkon=Şitil}}

===== Jordan =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Emman|îkon=Şitil}}

===== Kuwait =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Kuwait City|îkon=Xwestî}}

===== Lebanon =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Bêrût|îkon=Destpêkî}}

===== Oman =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Muscat|îkon=Xwestî}}

===== Palestine =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Xeze|îkon=Destpêkî}}

===== Qatar =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Doha|îkon=Şitil}}

===== Saudi Arabia =====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Meke|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Medîne|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Riyad|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Cide|îkon=Şitil}}

===== Syria =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Şam|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Heleb|îkon=Şitil}}

===== Turkey =====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|Stembol|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Enqere|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Îzmîr|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Bursa (parêzgeh)|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Edene (bajar)|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Dîlok|îkon=C}}
# {{lgb|Antalya (parêzgeh)|îkon=Destpêkî}}


===== United Arab Emirates =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Ebû Zebî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Dubai|îkon=Destpêkî}}

===== Yemen =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Sanaa|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Aden|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

===Ewropa===
{{Vital article count|93}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}

====Ewropaya Bakur====
{{Vital article count|17}}
===== Danîmarka =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Kopenhag|îkon=Nesinifandî}}
===== Estonya =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Tallinn|îkon=Şitil}}
===== Fînlenda =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Helsînkî|îkon=Destpêkî}}
===== Îrlenda =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Dublîn|îkon=Şitil}}
===== Latviya =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Rîga|îkon=Şitil}}
===== Lîtwanya =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Vilnius|îkon=Şitil}}
===== Norwêc =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Oslo|îkon=Şitil}}
===== Swêd =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Stokholm|îkon=Şitil}}
===== Qiraliyeta Yekbûyî =====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|London|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Belfast|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Birmingham|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Cardiff|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Glasgow|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Edinburgh|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Liverpool|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Manchester|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Leeds|îkon=Şitil}}

====Ewropaya Başûr ====
{{Vital article count|20}}
===== Bosna û Hersek =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Sarayevo|îkon=Nesinifandî}}
===== Xirwatistan=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Zagreb|îkon=Nesinifandî}}
===== Yewnanistan=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Atîna|îkon=C}}
===== Îtalya=====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Roma|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Mîlano|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Napoli|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Torîno|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Palermo|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Genova|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Firenze|îkon=Şitil}}&lt;!--Italy/Renaissance--&gt;
# {{lgb|Syracuse, Sîsîlya|îkon=Şitil}}&lt;!--Italy/widely known for being a vital city during the Hellenistic period--&gt;
# {{lgb|Venedîk|îkon=Şitil}}&lt;!--Italy/canals--&gt;
===== Portûgal =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Lîzbon|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Porto|îkon=Xwestî}}
===== Serbistan =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Belgrad|îkon=C}}
===== Spanya =====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Madrîd|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Barselona|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Valensiya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Sevilla|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Zaragoza|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

====Ewropaya Rojhilat====
{{Vital article count|31}}
===== Belarûs =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Mînsk|îkon=Şitil}}
===== Bulgaristan =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Sofya|îkon=Nesinifandî}}
===== Çekya =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Prag|îkon=Nesinifandî}}
===== Mecaristan =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Budapeşt|îkon=Destpêkî}}
===== Polonya =====
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Warşova|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Gdańsk|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kraków|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Łódź|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Poznań|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Wrocław|îkon=Xwestî}}
===== Romanya =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Bûkareşt|îkon=C}}
===== Rûsya =====
{{Vital article count|13}}
# {{lgb|Mosko|level=3|stûr=erê|îkon=B}}
# {{lgb|Sankt Petersburg, Rûsya|Sankt Petersburg|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Novosibirsk|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Nîjnî Novgorod|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Yekaterînbûrg|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Samara|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Omsk|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kazan|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Chelyabinsk|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Rostov-on-Don|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Ûfa|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Volgograd|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Vladivostok|îkon=Xwestî}}
===== Slovakya =====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Bratîslava|îkon=Şitil}}
===== Ûkrayna=====
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Kîev|îkon=C}}
# {{lgb|Xarkîv|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Donetsk|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Dnîpro|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Odesa|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Lvîv|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

====Ewropaya Rojava====
{{Vital article count|25}}
&lt;!-- Vatican City is listed under Countries --&gt;
===== Awistirya=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Viyana|îkon=C}}
===== Belçîka =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Antwerpen|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Brussels|îkon=Xwestî}}
===== Fransa =====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Parîs|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Marsîlya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nantes|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Liyon|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Toulouse|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nice|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Bordèu|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Strasbourg|îkon=Şitil}}
===== Almanya=====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Berlîn|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Hamburg|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Munîh|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Köln|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Frankfurt|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Stuttgart|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Düsseldorf|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Nürnberg|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Dresden|îkon=Şitil}}
===== Holenda=====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Amsterdam|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Den Haag|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Rotterdam|îkon=Şitil}}
===== Swîsre =====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Jenev|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Zurîx|îkon=Şitil}}
{{col-break}}
{{Col-end}}

