Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Fransa 0 6333 2004379 1984186 2026-04-25T21:28:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004379 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=259}}</ref>, bi navê '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=1:1}}</ref> jî tê nasîn, yan jî '''Komara Fransayê''', (bi [[Zimanê fransî|fransî]]; ''France'', bi fermî; ''République Française''), welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]] heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Hindistanên Rojavaya Fransî]] û gelek giravên li Okyanûsê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh herêmên Fransa yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmek hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komarek nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordo]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandek cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên keltî ve ku wekî Gauls dihatin zanîn hatiye cihwarkirin. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Keyaniya Fransayê ava dikin ku keyanî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Keyaniya Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa keyaniyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe keyê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê keyaniya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav keyaniya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe keyê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi Keyaniya Fransayê ve têne yek kirin. Keyên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya key berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya key her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", keyê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împeratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya keyaniyê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û keyaniya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a keyaniyê li Fransayê hate meşandin. Keyanî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Keyê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê keyaniyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku key [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina keyaniyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û keyê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê keyê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî key Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra key Louis XVI dixwe ku key xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Keyê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordo]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împeratoriya duyem (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek keyaniyên nû hatine damezrandin wekî key hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana keyaniyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û keyaniya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napoleon dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, keyanî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misirê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyem hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>{{Jêder-malper |url=http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2022-07-27 |archive-date=2015-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150225034939/http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |url-status=dead }}</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Fransa| ]] kizwtoovpsvvhflxmffnlyxlz64i8tv 2004385 2004379 2026-04-25T22:12:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2004385 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Fransa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=259 }}</ref>, bi navê '''Frensa'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=1:1 }}</ref> jî tê nasîn, yan jî '''Komara Fransayê''', (bi [[Zimanê fransî|fransî]]; ''France'', bi fermî; ''République Française''), welatekî li [[Ewropaya Rojava]] ye ku axa wî li gelek deverên din ên cîhanê hene. Fransa navend û deverên derveyî yên li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]] û [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Okyanûsa Mezin]] û [[Okyanûsa Hindî]] jî vedigire ku yek ji mezintirîn deverên aborî yên veqetandiyên li cîhanê ye. Qada metropolê ji çemê [[Reyn]] heta [[Okyanûsa Atlantîk]] û ji [[Deryaya Navîn]] heta [[Kanala Înglîzî]] û [[Deryaya Bakur]] dirêj dibe ku erdên Fransayê li derve li [[Guyanaya Fransî]] li [[Amerîkaya Başûr]], [[Saint-Pierre û Miquelon|Saint Pierre û Miquelon]] li [[Bakurê Atlantîkê]], [[Hindistanên Rojavaya Fransî]] û gelek giravên li Okyanûsê û li [[Okyanûsa Hindî]] hene. Hijdeh herêmên Fransa yên entegre (pênc ji wan li derveyî welat in) li herêmek hevgirtî ya 643.801 km² erd vedigirin û li gorî daneyên çileya sala 2023an bi tevahî 68 milyon nifûsa Fransayê heye. Fransa komarek nîv-serokatî ya yekgirtî ye ku bajarê herî mezin ê welêt, navenda çandî û bazirganî ya sereke û paytexta welat bajarê [[Parîs]] e. Deverên din ên bajarî yên sereke [[Marsîlya]], [[Liyon]], [[Toulouse]], [[Lille]], [[Bordo]], [[Strasbourg]] û [[Nice]] e. Berî ku Roma di sala 51ê {{bz}} de herêm dagir bike ku rê li ber çandek cûda ya [[Gallo-Roman]] vedike, [[Fransaya Metropolîtan]] di [[serdema hesinî]] de ji aliyê eşîrên keltî ve ku wekî Gauls dihatin zanîn hatiye cihwarkirin. Di serdema navîn a destpêkê de, [[Frankên Germenî]] Keyaniya Fransayê ava dikin ku keyanî dibe navenda [[Împeratoriya Karolingiyan]]. Împeratorî bi Peymana Verdun a sala 843an perçe dibe ku Rojavayê Fransayê di sala 987an de dibe [[Keyaniya Fransayê]]. Di Serdema Navîn a Bilind de, Fransa keyaniyek feodal a bi hêz bû lê ne navendî bû ku ji nîvê sedsala 14an heya nîvê sedsala 15an Fransa dikeve nav pevçûnek xanedanî ya bi [[Înglistan]]ê re ku wekî Şerê Sed Salî tê zanîn. Di sedsala 16an de çanda Ronesansa Fransî geş dibe û împeratoriyek kolonyal a fransî derdikeve holê. Di hindurê de, Fransa ji hêla nakokiya bi Mala Habsburg û Şerên Dînî yên Fransî di navbera Katolîk û Huguenotan de diqewimin. Dema serweriya [[Louis XIV]] de bandora xwe zêdetir dike, Fransa di Şerê Sîh Salî de serkeftî dibe. Şoreşa Fransî ya 1789an Rejîma Ancien hilweşand û Danezana Mafên Mirovan derxist ku heta îro wek îdealên neteweyî tê pênaskirin. Fransa di destpêka sedsala 19an de di bin desthilatdariya [[Napoleon Bonaparte]] de gihîştiye bilindiya xwe ya siyasî û leşkerî ku beşek ji parzemîna [[Ewropa]]yê dixe bin desthilatdariya xwe û yekem Împeratoriya Fransayê ava dike. Şoreşa fransî û Şerên Napoleon bi awayekî girîng çûyîna dîroka [[Ewropa]]yê guhert. Hilweşîna împeratoriyê serdemek paşveçûnek nisbî da destpêkirin ku tê de Fransa heya damezrandina Komara Sêyem a Fransa di dema Şerê Franko-Prusiyan ê di sala 1870an de, li peyhev rêzeke hikûmetan ragirt. Di nav dehsalên paşîn de serdemek dewlemendiya aborî û geşbûna çandî û zanistî ku bi navê [[Belle Époque]] tê zanîn li Fransayê pêk tê. Fransa yek ji beşdarên sereke yên [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] bû ku Fransa bi berdêlên mezin ên mirovî û aborî bi awayek serketî ji şer derdikeve. Fransa di nav hêzên Hevalbend ên [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de bû lê piştre Fransa radest dibe û di sala 1940an de ji hêla [[Axis]] ve tê dagir kirin. Piştî azadbûna Fransayê di 1944an de, Komara Çarem a demkurt hate damezrandin û paşê heman komar di pêvajoya têkçûna di Şerê Cezayîrê de hatiye hilweşandin. Komara Pêncem a niha di sala 1958an de ji hêla [[Charles de Gaulle]] ve hate damezrandin. [[Cezayir|Cezayîr]] û piraniya koloniyên fransî di salên 1960an de serbixwe dibin ku piraniya wan têkiliyên aborî û leşkerî yên nêzîk bi Fransa re diparêzin. Di roja îro de Fransa statûya xwe ya bi sedsalan wekî navendek cîhanî ya huner, zanist û felsefeyê diparêze. Welat malavaniya hejmara pêncemîn a Mîrateya Cîhanî ya [[UNESCO]] ye û cîhana geştiyariyê ya cîhanê ye ku di sala 2018an de zêdetirî 89 milyon geştiyarên biyanî serlêdana Fransayê kirine. Fransa welatek pêşketî ye ku ji aliyê Dahata Berhemên Kesane ya Neteweyî xwedan aboriya herî mezin ê heftem a cîhanê ye û ji PPP ve nehemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Welat di karûbarên cîhanî de hêzek mezin e û yek ji pênc endamên daîmî yên Encûmena Ewlekariya [[Neteweyên Yekbûyî]] û dewletek fermî yê hilberîna çekên atomî ye. Fransa endamek damezrîner û pêşeng a [[Yekîtiya Ewropayê]] û [[Herêma Ewroyê]] û her weha endamek girîng a Koma Heftan, Rêxistina Peymana Atlantîka Bakur ([[NATO]]), Rêxistina Hevkariya Aborî û Pêşketinê (OECD) û Frankofoniya ye. == Dîrok == === Pêşdîrok (berî sedsala 6ê {{bz}}) === Şopên herî kevn ên mirovên arkaîk ên li cîhê ku niha Fransa ye, nêzikî 1.8 milyon sal berê ye.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Histoire de France |tarîx=2000 |weşanger=Éd. du Seuil |isbn=978-2-02-010879-9 |paşnavê-edîtor=Carpentier |pêşnavê-edîtor=Jean |çap=éd. mise à jour en 2000 |series=Points Série histoire |cih=Paris }}</ref> [[Neandertal]] di [[Serdema Paleolîtîka Jorîn]] de herêm dagir dike û hêdî hêdî Homo sapiens li dora 35.000 salê {{bz}} cihê wan digire.<ref name=":0" /> Di vê serdemê di heman demê de şahidiya derketina hunera şikeftê ya Dordogne û Pyrenees dike kud i nav de li cihê navdar ê Lascaux heye ku diroka wî nêzikî 18.000 salê {{bz}} diçe.<ref name=":0" /> Di dawiya [[Serdema Qeşayê ya Dawî]] de (10.000 {{bz}}), avhewa nermtir dibe ku ji nêzikî 7.000 salê {{bz}} de beşa [[Ewropaya Rojava]] ket [[Neolîtîk|Serdema Neolîtîkê]] û niştecihên herêmê ketine jiyana niştecibûnê.<ref name=":0" /> Piştî pêşketina xurt a demografîk û çandiniyê di navbera hezarsala 4 û 3an de, metalurjî di dawiya hezarsala 3yem de xuya dibe ku di destpêkê de zêr, sifir û bronz û paşê jî hesin tê bikaranîn. Li Fransayê ji serdema neolîtîkê ve gelek cihwarên megalîtîk hene ku di nav cihwaran de cihê kevirên Carnacê (nêzîkî 3.300 {{bz}}) heye. === Serdema kevnare (sedsala 6ê {{bz}} – sedsala 5ê {{pz}}) === Di sala 600 berî zayînê de, Yewnaniyên Îyonî yên ji Phocaea, koloniya Massalia (Marsîlya ya îro), li peravên Deryaya Navîn ava dikin. Bi vê yekê re Marsîlya bûye bajarê herî kevn ê Fransayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA754 |sernav=The Cambridge Ancient History |paşnav=Edwards |pêşnav=Iorwerth Eiddon Stephen |paşnav2=Gadd |pêşnav2=Cyril John |paşnav3=Hammond |pêşnav3=Nicholas Geoffrey Lemprière |paşnav4=Boardman |pêşnav4=John |paşnav5=Walbank |pêşnav5=Frank William |paşnav6=Lewis |pêşnav6=David Malcolm |paşnav7=Astin |pêşnav7=A. E. |paşnav8=Lintott |pêşnav8=Andrew William |paşnav9=Crook |pêşnav9=John Anthony |tarîx=1970 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-08691-2 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de hinek eşîrên keltî yên galî ketin nav deverên rojhilat û bakurê Fransayê ku hêdî hêdî di navbera sedsalên 5an û 3an berî zayînê de li seranserê welatê belav dibin. [[Wêne:Maison Carree in Nimes (16).jpg|thumb|Maison Carrée perestgehek bajarê Gallo-Roman ê Nemausus (Nîmesa îro) bû û yek ji şûnwarên herî baş-parastî yên Împeratoriya Romayê ye.]] Nêzîkî 390 sala {{bz}} Galî Brennus û leşkerên wî bi rêya Alpan ber bi Îtalyayê ve diçin ku di Şerê Allia de romayiyan têk dibin, Romayê dorpêç dikin û ji romayiyan fîdyeyan distînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0080:book=2:chapter=91 |sernav=Cornelius Tacitus, The History, BOOK II, chapter 91 |malper=www.perseus.tufts.edu |tarîxa-gihiştinê=2023-09-03 }}</ref> Dagirkeriya Galî dibe sedema qels bûna Roma û heya 345 sala {{bz}} dema ku bi Roma re peymanek aştiyê ya fermî hatiye diyarkirin, êrîşên galiyan ên li herêmê berdewam kirin. Lê Roma û Galî di sedsalên pêş de wek ji bo hev wekî dijmin dimînin û xetereya galiyan li ser Îtalyayê berdewam dike. Nêzîkî sala 125 salê {{bz}} başûrê Galiyê ji aliyê romayiyan ve tê zeftkirin ku herêmê Provincia Nostra ("Parêzgeha me") binav dikin ku ev nav bi demê re di zimanê fransî de wekî Provence tê guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ZEIEAAAAMBAJ&pg=PA77 |sernav=LIFE |paşnav=Inc |pêşnav=Time |tarîx=1953-07-13 |weşanger=Time Inc |ziman=en }}</ref> [[Julius Caesar]] mayî ya Galiyê zeft dike û serhildana ku ji hêla serekê Galiyê Vercingetorix ve di sala 52 salê {{bz}} diqewime ji aliyê Julius Caesar ve tê têk birin. Galî ji aliyê [[Augustus]] ve li parêzgehên Romayê tê dabeş kirin. Di serdema Galo-Roman de gelek bajar hatine damezrandin ku di nav de bajarê Lugdunum (Liyona îro) hebû ku wekî paytexta galiyan hatiye dîtin. Ji sala 250an heya sala 280ê {{pz}} Galiya Romayê rastî krîzek tê ku sinorên wan ên kelehî gelek caran ji hêla barbaran ve rastî êrîşan tê. Lê dîsa jî rewş di nîvê pêşiya sedsala 4an de ku ji bo Galiya Romayê serdema vejîn û geşbûnê bû, baştir dibe. Di sala 312an de Împerator [[Konstantînê Mezin|Konstantîn I]] derbasî xiristiyanî dibe. Piştre xiristiyanên ku heta wê demê dihatin çewisandin, bi lezûbez hêjmara wan li seranserê Împeratoriya Romayê zêde dibin. Lê ji destpêka sedsala 5an ve dagirkirina barbaran dîsa dest pê dike. Eşîrên Teuton ji [[Almanya]]ya îro ve Vizîgotan ku li başûrê rojava rûdiniştin, Burgundiyan li ser Geliyê Çemê Reyn û Franks (ku fransî navê xwe ji wan girtiye) ji aliyê bakur ve êrîşî herêmê dikin. === Serdema navîn a destpêkê === [[Wêne:Franks expansion.gif|thumb|çep|Berfirehbûna frenkan ji sala 481ê ve ber bi sala 870an.]] Di dawiya [[Serdema Kevnare]] de, Galiya kevnar li çend padîşahiyên Almanî û herêmek Gallo-Romî ya mayî, ku wekî [[Padîşahiya Syagrius]] tê zanîn, hate dabeş kirin. Di heman demê de, Brîtanîyên Keltî ku ji rûniştgeha [[Anglo-Sakson]] a [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] ku direvin, li beşa rojavayê Armorica bicih dibin. Di encamê de, nîvgirava [[Armorican]] hate guherandin û navê nîvgiravê wekî Brittany hate guhertin, çanda keltî hate vejandin û padîşahiyan piçûk ên serbixwe li herêmê hatin demazirandin. Yekem rêberê ku dibe keyê hemû frenkan [[Clovis I]] ye ku di sala 481ê de dest bi serweriya xwe kir û di sala 486an de hêzên paşîn ên waliyên [[Romaya Kevnare|Romayê]] yên parêzgehê têk bir. Clovis başûrê rojava ji Vizîgot vegerand, di sala 508an de hate imad kirin û xwe wekî mîrê [[Almanyaya Rojava]] îlan kir. Clovis I piştî hilweşîna [[Împeratoriya Romê]] yekem fetihkarê Almanan e ku ji Arianîzmê, ji Xirîstiyaniya Katolîk derdikeve. Bi vî awayî ki aliyê papatiyê ve sernavê "Keça Mezin a Dêrê" (bi fransî: La fille aînée de l'Église) li Fransayê hate dayîn û ji padîşahên Fransî re jî "Keyên Herî Xiristiyan ên Fransayê" (Rex Christianissimus) dihate gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.wf-f.org/03-1-France.html |sernav=Faith of the Eldest Daughter - Can France retain her Catholic hertiage? |tarîx=2011-07-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110722112834/http://www.wf-f.org/03-1-France.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Frankan]] çanda [[Xiristiyanî|xiristiyan]] a [[gallo-romî]] wergirt û Galiya kevnar di dawiyê wekî Francia ("Welatê Frankan") hate binavkirin. Frenkên elmanî, ji xeynî li Gauliya bakur ku li wir niştecihên Romayî kêm zêde bûn û zimanên elmanî lê derketin, zimanên romanî pejirandibûn. Clovis bajarê [[Parîs]]ê wek paytexta û xanedana Merovîng ava kir lê keyaniya wî piştî mirina wî bidawî bû. [[Frenk]]an erdê xwe bi tenê wekî milkek taybet dihesibandin û di nav mîrateyên xwe de parve dikirin, ji ber vê yekê çar keyanî ji yên [[Clovis]] wekî [[Parîs]], [[Orléans]], [[Soissons]], û [[Rheims]] derketine holê. [[Keyên merovîngî|Keyên Merovîngî]] ên paşîn desthilatdariya şaredarên xwe yên qesrê (serokê malê) winda kirin.Yek ji şaredarê qesrê, [[Charles Martel]], di [[Şerê Tours]] (732) de êrîşek [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] a Galî têk bir û di nav keyaniya Frankiyan de rêz û hêz wergirt. Kurê wî, [[Pêpenê Kurtbir|Pepinê Kurt]], taca Francia ji Merovîngiyên qelsbûyî girt û xanedana Karolîngiyan ava kir. Kurê Pepin, [[Karlê Mezin]], keyaniya frenkî ji nû ve li hev kir û li seranserê [[Ewropaya Rojava]] û [[Ewropaya Navendî]] împeratoriyek mezin ava kir. Ji aliyê [[Papa Leo III]] ve împeratorê [[Împeratoriya Romayê ya Pîroz|Romaya Pîroz]] hate îlankirin û bi vî awayî bi awayekî jidil bi [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] re komeleya dîrokî ya demdirêj a hikûmeta Fransa ava kir ku [[Karlê Mezin]] hewl dide ku [[Împeratoriya Romê ya Rojava|Împeratoriya Romaya Rojava]] û mezinahiya împeratoriyê ya çandî û ji nûve vejîna împeratoriyê pêk bîne. Kurê Karl, [[Louis I]] (Împeratorê 814–840), împeratoriyê yekgirtî dihêle lêbelê ev Împeratoriya Karolingiyan bi mirina wî re li ser piyan namîne. Di sala 843an de, bi Peymana Verdun re, împeratorî di navbera sê kurên Louis de hatiye dabeş kirin ku Fransaya Rojhilat dimîne ji Louisê Alman, Fransaya Navendî ji Lothair I û Fransaya Rojava jî ji [[Charles ê Keçel]] re dimîne. Fransaya Rojavayî nêzî qada ku ji hêla Fransaya nûjen ve hatiye dagir kirin û ji bo avakirina Fransaya nûjen dibe pêşenga avakirinê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |sernav=HowStuffWorks "Treaty of Verdun" |tarîx=2011-07-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110716063456/http://history.howstuffworks.com/european-history/treaty-of-verdun.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsalên 9an û 10an de ku Fransa bi berdewamî ji hêla êrişên Vîkîngan ve di xetereyê de bû, Fransa dibe dewletek ne navendî ku li welat sernav û axa esilzade bûne mîrasî û otorîteya padîşah ji sekuleriyê zêdetir dînî bû û ji ber vê yekê bandora rêveberiyê kêm dibe û bi berdewamî ji hêla esilzadeyên hêzdar ve rêveberiya welat tê pirsyarkirin. Bi vî awayî li Fransayê feodalîzm ava dibe. Bi zeman re, hinek ji vasalên padîşahan ew qasî hêzdar bibûn ku gelek caran ji bo padîşahan bûne xeternak. === Serdema Navîn a Bilind û Dereng (sedsala 10an û 15an) === [[Wêne:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|Joan a Arc di Şerê Sed Salî (1337–1453) de Artêşa Fransî bi çend serketinên girîng ve dibin ku rê li ber serketina dawî vedike.]] Dema ku [[Hugues Capet]], li Duka Fransa û Kont a Parisê dibe keyê frankan, xanedaniya karolingiyan heta sala 987an li Fransayê hikum dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |sernav=HISTORY OF FRANCE |tarîx=2011-08-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-08-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110806020426/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?groupid=1008&HistoryID=ab03&gtrack=pthc |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Neviyên wî Capetians, Mala Valois û Mala Bourbon - bi şer û mîrata xanedaniyan welat bi pêşketin ve ku di sala 1190an de ji aliyê [[Philip II]] yê Fransayê (Philippe Auguste) ve bi tevahî hate ragihandin, bi Keyaniya Fransayê ve têne yek kirin. Keyên paşerojê qadên xwe ya rasterast ya key berfireh dikin ku heya sedsala 15an zêdetirî nîvê parzemîna nûjen a Fransayê ku di nav de piraniya bakur, navend û rojavayê Fransa jî tê de ye bidest bixin. Di vê pêvajoyê de, desthilatdariya key her ku diçe bêhtir bihêz dibe ku navenda padîşahiyê li ser civakek bi hiyerarşîk tê fêhmkirin ku esilzade, kesên dînî û gelan ji hev cuda dike. Esilzadeya fransî di piraniya [[Seferên xaçperestan|Seferên Xaçperestan]] de ji bo vegerandina gihîştina xiristiyanan ji bo Erdê Pîroz de rolekê girîng dilîzin. Siwariyên Fransî di dirêjahiya dused salên Seferên Xaçperestan de piraniya herikîna domdar a hêzdariyê pêk dianîn ku ji ber vê yekê ereban bi yekrengî xaçparêzan wekî franj bi nav dikirin.