===Amerîkaya Bakur===
{{Vital article count|53}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}

===== DYA =====
{{Vital article count|27}}
====== Northeast ======
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Baltimore|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Boston, Massachusetts|îkon=Şitil}}
# {{lgb|New York City|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Fîladelfiya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Pittsburgh|îkon=Şitil}}
====== Midwest ======
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Chicago|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Cleveland|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Detroit|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Minneapolis|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|St. Louis|îkon=Şitil}}
====== South ======
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Atlanta|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Austin, Teksas|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Charlotte|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Dallas|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Houston, Teksas|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Miami|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Nashville|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|New Orleans|îkon=Şitil}}
# {{lgb|San Antonio|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Washington, District of Columbia|îkon=Nesinifandî}}
====== West ======
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|Denver|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Las Vegas|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Los Angeles|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Phoenix, Arîzona|îkon=Şitil}}
# {{lgb|San Diego|îkon=Şitil}}
# {{lgb|San Francisco|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Seattle|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

===== Kanada =====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Toronto|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Montreal|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Vancouver|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Ottawa|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Calgary|îkon=Şitil}}

===== Meksîk =====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|Meksîko|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Tijuana|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Puebla (city)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Guadalajara|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Ciudad Juárez|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=León, Guanajuato|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Monterrey|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mérida, Yucatán|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Acapulco|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Veracruz (city)|îkon=Xwestî}}

====Caribbean====
{{Vital article count|5}}
=====Cuba=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Havana|îkon=Xwestî}}
=====Dominican Republic=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Santo Domingo|îkon=Xwestî}}
=====Haiti=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Port-au-Prince|îkon=Xwestî}}
=====Jamaica=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Kingston, Jamaica|îkon=Xwestî}}
=====Puerto Rico=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=San Juan, Puerto Rico|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

====Central America ====
{{Vital article count|6}}
=====Costa Rica=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=San José, Costa Rica|îkon=Xwestî}}
=====El Salvador=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|San Salvador|îkon=Şitil}}
=====Guatemala=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Guatemala (bajar)|îkon=Şitil}}
=====Honduras=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Tegucigalpa|îkon=Xwestî}}
=====Nicaragua=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Managua|îkon=Xwestî}}
=====Panama=====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Panama City|îkon=Xwestî}}
{{col-end}}

===Okyanûsya===
{{Vital article count|6}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}

==== Australia ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|en=Adelaide|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Brisbane|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Melbourne|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Perth, Awistralya|Perth|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Sîdney|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

==== New Zealand ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Auckland|îkon=Xwestî}}

{{Col-end}}

===Amerîkaya Başûr ===
{{Vital article count|34}}
{{col-begin}}
{{Col-break}}
==== Brazil ====
{{Vital article count|12}}
# {{lgb|en=Belém|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Belo Horizonte|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Brasília|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Curitiba|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Fortaleza|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Manaus|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Porto Alegre|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Recife|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Rio de Janeiro|îkon=C}}
# {{lgb|en=Salvador, Bahia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=São Luís, Maranhão|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|São Paulo|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}

==== Bolivia ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|La Paz|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Santa Cruz de la Sierra|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

==== Argentina ====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Buenos Aires|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Córdoba, Argentina|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Rosario|îkon=Destpêkî}}

==== Chile ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|Santiago de Chile|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Valparaíso|îkon=Şitil}}

==== Ecuador ====
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=Guayaquil|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Quito|îkon=Nesinifandî}}

==== Peru ====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Lîma|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Arequipa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Cusco|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

==== Colombia ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Bogotá|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Medellín|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Cali|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Barranquilla|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Cartagena de Indias|îkon=Şitil}}

==== Venezuela ====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Karakas|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Maracaibo|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Valencia, Venezuela|îkon=Xwestî}}

==== Paraguay ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=Asunción|îkon=Xwestî}}

==== Ûrûguay ====
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|Montevideo|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

&lt;noinclude&gt;
{{Core topics}}
&lt;/noinclude&gt;