<ref name="Nadeau2008">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JYDOrzMpgGcC&pg=PT34 |sernav=The Story of French |paşnav=Nadeau |pêşnav=Jean-Benoit |paşnav2=Barlow |pêşnav2=Julie |tarîx=2008-01-08 |weşanger=St. Martin's Publishing Group |isbn=978-1-4299-3240-0 |ziman=en }}</ref> Xaçperestên Fransî zimanê fransî anîne [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku dewletên xaçperestî zimanê fransî kirine zimanê bingeha dewletên xaçparêz. Siwarên fransî hem karûbarê nexweşxaneyan û hem jî di fermanên Perestgehê de piraniyê pêk dianîn. Piştre bi taybetî li seranserê Fransa gelek milkên wan hebûn û di sedsala 13an de bankerên sereke yên taca Frensî bûn, heya ku [[Philip IV]] di sala 1307an de ferman tune kir.<ref name="Nadeau2008" /> Ji sedsala 11an ve Mala Plantagenetan ku serwerên wîlayeta Anjou bûn, bi ser ket ku serweriya xwe li ser parêzgehên derdorê parêzgehên wekî Maine û Touraine saz bike û piştre gav bi gav "împeratoriyekî" ava kir ku ji Îngilîstanê bigire heya Pîrenees û li nîvê Fransaya nûjen serwerî kirin. Pevçûnên di navbera padîşahiya Fransa û împeratoriya Plantagenetê de sed sal berxwe dide heya ku [[Philip II]] yê Fransa di navbera salên 1202 û 1214an de piraniya erdên parzemînî yên împeratoriyê zeft dike, Înglistan û [[Akîtanya]]yê ji plantagenetan re dihêle. === Serdema nûjen a destpêkê (sedsala 15an - 1789) === [[Wêne:Bronze bust of Louis XIV. Circa 1660 CE, by unknown artist. From Paris, France. The Victoria and Albert Museum, London.jpg|thumb|Peyker a bronzî ya Louis XIV. Ku nêzîkî 1660an de ji hêla hunermendek nenas ve li Parîsê hatiye çêkirin. Peyker niha li Muzexaneya Victoria û Alberta ya Londonê ye. Louis XIV "Keyê Rojê", keyê mutleq ê Fransayê bû ku di dema wî de Fransa bûye hêza pêşeng a Ewropayê.]] Ronesansa Fransî pêşveçûnek çandî ya balkêş û standardkirina yekem a zimanê fransî dibîne ku di pêşerojê de dibe zimanê fermî yê Fransayê û zimanê arîstokratiya [[Ewropa]]yê. Di heman demê de di navbera Fransa û Mala Habsburgê de komek şerên dirêj ku wekî Şerên Îtalî têne zanîn diqewimin. Keşifên Fransî yên wekî Jacques Cartier yan jî Samuel de Champlain, ji bo Fransa erdên li Amerîkayê îdîa dikin ku rê li ber berfirehbûna împeratoriya kolonyalîst a fransî vedike. Pêşketina Protestantîzmaya li Ewropayê, Fransayê ber bi şerekî navxweyî ve dibe ku bi navê Şerên olî yên Fransî tê zanîn, di bûyera herî navdar de, bi hezaran Huguenot di komkujiya roja Ezîz Bartholomew ya 1572an de têne kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day |sernav=Massacre of Saint Bartholomew’s Day {{!}} Definition, Background, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Şerên Dînî bi Fermana Nantesê ya [[Henry IV]] bi dawî dibe ku hinek azadîya dînê dide Huguenotan. Leşkerên Spanî di dema Şerên Dînî de di navbera salên 1589 û 1594an de alîkariya aliyên [[Katolîk]] dikin û di sala 1597an de êrîşî bakurê Fransayê dikin ku piştî hinek pevçûnan di salên 1620 û 1630an de Spanya û Fransa di navbera salên 1635 û 1659an de vedigerin şerê tevahî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=uSVVBQAAQBAJ&pg=PT302 |sernav=Tudors: The Illustrated History |paşnav=Rex |pêşnav=Richard |tarîx=2014-11-15 |weşanger=Amberley Publishing Limited |isbn=978-1-4456-4403-5 |ziman=en }}</ref> Ev şer ji bo Fransayê dibe sedema mirina 300.000 qurbaniyan. Di bin desthilatdariya [[Louis XIII]] de, [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] navendîkirina dewletê pêş xist û hêza padîşahan bi bêçekkir û di salên 1620î de hêza qiraliyetê bihêztir dike. Wî bi awayekî sîstematîk kelehên mîrên serhildêr wêran kir û bikaranîna tundûtûjiya hêzên taybet (duello, hilgirtina çekan û parastina artêşên taybet) şermezar kir. Di dawiya sala 1620an de, Richelieu "yekdestdariya hêzê ya keyaniyê" wekî doktrîn ava kir. Piştî Brîtanya Mezin di sedsala 18an de, ji sedsala 16an heya sedsala 19an, Fransa ji% 11e bazirganiya xulamên transatlantîkê berpirsiyar bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |sernav=« Slave trade » {{!}} Patrimoines Partagés - France Amériques |malper=heritage.bnf.fr |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230124165612/https://heritage.bnf.fr/france-ameriques/en/slave-trade-article |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.archivesportaleurope.net/advanced-search/search-in-archives/results-(archives)/?&repositoryCode=FR-SIAF&levelName=archdesc&t=sg&recordId=FRDAF_esclavage001 |sernav=Results (Archives) |paşnav=Europe |pêşnav=Archives Portal |malper=Archives Portal Europe |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Dema ku dewletê di salên 1630an de dest bi pejirandina pratîkê bi patenta nameyan kir, Louis XIII tenê di sala 1642an ku sala paşîn a serweriya bû bê destûr bi gelemperî wekê fermî dise meriyetê. Di nîvê sedsala 18an de, Nantes dibe bendera bingehîn a tevlêbûyî.<ref name=":2" /> Di dema hindikahiya [[Louis XIV]] û keyaniya keybanû Anne û Kardînal Mazarin de, serdemek serhildanên ku bi navê Fronde tê zanîn li Fransayê qewimî. Ev serhildan ji hêla feodalên mezin û dadgehên serdest ve wekî bertekek li hember rabûna hêza mutleq a keyaniyê li Fransayê hate meşandin. Keyanî di sedsala 17an û serweriya Louis XIV (1643-1715) de digihîje lûtkeya xwe ya herî bilind. Bi bihêz bûna feodalan a di [[qesra Versayê]] de re kariyera wî ya leşkerî biser dikeve. Keyê rojê ku bi gelek şeran tê bîranîn, bi nav Keyê Rojê Fransayê dike hêzek pêşeng a ewropî. Fransa dibe welatê herî qerebalix ê [[Ewropa]]yê û xwedî bandorek mezin li ser siyaset, aborî û çanda ewropî bû. Zimanê fransî di dîplomasî, zanist, edebiyat û karûbarên navneteweyî de zimanê herî zêde tê bikaranîn û heta sedsala 20an jî wisa dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |sernav=Language and diplomacy ~ English to French translation |tarîx=2011-07-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2011-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110721070018/http://www.nakedtranslations.com/en/2004/language-and-diplomacy/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dema serweriya wî de, Fransa kontrola kolonyal li ser gelek deverên derveyî li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîka]], [[Afrîka]] û [[Asya]]yê digire. Di sala 1685an de [[Louis XIV]] fermana Nantes betal dike ku bi hezaran Huguenot neçar dimînin ku sirgûn bibin û Code Noir çarçoveyek qanûnî ji bo koletiyê û derxistina [[Cihûtî|cihûyan]] a ji koloniyên fransî peyda dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Palmer |pêşnav=Vernon |tarîx=1996-02-01 |sernav=The Origins and Authors of the Code Noir |url=https://digitalcommons.law.lsu.edu/lalrev/vol56/iss2/5 |kovar=Louisiana Law Review |cild=56 |hejmar=2 }}</ref> Şerên di bin serweriya Louis XV (1715–1774) de Fransa piştî têkçûna xwe yê di Şerê Heft Salan de (1756–1763) Fransaya Nû û piraniya erdên xwe yên hindî winda kir. Lê di heman demê de, axa Fransayê ya ewropî bi destxistinên girîng ên wekî Lorraine (1766) û Corsica (1770) mezin dibe. Padîşahê ne hezkirî [[Louis XV]] desthilatdariya wî ya lawaz, biryarên wî yên nebaş ên aborî, siyasî û leşkerî û her weha keyfûseysarana wî yê li qesra wî monarşiyê bêrûmet dike ku 15 sal piştî mirina wî dibe sedema [[Şoreşa Fransayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/louis_xv.shtml |sernav=BBC - History - King Louis XV |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> [[Louis XVI]] (1774–1793) bi awayekî diyar bi dirav, fîlo û leşkeran piştgirî da amerîkîyan û alîkariya wan dike ku serxwebûna li hemberî Brîtanya Mezin bi dest bixin. Fransa tola xwe hildide lê ew qas dirav xerc dike ku hikûmet berbi îflasê ve diçe ev yek dibe faktorek ku gel beşdarî [[Şoreşa Fransayê]] dibin. Qismek ji ronakbariyê di derdorên ronakbîrên fransî de qewimîn û serkeftin û îcadên zanistî yên mezin ên wekî vedîtina oksîjenê (1778) û yekem balona hewaya germ ku rêwiyan hildigirt (1783) ku ji hêla zanyarên fransî ve hatin bidestxistin. Lêgerînên Fransî yên wekî [[Bougainville]] û [[Lapérouse]], bi seferên deryayî yên li çaraliyê cîhanê beşdarî seferên keşfê yên zanistî dibin. Felsefeya Ronahiyê ku tê de aqil wekî çavkaniya bingehîn a meşrûiyetê hate pejirandin, hêz û piştgiriya monarşiyê têk bir û ji bo [[Şoreşa Fransayê]] dibe yek faktorên bingehîn. === Şoreşa Franseyê (1789–1799) === [[Wêne:Prise de la Bastille.jpg|thumb|çep|Serhildana bi navê Bahoza Bastille ku di 14 tîrmeh sala 1789an de pêk hatiye bûyera herî sembolîk a Şoreşa Fransayê bû.]] Fransa bi pirsgirêkên darayî re rû bi rû dimîne ku padîşah [[Louis XVI]] di gulana sala 1789an de gazî Estates-General (komkirina sê keyaniyên herêmê) kir ku çareseriyên ji bo hikûmeta xwe pêşniyar bike. Ji ber ku ew ketibû tengasiyê, nûnerên Milkên Sêyem, Meclîsek Neteweyî ava kirin ku nîşana serekeyê derketina [[Şoreşa Fransayê|Şoreşa Frensayê]] ye. Ji tirsa ku padîşah [[Meclîsa Neteweyî]] ya nû avakirî bitepisîne, serhildêran di 14yê tîrmeha sala 1789an de êrîşî Bastille kirin. Ev roja serhildana di 14 îlonê de wekî [[Roja Neteweyî ya Fransayê]] hatiye binavkirin. Di destpêka tebaxa sala 1789an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî îmtiyazên esilzadeyê yên wekî koletiya kesane û mafên nêçîrê ya taybetî betal kir. Bi Danezana Mafên Mirov û Hemwelatiyê (27 Tebax 1789), Fransa mafên bingehîn ji bo mêran ava kir. Daxuyaniyê "mafên mirovan ên xwezayî û bêsînor" ên "azadî, milk, ewlekarî û berxwedana li dijî zilmê" dipejirîne. Azadiya axaftin û çapemeniyê hat îlankirin û girtinên kêfî hatin qedexekirin. Banga tinekirina îmtiyazên arîstokratî hate kirin, azadî û mafên wekhev ji bo hemî mirovan hate ragihandin û gihîştina kargehên giştî li ser bingeha jêhatîbûnê hate dayîn ne ji dayik bûnê. Di mijdara sala 1789an de, Meclîsê biryar da ku hemî milkên [[Dêra katolîk|Dêra Katolîk]] ku xwedan axa herî mezin a welêt bû, wekî axa neteweyî îlan bike û bifroşe. Vê yekê gelek nerazîbûn li beşên Fransayê zêde kir ku di pêşerojê dibe sedema derketina şerê navxweyî. Dema ku key [[Louis XVI]] hêj jî di nav nifûsê de populer bû, firîna wî ya karesatbar berbi Varennes (Hezîran 1791) diyar dibû ku gotegotên ku wî hêviyên xwe yên rizgariya siyasî bi perspektîfên dagirkirina biyanî ve girêdida, rast dikir. Bêbaweriya ji bo wî di gel de qas kûr dibe ku her diçe îhtimala hilweşandina keyaniyê û avakirina komarê zêde dibe. Di Daxuyaniya Tebaxa sala 1791an a Pillnitz de, Împeratorê Awistiryayê û keyê Prûsyayê tehdîd kirin ku ewê keyê fransî bi zorê vegerînin. Di îlona sala 1791an de, Meclîsa Damezrîner a Neteweyî key Louis XVI neçar kir ku Destûra Bingehîn a 1791ê ya Fransî qebûl bike ku bi vî rengî monarşiya mitleq a fransî veguherand monarşiyek destûrî. Di Meclîsa Zagonsaz a nû ya damezrandî de (Cotmeh 1791) dijminatî di navbera komeke ku paşê jê re "Girondins" tê gotin, pêş ket û kûr bû ku kesên ku alîgirê şerê bi [[Awistirya]] û Prûsyayê re bûn û komeke ku paşê jê re "Montagnards" an "Jakobin" tê gotin, li dijî şerekî wiha derdiketin. Lêbelê piraniya Meclîsê di sala 1792an de şerek bi [[Awistirya]] û [[Prûsya]] re wekî şansek ji bo zêdekirina populerbûna hikûmeta şoreşger dît û fikirîn ku şerek weha dikare bi ser bikeve û ji ber vê yekê di 20ê avrêla sala 1792an de li Awistiryayê şer ragihand. Di 10ê tebaxa sala 1792an de qerebalixek bi hêrs gef li qesra key Louis XVI dixwe ku key xwe li Meclîsa Zagonsaz vedişêre. Piştre Artêşa Prûsya di tebaxa sala 1792an de Fransayê dagir dike. Di destpêka îlonê de, Parîsiyên ku ji Artêşa Prûsya ku Verdun dagir dikin û serhildanên dij-şoreşger ên li rojavayê Fransayê aciz dibin, di navbera 1000 û 1500 girtiyan bi serdegirtina girtîgehên Parîsê de di girtîgehan qetil dikin. Ligel hemî hewldanan Meclîs û [[Konseya Bajêr a Parîsê]] nekarîn wê xwînrijandinê rawestînin. Konvansiyona Neteweyî ku di hilbijartinên yekem de di bin dengdana gerdûnî ya mêr de hate hilbijartin, di 20ê îlona sala 1792an de kete cihê Meclisa Zagonsaz û di 21ê îlonê de bi îlankirina Komara Yekem a Fransa re monarşî betal erkên konvansiyonê hate betalkirin. Keyê berê [[Louis XVI]] di çileya sala 1793an de ji ber xiyanetê cezayê mirinê lê hate birîn û bi giyotînê hate kuştin. Fransa di mijdara sala 1792an de li dijî [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Komara Holendayê]] şer radigihîne û di adara sala 1793an de jî li dijî Spanyayê şer radigihîne. Di bihara sala 1793an de, Awistirya û Prûsyayê Fransa dagir kirin ku di meha adarê de Fransayê "komara bira" li "Komara Mainz" ava kir û di bin kontrola xwe de girt. Di heman demê de di adara sala 1793an de şerê navxweyî yê Vendéeyê li dijî Parîsê dest pê dike ku Destûra Medenî ya Ruhanî ya 1790an ve û leşkeriya mecbûrî ku di destpêka sala 1793an de hatibû derxistin, şer diqewime. Li deverên din ên Fransayê jî serhildan çêdibû. Di Konvansiyona Neteweyî de dijminatiya fraksiyonalîst ku ji cotmeha sala 1791an vir ve derdikeve, bi koma 'Girondins' re, di 2ê hezîrana sala 1793an de neçar ma ku îstifa bike û ji konvansiyonê derkeve. Dij-şoreşa ku di adara sala 1793an de li Vendée dest pê dike, heya tîrmehê li bajarên wekî [[Brittanî]], [[Normandî]], [[Bordo]], [[Marsîlya]], [[Toulon]] û [[Liyon]] belav dibe. Hikûmeta Konvansiyona Parîsê di navbera cotmeh û kanûna sala 1793an de bi tedbîrên hovane karî piraniya serhildanên navxweyî, bi ligel ku bi dehhezaran kesan jiyana xwe ji dest didin, ditepisîne. Hinek dîroknas tînin ziman ku şerê navxweyî heta sala 1796 dewam kiriye û dibe ku 450.000 kes jiyana xwe ji dest bidin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2012-01-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120117152123/http://www.port.ac.uk/special/france1815to2003/chapter1/interviews/filetodownload,20545,en.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya sala 1793sm de hevalbend ji Fransayê hatin derxistin. Fransa di sibata sala 1794an de koletiya li koloniyên xwe yên amerîkî betal kir lê disa di pêşerojê de koletiyê ji nû ve dide destpêkirin. Nakokiyên siyasî û dijminatiya di [[Konvansiyona Neteweyî]] ya di navbera cotmeha sala 1793 û tîrmeha sala 1794an de gihîştiye asteke nedîtî, di encamê de bi dehan endamên peymanê bi îdama giyotînê hatine mehkûmkirin. Di vê navberê de, şerên derve yên Fransaya di sala 1794an de, wek mînak li Belçîkayê, giran dibû. Di sala 1795an de, xuya bû ku hikûmet li hember daxwaz û hewcedariyên çînên jêrîn ên di derbarê azadiya dînî (Katolîk) û dabeşkirina wekhev a xwarinê de vedigere xemsariyê. Heya sala 1799an, siyasetmedaran, ji xeynî îcadkirina pergaleke nû ya parlemanî ('Dîrektor'), xwe bi dûrxistina xelkê ji katolîk û royalîzmê mijûl dikirin. === Napoleon û sedsala 19an (1799-1914) === [[Wêne:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|thumb|çep|Napoleon, Împeratorê fransiyan ku li seranserê Ewropayê împeratoriyeke mezin ava kiriye.]] [[Wêne:France colonial Empire10.png|thumb|çep|Împeratoriya yekem (şîna ronahî) û Împeratoriya duyem (şîna tarî) împeratoriyên kolonyal a Fransayê ne.]] Napoleon Bonaparte di sala 1799an de desthilatdariya komarê werdigire û dibe konsulê yekem û paşê jî Împeratorê Împeratoriya Fransayê (1804–1814; 1815). Wekî berdewamiya şerên ku ji hêla padîşahên ewropî ve li dijî komara Fransa hate ragihandin, guherandina komên Hevbendiyên Ewropî şer li ser Împeratoriya Napoleon ragihandin. Artêşên wan piraniya parzemîna Ewropayê bi serketinên bilez ên wekî şerên Jena-Auerstadt yan jî Austerlitz zeft kirin. Endamên malbata Bonaparte li hinek keyaniyên nû hatine damezrandin wekî key hatine tayîn kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.17104/9783406718335 |sernav=Friedrich der Große |paşnav=Blanning |pêşnav=Tim |tarîx=2019 |weşanger=Verlag C.H.BECK oHG |isbn=978-3-406-71833-5 }}</ref> Ev serketin dibin sedema berbelavbûna îdeal û reformên şoreşgerî yên fransî li seranserê cîhanê, wek pergala metrîk, Qanûna Napoleon û Danezana Mafên Mirovan. Di hezîrana sala 1812an de, Napoleon êrîşî [[Rûsya]]yê kir û digihîje Moskoyê. Paşê artêşa wî ji ber pirsgirêkên dabînkirinê, nexweşî, êrîşên Rûsyayê û di dawiyê de jî di mehên zivistanê de belav dibe. Piştî sefera rûsî ku dibe sedema felaketê û serhildana keyaniyên ewropî li dijî desthilatdariya wî, Napoleon têk diçe û keyaniya Bourbon tê vegerandin. Nêzîkî milyonek fransî di dema Şerên Napoleon dimirin. Piştî vegera wî ya kurt ji sirgûnê, Napoleon di dawiyê de di sala 1815an de di Şerê Waterloo de têk diçe û bi sînorên destûrî yên nû, keyanî ji nû ve hate damezrandin (1815-1830). Xanedaniya Bourbon a bêgramî bi Şoreşa tîrmehê ya 1830an ku Monarşiya tîrmehê ya destûrî ava dike, hate hilweşandin. Di vê salê de leşkerên fransî dest bi bidestxistina [[Cezayir]]ê kirin û yekem hebûna kolonyala li [[Afrîka]]yê ji dema ku Napoleon di sala 1798an de dest pê kir, li Misirê damezrand. Rakirina koletiyê û danasîna mafê dengdanê ya gerdûnî ya mêran ku di dema Şoreşa Fransî de bi kurtî hate pejirandin, di sala 1848 de ji nû ve hate pejirandin. Di sala 1852an de, serokê Komara Fransayê, Louis-Napoléon Bonaparte, biraziyê Napoleon I, wekî împeratorê Împeratoriya Duyem, wekî [[Napoleon III]] hate ragihandin. Wî destwerdanên fransî li derveyî welat zêde kir, nemaze li Krîm, Meksîk û Îtalya ku di encamê de Duka Savoy û wîlayeta [[Nice]] hate bidestxistin ku di wê demê beşek ji Padîşahiya Sardînyayê bûn. Napoleon III piştî têkçûna di Şerê Franko-Prusyaya sala 1870an de hate rûxandin û rejîma wî bi Komara Sêyem hate guhertin. Di sala 1875an de dagirkirina [[Fransa ya Cezayîrê]] temam dibe û nêzîkî 825.000 cezayîrî ji ber birçîbûnê, nexweşî û tundûtûjiyê hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur |url=https://archive.org/details/bloodan_kie_2007_00_0326 |paşnav=Kiernan |pêşnav=Ben |tarîx=2007 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-10098-3 |cih=New Haven }}</ref> Fransa ji destpêka sedsala 17an ve, bi cûrbecûr xwedan milkên kolonyal bû lê di sedsalên 19an û 20an de, împeratoriya wê ya kolonyal a gerdûnî ya li derveyî welat bi awayekî mezin berfireh dibe û pişt [[Împeratoriya Brîtanî]] dibe duyem-mezintirîn împeratoriya li cîhanê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Higginson |pêşnav=Pim. |tarîx=2008 |sernav=Memory, Empire, and Postcolonialism: Legacies of French Colonialism (review) |url=http://dx.doi.org/10.1353/frf.2008.0000 |kovar=French Forum |cild=32 |hejmar=1 |rr=286–288 |doi=10.1353/frf.2008.0000 |issn=1534-1836 }}</ref> Tevlî metropolê Fransayê, tevahiya axa di bin serweriya Fransayê de di salên 1920 û 1930an de digihîje 13 milyon kîlomêtre çargoşeyê ku ji %8.6 ji axa cîhanê pêk dihat. Serdema ku bi navê ''Belle Époque'' tê zanîn, destpêka sedsalê de serdemek bû ku bi xweşbînî, aştiya herêmî, bextewariya aborî û nûjeniyên teknolojî, zanistî û çandî ve girêdayî ye, hate destpêkirin. Di sala 1905an de sekuleriya dewletê bi fermî hate damezrandin. === Destpêka nîvê sedsala 20an (1914-1946) === [[Wêne:El 114 de infantería, en París, el 14 de julio de 1917, León Gimpel.jpg|thumb|Fransî Poilus di sala 1917an de, di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, bi ala xwe yên şer re.]] Fransa ji hêla [[Almanya]]yê ve hate dagir kirin û ji hêla [[Brîtanya Mezin]] ve hate parastin ku di tebaxa sala 1914an de [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dest pê dike. Almanya li bakurê rojhilat herêmek pîşesazî ya dewlemend dagir dike. Fransa û hevalbendên Fransayê li hember hêzên navendî bi berdîleke giran a mirovî û maddî bi ser dikevin. Di Şerê Cîhanê yê Yekem 1.4 milyon leşkerên fransî dimirin ku ji %4 ji nifûsa Fransayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7199127.stm |sernav=France's oldest WWI veteran dies |tarîx=2008-01-20 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di navbera ji %27 û 30 leşkerên ku ji sala 1912an heta 1915an dibine leşker, hatine kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PR25 |sernav=World War I: Encyclopedia |paşnav=Tucker |pêşnav=Spencer |paşnav2=Roberts |pêşnav2=Priscilla Mary |tarîx=2005 |weşanger=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-420-2 |ziman=en }}</ref> Salên navberê bi tengezariyên navneteweyî yên dijwar û cûrbecûr reformên civakî yên ku ji hêla hikûmeta Eniya Gel ve hatin destnîşan kirin (betlaneya salane, rojên xebatê yên heşt saetan, jin di hukûmetê de) hatin qebûlkirin. Di sala 1940an de Fransa hate dagirkirin û bi lezûbez li hemberî Almanyaya Nazî yê têk diçe. Fransa li bakur herêmek dagirkeriya Alman, li başûrê rojhilat herêmek dagirkirina îtalî û herêmek nedagîrkirî, mayîna Fransayê ku ji axa metropolê ya başûrê Fransa (du-pêncên metropolê Fransaya beriya şer) û Împeratoriya Fransî ku du parêzgerên Tûnisa Fransî û Fasa Fransî û Cezayira Fransî dihewand; hikumeta Vichy, rejîmeke otorîter a nû avabûye û bi Almanyayê re hevkariyê dike ku li ser xaka nedagîrkirî hikum dikir. Fransaya Azad, ji aliyê hikûmeta-sirgûnkirî bi serokatiya Charles de Gaulle, li Londonê hate damezrandin. Ji sala 1942 heta sala 1944an nêzîkî 160.000 hemwelatiyên fransî ku di nav wan de derdora 75.000 cihû hebûn, hatin sirgûnkirinê kampên mirinê û kampên komkirinê yên li Almanya û Polonyaya dagirkirî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |sernav=The Danish Center for Holocaust and Genocide Studies |tarîx=2014-04-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416061232/http://www.holocaust-education.dk/holocaust/deportationer.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141109055804/http://www.ain.fr/upload/docs/application/pdf/2011-05/dp_expo_schwartz_auf_weiss_nantua_2011bd.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di îlona sala 1943an de Korsîka yekem xaka metropolê ya fransî bû ku xwe ji Axis rizgar kir. Di 6ê hezîrana sala 1944an de, Hevalbendan Normandiya û di tebaxê de jî Provence dagir kirin. Di sala paşîn de Hevalbend û Berxwedana Fransî bi serketî li hemberî hêzên Axis biserketin û serweriya Fransa bi damezrandina Hikûmeta Demkî ya Komara Fransa (GPRF) hate vegerandin. Ev hikûmeta demkî ku ji hêla de Gaulle ve hatî damezrandin, armanc ew bû ku şerê li dijî Almanyayê berdewam bike û hevkarên Almanyayê ji kar dûr bixe. Her wiha çend reformên girîng jî kirin ku di nav de destûra dengdanê ji jinan re hat dayîn û avakirina sîstema ewlekariya civakî hebûn. === Serdema hevdem (1946–serdema nûjen) === [[Wêne:De Gaulle-OWI.jpg|thumb|Charles de Gaulle, lehengê Şerê Cîhanê yê Yekem, rêberê fransiyên azad di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de û Serokê Fransayê.]] GPRF zemînek ji bo nîzamek destûrî ya nû danî ku di encamê de Komara Çarem (1946–1958) mezinbûnek aborî ya berbiçav dibîne. Fransa yek ji endamên damezrîner ên [[NATO]]yê ye. Fransa hewl da ku kontrola Hindistana Fransî ji nû ve bi dest bixe lê di sala 1954an de di Şerê Dien Bien Phu de ji li hemberî Viet Minh tê têkbirin. Piştî çend mehan Fransa li Cezayîrê bi pevçûnek din a dij-kolonyalîst re rû bi rû ma ku piştre wekî parçeyek bingehîn a Fransa û warê zêdetirî milyonek rûniştvanên ewropî hate dîtin. Di dema pevçûnê de, fransiyan bi awayekî sîstematîk îşkence û zordarî bikar anîn ku di nav de kuştinên bê daraz ji bo kontrolkirina [[Cezayir]]ê hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=g1YSBAAAQBAJ&pg=PA131 |sernav=Colonialism |paşnav=Macqueen |pêşnav=Norrie |tarîx=2014-07-22 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-317-86480-6 |ziman=en }}</ref> Vê pevçûnê welat hilweşand û dibe sedema derbeyek û şerê navxweyî yê li Fransayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fia%2farticle-lookup%2fdoi%2f10.2307%2f2610008 |sernav=Jêder yek |malper=academic.oup.com |doi=10.2307/2610008 |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Di dema krîza gulana sala 1958an de Komara Çarem a lawaz û bêhedarî rê da Komara Pêncem ku tê de serokatiyek bihêz hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |sernav=From Fourth to Fifth Republic |tarîx=2008-05-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2008-05-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080523234726/http://seacoast.sunderland.ac.uk/~os0tmc/contem/fifth.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di hewlên paşîn de, dema ji bo bidawîkirina [[Şerê Cezayirê]] gav bavêje, [[Charles de Gaulle]] karî ku welat bi hev re bihêle. Şer bi Peymana Évian di sala 1962an de ku dibe sedema serxwebûna [[Cezayir]]ê bi dawî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=VCMgAwAAQBAJ&pg=PA46 |sernav=Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror |paşnav=Schmidt |pêşnav=Elizabeth |tarîx=2013-03-25 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-31065-0 |ziman=en }}</ref> Serxwebûna Cezayîrê bi berdêlên giran hat ku nêzîkî milyonek cezayîrî mirin û zêdetirî 2 milyon cezayîrî jicihwarên xwe dibin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=54Oe1WTfBfAC&pg=PA38 |sernav=The State of the World's Refugees, 2000: Fifty Years of Humanitarian Action |paşnav=Cutts |pêşnav=Mark |paşnav2=Refugees |pêşnav2=Office of the United Nations High Commissioner for |tarîx=2000 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924104-0 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî yek mîlyon Pied-Noirs û Harkis piştî serxwebûnê ji [[Cezayir|Cezayîrê]] reviyan Fransayê. De Gaulle di çarçoveya [[Şerê Sar]] de li hemberî blokên rojava û rojhilat polîtîkaya xwe yê “serxwebûna neteweyî” meşand. Ji bo vê yekê wî ji fermandariya [[NATO]] ya yekbûyî ya leşkerî vekişî (dema ku di nav hevalbendiya NATOyê de ma), bernameyek pêşkevtina atomî da destpêkirin û Fransayê dike hêza nukleerî ya çarem a cîhanê. Wî têkiliyên dilsoz ên franko-almanî vegerandin ku di navbera deverên bandor ên amerîkî û sovyetê de hevsengiyek ewropî ava bike. Lêbelê ew li dijî her pêşkevtina ewropayek ser-neteweyî bû û alîgirê ewropayek neteweyên serwer bû. Piştî rêzek xwepêşandanên sala 1968an li seranserê cîhanê, serhildana gulana 1968an bandorek mezin ê civakî derdixe holê. Dema ku li Fransayê îdealek ehlaqî ya kevneperest (dîn, welatparêzî, rêzgirtina ji desthilatdariyê re) ber bi îdealek exlaqî ya lîberaltir ve (laîkparêzî, ferdperestî, şoreşa zayendî) veguherî, ev yek dibe xaleke guhertinê. Her çend serhildan têkçûnek siyasî be jî (ji ber ku partiya gaullîst ji berê hinek bihêztir derket holê) di navbera gelê fransî û de Gaulle de ku piştî demek kurt îstifaya xwe radigihîne, perçebûnek pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |sernav=France and NATO - La France à l’Otan |tarîx=2014-05-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2014-08-11 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140811164800/http://www.rpfrance-otan.org/France-and-NATO |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di serdema post-gaullîstan de, Fransa wekî yek ji aboriyên herî pêşketiya li cîhanê ma lê bi gelek kirîzên aborî re rû bi rû dimîne ku di encamê de rêjeyên bilind ên bêkariyê û zêdebûna deynên giştî li welat diqewime.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cVa46Q7oMlcC&pg=PA160 |sernav=France at the dawn of the twenty-first century, trends and transformations |paşnav=Vermette |pêşnav=Rosalie |tarîx=2000 |weşanger=Summa Publications, Inc. |isbn=978-1-883479-29-9 |ziman=en }}</ref> Di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, Fransa di pêşketina Yekîtiya Ewropayê ya ser-neteweyî de bû, nemaze bi îmzekirina [[Peymana Maastricht]] (ku Yekîtiya Ewropayê tê avakirin) di sala 1992an de, di sala 1999an de [[Herêma Euroyê]] ava kir û di sala 2007an de [[Peymana Lîzbonê]] îmze dike. Fransa jî gav bi gav lê bi tevahî ji nû ve entegreyî NATOyê dibe û ji wê demê ve beşdarî piraniya şerên ku ji hêla NATOyê ve têne piştgirî kirin, dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |sernav=French Government Revives Assimilation Policy {{!}} migrationpolicy.org |tarîx=2015-01-30 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150130222428/http://www.migrationpolicy.org/article/french-government-revives-assimilation-policy |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Marche républicaine, Paris, 11 janvier 2015 (15).jpg|thumb|Piştî êrîşên çileya sala 2015an ku ji aliyê terorîstên îslamîst ve hatin kirin, li seranserê Fransayê meşên hatin organîzekirin ku ev bûye mezintirîn mîtînga gel a di dîroka Fransayê de.]] Ji sedsala 19an vir ve, Fransa malavaniya gelek koçber dike. Ev bi piranî ji mêrên biyanî yên ku ji welatên katolîk ên ewropî bûn ku bi gelemperî ku dema xebatên wan xilas dibûn vedigeriyan welatên xwe. Di salên 1970î de Fransa bi krîzek aborî re rû bi rû ma û destûr da ku koçberên nû (bi piranî ji Mexribê) bi malbatên xwe re bi domdarî li Fransayê bi cih bibin û bibim hemwelatê fransî. Di encamê de bi sed hezaran misilman (bi taybetî li bajarên mezin) di xaniyên giştî yên yarmetîdar de dijîn û ji rêjeyên pir bilind ên bêkariyê dikişînin. Di heman demê de Fransa dev ji asîmîlasyona koçberan berda û li wir ji wan hate xwestin ku li gorî nirxên kevneşopî û normên çandî yên fransî tevbigerin. Di heman demê de koçber hatin teşwîq kirin ku çand û kevneşopiyên xwe yên cihêreng biparêzin û bi tenê entegreyê sîstema welat bibin. Ji sala 1995an vir ve ku di sala 1995an de êrîşên bombeyî yên li Metro û RERê yên Parîsê pêk hatin, Fransa bi awayekî demdemî ji aliyê rêxistinên îslamîst ve bûye armanc. Bi taybetî êrîşa [[Charlie Hebdo]] di çileya sala 2015an de li Fransayê pêk hatiye ku li dijî êrîşê yek mezintirîn mîtîngên gel a di dîroka Fransayê de, ku nêzîkî 4.4 milyon kes komê qadan kir hatiye lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |sernav=News from The Associated Press |tarîx=2015-01-11 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |tarîxa-arşîvê=2015-01-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150111213526/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/E/EU_FRANCE_ATTACKS_RALLY?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2015-01-11-12-51-46 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Êrîşên [[Parîs]]ê yên mijdara sala 2015an ku dibe sedema mirina 130 kesan, êrîşa herî kujer a li ser axa Fransa ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] ve û ji dema teqîna trêna Madrîdê ku di sala 2004an de pêk hatiye, êrîşa herî kujerê li [[Yekîtiya Ewropayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2015/nov/14/paris-attacks-people-throw-open-doors-to-help |sernav=Parisians throw open doors in wake of attacks, but Muslims fear repercussions |paşnav=McVeigh |pêşnav=Tracy |paşnav2=Graham-Harrison |pêşnav2=Emma |tarîx=2015-11-14 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/europe-s-open-border-policy-may-become-latest-victim-of-terrorism-1.2435486 |sernav=Europe’s open-border policy may become latest victim of terrorism |malper=The Irish Times |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 }}</ref> Her wiha di sala 2016an de êrîşa ku bargirê li bajarê [[Nice]] ku li dijî pîrozbahiyên Roja Bastille pêk tê dibe sedema mirina 87 kesan. [[Operasyona Chammalê]] ku hewldanên leşkerî yên Fransa ji bo kontrolkirina DAIŞê ye, di navbera salên 2014 û 2015an de zêdetirî 1000 çekdarên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] hatin kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |sernav=French policies provoke terrorist attacks |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-09-11 |roja-arşîvê=2023-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230922230329/http://thematadorsghs.us/index.php/2015/12/14/french-policies-provoke-terrorist-attacks/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Erdnîgari == Piraniya ax û nifûsa Fransa li Ewropaya Rojava ye ku wekî Metropolitan France hatiye binavkirin ku axa sereke ya welêt ji siyasetên cûrbecûr ên derveyî welêt cuda bike. Fransa li aliyê bakur bi Deryaya Bakur, aliyê bakurê rojava Kanala înglîzî, li rojava bi Okyanûsa Atlantîk û li başûrê rojhilat bi Deryaya Navîn re sinorên xwe parvedike. Welatê cîranên li parzemîna Ewropayê [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Spanya]], [[Andorra]] ye. Ji xeynî parzemîna [[Ewropa]] erdê Fransayê li [[parzemîn]]ên din jî hene ku di nav de [[Karîbîk]]an wek mînak [[Saint-Martin]], li [[Emerîkaya Başûr|Başûrê Amerîkayê]] [[Guayanaya Fransî]], li qeraxên [[Emerîkaya Bakur|Bakurê Amerîkayê]], li Okyanûsa Hindê û li [[Okyanûsya]]yê herêm û welatên ku girêdayî Fransayê ne hene. === Erdnîgariya xwezayî === [[Wêne: Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg |thumb|[[Loire]] li [[Montsoreau]], [[Geliyê Loire]].]] Fransa ji [[Derya Navîn]] heta [[Deryaya Bakur]] û ji [[Reyn]]ê heta [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] dirêj dibe. Ew bi [[Brîtanyaya Mezin]], [[Belçîka]], [[Lûksembûrg]], [[Almanya]], [[Swîsre]], [[Îtalya]], [[Monako]], [[Andorra]] û [[Spanya]]yê tê hevsînorkirin. Li derveyî welatê dayikê, Fransa bi [[Brezîl]], [[Sûrînam]] û [[Holenda]]yê re sînorên bejahî parve dike. Ji bilî welatê dayika [[Ewropaya Rojava]] (''la métropole''), Fransa ji herêmên [[Amerîkaya Bakur]], [[Hindîstana Rojava|Karibîk]], [[Amerîkaya Başûr]], Okyanûsa Hindî, [[Okyanûsa Pasîfîk]] û [[Antarktîka|Antarktîk]] (îdiayên li ser qada axa Antarktîkê ji hêla piraniya welatên cîhanê ve nayê pejirandin). Fransa ji deştên peravê yên li bakur û li rojava yên bi Atlantîk û Deryaya Bakur heta zincîreyên çiyayên mezin, [[Pyrenees]] li başûr û [[Alpê]] li başûr, [[Pyrenees]] li bakur û li rojavayê rojhilat bi [[Ewropa]] lûtkeyên çiyayên herî bilind (derve [[Qafkas]]), [[Mont Blanc]], 4&nbsp;810 metre. Di hundurê de rêzeçiyayên din ên wekî [[Navenda Massif]] û [[Vosges]] hene. Chaine de Puys li Massif Central, girseyek çiyayî ya bi derdora 80 volkanên neçalak, di tîrmeha 2018an de wekî [[Mîrateya Mîrateya Cîhanê]] hat destnîşankirin. Fransa di navbera çar [[pergalên çem]] yên mezin de dabeş dibe ku sê ji wan diherikin [[Atlantîk]]ê. Çem li ser deştên nermik ên bakur û rojavayê Fransa diherikin û çemên wan ên berdar bûne sedem ku navenda aborî û siyasî ya welêt li beşên bakur ên welêt biqede ku dikare wekî alîkarek bihêz were dîtin ku Parîs bibe navenda welêt. === Dabeşkirina îdarî === [[Wêne:Régions de France 2016.svg|thumb|Ji Çile 2016 de, li [[Fransa Proper] tenê 13 herêm hene]]<ref>http://www.lemonde.fr/politique/article/2014/12 /17 /la-carte-a-13-regions-definitively-adoptee_4542278_823448.html</ref>]] Fransa (di 2015 de) dabeş dibe:<ref>http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/documentation.asp?page=documentation.htm</ref> * 27 herêm (''herêm''), 22 navxweyî û pênc ne ewropî. Binêre ''Herêmên Fransa''. * 101 beş (''departements''). Binêre ''Wezareta Fransa''. * 335 navçeyên (''navçe''). Binêre ''Navçeya Fransa''. * 2&nbsp;054 Kanton (''kanton''), di nav de 59 yên ne ewropî jî hene. Binêre ''Kantonên Fransa''. * 36&nbsp;658 komûns (''komunan''). Binêre ''Şaredariyên Fransî''. * 9 villes nouvelles ku dabeşek e ku bi dabeşên jorîn re paralel dimeşe. Binêre Ville nouvelle. Wezaret bi jimare ne û ev jimar di du reqemên pêşî yên koda posteyê de cih digirin. Jimareya beşê berê jî li ser lewheyên qeydkirina wesayîtên rê, wekî du reqemên dawîn jî hatibû destnîşan kirin. Ev pergal, ku li ser bingeha qeyda wesayîtê ya ku ji hêla beşa ve hatî rêve kirin, ku wesayit lê lê bû, niha (2021) ber bi qonax ve tê derxistin û bi qeydek navendî ve tê veguheztin, ji ber vê yekê hûn nikanin beşa malê li ser lewheyên nû bixwînin. Herêm, dezgeh, navçe û kanton herêmên îdarî yên hikûmetê ne. Herêm ji aliyê qeymeqamekî herêmê (''préfet de région''), ku di heman demê de serokê yek ji beşên herêmê ye, têne birêvebirin. Dezgeh ji hêla [[Parlîk (Fransa)|prefekt]] (''préfet''), ku ji hêla [[hikûmet]] ve hatî tayîn kirin (wekhev [[walî]]) têne rêvebirin; navçe ji aliyê binerd (''sous-préfet'') ve tê birêvebirin. Kanton bi giranî wek [[navçe]] di hilbijartinên meclîsên herêmê û meclîsên dezgehan de kar dikin. Li [[Parîs]], du qeymeqam hene, qismî qeymeqamekî îdarî "asayî" ye, ku di heman demê de qeymeqamê herêmê ye, beşek jî muxtarê polîsan (''préfet de police''), ku şefê polîsê herî bilind e, di heman demê de [[fermandarê sivîl]] li Parîsê [[herêma sivîl]] (''zone de défense de Paris''). Prefektê polîs jî li beşên [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] û [[Val-de-Marne]] wezîfeya xwe dike. Herêm û dezgeh jî şaredariyên bi mafên xwe yên bacê û meclîsên rasterast têne hilbijartin, bi rêzê ve ''[[Lijneyên Herêmî yên Fransa|conseil Régional]]'' û ''conseil général'' wek saziya herî bilind a biryardanê pêk tînin. Şaredarîya herêmê û meclîsa herêmê ji alîyê ''président du conseil régional'' ve tên birêvebirin; şaredariya beşê (li gorî [[Meclîsa wîlayetê]]) û meclîsa daîreyê ji aliyê ''président du conseil général'' ve tên birêvebirin. Dezgeha herî bilind a biryardanê ya şaredariyan meclîsek e (''konseil şaredariyê'') û [[şaredar]] (''maire'') ku ji aliyê wê ve hatiye tayînkirin, ku hem serokê meclîsê û hem jî serokê şaredariyê ye. birêvebirî. Li Parîs, Lyon û Marsîlyayê, ku şaredariyên wan bi meclîsên xwe yên rasterast hatine hilbijartin, li navçeyan hatine dabeşkirin, şert û mercên taybetî hene. Çar [[Wezaretên Frensî yên Derveyî|Dezgehên