[[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]]</text>
      <sha1>eq2cxiesefgnmt90ctvpx5ow9dnnmtk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Okyanûsa Mezin</title>
    <ns>1</ns>
    <id>209289</id>
    <revision>
      <id>2004107</id>
      <parentid>1682607</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Sinifa şitil hat rakirin</comment>
      <origin>2004107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="7annjywdyncfwvx5ugugqjxf4cd6mg1" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=|1=
{{Wîkîproje DYA|muhîmî=Navîn}}
}}</text>
      <sha1>7annjywdyncfwvx5ugugqjxf4cd6mg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev)/Arşîv 6</title>
    <ns>4</ns>
    <id>310693</id>
    <revision>
      <id>2004157</id>
      <parentid>1993192</parentid>
      <timestamp>2026-04-24T06:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: 1 gotûbêj ji Wîkîpediya:Dîwan (tevlîhev) hat arşîvkirin</comment>
      <origin>2004157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11095" sha1="7qxmv90pz6lihcrqa8aihr5afzfql8y" xml:space="preserve">{{Arşîvkirin}}

== 2025 ==

[[Wêne:Flipping of 2024 to 2025 on wooden block cube for preparation new year change and start new business target strategy concept (53156707389).jpg|thumb|250px]]
Sersala we pîroz be! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 02:52, 1 kanûna paşîn 2025 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelek spas, sala we ya nû pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:49, 1 kanûna paşîn 2025 (UTC)
== Feminism and Folklore 2025 starts soon ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge;padding:6px;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;center&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/center&gt;

Dear Wiki Community,

You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia.
 
You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles.
 
Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project:
# Create a page for the contest on the local wiki.
# Set up a campaign on '''CampWiz''' tool.
# Create the local list and mention the timeline and local and international prizes.
# Request local admins for site notice.
# Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]].

This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools''']

Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance.
 
We look forward to your immense coordination.
 
Thank you and Best wishes,

'''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]'''

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 02:36, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC)

== Wiki Loves Folklore is back! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

{{int:please-translate}}

[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]

Dear Wiki Community,
You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March.

You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&amp;campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest.

You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language.

Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. 

'''Kind regards,'''

'''Wiki loves Folklore International Team'''
--[[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 02:36, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&amp;oldid=26503019 --&gt;
== Cejna we pîroz be. ==

Bi hêvîye pêşerojên azad cejna we hemiyan pîroz be!
@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] @[[Bikarhêner:Wikihez|Wikihez]] @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] @[[Bikarhêner:Gomada|Gomada]] @[[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] @[[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] @[[Bikarhêner:Demir Rojda|Demir Rojda]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 07:01, 30 adar 2025 (UTC)

:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Cejna we hemû yan pîroz be hevalno.  😄 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:54, 30 adar 2025 (UTC)
:@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] Eyda we jî pîroz be! [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:23, 30 adar 2025 (UTC)

:: Bi hêvîya rojên xweş, eyda we pîroz be.  -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 15:20, 30 adar 2025 (UTC)
:::Eyda we hemûka pîroz bê! [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 14:54, 1 nîsan 2025 (UTC)
:Cejna we pîroz be. Xwedê temenê we dirêj bike. [[Bikarhêner:Rewiye tine|Rewiye tine]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Rewiye tine|gotûbêj]]) 14:04, 2 nîsan 2025 (UTC)
== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:03, 28 nîsan 2025 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;
== Slav û rêz bo hevalên Wîkîpediyayê ==

Ez, Aras2025, hez dikem xo bo rêveberiyê berbijêr bikem. Ez xelkê Kurdistanê me, ji bajêrê Duhokê.

Ji demekê başe ez li vîrê bi çalakî kar dikem û min hez kiriye pişkdariyê di avakirina vê ensîklopediyayê da bikem, bi taybet bo babetên deverâ me. Ez bawer dikem ku bi mafên rêveberiyê dê şêm baştir xizmeta Wîkîpediyayê kem, bi taybet di bwarên li xwarê da:

* Şerkirina dijî têkderiyê (vandalîzmê).
* Jêbirina laperên nepêdivî û spam.
* Harîkarîkirina bikarhênerên nû.

Ez amade me bo her pirsyar û gengeşeyekê. Hêvîdarim hûn piştevanîya daxwaza min biken.

Digel rêzê. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:05, 16 îlon 2025 (UTC)