derveyî]] berê [[Kolonî|Koloniyên Fransî]] ne ku ji [[1946]] de xwediyê heman statuya wezaretên Fransaya Ewropî ne (''[[Fransa métropolitaine|metropole]])''. Ew parçeyên yekbûyî yên Komara Fransa (û bi vî rengî YE jî) ne. [[Herêmên li derveyî Fransa|herêmên îdarî yên derveyî]] [[herêmên girêdayî]] ne ku ew jî li derveyî YE ne. Ew jî mîna dezgehan têne rêvebirin û rûniştevanên fransî [[hemwelatî|welatî]] ne. Piraniya wan [[ewro]] bikar tînin, ji bilî [[Polinezyaya Fransî]], [[Kaledonyaya Nû]] û [[Giravên Wales û Futuna]] yên ku pereyê wan, [[Franka CFP]] hene. Fransa di heman demê de di [[Okyanûsa Hindî]] de çend giravên neniştecî yên bi navê [[Îles Éparses]] kontrol dike, ku ligel [[Adélieland]], îdiaya Fransa ya [[Antarctica]], [[Zimanê fransî]] pêk tînin. Herêmên Başûr. ==== Herêmên Fransayê ==== {{Gotara bingehîn|Herêmên Fransayê}} {{Nexşeya herêmên Fransayê|text=fgfdfgdg}} Ji sala 2016an ve, Fransa ji 18 herêman ({{bi-fr|région}}) pêk tê. ''Régions'' yên li Fransaya parzemînî jî di hundura xwe de jî gav bi gav wek [[département]], [[Arrondissement]], [[Cantone]] û [[Commune]] tê parve kirina perçeyên hîn biçûk. {{-}} ===== Heremên kevn ===== Ji sala [[1956]]an heta 1ê çileya [[2016]]an, Fransa ji 26 herêman pêk hatibû. Ji wan 21 li xakên Fransaya parzemînî bûn, yek girava [[Korsîka]] bû, û çar jî navçeyên ser deryayî bûn. {| | # [[Alsace]] # [[Aquitaine]] # [[Auvergne]] # [[Basse-Normandie]] # [[Bourgogne]] # [[Bretagne]] # [[Centre]] # [[Champagne-Ardenne]] # [[Korsîka]] (statuya taybetî) # [[Franche-Comté]] # [[Haute-Normandie]] | <ol start=12> <li>[[Île-de-France]] <li>[[Languedoc-Roussillon]] <li>[[Limousin]] <li>[[Lorraine]] <li>[[Midi-Pyrénées]] <li>[[Nord-Pas de Calais]] <li>[[Pays de la Loire]] <li>[[Picardie]] <li>[[Poitou-Charentes]] <li>[[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] (PACA) <li>[[Rhône-Alpes]] | [[Wêne:FranceRegionsNumbered.png]] | |} * '''Herêmên li ser deryayê''' jî ev in: {| | :23 [[Guadeloupe]] :24 [[Martinique]] :25 [[Guyanaya Fransî]] :26 [[Réunion]] | [[Wêne:Guadeloupe map.png|90px|Guadeloupe]][[Wêne:Martinique-Map.png|90px|Martinique]][[Wêne:French Guiana-CIA WFB Map.png|90px|Guayanaya]][[Wêne:Reunion-CIA WFB Map.png|90px|Réunion]] | |} == Siyaset == === Dewlet û siyaset === Navê [[Destûra Bingehîn|Destûra]] ya niha ya Fransayê [[Komara Pêncem]] ye û di referandûma 28'ê Îlona 1958'an de hat qebûlkirin. Wê pozîsyona [[birêvebir]] li hember qanûndanêr xurt kir û diyar dike ku Serokkomar dê bi hilbijartina rasterast ji bo wezîfeya 5 salan were tayîn kirin (di 2001 de ji 7 salan hate guhertin). Hilbijartina serokomariyê di du tûran de pêk tê. Ger di tûra yekem de ti berbijarek ji sedî 50&nbsp;detir dengan nestandibe, her du namzedên sereke di gera duyem a hilbijartinan de tên cem hev. Desthilatên berfireh ên serokomar divê îstiqrara desthilatdariya dewletê û hebûna dewletê misoger bike. Di nav hêzên herî girîng de mafê bangeşeya referandûmên biryardar û hilbijartinên nû yên Meclîsa Neteweyî ye. Her wiha serokkomar [[Serokwezîrê Fransa|Serokwezîr]] û wezîrên din tayîn dike, [[fermandarê bilind]] yê leşkerî ye û ew e ku peymanên navneteweyî îmze dike û li ser bi cîhkirina [[Çekên nukleerî yên Fransa|çekên navokî]]. Zêdebûna desthilatên serokomar, hilbijartina serokatiyê ji hilbijartinên parlamenê girîngtir kiriye û ji ber vê yekê rêjeya beşdariyê ji bo hilbijartina serokomariyê zêdetir e. Parlamena Fransayê ji [[Sîstema dudûr|du odeyan]], [[Meclisa Neteweyî ya Fransa|Meclisa Neteweyî]] (''les députés de l'Assemblée nationale'') û [[Senatoya Fransayê|Senato]] (''Sénat'') , bi giştî 925 endam. 577 endamên Meclisa Neteweyî ji bo heyamên 5 salan bi hilbijartinên rasterast li herêmên hilbijartinê yên yek-endam têne destnîşankirin. Meclîsa Neteweyî bijardeya hilweşandina hikûmetê bi pêşniyara bêbaweriyê heye. Nîvê 348 senatoran (''les senators'') li [[Senatoya Fransa|Senata]] (''Sénat'') her sê salan carekê ji bo heyamek şeş salan têne tayîn kirin. Senator xwedan hêzek tixûbdar in û Meclîsa Neteweyî her gav gotina dawî heye heke di navbera her du odeyan de lihevnekirin hebe ji bilî mijarên destûrî. Hikûmet li ser rojeva Meclîsa Neteweyî xwedî bandorek xurt e. Jiyana siyasî ya Fransayê di van dehsalên borî de heya "hilbijartinên parlamanî yên 2017an" bi polarîzasyonek di navbera du komên siyasî de hate nişandan: çep li dora [[Partiya Sosyalîst (Fransa)|Partiya Sosyalîst]] û rastgir li dora [[Civîna ji bo komara|RPR]] û şûngirê wê [[Yekîtiya Tevgera Gel|UMP]]. Partiya rastgira tund FN (''[[Eniya Neteweyî (Fransa)|Eniya Neteweyî]]'' "bêtir qanûn û nîzam" û polîtîkayeke tund a koçberiyê diparêze û ji destpêka salên 1980-an vir ve nêzî ji sedî 15&nbsp; dengdana di hilbijartinan de. Partiyê di salên dawî de li Parîsê jî grevên mezin organîze kiribû. Di gulana 2012 de, sosyalîst [[François Hollande]] piştî [[Nicola Sarkozy]] bû serokê Fransa. Selefê wî yê kevneperest Sarkozy di sala 2007 de hat ser desthilatê. Di sala 2017an de, Serokomar François Hollande bû serokê yekem yê di dema Komara Pêncem de ku ji nû ve nehat hilbijartin. [[Emmanuel Macron]] di [[Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022|Hilbijartina Serokatîya Fransa 2022 de.]] Macron di 20 salan de yekem serokê Fransa bû ku ji nû ve hate hilbijartin. === Parastin === [[Serfermandarê Bilind]] yê berevaniya Fransî [[Serokê Komara Fransa|Serokê Komarê]] ye. Di bin destê wî de, hikûmet û Wezîrê Parastinê berpirsiyariya siyasî ya parastinê ye. Parastin ji van pêk tê: * [[Hêzên Çekdar ên Fransa]] (''Forces armées françaises''), bi serokatiya Serfermandarê Parastinê (''le Chef d'état-major des armées''), ku [[Hikûmet]] Şêwirmendê leşkerî û berpirsê operasyon û amadekariya hêzên çekdar. * Karên Materyalên Parastinê (''Direction Générale de l'Armement'') * Rêvebiriya Parastinê (''Sekretariatiya Giştî pour l'Rêveberiyê'') Fransî [[hêza parastinê]] ji çar [[şaxên parastinê]] [[armé]] (''Armée de Terre''), [[Nationale Marine|derya]] (''Neteweya Deryayî') pêk tê. ') , [[hêza esmanî]] (''Armée de l'Air'') û cendirme (''Cendirme Nationale''). Li kêleka hêzên çekdar, xizmeta bijîjkî ya hêzên çekdar (''Service de Santé des Armées'') û xizmeta sotemeniyê ya hêzên çekdar (''Service des Essences des Armées'') pozîsyoneke serbixwe û berfireh a şaxê digirin. Hêzên Çekdar ên Swêdê ji sala 2001ê ve artêşeke profesyonel e. Ew ji 347&nbsp;903 [[Leşker (leşkerî)|leşkerên]] li ser erka çalak û 81&nbsp;229 [[karkerên sivîl]]a (2003) pêk tê. Ji bilî vê, leşkerên rezerv jî hene. Li Fransayê robotên bejayî yên bi çeka nukleerî, robotên hewayê û robotên binavderyayî hene. Bi giştî, hêzên çekdar ên Fransî nêzî 350 serikên nukleerî hene. Fransa dewleta çaremîn bû ku [[Çekên wêrankirina girseyî yên Fransa|çekên navokî]] bi dest xist. Hin ji zanyarên welêt li ser [[Projeya Manhattan]] xebitîn, ku Fransa dest pê kir ku cebilxaneya xwe ya nukleerî pêş bixe. Di destpêkê de Fransa hewl da ku bi Îtalya û Almanyaya Rojava re çekên navokî çêbike, lê [[Charles de Gaulle]] dixwest ku cebilxaneya Fransa bi tevahî têra xwe bike. Yekem ceribandina nukleerî li Cezayîrê di [[1960]] de pêk hat. Piştî serxwebûna [[Cezayir]]ê, Fransa dest bi ceribandina çekên xwe yên nukleerî li Polînezyaya Fransî kir. [[Lejyona Biyan|Lejyona Biyaniyan a Fransî]] ji aliyê keyê [[Louis Philippe I yê Fransa|Louis Philippe]] ve di sala 1831 de hate damezrandin da ku ji Swîsre û Alman [[Mercenas|mercên]] yên ku li Parîsê mane bi şandina wan xilas bibin. ji Cezayirê re ji bo piştgiriya artêşa fransî li wir. Lêbelê, di rewşa îroyîn de, Legion yekîneyek elît a hêzên çekdar ên Fransa ye, her çend hîn jî hin kevneşopiyên kevn hene: leşkerên di Lejyonê de sond dixwin ji Lejyon bi xwe, ne bi Komara Fransa.<ref>{{Webref. |title=Lejyona biyanî ya Fransî|url= https://www.youtube.com/watch?v=jiYX1ngjjCo|Dîroka dakêşanê=2021-10-08|ziman=ku|date=27.1.2019|weşanger=Dîroka Hêsan} }</ref>. ==== Artêşa Fransa ==== [[Wêne:Photo des troupes de marine.jpg|thumb|Hêzên deryayî bi [[FAMAS]] di destan de dimeşin]] * Yekîneyên şer: 70 [[tabûr]], her wiha 2 [[tabûr]] di [[Tûgaya Frensî-Almanî]] * Yekîneya parastinê: 18 [[tabûr]]s Personelên leşkerî yên artêşê ji 131&nbsp;039 leşkeran pêk tê. ==== Deryayî ==== * Yekîneya şer a li ser rûyê erdê: 72 keştî, 12200 deryavan * Yekîneya keştiyên binê avê: 10 keştiyên binê avê, 3 hezar û 800 deryavan * Balafirgeha deryayî: 152 balafir, 6800 deryavan * Hêzên piyade yên deryayî: 1&nbsp;700 leşker Personelên leşkerî yên hêzên deryayî ji 44&nbsp;595 leşker û deryavanan pêk tê. ==== Hêza Hewayî ==== [[Wêne:Bastille day flyover.4264-crop.jpg|thumb|Pêşandana hewayî li Parîsê di [[Roja Netewî ya Fransa|Roja Neteweyî]]]] * Hêzên Hewayî yên Stratejîk (Hevgirên Nukleerî): 90 balafir, 2&nbsp;300 leşker * Hêzên hewayî: 310 balafir, 5&nbsp;900 leşker * Balafirên veguhestinê: 100 balafir * Nêçîrvanê Baregeha Esmanî: 5&nbsp;300 leşker ==== Cendirme ==== Cendirmeyan berî her tiştî li gundan û li bajarên biçûk wek hêzeke polîsan tevdigere; li bajarên mezin la [[Polîsê Neteweyî]] heye. Wezîfeyên cendirmeyan wek yên îtalî [[Carabinieri]] û spanyolî [[Guardia Civil]] ne. Cendirmeyên herêmê di sala 2008an de ji 1&nbsp;124 qereqolên cendirmeya herêmî, 370 taqên acîl, 271 dewriyeyên kûçikan, 92 yekîneyên sûcên wîlayetê, 383 yekîneyên sûc, 14 yekîneyên helîkopteran, 7 dewriyên polîsê çemî, 26 9 nobedarên polîsên deryayî, 26 nobedarên trafîkê yên polêsên deryayî pêk dihat. 136 baskên polîsên trafîkê û 37 yekîneyên taybet ên sûcên ciwanan. Cendirmeyên gerok di sala 2008 de ji 123 [[squadron]]s pêk dihat. Li herêma Parîsê yekîneyeke cendirme ya jortir a gerok heye, di 6 tabûran de 4 hezar polîs, tabûra zirxî ya cendirme û yekîneya taybet a cendirmeyan jî di nav de ne. Di sala 2006an de cendirmeyên Fransî nêzî 105&nbsp;hezar karmend bûn. Ji van 103&nbsp;000 leşker û 2&nbsp;000 jî karmendên sivîl bûn. ==== Xizmeta tenduristiyê ==== [[Wêne:French medical VAB dsc06843.jpg|thumb|Wesayîta şer a xizmeta bijîjkî.]] Xizmeta bijîjkî, ''service de santé'', şaxeke parastinê ya taybet e di nav hêzên çekdar de. Ew di nav tiştên din de pêk tê: * 9 nexweşxaneyên hînkirinê * 1 navenda tenduristiyê * 2 dibistan * 4 navendên lêkolînê Karmendên dezgeha tenduristiyê ji 12&nbsp;431 kesan pêk tê û ji wan 7&nbsp;559 leşker in. ==== Xizmeta sotemeniyê ==== Karmendên servîsa sotemeniyê ji 2&nbsp;444 kesan pêk tê û ji wan 1&nbsp;255 personelên leşkerî ne. === Têkiliyên Navneteweyî === {{Gotara bingehîn|Mîsyonên dîplomatîk ên Fransa}} Yekem mîsyona dîplomatîk a Fransayê di sala 1522 de dema ku şandeyek şand [[Swîsre]] hate damezrandin. Îro, Fransa xwediyê tora duyem a herî mezin a balyozxaneyên cîhanê ye, ku tenê [[Amerîka]] jê derbas dibe. Tevî hilweşandina desthilatdariya kolonyal a Fransayê piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa lîstikvanek navneteweyî ya girîng dimîne. Welat yek ji pênc endamên daîmî yên [[Encûmena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]], endamê [[G7]] û herwiha endamê damezrîner ên [[NATO]], [[OECD]] û [[Ewropa ye. Yekîtî]]. ==== Rêxistinên navneteweyî ==== Fransa di nav yên din de endam e: * [[OECD]] * [[Yekîtiya Ewropayê]] * [[NATO]] * [[Hevkariya Schengen]] * [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkarî li Ewropayê]] * [[Konseya Ewropayê]] * [[Yekîtiya Latînî]] *[[G7]] == Demografîk == [[Wêne:Lyon vue depuis fourviere.jpg|thumb|Lyon piştî paytext Parîsê duyem bajarê herî mezin ê Fransayê ye.]] Taybetmendiya Fransa bi wê yekê ye ku ji çend welatên cîranên xwe, wek Brîtanya Mezin û Almanya, pir zûtir [[veguhertina demografîk]] derbas bûye, ku, di nav tiştên din de, bû sedem ku welat ji bo demek dirêj xwedan nifûsa herî mezin li Ewropayê be. Lê di sedsala 19an de, dema ku nifûsa Ewropayê du qat zêde bû, Fransa hema hema bi nîvî zêde bû. Berevajî gelek welatên din ên Ewropî, koçberiya berbi DY ne girîng bû û Fransa demek dirêj bû welatê koçberan. Şerên cîhanê, berî her tiştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem]], di pîramîda nifûsa welêt de xelekek kûr xist. Piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], xweşbînî bilind bû û zarokbûn bi asîman bilind bû; serdemek ku bi gelemperî jê re "le Baby Boom" ("[[baby boom]]en" tê gotin. Piştî wê yekê, bûyîna zarokan hinekî daket, heya ku dor hat ku nifşa mezinbûna zarokan ji xwe re bibe xwedî zarok. Di van demên dawî de, mezinbûna nifûsa xwezayî ji çend welatên cîran xwedan pêşkeftinek erênîtir e. Digel vê yekê, ji ber ku nifşa pitikan teqawid dibe, welat bi karekî dijwar re rû bi rû dimîne. === Bajarên mezin === Deh bajarên herî mezin ên Fransa ev in (niştecîhên 2012, tevî derdor):<ref>{{Jêder-malper |url=http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2022-07-27 |roja-arşîvê=2015-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150225034939/http://insee.fr/fr/ffc/tef/tef2015/T15F014/T15F014.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> # [[Parîs]] 12,3 mîlyon # [[Lyon]] 2,3 mîlyon # [[Marsîlya]] + [[Aix-en-Provence]] 1,7 mîlyon # [[Toulouse]] 1,3 mîlyon # [[Piçûk]] 1,2 mîlyon # [[Bordeaux]] 1,1 mîlyon # [[Nice]] 1 mîlyon # [[Nantes]] 0,9 mîlyon # [[Strasbourg]] 0,8 mîlyon # [[Rennes]] 0,7 mîlyon Bajarên sereke an girîng ên çandî yên Fransa ev in: [[Ajaccio]], [[Amiens]], [[Angers]], [[Bastia]], [[Besançon]], [[Brest, Fransa|Brest]], [[Caen]], [[Cannes]], [[Clermont-Ferrand]], [[Dijon]], '''[[Grenoble]]''', [[Le Havre]], [[Lens, Pas-de-Calais|Lens]], [[Limoges]], [[Metz]], '''[[Montpellier]]''', [[Nancy]], [[Nîmes]], [[Orléans]], [[Pau]], [[Perpignan]], [[Poitiers]], [[Reims]], '''[[Rouen]]''', '''[[Saint-Étienne]]''', '''[[Toulon]]''', [[Tur]]. Binêre jî: [[:Kategorî:Lîsteya bajarên Fransa]] === Ziman === [[Wêne:Langues de la France.svg|thumb|Nexşeya ziman û zaravayên herêmî yên Fransayê.]] {{Gotara bingehîn|Zimanê fransî|Zimanê Fransî}} Nifûsê Fransayê di [[1ê kanûna paşîn]] [[2008]]an de yên bi welatên [[ser deryayî]] ve wek 64.473.140 tê texmîn kirin.<ref>[http://www.insee.fr/fr/ffc/pop_age4.htm Bilan démographique 2007 : des naissances toujours très nombreuses]</ref> Ew ji [[Almanya]]yê şunda duyem mezintir welata [[YE|Yekitiyê Ewropayê]] ye. Ew ji sedî 13ê (% 13) YE bi tenê pêk tîne ye. Payîna dirêjahiya jiyanê yê di Fransayê de bo mêran 76,7 sal, bo jinan jî 83,8 e. Piraniya fransî (% 88) bi fransî wekî zimanê xwe yê dayikê diaxivin, ku ew jî zimanê fermî yê Fransa ye. Zimanên herêmî yên girîng ev in, [[Oksîtanî]] ([[Provensal]]), Korsîkî, [[Franko-Provensal]], [[Bretonî]], [[Zimanê ketelanî|Ketelanî]], [[Baskî]], [[Zimanê holendî|Holendî]] (Flamî) û [[Alsatî]] (zaravayê almanî). [[zimanê koçberan]] ya herî mezin [[erebî]] ye, bi taybetî zaravayê bakurê rojavayê Afrîkayê ku wekî [[Erebî Maghre]] tê zanîn. Li herêmên Fransî cûrbecûr [[Zimanên Polînezî]], [[Zimanên Arawak]] an [[Zimanên Krêolî]] tên axaftin lê zimanê Fransî tenê zimanê fermî ye.<ref><nowiki><ref>{{Cite web|title=Erdnîgarî Niha! Fransa|url=</nowiki>https://www.youtube.com/watch?v=g0QrBphsioM&list=PLR7XO54Pktt-h8T-dtr4MXy0_MpbWukHW&index=16%7CDîroka dakêşanê=2021-10-07|ziman=ku|weşanger=Cografya Niha!} <nowiki></ref> Di gulana 2021ê de, Serokomar Macron soz da ku piştgirî bide zimanên hindikahiyên neteweyî, lê pêşnûmeqanûnek ku destûrê dide bikaranîna van zimanên hindikahiyan wekî zimanê perwerdehiyê li dibistanan red kir. Dadgeha Bilind a Fransayê jî ji bo vê yekê nîqaş kir û serî li makezagonê da ku tenê zimanê fermî yê dewletê Fransî ye. Di dibistana fransî de, [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] bi gelemperî yekem zimanê biyanî ye (ne mecbûrî ye, lê ji sedî 90&nbsp; xwendekaran Îngilîzî hildibijêrin) û piraniya xwendekar [[Spanî]], [[Almanî]] an [[Zimanê îtalî|Îtalî]] dixwînin. Wekî zimanê sêyem, ku di nav wan de Spanî ya herî berbelav û Almanî ya duyem a herî gelemperî ye. === Dîn === {{Gotara bingehîn|Dêra Katolîk a Romayî li Fransa}} Di sala 2009 de ji sedî 64&nbsp;ji nifûsê [[Dîra Katolîk a Romayê|Katolîk]], ji sedî 4 [[Îslam|Misilman]], ji sedî 3&nbsp; [[Protestan]] bûn. Ji sala 1905an vir ve, Fransa xwediyê qanûnek e ku dêrê û dewletê ji hev vediqetîne û ku [[azadiya olî|azadiya olan]] nas dike. Demek dirêj, Dêra Katolîk bandorek girîng li ser jiyana civakî ya fransî kir. Li Fransayê, [[Keşe|jiyana rahîb]] pêş ket û katedralên [[Sedsalên Navîn|sedsalên navîn]] yên wî welatî abîdeyên hêz û pozîsyona navendî ya Dêra Katolîk in. Piştî şerên olî yên bi xwîn, Protestanênbiransî ([[Huguenot]]) bi [[Edîktê Nantes]] [[1598]] azadiya olî bi dest xistin. Di [[sedsala 17an]] de, key û dîwan zilamên dêrê xistin xizmeta xwe: [[Armand-Jean du Plessis, duc de Richelieu|Kardînal Richelieu]] û Mazarin çarenûsa welêt rêberî kirin. [[Şoreşa Fransî]] li dijî Dêrê û hem jî li dijî komên din ên xwedî îmtiyaz derket. Di bin [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] de, helwesta Protestanan xurt bû. Piştî şerên dêrê, [[1905]] têkiliyên di navbera dêrê û dewletê de qut bûn. Fransaya nûjen bi giranî [[civaka laîk]]bûyî ye. Nêzîkî 3 ji sedî yê niştecîhan (bi piranî Afrîkaya Bakur) xweyê [[Îslam]] didin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon">Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon</ref> Li gorî statîstîkên 2020, olên sereke yên Fransa Xiristiyanî, Îslam, Cihûtî û Bûdîzm bûn. Hejmara ku ne aîdî tu oleke rêxistinkirî ne ev e {{Nowrap|20,830,000}}.. == Çand == [[Wêne:Produits régionaux - photo CPPR.jpg|thumb|Penîr, sosîs, şerab û xwarinên din ên fransî. [[Pêjgeha fransî]] cîhanê navdar e.]] Fransa hezar sal e welatekî çandî yê pêşeng e. Pêşveçûn dewlemend û di heman demê de yekreng bû, ku nehiştiye ku nûbûnên wêrek berdewam di hemî warên çandê de pêk werin.