:Silav birêz @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] serlêdana rêveberîyê di nav xwedê pêvajoyeke dirêj hildigire. Kesên ku dikarin bibin rêveber divê demek dirêj li ser Wîkîpediyayê xwedî xebat bin ku civak wî/wê kesê nas bike. Pejirandina rêvebertî ya bikarhênerên li gorî kar û tevgeren wan pêşî ji aliyê civaka Wîkîpediyayê ve tê analîzkirin û paşê tê pejirandin. Mixabin destpêka xebatên te bi gotara Nihel Xelîl Kemal ku rasterast reklam e û li dijî polîtîkaya navdarî ya Wîkîpediyayê ye, destpê kiriye. Gotar hatiye jêbirin te careke din dîsa daye destpêkirin. Ev yek delîleke bi hêz dide nîşan ku tu li gorî berjewendiyên kesane dikarî polîtîkayên Wîkîpediyayê binpê bikî. Binpêkirina polîtîkayan a bizanebûn Wîkîpediya wekê tevgereke xeterank dibîne. Di vê pêvajoyê de rêveberiya te nayê pejirandin. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:01, 16 îlon 2025 (UTC)
:: '''Rêveberên Wîkîpediyaya Îngilîzî bi eşkereyî li dijî karê min bûn. Min tenê dixwest gotara Radyoya Duhok zêde bikem, lê wan gelek astengî ji bo min çêkirin û nexwestin ji min fêm bikin.&quot;''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 19:31, 16 îlon 2025 (UTC)</text>
      <sha1>7qxmv90pz6lihcrqa8aihr5afzfql8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Ordinâryüs Üstâd</title>
    <ns>2</ns>
    <id>316245</id>
    <revision>
      <id>2004092</id>
      <timestamp>2026-04-23T14:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ordinâryüs Üstâd</username>
        <id>149818</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{countryflag|Türkiye}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2004092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="9x8ynz52s7v567pmgey3lhxc5xbgrle" xml:space="preserve">{{countryflag|Türkiye}}</text>
      <sha1>9x8ynz52s7v567pmgey3lhxc5xbgrle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004093</id>
      <parentid>2004092</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T14:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ordinâryüs Üstâd</username>
        <id>149818</id>
      </contributor>
      <origin>2004093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="s2k214feqk2cgrl446mxd18s1lm994r" xml:space="preserve">'''&quot;Ne Mutlu Türküm diyene&quot;''' 

'''''Mustafa Kemal Atatürk'''''
{{flagcountry|Tirkiye}}</text>
      <sha1>s2k214feqk2cgrl446mxd18s1lm994r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004094</id>
      <parentid>2004093</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ordinâryüs Üstâd</username>
        <id>149818</id>
      </contributor>
      <origin>2004094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122" sha1="p1pr6hip8n3xp6o85navlpwvqmxdm2c" xml:space="preserve">'''&quot;Ne Mutlu Türküm diyene&quot;.'''                                '''''Mustafa Kemal Atatürk'''''{{flagcountry| Tirkiye}}</text>
      <sha1>p1pr6hip8n3xp6o85navlpwvqmxdm2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004095</id>
      <parentid>2004094</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ordinâryüs Üstâd</username>
        <id>149818</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="4t9lgo0bsqlmoslvaflumvzwrkfdudt" xml:space="preserve">'''&quot;Ne Mutlu Türküm diyene&quot;.'''                                '''''Mustafa Kemal Atatürk'''''{{flagcountry| Tirkiye}}

Kürdistan nah kurulur amk malları</text>
      <sha1>4t9lgo0bsqlmoslvaflumvzwrkfdudt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004096</id>
      <parentid>2004095</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ordinâryüs Üstâd</username>
        <id>149818</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="659zrnwvz7ydutzajodxys868zw6coq" xml:space="preserve">'''&quot;Ne Mutlu Türküm diyene&quot;.'''                                '''''Mustafa Kemal Atatürk'''''{{flagcountry| Tirkiye}}

Kürdistan nah kurulur amk malları phazaa

🐵 Aminagoduklarim 😂</text>
      <sha1>659zrnwvz7ydutzajodxys868zw6coq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004114</id>
      <parentid>2004096</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T15:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="s2jy2efc37oohtq2100vroc3h5uxtz3" xml:space="preserve">{{Jêbirin|Vandalîzm}}</text>
      <sha1>s2jy2efc37oohtq2100vroc3h5uxtz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Maris Dreshmanis</title>
    <ns>2</ns>
    <id>316246</id>
    <revision>
      <id>2004169</id>
      <timestamp>2026-04-24T08:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maris Dreshmanis</username>
        <id>149948</id>
      </contributor>
      <comment>Creating user page</comment>
      <origin>2004169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="497" sha1="bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54" xml:space="preserve">{{#babel:lv|ru-4}}
== Maris Dreshmanis ==
Open data researcher. Contributor to [[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]] on Wikidata.

* '''[[d:User:Maris Dreshmanis|Wikidata contributions]]''' — 37,000+ edits
* '''GSCO''' — Global Standard Classification of Occupations (140 national registries, 245,000+ entries)
* '''[[d:Wikidata:WikiProject Occupations|WikiProject Occupations]]''' — coordinating occupation label enrichment in 21 languages

[[Category:Wikipedians]]</text>
      <sha1>bhwbuqpk2yn05lbwnfuckwjwbrdzu54</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>