<ref name="Alla Världens Länder 2000 Bonnier Lexikon"/> * [[Dîroka Hunerê ya Fransa]] * [[dîwarê Aubusson]] * [[Tapestry]] * [[Lîsteya katedral, dêr û keşexaneyên Fransayê]] * [[Karîkatorên franko-belçîkî]] * [[Mîmariya fransî]] * [[Fîlma fransî]] * [[Wêjeya fransî]] === Çanda gelêrî === Fransî [[çanda gelerî]] bingeha wê di [[Galîk]] de ye ku bandora wê piştî dagirkirina ji, wek nimûne, [[Empiremparatoriya Roma|Rom]], [[Frank]], [[Alman]] û [[Vîkîng]]. Bi ser de, hindikahiyên çandên ne-asîmîlebûyî hene, wek mînak [[Bask (gel)|Bask]], Breton û [[Alman]]. Ev cûdahiyên berbiçav di navbera bakurê Fransa bi [[Kelt]] û bandorên Almanî de dide, û başûrê ku ji hêla çanda Deryaya Navîn ve tête diyar kirin, welat dikare li gorî vexwarin, şerab li başûr, [[cider]] li bakurê rojava û [[birra]] li bakurrojhilat . Li başûr, bêtir karakterek Romayî heye, ku ji bo nimûne, di sêwirana xaniyan û çandiniya zeytûnan de diyar dibe. Li bakur bêtir têkiliyek almanî heye, ku di cûreyên çandiniyê de tê dîtin û ku ew di dereceyek mezintir de li şûna [[rûnê zeytûnê]] [[rûn]] bikar tînin. Lêbelê, Roma, bi hêmanên Keltî, ji bo çanda gelêrî ya Fransî yekreng e, mînakên vê yekê çandiniya genim, kevneşopiya dêrê, adetên cejnê û qanûnên Romayê ne. === Spor === [[Wêne:TourDeFrance 2005 07 09.jpg|thumb|[[Tour de France]].]] * [[Tîma futbolê ya mêran a neteweyî ya Fransa]] * [[Şîva werzişê]] * [[Parkorman|Parkour]] * [[Skateboard]] * [[Tour de France]] * [[Prix d'Amérique]] û [[Civîna Zivistanê ya Fransî]] == Aborî û binesazî == [[Wêne:Champagne vineyard and Church.jpg|thumb|Fransa yek ji mezintirîn hilberînerên şerabê li cîhanê ye.]] [[Wêne:A380-a.jpg|thumb|Balafira [[Airbus A380]] li Parîsê 2005 li pêşangehê ye.]] Jiyana karsaziya Fransî piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bi bingehîn struktûrê xwe guhertiye. Berê çandinî pîşesazîya sereke bû, lê îro tenê ji %7ê nifûsê kar dike, lê ji %30 di pîşesaziyê de û ji %60 jî di sektora xizmetguzarî de kar dikin. Fransa bûye yek ji welatên pîşesazî yên pêşeng ên Ewropayê ku hilberîna teknolojiya bilind di pêş de ye, hinekî jî wekî encama rêveberiya hikûmetê ya bihêz di serdema piştî şer de. Di çarçoveya hevkariya Ewropî de, Fransa ji damezrandina Yekîtiya Komir û Pola [[1952]] ve ajotiye. Cûdahiyên herêmî yên mezin hem di warê çandinî û hem jî di pîşesaziyê de hene, û bextewariya aborî bi rengek neyeksan tê dabeş kirin. Li rojhilatê xeta ji [[Le Havre]] li ser Kanala Manşê heya Marsîlya li başûrê Fransa (bi navê [[Le Midi]]) piraniya pîşesaziyê û standardek jiyanê ya bilind tê dîtin; li beşên xizan ên navendî û başûrê rojavayê welêt, karsazên piçûk, pîşesaz û cotkarên piçûk serdest in. Lêbelê, gelek Fransî ji kontrola navendî ya bihêz a ji Parîsê nerazî ne û vê dawiyê hewldan hatin kirin ku hilberînê biguhezînin û navendên nû ji bo mezinbûna aborî ava bikin. Çandiniya ku demeke dirêj bêaqil bû, niha bi giranî mekanîze ye û cotkariya mezin tê destpêkirin. Tenê ji 1/3 ê herêmê tê çandin, avhewa û ax xweş e û Fransa yek ji hilberînerên çandiniyê yên Ewropa û cîhanê ye. Hilberîna zêde dibe sedema pirsgirêkan û pêşbaziya mezin a li bazara [[Yekîtiya Ewropî|YE]] bû sedema nerazîbûnên tund ên cotkarên fransî yên hêrs. [[Genim]] li hilberîna dexl serdest e, lê [[misir]], [[ceh]] û [[ceh]] jî têne çandin. Berhemên din ev in [[kartol]] û [[şekir]], [[fêkî]] û [[sebze]] ([[Normandî]] û [[Brîtanya]], [[Geliyê Loire]], [[Provence]]). Wekî hilberînerek [[şerab]], Fransa bi gelek herêmên şerabê re pêşeng e ([[Bordeaux]], [[Bourgogne]], [[Beaujolais]], [[Roussillon]], [[Champagne]]). Çandiniya heywanan (Brîtanya, Normandiya û herêmên çiyayî) goşt û şîrên bi kalîte peyda dike. Masîgirên Atlantîk û Deryaya Bakur girîng in. Taybetmendiyek çandiniya îsotê li perava rojava ye. Pîşesaziya kevneşopî ya hesin û pola ya fransî li bakur û bakur-rojhilat li ser bingeha maden û kana komirê ya herêmê bû. Li vir, krîza pola ya navneteweyî bi giranî ketiye û kanî û hesinkaran kar kêm kirine an jî hatine girtin. Ji bilî madenê hesin, [[boksît]] tê derxistin (mîneralê bi navê bajarê Les Baux li Provence hatiye binavkirin); Fransa li Ewropayê hilberînerê sereke yê baksît e, ku di hilberîna alûminyûmê de tê bikar anîn. Hin neft û gaza xwezayî (li başûrê rojava) û gelek [[hêza hîdro]] heye. Li Fransayê dora çil santralên nukleerî hene (piranî li Ewropayê). Li Saint-Malo li Brittany kargehek mezin a tîrêjê hate çêkirin. Li kêleka endezyariyê (keştiyan, çêkirina otomobîlan), berfirehkirina hilberîna teknolojiya bilind (balafir, telekomunîkasyon û elektronîkên din) û pîşesaziya kîmyewî, pîşesaziyên kevneşopî û hilberên pîşesaziyê pozîsyonek bihêz diparêzin (xwarin, cam û porselen, tekstîl û tiştên modê, bîhnxweş û kozmetîk). Tûrîzm xwedî girîngiyeke mezin a aborî ye; dora 30 milyon tê çaverêkirin. serdanên biyanî her sal (di nav yên din de diçin Parîsê, kelehên Geliyê Loire, seyrangehên deryayê yên li ser Riviera (Frensî Côte d'Azur, "Azure Coast") û seyrangehên werzîşên zivistanê yên Alper. Pêjgeha kevneşopî ya fransî bala gelek geştiyaran dikişîne. Fransa dikare wekî aboriyek berbiçav a tevlihev (''économie mixte'') were pênase kirin<ref>https://fr.wikipedia.org/wiki/Économie_mixte</ref> ku di aboriyê de xwedî rêjeyek bilind a xwedîtiya giştî ye, yek ji ya herî bilind di [[OECD]] de. Aboriya Fransa yek ji wan ên herî pêşkeftî yên cîhanê ye û bi tundî li ser [[teknolojiya bilind]] ye. Piştî [[DYA]], [[Çîn]], [[Japon]] û [[Almanya]] li cîhanê pêncem mezintirîn tê hesibandin. Li gorî [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanî]], di sala 2003 de, Fransa piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya, Japon û [[Çîn]] di cîhanê de pêncemîn îxrackarê herî mezin ê bazirganiyê bû û piştî Dewletên Yekbûyî, Almanya û Chinaîn jî çarem îtxalkarê herî mezin bû. Li gorî [[OECD]], di 2003 de Fransa li pêş Dewletên Yekbûyî û [[Belçîka]] xwedan para herî mezin a veberhênana biyanî bû (wek sedî tê hesibandin). Bi bernameya xwe ya [[navokî]] re, Fransa di heman demê de welatê herî bilind ê xwebexşînê ye li [[Ewropaya Rojava]] û yek ji heft welatên herî pîşesazî yên cîhanê ye ku herî kêm karbondîoksît hilberîne. Ji ber vê yekê standarda jiyanê li Fransayê pir bilind e. Aboriya Fransî bihevrebûna aboriya bazarê û destwerdana hukûmetê ya bihêz lê kêm dibe. Qadên mezin ên axa berdar, karanîna [[teknolojiya]] nûjen û subvansiyonên li hev kirin ku Fransa bikin neteweya pêşeng [[cotanî]] ya Ewropaya Rojavayî. Aboriya Fransa, piştî windakirina [[Cezayîr]] di [[1960]] de jî, di cîhanê de yek ji bihêztirîn e. Fransa di heman demê de xwediyê [[pîşesaziya fezayê]] pêşeng e û yek ji du neteweyên Ewropî ye ku xwediyê [[porta fezayê]] ya neteweyî ye - ya din jî [[Esrange]] li Swêdê ye. Dewleta Fransa xwediyê beşeke mezin ji [[binesaziya]] welat e û xwediyê sereke yê çend şirketên [[rêhesin]], [[elektrîk]], [[firevanî]] û [[telekomunîkasyon]] ye. lê ji destpêka salên 1990'î ve bi awayekî zêde kontrola xwe li ser van sektoran azad kiriye. Dewlet par bi perçe pişkên xwe yên li şirketên fransî yên wekî [[France Telecom]], [[Air France]] û di [[sîgorte]]yên din, [[Leşkerî|berevanî]] û [[banke]] de firot dikan. Fransa [[ewro]] bi 10 endamên din re [[1'ê Çile]] [[1999]] dest pê kir û di destpêka [[2002]] de, pereyên û notên ewro bi temamî şûna [[Franka Frensî]] danî. Ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Fransa gav bi gav hem ji hêla siyasî û hem jî ji hêla aborî ve nêzikî Almanyayê dibe û her du welat bi gelemperî di nav [[Yekîtiya Ewropayê]] de wek duya pêşeng a entegrasyona Ewropî têne hesibandin. Fransa salane 79 mîlyon [[Geştyarî|tûrîst]] dikişîne, ku ev yek ji ya ku li wî welatî dijî bi girîngî zêdetir e, ku ew dike cihê geştiyariyê yê herî populer ê cîhanê li pêş [[Spanya]] (51,7 mîlyon) û [[DYA]] (41,9 mîlyon) li gorî [[Rêxistina Tûrîzmê ya Cîhanê]] (WTO). Tûrîst ji hêla bajarên bi eleqeya [[çandî]] mezin, seyrangehên serşuştinê û ski, dîmenên îdylîk û metropolên cîhanê [[Parîs]] dikişin. === Pêşketina aborî ji salên 1990î ve === Fransa di sala 1999an de tevlî ê sîstema refahê ya welat ji bo dewletê buha bû, ev jî tê wê maneyê ku welat neçar ma ku di çarçoveya qaîdeyên EMU de bimîne. Dewlet neçar ma ku deynan bigire da ku kêmasiyên butçeyê bigire, ev yek jî dibe sedem ku deynê derve carinan digihîje du ji sê parên GDP ya welat. Vê yekê di mezinbûna aboriyê û jûreya tevgerê ya hikûmetê de pirsgirêk çêkir. Di salên 1990î de, bi saya bazara navxweyî ya Yekîtiya Ewropayê, bazirganiya derve li Fransayê geş bû. Wê demê hinardekirin ji îthalatê mezintir bû. Lêbelê welat ji salên 2000an vir ve ji hinardekirinê bêtir îthalat wergirtiye ku di nav tiştên din de, girêdayîbûna bi hinartina petrolê. Îxalata mal û karûbaran ku ji sedî 1994'an de 21% û di sala 2010'an de jî %28 bû.<ref>http://www.globalis.se/Laender/Frankrike/(show)/indicators/(indicator)/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }} 587 hat standin 2014-04-07</ref> Di heman demê de, hinardekirina mal û karûbaran ku ji sedî 22% û 25% ji GDP ya welêt tê pîvandin.<ref>http://www.globalis.se/ Laender/Frankrike/(nîşan bide)/nîşandan/(nîşandan)/586, hatiye standin: 07-04-2014</ref> Dema ku Fransa di sala 1999an de beşdarî EMU bû, GDP-ya wan 1.4 trîlyon dolar bû û di sala 2012an de, GDP gihîştibû 2.6 trîlyon $, ku di GDP-ê de% 86 zêde bû. Di sala 2005 de, îndeksa di civaka karsaziya fransî de ji 104.8 daket 102.2,<ref>Lundin, Tomas, svd.se, https://www.svd.se/0-fakta-krissiffror-duggar-tatt-over- europa , 2005-04-30, hatiye standin: 2014-05-12</ref> û hinardekirina Fransî di hemû sektoran de ji bilî aliyê xwarinê kêm bû.<ref>Rosin, Björn Erik, svd.se, https://www.svd{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2024 }}. binêre/stort-upsving-for-fransk-economie, 2006-09-04, hatiye standin: 2014-05-12</ref> Lêbelê, welat di heman serdemê de baş bû, lê tevî vê yekê, GDP-ya welat bû duyem a herî kêm. di 2005 de li Herêma Ewroyê. Di sala 2007’an de li Fransayê aborî careke din xera bû û di sala 2008’an de ji ber krîza darayî ya li welatên Ewropa û cîhanê careke din welat ketibû ber paşketinê. Li welêt bêkarî zêde bû û pîşesaziya otomobîlan a Fransayê xirab bû. Paşê hikûmetê di veberhênanên di sektora giştî de, piştgirî ji bo pîşesaziya otomobîlan û bihuştên bacê û deynên bank û pargîdaniyan veberhênan kir. Di sala 2009 de, aboriya Fransa ji sedî 2,7 kêm bû, lê di dawiya salê de mezinbûn berevajî bû û di sala 2010 de GDP ji sedî 1,5 zêde bû. Lêbelê, aborî ji ber sistbûna aboriya cîhanê zêde mezin nebû. Di hilbijartinên serokatiyê yên sala 2012an de, Fransa gelek xebitî ku kêmasiya bûdceya xwe bigihîne sînorê Yekîtiya Ewropayê ji sedî 3. Mezinbûna wan bi qasî %0,4 kêm bû û deynê neteweyî jî ji %90ê GDP bû. Ji ber vê yekê ji bo Fransa girîng bû ku mezinbûna welêt zêde bike û deynê neteweyî kêm bike. [[François Hollande]] ji bo dewlemendan, karsazên mezin, bank û şîrketên petrolê, ku wî di hilbijartinan de bi ser ket, polîtîkayeke hişkbûnê bi bacên bilindtir pêşniyar kir.<ref>Küchler, Teresa, SvD, Francois Hollande ji dewlemendan bistînin, https :// www.svd.se/francois-hollande-ska-ta-fran-de-rika, hatiye standin: 2014-05-06</ref> Di sala 2013’an de ji bo aboriya Fransa hîn jî pirsgirêk hebûn. Hilberîna otomobîl, pola û elektronîk (ku li Fransayê çavkaniyên sereke yên îxracatê ne) ji bo wan bihatir bû ji Asya û yên mayî yên Ewropayê. Ev bû sedema kêmbûna hinardekirinê. Di sala 1999 de, Fransa %7 ji hinardekirina cîhanî pêk dihat, lê di sala 2013 de ew daket %3.<ref>https://www.svd.se/frankrike--det-storsta-hotet-mot-euron, 2013- 01 -11, hatiye standin: 2014-05-13</ref> Di 2014 de, mezinbûna GDP hema hema nayê guhertin.<ref>Parîs TT-Reuters, svd.se, https://www.svd.se/trog-tillvaxt-i-eurozonen, hatiye wergirtin: 2014-05-15</ref> === Binesazî === ==== Veguhastin ==== [[Wêne:Viaduc de la Rague et TGV (2014).JPG|thumb|Trêna bilez a TGV li başûrê Fransayê.]] Firokeya herî mezin a Fransa [[Air France]] ye, ku difire cihên li Fransa, Ewropa û yên din ên cîhanê. Mezintirîn [[balafirgeha]] [[Balafirgeha Parîs-Charles de Gaulle]] li derveyî [[Parîs]] ye. Balafirgeh yek ji mezintirîn li [[Ewropa]] û xalek danûstendinê ya girîng e. Trafîka trênê baş pêşkeftî ye û li ser gelek rêgezan bi hewayê re pêşbaziyê dike. Trafîk nayê verastkirin (her çend pêşniyarên weha hene) û di serî de ji hêla dewletê ve tê xebitandin [[SNCF]]. Trêna bilez [[TGV]] li ser rêyên wekî [[Parîs]]-[[Lyon]] populer e. Trên ji Parîsê diçin bajarên din ên Ewropî yên wekî [[London]] û [[Bruksel|Brûksel]]. Di dîrokê de, Parîs ji bo [[Orient Express]] jî yek ji stasyonên navendî bû. Fransa yek ji mezintirîn toreyên rê li cîhanê ye. Ev bi qasî 800&nbsp;hezar kîlometir e ku 7100 kîlometre [[otoban]] ye. Piraniya otobanên Fransayê, bi kîlometreyan, otobanên bi bacê ne. Ev rê ji aliyê hikûmetê yan jî şîrketên taybet ve tên xwedîkirin û xebitandin. Di dawiya salên 1990an û destpêka salên 2000-an de, dewleta Fransa hêdî hêdî xwedîtiya xwe li van pargîdaniyan kêm kir. Fransa xwedî trafîka rastê ye. ==== Mail, telefon û Înternet ==== Fransa ji bo demek dirêj li paş welatên pêşkeftî yên din mayî, lê naha digihîje û berfirehbûna [[banda fireh]] bi lez û bez ber bi pêş ve diçe. ==== Perwerdehî û lêkolîn ==== [[Wêne:Place et chapelle de la Sorbonne à Paris.jpg|thumb|[[Zanîngeha Parîsê]]]] Di sedsala 12an de wekî yek ji kevintirîn zanîngehên cîhanê hate damezrandin, piştî [[Gulan] bû nav 13 zanîngehên cuda yên dewletê yên serbixwe. Rabûn]]. Di wêneyê de avahiya zanîngehê [[Sorbonne]] Bi têgînên ''école primaire'' (dibistana seretayî) tê wateya serdema ''école maternelle'' û ''école élémentaire'', dema ku ''pileya duyem'' an jî ''duyan'' bi gelemperî ji bo '' tê bikaranîn. collège'' û ''lycée'', hevwateya [[Li ser têgîna dualîsmê (kitêb)|gymnasium]] ya Swêdê ye. Li Fransayê, dibistana mecbûrî di şeş saliya xwe de dest pê dike, lê ji sê saliyê (carinan jî du salî) heya şeş saliya xwe "école maternelle" ya dilxwazî ​​heye ku ji hemî zarokên ku li Fransa dijîn re vekirî ye. hejmareke zêde ya zarokan beşdarî perwerdeyê dibin. Di şeş saliya xwe de, tu diçî ''école élémentaire'', piştî wê jî ''kolej'' li pey tê û heta tu 15 salî diçî wir. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Dû re ''lîse'' tê, ku hûn di navbera 15-18 saliya xwe de dixwînin, piştî wê hûn dikarin bêtir serî li ''écoles préparatoires'', dibistanên amadekariyê ji bo xwendina bilind, wekî din rasterast li zanîngeh û zanîngehan. Xwendina bilind a fransî xwedan kevneşopiyek dewlemend e ku vedigere Serdema Navîn. Li paytext, [[Zanîngeha Parîsê]], ku di sedsala 12-an de hate damezrandin, bû yek ji kevintirîn û girîngtirîn saziyên xwendina bilind û lêkolînên akademîk ên cîhanê. Yekem [[doktor]]a di dersên [[Îlahîyatnasî]] û [[Mirovnasî|humanîstî]] de li vir hatin pêşxistin. Şoreşa Fransî bilindbûna ''grandes écoles'' dît, kolêj - bi gelemperî leşkerî, teknîkî an zanistiya siyasî ne - ku paşê ji ber rola wan di nav dezgeha leşkerî ya berfireh a piştî-şoreşê ya Frensî de bi prestîj mezin bûn. Piştî [[Serhildana Gulanê]] ya 1968, Zanîngeha Parîsê di nav 13 zanîngehên dewletê yên serbixwe de hate dabeş kirin. == Mijarên têkildar == * [[Fransayî]] * [[Zimanê fransî]] * [[Fransiyûm]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|France}} {{YE}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Ewropayê]] [[Kategorî:Avabûnên 1792an li Fransayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1792an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Fransa| ]] m1iat1q9vi6rr8ttk3slpytmlynj5y6 Şemzînan 0 6810 2004366 1980775 2026-04-25T15:34:47Z ~2026-25274-77 150194 2004366 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şemzînan | navê_din = | navê_fermî = Şemdinli | wêne = Semdinli Hakkari.jpg | sernavê_wêne = Şemzîna | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | serbajar = Şemzînan | qeymeqam = Mesut Gençtürk | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 22 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 52.779 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.661 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 31,8 | nifûsa_serbajarê = 13.081 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.400 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|display=inline, title}} }} '''Şemzînan''' (bi [[tirkî]], ''Şemdinli'') yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye. Navê navenda bajêr [[Nawşar]] e. == Navê herêmê == Ew herême bi navêt ''Şemzîna'' û ''Şemdîna'' jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da [[Şemsdîna]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê [[Navçiya]] û dibêjine bajêrê wê [[Navşar]]. Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba [[Mîr Şerefxanê Bitlîsî]], [[Şerefname]], yan li kitêba [[W. A. Wigram]] ''The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan''. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê ''Şemsdîna'' yê bikar înaye. [[Şêx Ubeydulayê Nehrî]], yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Jêgirtin| Ism ”Şemsedîn” der esl nehad / Şod bi “Şemzîn“ mosteşar bêyinûl’ebad Hest “Şemsedîn“ nami naḧiyeh / Ḧeq bidared ez mezalim naḧiyeh }} Yanî navê wê navçê li eslê xwe da ''Şemsedîn'' danabûn lê belê nav xelkê bi ''Şemzîna'' dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye. Hem [[Basil Nikitin|Nikitin]] û hem jî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] navê Şemdînan yê bikar anîne. Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê ''Kurd û Kurdistan'', (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt [[Hekarî]], Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û [[Tergewerê]]) mêrek bûye bi navê [[Mîr Şemsedîn]], ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê [[Şêx Ubeydela]] li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. [[Nehrî]] heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=OTTOMAN EMPIRE DOCUMENTS P711 |paşnav=Türk Tarih Kurumu (Turkish Historical Society) |tarîx=1987 |url=http://archive.org/details/ottoman-empire-documents_202604}}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li [[Erbîl]], [[Dihok|Duhok]] û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra [[Herkî]], Navên malbatên wan ev in: Malbata Med Hemad [[Şorê, Hacî Omeran|Şorayî]] Şemzînî. Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji [[Şemzînan]] ve koç kirine [[Başûrê Kurdistanê]] û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne. == Eşîrên herêmê == Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: [[Begzade]] (li gel Bayî û Mela Bemboyî),[[Herkî]], [[Gerdî]] û [[Oramarî]] û [[Zerza]]. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade ([[Musabegî]], [[Bênturî]] û [[Şêxanî]]) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê [[Xunxor]]. == Dîrok == * Sala 1880ê- Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî * 1925- Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin. * 15ê Tebaxa 1984ê şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir. * Di mijdara 2005'an gele Şemzînan [[serhildan]]ek pêk anî, [[Bûyera Şemzinan]]. == Gundên Şemzînanê == {| class="wikitable" |+ Gundên Şemzînanê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | Bêtkar || Bezeno |- | Bentûr || Dînarte, Demar, Kolîta |- | Bayê || - |- | Bêmbo || Meydan, Deravî, Raşîdan |- | Bedevî || - |- | Bêdav || Deh |- | Dêman || Melyan, Helankê, Mîrava, Nîksa, Tîsê |- | Evlîyan || Rûyan |- | Gare || Masîro, Şavûte, Kelyaşîn, Meleyan |- | Gûlankê || Soranser, Spîndarok, Alkeva, Balekan, Dûrê, Harûna, Aşağı Korgan, Çevre, Üzümkıran, Yukarı Korgan, Kanîrihan, Talê |- | Helane || - |- | Herkî || Zîzan |- | Kelaşk || Nêrkole, Kadana, Gîman, Kepenekyan, Xezne, Bêbab, Nêrkol, Mezre, Girkê, Çemê Sofî Welî, Nêrkolana Jorî, Şêxan, Feqîyan |- | Katûne || Ballı, Xosrava, Şikeftan, Zêrik, Zêvkan, Kûle, Katûna Jorî |- | Mezre || Bêgoza Jêrî, Bêgoza Jorî, Sersilte, Tevsiyan, Kelêtan, Çem |- | Nehrî || Bêşemsî, Bêxirdî, Bemlate, Tûrî, Beyteran, Navrezan, Rûbûnis, Tuva, Kerketî |- | Nêrdoş || Bîyahole, Sêvê, Kola, Tûyê, Tûya Jêrî |- | Nûxeylan || Bêzelê, Gûlkan |- | Salaran || Yukarı Yaylapınar, Spîndarê, Bêzelan, Dûyî, Derûkî |- | Sûrûnis || Derbanî, Derya |- | Şepetan || Sararo, Meydan, Elde, Dereboyu |} == Girêdanên derve == * [http://www.semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg Nexşe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103203613/http://semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg |date=2007-01-03 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Ergin Öpengin]] (Şemsdîna), 2009. <references /> * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Şemzînan| ]] 1uljdzprwrdjfthj4u1p2jakktlvbky 2004367 2004366 2026-04-25T15:43:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Etîketa <references /> bi şablona {{[[Şablon:Çavkanî|Çavkanî]]}} hat guhartin. 2004367 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şemzînan | navê_din = | navê_fermî = Şemdinli | wêne = Semdinli Hakkari.jpg | sernavê_wêne = Şemzîna | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | serbajar = Şemzînan | qeymeqam = Mesut Gençtürk | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 22 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 52.779 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.661 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 31,8 | nifûsa_serbajarê = 13.081 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.400 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|display=inline, title}} }} '''Şemzînan''' (bi [[tirkî]], ''Şemdinli'') yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye. Navê navenda bajêr [[Nawşar]] e. == Navê herêmê == Ew herême bi navêt ''Şemzîna'' û ''Şemdîna'' jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da [[Şemsdîna]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê [[Navçiya]] û dibêjine bajêrê wê [[Navşar]]. Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba [[Mîr Şerefxanê Bitlîsî]], [[Şerefname]], yan li kitêba [[W. A. Wigram]] ''The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan''. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê ''Şemsdîna'' yê bikar înaye. [[Şêx Ubeydulayê Nehrî]], yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Jêgirtin| Ism ”Şemsedîn” der esl nehad / Şod bi “Şemzîn“ mosteşar bêyinûl’ebad Hest “Şemsedîn“ nami naḧiyeh / Ḧeq bidared ez mezalim naḧiyeh }} Yanî navê wê navçê li eslê xwe da ''Şemsedîn'' danabûn lê belê nav xelkê bi ''Şemzîna'' dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye. Hem [[Basil Nikitin|Nikitin]] û hem jî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] navê Şemdînan yê bikar anîne. Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê ''Kurd û Kurdistan'', (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt [[Hekarî]], Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û [[Tergewerê]]) mêrek bûye bi navê [[Mîr Şemsedîn]], ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê [[Şêx Ubeydela]] li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. [[Nehrî]] heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=OTTOMAN EMPIRE DOCUMENTS P711 |paşnav=Türk Tarih Kurumu (Turkish Historical Society) |tarîx=1987 |url=http://archive.org/details/ottoman-empire-documents_202604}}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li [[Erbîl]], [[Dihok|Duhok]] û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra [[Herkî]], Navên malbatên wan ev in: Malbata Med Hemad [[Şorê, Hacî Omeran|Şorayî]] Şemzînî. Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji [[Şemzînan]] ve koç kirine [[Başûrê Kurdistanê]] û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne. == Eşîrên herêmê == Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: [[Begzade]] (li gel Bayî û Mela Bemboyî),[[Herkî]], [[Gerdî]] û [[Oramarî]] û [[Zerza]]. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade ([[Musabegî]], [[Bênturî]] û [[Şêxanî]]) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê [[Xunxor]]. == Dîrok == * Sala 1880ê- Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî * 1925- Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin. * 15ê Tebaxa 1984ê şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir. * Di mijdara 2005'an gele Şemzînan [[serhildan]]ek pêk anî, [[Bûyera Şemzinan]]. == Gundên Şemzînanê == {| class="wikitable" |+ Gundên Şemzînanê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | Bêtkar || Bezeno |- | Bentûr || Dînarte, Demar, Kolîta |- | Bayê || - |- | Bêmbo || Meydan, Deravî, Raşîdan |- | Bedevî || - |- | Bêdav || Deh |- | Dêman || Melyan, Helankê, Mîrava, Nîksa, Tîsê |- | Evlîyan || Rûyan |- | Gare || Masîro, Şavûte, Kelyaşîn, Meleyan |- | Gûlankê || Soranser, Spîndarok, Alkeva, Balekan, Dûrê, Harûna, Aşağı Korgan, Çevre, Üzümkıran, Yukarı Korgan, Kanîrihan, Talê |- | Helane || - |- | Herkî || Zîzan |- | Kelaşk || Nêrkole, Kadana, Gîman, Kepenekyan, Xezne, Bêbab, Nêrkol, Mezre, Girkê, Çemê Sofî Welî, Nêrkolana Jorî, Şêxan, Feqîyan |- | Katûne || Ballı, Xosrava, Şikeftan, Zêrik, Zêvkan, Kûle, Katûna Jorî |- | Mezre || Bêgoza Jêrî, Bêgoza Jorî, Sersilte, Tevsiyan, Kelêtan, Çem |- | Nehrî || Bêşemsî, Bêxirdî, Bemlate, Tûrî, Beyteran, Navrezan, Rûbûnis, Tuva, Kerketî |- | Nêrdoş || Bîyahole, Sêvê, Kola, Tûyê, Tûya Jêrî |- | Nûxeylan || Bêzelê, Gûlkan |- | Salaran || Yukarı Yaylapınar, Spîndarê, Bêzelan, Dûyî, Derûkî |- | Sûrûnis || Derbanî, Derya |- | Şepetan || Sararo, Meydan, Elde, Dereboyu |} == Girêdanên derve == * [http://www.semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg Nexşe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103203613/http://semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg |date=2007-01-03 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Ergin Öpengin]] (Şemsdîna), 2009. {{Çavkanî}} * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Şemzînan| ]] ckns3nb2yky21cvleux86gjbokjt6g8 2004370 2004367 2026-04-25T18:32:10Z Kurê Acemî 105128 2004370 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şemzînan | navê_din = | navê_fermî = Şemdinli | wêne = Semdinli Hakkari.jpg | sernavê_wêne = Şemzîna | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | serbajar = Şemzînan | qeymeqam = Mesut Gençtürk | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 22 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 52.779 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.661 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 31,8 | nifûsa_serbajarê = 13.081 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.400 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|display=inline, title}} }} '''Şemzînan''' (bi [[tirkî]], ''Şemdinli'') yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e. == Navê herêmê == Ew herême bi navêt ''Şemzîna'' û ''Şemdîna'' jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da [[Şemsdîna]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê [[Navçiya]] û dibêjine bajêrê wê [[Navşar]]. Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba [[Mîr Şerefxanê Bitlîsî]], [[Şerefname]], yan li kitêba [[W. A. Wigram]] ''The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan''. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê ''Şemsdîna'' yê bikar înaye. [[Şêx Ubeydulayê Nehrî]], yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Jêgirtin| Ism ”Şemsedîn” der esl nehad / Şod bi “Şemzîn“ mosteşar bêyinûl’ebad Hest “Şemsedîn“ nami naḧiyeh / Ḧeq bidared ez mezalim naḧiyeh }} Yanî navê wê navçê li eslê xwe da ''Şemsedîn'' danabûn lê belê nav xelkê bi ''Şemzîna'' dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye. Hem [[Basil Nikitin|Nikitin]] û hem jî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] navê Şemdînan yê bikar anîne. Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê ''Kurd û Kurdistan'', (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt [[Hekarî]], Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û [[Tergewerê]]) mêrek bûye bi navê [[Mîr Şemsedîn]], ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê [[Şêx Ubeydela]] li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. [[Nehrî]] heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=OTTOMAN EMPIRE DOCUMENTS P711 |paşnav=Türk Tarih Kurumu (Turkish Historical Society) |tarîx=1987 |url=http://archive.org/details/ottoman-empire-documents_202604}}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li [[Erbîl]], [[Dihok|Duhok]] û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra [[Herkî]], Navên malbatên wan ev in: Malbata Med Hemad [[Şorê, Hacî Omeran|Şorayî]] Şemzînî. Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji [[Şemzînan]] ve koç kirine [[Başûrê Kurdistanê]] û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne. == Eşîrên herêmê == Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: [[Begzade]] (li gel Bayî û Mela Bemboyî),[[Herkî]], [[Gerdî]] û [[Oramarî]] û [[Zerza]]. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade ([[Musabegî]], [[Bênturî]] û [[Şêxanî]]) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê [[Xunxor]]. == Dîrok == * Sala 1880ê- Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî * 1925- Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin. * 15ê Tebaxa 1984ê şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir. * Di mijdara 2005'an gele Şemzînan [[serhildan]]ek pêk anî, [[Bûyera Şemzinan]]. == Gundên Şemzînanê == {| class="wikitable" |+ Gundên Şemzînanê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | Bêtkar || Bezeno |- | Bentûr || Dînarte, Demar, Kolîta |- | Bayê || - |- | Bêmbo || Meydan, Deravî, Raşîdan |- | Bedevî || - |- | Bêdav || Deh |- | Dêman || Melyan, Helankê, Mîrava, Nîksa, Tîsê |- | Evlîyan || Rûyan |- | Gare || Masîro, Şavûte, Kelyaşîn, Meleyan |- | Gûlankê || Soranser, Spîndarok, Alkeva, Balekan, Dûrê, Harûna, Aşağı Korgan, Çevre, Üzümkıran, Yukarı Korgan, Kanîrihan, Talê |- | Helane || - |- | Herkî || Zîzan |- | Kelaşk || Nêrkole, Kadana, Gîman, Kepenekyan, Xezne, Bêbab, Nêrkol, Mezre, Girkê, Çemê Sofî Welî, Nêrkolana Jorî, Şêxan, Feqîyan |- | Katûne || Ballı, Xosrava, Şikeftan, Zêrik, Zêvkan, Kûle, Katûna Jorî |- | Mezre || Bêgoza Jêrî, Bêgoza Jorî, Sersilte, Tevsiyan, Kelêtan, Çem |- | Nehrî || Bêşemsî, Bêxirdî, Bemlate, Tûrî, Beyteran, Navrezan, Rûbûnis, Tuva, Kerketî |- | Nêrdoş || Bîyahole, Sêvê, Kola, Tûyê, Tûya Jêrî |- | Nûxeylan || Bêzelê, Gûlkan |- | Salaran || Yukarı Yaylapınar, Spîndarê, Bêzelan, Dûyî, Derûkî |- | Sûrûnis || Derbanî, Derya |- | Şepetan || Sararo, Meydan, Elde, Dereboyu |} == Girêdanên derve == * [http://www.semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg Nexşe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103203613/http://semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg |date=2007-01-03 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Ergin Öpengin]] (Şemsdîna), 2009. {{Çavkanî}} * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Şemzînan| ]] cmimr5y3xxoxn6z0txlf0d8bzwrgwc0 Rêzimana kurdî 0 12684 2004389 1890669 2026-04-26T06:36:08Z Kawarizgar1 149118 2004389 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Rêzimana kurdî''' bend û qaydên [[zimanê Kurdî]] û bikaranîna wan vedikole. == Kurmancî == === Beşên rêzimana kurdî === * [[Cînavên Kurdî]] * [[Daçekên Kurdî]] * [[Hejmarên Kurdî]] * [[Hokerên Kurdî]] * [[Lêkerên Kurdî]] * Ravekên Kurdîyê * [[Navdêrên Kurdî]] * [[Rengdêrên Kurdî]] * [[Nêrûmên Kurdî]] === Rastnivîs === ==== Nivisîna î'yê beriya y'yê ==== Kelijîna î'yê bi i'yê dema ku beriya y'yê tê, li gorî hin nivîskaran şaş e. Dibêjin ne rast e jiber hinek sedeman: * Di nav kurdan de bilêvkirina tîpa i berîya y'yê liser ziman giran tê, ne hêsane{.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} * Kesên bi kurdî mezin bûne û her tim bi kurdî dipeyivin, dema bilêv dikin çi i çijî î be, jixwe bilêv nakin.î bi i’yê nakelije, ji binî de jê derdikeve nayê xwendin. Eger neyê xwendin nayê wî wateyê ku neyê nivîsandin. Eger neyê nivîsîn dibetiya têkilheviyê pirr dibe. Hingî pêkan be resentî çetir e ji guhertinê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Mînak: deriyê wek deryê bilêv dikin. bêriya te kir wek bêrya te kir dixwînin. * Ji bo nivîsandinê jî resen mayîn hêsantire ji kelijandin û guherînê. Dema peyv tê nivîsin, caran haj pê namînin ka tê piştê î'yê çi tîp bê.Peyvê resen dinivîsin;heke dawîyê de y bê,jê diben î’yê bi i'yê diguhêrin. Eger neyê wek xwe dimîne.ev jî nivîsandinê dijwar dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} * Tengasiyê ji lez xwendinê re derdixîne.çimkî xwendevan dema lez dixwînin li tîpan nanêrin li peyvê dinêrin dixwînin. Eger resenîya peyvê xirab bibe, xwendinê dirawestîne lê kûrbûnê dixwaze. Eget resen mabe bê rawestîn mîna wêne kêşandinê li peyvê dinêre têdigihe. li tîpan kûr nabe derbas dibe. Her wiha ji xwendevanên nû û asayî re jî derbasdar e.Kelijîn yan jî jê birin dîmena peyvê xirab dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} * Hingî pêkan be peyv bi taybetî jî nav resen bimîne çêtir e. her wekî rêzika; dema kû navdêr tîpa wî ya dawî dengdêr be,di nava hevokê de bê,tîpa dawîya navdêrê natewînin.dewsa wî tîpa y'yê datîne piştê tîpa dengdêr.Mînak:şûna "medresên kurdistanê"dinivîsin "medreseyên kurdistanê"jibo ku resenîya peyvê"medrese"xerab nebe.heke tu medresên binivîsî resenî xirab dibe,pêkane têkilhevî derkevin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} * Dema her du tîpên pêşîya î'yê dengdarbin,kelijîna î'yê bi i'yê pirrtir dijwar dibe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Mînak:devkîye,kurdîye,gundîyan. * Berevajî rêzika [[Celadet Bedirxan]]. Peyvekê dawîya wî i'bi,dema piştê wî tîpa y'yê bê, bi î'yê dikelije. Mînak:dema i'ya di "çi"de berîya y'yê bê,dibite î. "çi" di hevokê de dibite "çîye". * Dema î piştê y’yê di nîveka bêjeyê de bê,bivê nevê î bi dengê xwe tê xwendin û bilêv kirin.ne bi i’yê dikelije ne jî ji bêjeyê ji binî de diderkeve. Î Her tê xwendin. Mînak:Dîyar (diyar),jîyan (jiyan),bîyanî (biyanî). * Dema î dawîya bêjeyê de bê û wateyekê nû bidete peyvê.Heke î bi i’yê bikelije yan jî jê biçe.têgihiştina wateya ku nû daye peyvê dijwar dibe. Mînak: Dîyarî (diyarî, hediye),dîyar (diyar, kifş).{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} === Dengnasî === Dengnasî, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.<ref name="ReferenceA">Abdusamet Yigit, ''Dîroka zimanê kurdî'', ji pene-kurd</ref> === Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî === Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin. * Zimanên yekkîteyî: zimanên çîn û tîbetê gişt bi vî rengî ne. * Zimanên pêvekî: tirkî û macarî pêvekî ne. * Zimanên tewangbar: zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] û samiyî tewangbar in. Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye." .<ref name="ReferenceA"/> <ref name="Abdullah Varlı 1997">Abdullah Varlı, ''Dîroka Dugelên Kurdan'', 1997.</ref> <ref name="Celadet Çeliker 1994">Celadet Çeliker, ''Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne'', Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, 1994.</ref> <ref name="Doğan Aksan 1987">Doğan Aksan, ''Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim)'', Türk Dil Kurum Yayınları, Ankara 1987.</ref> <ref name="Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot 2000">Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot, ''Kürtçe Dilbilgisi'', [[Weşanên Doz]] , Çapa pêncemîn, Stenbol 2000.</ref> Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin. Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha. ''Ez di-parêz-im''. ''Ez'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), ''di'', qertafa dema niha, ''parêz'', qurmê lêkerê (ya fermanî), ''im'', jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar. Niha jî em li gor dema borî bikişînin: ''Min parast''. ''Min'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), ''parast'', qurmê lêkerê (ya dema borî). Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê ''parêz'' de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/. Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî ''gittim'' (ez çûm), ''gidildi'' (ew çû), ''gidecet'', ''gitmişlerdi'' û hwd. Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş, di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat. Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê xistin, nimûne: Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin. a) Qertafên lêkerçêker '''ber+dan = berdan da+dan = dadan der+anîn = deranîn hil+kirin = hilkirin ra+ kirin = rakirin ro+ kirin = rokirin ve+xwarin = vexwarin vê+xistin = vêxistin wer+girtin = wergirtin tê+koşîn = têkoşîn''' Niha jî em çend qertafên ku tên paşiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên sade tên çêkirin bidin: andin, isandin, ijandin: Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne: saz+andin = sazandin nerm+ijandin = nermijandin rep+isandin = repisandin în, isîn, ijîn: Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin. rep+isîn = repisîn saz+în = sazîn nerm+ijîn = nermijîn b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin. Bi parkîtan daraştina peyvan: * kar+ker = karker * ber+ek = berek * dar+ik = darik * ser+ok = serok * aş+van = aşvan * rim+baz = rimbaz * guh+ar = guhar * mal+dar = maldar * teng+asî = tengasî * kirîv+ atî = kirîvatî * xwîn+î = xwînî * şer+oyî = şeroyî * yekt+îtî = yekîtî Bi pêrkîtan daraştina peyvan: * a+şûjin = aşûjin * ber+av = berav * ser+dest = serdest * ne+yar = neyar * tele+bext = telebext * hem+pa = hempa * hev+kar = hevkar * kele+girî = kelegirî * zir+keç = zirkeç * bi+kuj = bikuj * bele+guh = beleguh * gû+sterk = gûstêrk Bi navkîtan daraştina peyvan: ser+an+ser = seranser dest+e+bira = destebira şad+û+man = şadûman rû+bi+rû = rûbirû === Hevoksazî === Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin. mala mezin (navdêr-rengdêr) mastê we (navdêr-cînavk) keçên bedew (navdêr-rengdêr) Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide. maleke mezin mastekî tirş keçine bedew Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye. Mînak: 11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990. mala min Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be: Benim evim Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12 Di zimanê kurdî de rêza hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak: Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.) Em vê hevokê bi kurdî saz bikin: Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.) Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê hevokan tevî hêmanan bidin: ez çûm ==== Kirde pêveber ==== Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin. 1) Kirde + têrker + pêveber * Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî. * kirde têrker pêveber 2) kirde+bireser+têrker+pêveber * Şivên nanê xwe dereng xwar. * kirde bireser têrker pêveber 3) Kirde+têrker+pêveber+têrker * Hûn dê tu caran neçin Geverê * kirde têrker pêveber têrker Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe. Mînak: 12 Minorsky, Vladimir; berhema navborî. Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim. (3) (2) (1) Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim. (3) (2) (1) Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Mirov di kurdî de rastî hevokên şikestî jî tê. Ev hevok bêhtir di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piştî ku roja me bû [pêveber] tarî, mirin xweştir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî). Taybetiyeke balkêş a zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li gorî bireserê têne kişandin. Mînak: Ez te dibînim. Min tu dîtî. Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî bireserê (tu) hatiye kişandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaş kir, di lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar dibe. Mînak: Min sêv xwar. Min sêv xwarin. Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar e. Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne: Ez sêvê dixwim. Ez sêvan dixwim. === Zayend === Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in. Mînak: kevçî, çav, pênûs, giyan... Zayenda bi veqetandekê: Çavê şîn pênûsa zirîçî Em Zimanê Kurdî Binasin 11 Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide. Zayenda bi tewangê: siya darê nikulê dikî Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide. ==== Nêr û mê ==== {{Gotara bingehîn|Di kurdî de zayend}} Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine. Pevên mê. ==== Grûpa Navdêrên nêr ==== * Grûpe Cil û berg Helbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike. {|class="wikitable" ! Navên Cîlan |- |Kiras'''ê''' min |Şelwal'''ê''' min |Pîcam'''ê''' min |- |Qemîs'''ê''' min |Zebûn'''ê''' min |Qapût'''ê''' min |- |Şort'''ê''' min |T-şirt'''ê''' min |Derp'''ê''' min |- |Penterûn'''ê''' min |Tenûr'''ê''' min |Kaboy'''ê''' min |} * Grûpe Teyr û firênde ye Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek {|class=wikitable !Navên Frêndeya |- |Çûk'''ê''' reş |Qijik'''ê''' reş |Bilbil'''ê''' sor |- |Kew'''ê''' reş |Leklek'''ê''' dirêj |Kevok'''ê''' reş |- |Quling'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Taws'''ê''' reş |} ==== Grûpa Navdêrên mê ==== * '''Grûpa Navên cihan''' * ''' Grûpa damî''' * '''Grûpa amûrên muzîkê ''' * '''Grûpea Lêkeran''' * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî''' mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin. 1-Her heft kêşwar. 2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê. 3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê. 4- navê her çî gundê hene dibine mê. '''Grûpa Navên cihan''' {|class=wikitable ! Navên Kêşwara ||Afrik'''a''' me || Asiyay'''a''' me || Europ'''a''' me || Emerîk'''a''' bakûr ||Emerîk'''a''' başur || Eustraliy'''a''' me |} {|class=wikitable ! Navên welatan ||Almany'''a''' me || Franse'''a''' mezin || Sûdan'''a''' Arîkara || Japoniy'''a''' Asiyayî ||li Kaned'''a''' Sara |} {|class=wikitable ! Navên bajarên ||Parîs'''a''' Peytexit || Qemşlok'''a''' Rengîn || Kirmanşan'''a''' rojhelat || Hewlêr'''a''' peytext ||Landan'''a''' mezin |} * ''' Grûpa damî''', Hemû peyvên derbarê demê de, ji bilî peyvên [[wext]], [[zeman]] û [[çax]] {|class=wikitable ! Navên Hftê ||Şemiy'''a''' me ||1şem'''a''' me ||2şem'''a''' me ||3şem'''a''' me ||4şem'''a''' me ||5şem'''a''' me ||Îniy'''a''' me |} * '''Grûpa amûrên muzîkê '''hemû amûrên muzîkê {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Tembûr'''a''' me || Dûhol'''a''' xweş || Zûrnay'''a''' Kurda || Pîyanoy'''a''' me ||Bilûr'''a''' Şivan |} * '''Grûpea Lêkeran''' Hemû peyvên derbarê rêzimanê de (mînak; lêker, hevok hw)Me bi hazaran lêker hene, û Hemû ew lêkerên ku bûne navdê di mêne emê hinek wek mînak bînin {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Axaftin'''a''' Cwan ||Gotina'''a''' xweş ||Hatin'''a''' Min ||Dîtinek'''a''' Baş ||Nivêsadin'''a''' bi laz |} * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî'''û nexweşiyan de (mînak; [[nexweşxane]], [[kolera]] * '''Grûpa veguhastinê''' Hemû peyvên derbarê veguhastin û teknolojiyê de, ji bilî [[bisiklêt]] {|class=wikitable ! Amûrên veguhastinê ||Taxi'''a''' zer || Frok'''a''' mezin || Papor'''a''' Teytanîk || Trên'''a''' mezin ||Ambûlans '''a''' Nexoşxanê |} * Hemû navdêrên ku bi paşgirên -ahî, -dank, -geh, -istan, -(t)î, -xane pêktên === Veqetandek === Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne. Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin. -ê : yekejimar, nêr û diyar -a : yekejimar, mê û diyar -ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan) -ekî : yekejimar, nêr û nediyar -eke : yekejimar, nêr û nediyar -ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan) ;VEQETANDEK (ÊN,AN,Ê,A) Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn. Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî. Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol. Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu. Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn. mînaka dengdar:hevalên hêja,dostên birûmet. mînaka dengdêr:birayên birûmet,fêkîyên şirîn. Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin. Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî. === Tewang === Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin. Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav) ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak: Kurmancî: Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî) Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî) Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî) Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî) Kirmanckî: Min say werd Min sayî werdî '''Tewanga navdêrên nêr''' Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê. a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê. b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak: Xwerû Tewandî şivan gopalê şivanî/şivên nan nên/nanî bîne bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê. nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweş nivîsiye gotîn gotinê ez êşandim Tewanga navdêrên mê: Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak: meha biharê porê jinikê Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê din xwerû ye. ên xwerû ên tewandî ez min tu te ew wî/wê em me hûn we ew wan Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne. == Soranî == == Zazakî == == Hewramî == == Kelhûrî/Kirmaşanî == == Lekî == == Lorî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} * HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view] * Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view] == Girêdanên derve == * {{Wîkîferheng-biçûk|Pêvek:Rastnivîsî}} {{Zaravayên zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzimana kurdî| ]] brhxhoxjo9mx0a5wcp87rs11exqfcee 2004390 2004389 2026-04-26T06:36:27Z Kawarizgar1 149118 /* Beşên rêzimana kurdî */ 2004390 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Rêzimana kurdî''' bend û qaydên [[zimanê Kurdî]] û bikaranîna wan vedikole. == Kurmancî == === Beşên rêzimana kurdî === * [[Cînavên Kurdî]] * [[Daçekên Kurdî]] * [[Hejmarên Kurdî]] * [[Hokerên Kurdî]] * [[Lêkerên Kurdî]] * [[Ravekên Kurdîyê]] * [[Navdêrên Kurdî]] * [[Rengdêrên Kurdî]] * [[Nêrûmên Kurdî]] === Rastnivîs === ==== Nivisîna î'yê beriya y'yê ==== Kelijîna î'yê bi i'yê dema ku beriya y'yê tê, li gorî hin nivîskaran şaş e. Dibêjin ne rast e jiber hinek sedeman: * Di nav kurdan de bilêvkirina tîpa i berîya y'yê liser ziman giran tê, ne hêsane{.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} * Kesên bi kurdî mezin bûne û her tim bi kurdî dipeyivin, dema bilêv dikin çi i çijî î be, jixwe bilêv nakin.î bi i’yê nakelije, ji binî de jê derdikeve nayê xwendin. Eger neyê xwendin nayê wî wateyê ku neyê nivîsandin. Eger neyê nivîsîn dibetiya têkilheviyê pirr dibe. Hingî pêkan be resentî çetir e ji guhertinê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Mînak: deriyê wek deryê bilêv dikin. bêriya te kir wek bêrya te kir dixwînin. * Ji bo nivîsandinê jî resen mayîn hêsantire ji kelijandin û guherînê. Dema peyv tê nivîsin, caran haj pê namînin ka tê piştê î'yê çi tîp bê.Peyvê resen dinivîsin;heke dawîyê de y bê,jê diben î’yê bi i'yê diguhêrin. Eger neyê wek xwe dimîne.ev jî nivîsandinê dijwar dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} * Tengasiyê ji lez xwendinê re derdixîne.çimkî xwendevan dema lez dixwînin li tîpan nanêrin li peyvê dinêrin dixwînin. Eger resenîya peyvê xirab bibe, xwendinê dirawestîne lê kûrbûnê dixwaze. Eget resen mabe bê rawestîn mîna wêne kêşandinê li peyvê dinêre têdigihe. li tîpan kûr nabe derbas dibe. Her wiha ji xwendevanên nû û asayî re jî derbasdar e.Kelijîn yan jî jê birin dîmena peyvê xirab dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} * Hingî pêkan be peyv bi taybetî jî nav resen bimîne çêtir e. her wekî rêzika; dema kû navdêr tîpa wî ya dawî dengdêr be,di nava hevokê de bê,tîpa dawîya navdêrê natewînin.dewsa wî tîpa y'yê datîne piştê tîpa dengdêr.Mînak:şûna "medresên kurdistanê"dinivîsin "medreseyên kurdistanê"jibo ku resenîya peyvê"medrese"xerab nebe.heke tu medresên binivîsî resenî xirab dibe,pêkane têkilhevî derkevin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} * Dema her du tîpên pêşîya î'yê dengdarbin,kelijîna î'yê bi i'yê pirrtir dijwar dibe.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Mînak:devkîye,kurdîye,gundîyan. * Berevajî rêzika [[Celadet Bedirxan]]. Peyvekê dawîya wî i'bi,dema piştê wî tîpa y'yê bê, bi î'yê dikelije. Mînak:dema i'ya di "çi"de berîya y'yê bê,dibite î. "çi" di hevokê de dibite "çîye". * Dema î piştê y’yê di nîveka bêjeyê de bê,bivê nevê î bi dengê xwe tê xwendin û bilêv kirin.ne bi i’yê dikelije ne jî ji bêjeyê ji binî de diderkeve. Î Her tê xwendin. Mînak:Dîyar (diyar),jîyan (jiyan),bîyanî (biyanî). * Dema î dawîya bêjeyê de bê û wateyekê nû bidete peyvê.Heke î bi i’yê bikelije yan jî jê biçe.têgihiştina wateya ku nû daye peyvê dijwar dibe. Mînak: Dîyarî (diyarî, hediye),dîyar (diyar, kifş).{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} === Dengnasî === Dengnasî, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.<ref name="ReferenceA">Abdusamet Yigit, ''Dîroka zimanê kurdî'', ji pene-kurd</ref> === Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî === Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin. * Zimanên yekkîteyî: zimanên çîn û tîbetê gişt bi vî rengî ne. * Zimanên pêvekî: tirkî û macarî pêvekî ne. * Zimanên tewangbar: zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] û samiyî tewangbar in. Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye." .<ref name="ReferenceA"/> <ref name="Abdullah Varlı 1997">Abdullah Varlı, ''Dîroka Dugelên Kurdan'', 1997.</ref> <ref name="Celadet Çeliker 1994">Celadet Çeliker, ''Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne'', Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, 1994.</ref> <ref name="Doğan Aksan 1987">Doğan Aksan, ''Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim)'', Türk Dil Kurum Yayınları, Ankara 1987.</ref> <ref name="Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot 2000">Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot, ''Kürtçe Dilbilgisi'', [[Weşanên Doz]] , Çapa pêncemîn, Stenbol 2000.</ref> Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin. Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha. ''Ez di-parêz-im''. ''Ez'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), ''di'', qertafa dema niha, ''parêz'', qurmê lêkerê (ya fermanî), ''im'', jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar. Niha jî em li gor dema borî bikişînin: ''Min parast''. ''Min'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), ''parast'', qurmê lêkerê (ya dema borî). Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê ''parêz'' de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/. Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî ''gittim'' (ez çûm), ''gidildi'' (ew çû), ''gidecet'', ''gitmişlerdi'' û hwd. Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş, di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat. Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê xistin, nimûne: Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin. a) Qertafên lêkerçêker '''ber+dan = berdan da+dan = dadan der+anîn = deranîn hil+kirin = hilkirin ra+ kirin = rakirin ro+ kirin = rokirin ve+xwarin = vexwarin vê+xistin = vêxistin wer+girtin = wergirtin tê+koşîn = têkoşîn''' Niha jî em çend qertafên ku tên paşiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên sade tên çêkirin bidin: andin, isandin, ijandin: Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne: saz+andin = sazandin nerm+ijandin = nermijandin rep+isandin = repisandin în, isîn, ijîn: Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin. rep+isîn = repisîn saz+în = sazîn nerm+ijîn = nermijîn b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin. Bi parkîtan daraştina peyvan: * kar+ker = karker * ber+ek = berek * dar+ik = darik * ser+ok = serok * aş+van = aşvan * rim+baz = rimbaz * guh+ar = guhar * mal+dar = maldar * teng+asî = tengasî * kirîv+ atî = kirîvatî * xwîn+î = xwînî * şer+oyî = şeroyî * yekt+îtî = yekîtî Bi pêrkîtan daraştina peyvan: * a+şûjin = aşûjin * ber+av = berav * ser+dest = serdest * ne+yar = neyar * tele+bext = telebext * hem+pa = hempa * hev+kar = hevkar * kele+girî = kelegirî * zir+keç = zirkeç * bi+kuj = bikuj * bele+guh = beleguh * gû+sterk = gûstêrk Bi navkîtan daraştina peyvan: ser+an+ser = seranser dest+e+bira = destebira şad+û+man = şadûman rû+bi+rû = rûbirû === Hevoksazî === Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin. mala mezin (navdêr-rengdêr) mastê we (navdêr-cînavk) keçên bedew (navdêr-rengdêr) Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide. maleke mezin mastekî tirş keçine bedew Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye. Mînak: 11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990. mala min Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be: Benim evim Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12 Di zimanê kurdî de rêza hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak: Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.) Em vê hevokê bi kurdî saz bikin: Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.) Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê hevokan tevî hêmanan bidin: ez çûm ==== Kirde pêveber ==== Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin. 1) Kirde + têrker + pêveber * Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî. * kirde têrker pêveber 2) kirde+bireser+têrker+pêveber * Şivên nanê xwe dereng xwar. * kirde bireser têrker pêveber 3) Kirde+têrker+pêveber+têrker * Hûn dê tu caran neçin Geverê * kirde têrker pêveber têrker Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe. Mînak: 12 Minorsky, Vladimir; berhema navborî. Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim. (3) (2) (1) Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim. (3) (2) (1) Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Mirov di kurdî de rastî hevokên şikestî jî tê. Ev hevok bêhtir di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piştî ku roja me bû [pêveber] tarî, mirin xweştir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî). Taybetiyeke balkêş a zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li gorî bireserê têne kişandin. Mînak: Ez te dibînim. Min tu dîtî. Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî bireserê (tu) hatiye kişandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaş kir, di lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar dibe. Mînak: Min sêv xwar. Min sêv xwarin. Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar e. Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne: Ez sêvê dixwim. Ez sêvan dixwim. === Zayend === Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in. Mînak: kevçî, çav, pênûs, giyan... Zayenda bi veqetandekê: Çavê şîn pênûsa zirîçî Em Zimanê Kurdî Binasin 11 Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide. Zayenda bi tewangê: siya darê nikulê dikî Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide. ==== Nêr û mê ==== {{Gotara bingehîn|Di kurdî de zayend}} Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine. Pevên mê. ==== Grûpa Navdêrên nêr ==== * Grûpe Cil û berg Helbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike. {|class="wikitable" ! Navên Cîlan |- |Kiras'''ê''' min |Şelwal'''ê''' min |Pîcam'''ê''' min |- |Qemîs'''ê''' min |Zebûn'''ê''' min |Qapût'''ê''' min |- |Şort'''ê''' min |T-şirt'''ê''' min |Derp'''ê''' min |- |Penterûn'''ê''' min |Tenûr'''ê''' min |Kaboy'''ê''' min |} * Grûpe Teyr û firênde ye Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek {|class=wikitable !Navên Frêndeya |- |Çûk'''ê''' reş |Qijik'''ê''' reş |Bilbil'''ê''' sor |- |Kew'''ê''' reş |Leklek'''ê''' dirêj |Kevok'''ê''' reş |- |Quling'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Taws'''ê''' reş |} ==== Grûpa Navdêrên mê ==== * '''Grûpa Navên cihan''' * ''' Grûpa damî''' * '''Grûpa amûrên muzîkê ''' * '''Grûpea Lêkeran''' * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî''' mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin. 1-Her heft kêşwar. 2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê. 3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê. 4- navê her çî gundê hene dibine mê. '''Grûpa Navên cihan''' {|class=wikitable ! Navên Kêşwara ||Afrik'''a''' me || Asiyay'''a''' me || Europ'''a''' me || Emerîk'''a''' bakûr ||Emerîk'''a''' başur || Eustraliy'''a''' me |} {|class=wikitable ! Navên welatan ||Almany'''a''' me || Franse'''a''' mezin || Sûdan'''a''' Arîkara || Japoniy'''a''' Asiyayî ||li Kaned'''a''' Sara |} {|class=wikitable ! Navên bajarên ||Parîs'''a''' Peytexit || Qemşlok'''a''' Rengîn || Kirmanşan'''a''' rojhelat || Hewlêr'''a''' peytext ||Landan'''a''' mezin |} * ''' Grûpa damî''', Hemû peyvên derbarê demê de, ji bilî peyvên [[wext]], [[zeman]] û [[çax]] {|class=wikitable ! Navên Hftê ||Şemiy'''a''' me ||1şem'''a''' me ||2şem'''a''' me ||3şem'''a''' me ||4şem'''a''' me ||5şem'''a''' me ||Îniy'''a''' me |} * '''Grûpa amûrên muzîkê '''hemû amûrên muzîkê {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Tembûr'''a''' me || Dûhol'''a''' xweş || Zûrnay'''a''' Kurda || Pîyanoy'''a''' me ||Bilûr'''a''' Şivan |} * '''Grûpea Lêkeran''' Hemû peyvên derbarê rêzimanê de (mînak; lêker, hevok hw)Me bi hazaran lêker hene, û Hemû ew lêkerên ku bûne navdê di mêne emê hinek wek mînak bînin {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Axaftin'''a''' Cwan ||Gotina'''a''' xweş ||Hatin'''a''' Min ||Dîtinek'''a''' Baş ||Nivêsadin'''a''' bi laz |} * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî'''û nexweşiyan de (mînak; [[nexweşxane]], [[kolera]] * '''Grûpa veguhastinê''' Hemû peyvên derbarê veguhastin û teknolojiyê de, ji bilî [[bisiklêt]] {|class=wikitable ! Amûrên veguhastinê ||Taxi'''a''' zer || Frok'''a''' mezin || Papor'''a''' Teytanîk || Trên'''a''' mezin ||Ambûlans '''a''' Nexoşxanê |} * Hemû navdêrên ku bi paşgirên -ahî, -dank, -geh, -istan, -(t)î, -xane pêktên === Veqetandek === Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne. Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin. -ê : yekejimar, nêr û diyar -a : yekejimar, mê û diyar -ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan) -ekî : yekejimar, nêr û nediyar -eke : yekejimar, nêr û nediyar -ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan) ;VEQETANDEK (ÊN,AN,Ê,A) Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn. Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî. Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol. Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu. Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn. mînaka dengdar:hevalên hêja,dostên birûmet. mînaka dengdêr:birayên birûmet,fêkîyên şirîn. Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin. Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî. === Tewang === Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin. Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav) ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak: Kurmancî: Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî) Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî) Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî) Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî) Kirmanckî: Min say werd Min sayî werdî '''Tewanga navdêrên nêr''' Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê. a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê. b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak: Xwerû Tewandî şivan gopalê şivanî/şivên nan nên/nanî bîne bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê. nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweş nivîsiye gotîn gotinê ez êşandim Tewanga navdêrên mê: Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak: meha biharê porê jinikê Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê din xwerû ye. ên xwerû ên tewandî ez min tu te ew wî/wê em me hûn we ew wan Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne. == Soranî == == Zazakî == == Hewramî == == Kelhûrî/Kirmaşanî == == Lekî == == Lorî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} * HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view] * Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view] == Girêdanên derve == * {{Wîkîferheng-biçûk|Pêvek:Rastnivîsî}} {{Zaravayên zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzimana kurdî| ]] 41r67oe5jvklss2gfegya5jemd19nr3 Okyanûsa Mezin 0 15745 2004355 2004351 2026-04-25T12:01:22Z MikaelF 935 2004355 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a cîhanê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin. Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e. Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e. Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye. Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e. Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe. Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye. Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye. Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine. Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye. Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye. === Welatên li ser peravên okyanûsê === == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] hxj8zxwt0txksd19t8up8kizi3rlyie 2004356 2004355 2026-04-25T12:02:18Z MikaelF 935 2004356 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Mariyanasê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin. Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e. Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e. Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye. Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e. Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe. Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye. Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye. Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine. Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye. Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye. === Welatên li ser peravên okyanûsê === == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] kpciyuz3rwm64i8anxof1bbgi6j9tu9 2004357 2004356 2026-04-25T12:04:04Z Penaber49 39672 2004357 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin. Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e. Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e. Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye. Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e. Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe. Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye. Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye. Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine. Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye. Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye. === Welatên li ser peravên okyanûsê === == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] aysf14m52zbyrszg76x2dr7y3ijgvrj 2004358 2004357 2026-04-25T12:10:26Z Penaber49 39672 2004358 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin. Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e. Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e. Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye. Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e. Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe. Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye. Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye. Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine. Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye. Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye. === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] k5hoybihyralwe5idtsmyr918fi48rq 2004359 2004358 2026-04-25T12:23:27Z Penaber49 39672 2004359 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye. Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2nd ed |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] afmczg9lwvbpzgtpa49gwu6h1dbz8aw 2004360 2004359 2026-04-25T12:24:19Z Penaber49 39672 2004360 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye. Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] i3qifgvkwlt5ol8i5lwcx0mip0rbhsj 2004361 2004360 2026-04-25T12:24:44Z Penaber49 39672 2004361 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye. Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] oo45d328o3nrzfhkf9elqms0r94umay 2004362 2004361 2026-04-25T12:26:12Z Penaber49 39672 2004362 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] fvr93c3tto4om56w2i3uenyuifxndut 2004364 2004362 2026-04-25T12:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, --Valahiyên nehewce.) 2004364 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) == Danên Okyanûsa Mezin == Okyanûsa Mezin xwediyê 250,7 milyon km² aqar e. Ew li sedî de 35 aqara dinya ye, nîvê aqarê deryayên dinya ye. Barista Okyanûsa Mezin 723,7 milon [[km³]] e. Kêmzêde kûr bû ne xwe 4.028 [[m]] ye. == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 1m1cg26fftn3c4wtthdy61rotdnk5xa 2004400 2004364 2026-04-26T07:33:26Z Penaber49 39672 2004400 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) == Deryayên ku digihen Okyanûsa Mezin == [[Deryaya Bering]], [[Deryaya Japon]], [[Deryaya Çîna Rojhelat]], [[Deryaya Çîna Başûr]], [[Deryaya Tazmanyayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Kendava Alaskayê]]. == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] q6udxmj7etv2ncfrnvtccbkkamghk3v 2004401 2004400 2026-04-26T07:33:45Z Penaber49 39672 2004401 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 4312cfermnst5vddfnm23turfnzhawa 2004402 2004401 2026-04-26T07:35:30Z Penaber49 39672 2004402 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] ax17hrb5gq0m1zt7nlay8qkdxoddbkt 2004403 2004402 2026-04-26T07:35:42Z Penaber49 39672 2004403 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] o7lzbe056e9zgm70js9frq5szbbmu6o 2004404 2004403 2026-04-26T07:53:02Z Penaber49 39672 /* Welatên Asya-Pasîfîk */ 2004404 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] cdgvv3iuuk19xp46frxh56s8acsrj6e 2004405 2004404 2026-04-26T07:54:13Z Penaber49 39672 /* Welatên Asya-Pasîfîk */ 2004405 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] qh260jh5gtwauf3v7fxn5wwoknk36up 2004406 2004405 2026-04-26T07:56:20Z Penaber49 39672 2004406 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] e50m4pyfp6efcfwagk3t00wkqzoc44e 2004407 2004406 2026-04-26T07:59:30Z Penaber49 39672 /* Welatên parzemîna Amerîkayê */ 2004407 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salwador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 10wp37jfw3id1ipiu2c0btcutfbr0vi 2004408 2004407 2026-04-26T08:02:06Z Penaber49 39672 2004408 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salwador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ==== Deverên vala ==== Herêmên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker]] (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] l8cg80ptk6y9kzevn9ftevw7ubtehip 2004409 2004408 2026-04-26T08:02:59Z Penaber49 39672 2004409 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salwador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ==== Giravên vala ==== Herêmên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker]] (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] scrtlv59l9sm9uj5vzcxkq6mbc6fmzp 2004410 2004409 2026-04-26T08:03:09Z Penaber49 39672 2004410 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salwador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ==== Giravên vala ==== Herêmên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] todnqvhhrouqjbve9kv3fwyp24bv3lr 2004411 2004410 2026-04-26T08:03:54Z Penaber49 39672 /* Welatên parzemîna Amerîkayê */ 2004411 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salwador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== Herêmên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] k748hkn67owwai83dxok3wsu28hxlbw 2004412 2004411 2026-04-26T08:04:22Z Penaber49 39672 2004412 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salwador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Herêmên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] l92fiy01qijp4l8776ayapmn5okcem3 2004413 2004412 2026-04-26T08:04:40Z Penaber49 39672 2004413 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salwador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] kvo14qn7y7s4os9aw4skaisqe5t2qzn 2004414 2004413 2026-04-26T08:05:31Z Penaber49 39672 /* Welatên parzemîna Amerîkayê */ 2004414 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronêzyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 62o5db4ymeoha73f9hlj6uuluhtsxdt 2004422 2004414 2026-04-26T10:21:18Z Penaber49 39672 2004422 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Kûk]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] k0520fsiu7jwbskxxcgx5jumnhu8sbd 2004423 2004422 2026-04-26T10:21:38Z Penaber49 39672 2004423 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kîrîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] rxfpjq3w4zfypy79nkv4spe3xilz3ye 2004424 2004423 2026-04-26T10:22:58Z Penaber49 39672 2004424 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marshalê]] * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Nîyû]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] l5shf7h3mwkwq7kcjysdxjn4zeaxm01 2004426 2004424 2026-04-26T10:27:52Z Penaber49 39672 /* Welatên Asya-Pasîfîk */ 2004426 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marşal]]ê * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Niûe]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Silêman]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] ejfi592vgn099ihgfcmp6hwnlupu8z7 2004427 2004426 2026-04-26T10:30:31Z Penaber49 39672 2004427 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marşal]]ê * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Niûe]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Salomon]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Toga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tuvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 1fjggf1w2krsgizxdak8uu3hnisifj6 2004429 2004427 2026-04-26T10:32:55Z Penaber49 39672 /* Welatên Asya-Pasîfîk */ 2004429 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin.) ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marşal]]ê * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Niûe]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Salomon]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Tonga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tûvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] t0w92cclxjuz5ryqcyf5ykxwtt5txzk 2004430 2004429 2026-04-26T10:33:49Z Penaber49 39672 2004430 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin. ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marşal]]ê * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Niûe]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Salomon]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Tonga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tûvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] 4d9uulaiwbzegysg81g3jtkvhmb1cll 2004431 2004430 2026-04-26T10:40:02Z Penaber49 39672 2004431 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> [[Wêne:Pacific Culture Areas.png|thumb|Nexşeya sê deverên çandî yên sereke yên giravên Okyanûsa Mezin ku ji deverên Mîkronezya, Melanezya û Polînezyayê pêk hatine]] Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin. ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marşal]]ê * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Niûe]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Salomon]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Tonga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tûvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] qx0tvl77p20ccgya76wm04m9ssmq5lv 2004432 2004431 2026-04-26T10:41:31Z Penaber49 39672 2004432 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Pacific Ocean.png|thumb|Okyanûsa Mezin]] '''Okyanûsa Mezin'''<ref name=":0">Önen, Abdurrahman (2008). Ferhenga Erdnîgarîyê. Stembol: Doz. r. 35.</ref>, '''Okyanûsa Pasîfîkê'''<ref name=":0"/>, '''Pasîfîk'''<ref name=":0"/>{{efn|Oqyanûsa Mezin<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1137|jêgirtin=Oqyanûsa Mezin}}</ref>, Pesîfîk<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=203 }}</ref>, Okyanûsa Pasîfîk}} an jî '''Okyanûsa Aram''', yek ji pênc okyanûsên cihanê ye û okyanûsa herî kûr û mezin a dinyayê ye. Okyanûsa Mezin ji [[Okyanûsa Arktîk]]ê ji bakur heta [[Okyanûsa Başûr]], an jî li gorî pênaseyê, heta [[Antarktîka]]yê li başûr dirêj dibe û li rojava ji parzemînên wekê [[Asya]] û [[Awistralya (parzemîn)|Awistralya]] û li rojhilatê jî ji aliyê parzemîna [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] ve hatiye dorpêçkirin.<ref name=":1">{{Jêder-nûçe |sernav=Pacific Ocean {{!}} Depth, Temperature, Animals, Location, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |roja-gihiştinê=2026-04-23 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Bi rûbera 165.250.000 [[km²]] (63.800.000 mîlçargoşe) (wekî ku bi sinorê başûr ê Antarktîkayê ve hatiye destnîşankirin), Okyanûsa Mezin beşa herî mezin ê okyanûsa cîhanê ye û hîdrosferê ye ku bi qasî ji %46ê rûyê av a Cîhanê û bi qasî ji %32ê rûyê giştî yê Dinyayê vedigire. Rûbera Okyanûsa Mezin ji tevahiya rûyê bejahiya erdê (148.000.000 [[km²]]) mezintir e.<ref name=":1" /> [[Korta Marianayê]], (bi îngilîzî: ''Mariana Trench'') xala herî kûr ê cîhanê ye ku di nav Okyanûsa Mezin de cih digire. Hem navendên nîvkada avê û hem jî navenda nîvkada rojava û her weha polara okyanûsî ya ku nayê gihiştin, di nav Okyanûsa Mezin de ye. Gera ava okyanûsê (ji ber bandora Coriolis) bi du girseyiyên avê ku bi piranî serbixwe tevdigerin û li ekwatorê digihîjin hev ku wekê [[Okyanûsa Pasîfîk a Bakur]] û [[Okyanûsa Pasîfîk a Başûr]] (an jî bi awayekî firehtir wekê Deryayên Başûr) hatine binavkirin. Okyanûsa Mezin dikare bi awayekî nefermî bi xeta dîrokê ya navneteweyî ve were dabeş kirin ku wekê rojhilatê Pasîfîkê û rojavayê Pasîfîkê hatine dabeş kirin ku dihêle okyanûs ji bo çar çargoşeyan, an jî bakurê wekê rojhilatê Pasîfîkê li peravên [[Amerîkaya Bakur]], başûrê rojhilatê Pasîfîkê li ser peravên [[Amerîkaya Başûr]], bakurê rojavayê Pasîfîkê li ser peravên [[Rojhilata Dûr]]/Pasîfîk Asyayê û başûrê rojavayê Pasîfîkê li dora [[Okyanûsya]]yê were dabeş kirin. Kûrahiya navînî ya Okyanûsa Mezin 4.000 metre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/pacific-size/ |sernav=How big is the Pacific Ocean? |malper=NOAA Ocean Exploration |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en-US }}</ref> Korta Challenger a li xendeka Mariyanayê ku li bakurê rojavayê Pasîfîkê ye, xala herî kûr a cîhanê ye ku heta roja îro hatiye zanîn û kûrahiya kortê digihîje 10.928 mêtreyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/05/FDE-Challenger-Release-FINAL-5132019.pdf |sernav="Deepest Submarine Dive in History, Five Deeps Expedition Conquers Challenger Deep" }}</ref> Di heman demê li Pasîfîkê xala herî kûr a Nîvkada Başûr, korta Horîzonê ye ku di xendeka Tongayê de ku kûrahiya kortê bi 10.823 mêtre kûr ew û xala sêyem a herî kûr a li ser Dinyayê korta Sirenayê ye ku ew jî di xendeka Mariyanayê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fivedeeps.com/wp-content/uploads/2019/06/2019-06-11-FDE-Press-Release-Tonga.pdf |sernav="CONFIRMED: Horizon Deep Second Deepest Point on the Planet" }}</ref> Di nav Okyanûsa Mezin de gelek deryayên sereke yên kêlekê hene ku di nav van deryayan de (ji rojava ve li gorî gera saetê hatine rêzkirin) [[Deryaya Fîlîpînê]], [[Deryaya Çîna Başûr]], Deryaya Rojhilatê Çînê, [[Deryaya Japanê|Deryaya Japon]], [[Deryaya Oxotskê|Deryaya Okhotskê]], [[Deryaya Bering]]ê, [[Kendava Alaskayê]], [[Kendava Kalîforniyayê]], [[Deryaya Tasmanê]] û [[Deryaya Koralê]] hene. == Etîmolojî == Di sala 1513an de, di serdema vedîtinan de, keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Îstmus a Panamayê derbas bûye û "Deryaya Başûr" a mezin dîtiye ku wî deryayê bi ''Mar del Sur'' (bi spanî) binav kiriye. Piştre, navê niha yê okyanûsê ji aliyê keşifgerê portûgalî [[Ferdinand Magellan]] ve di dema gera spaniyan a li dora cîhanê, di sala 1520an di dema gera xwe de ku dema ew gihîştiye okyanûsê û rastî bayên baş hatiye, hatiye danîn. Wî okyanûsê bi ''Mar Pacífico'' binav kiriye ku bi [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] û bi [[Zimanê spanî|spanî]] tê wateya okyanûsa aram.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2010 |sernav=Magellan, Ferdinand (1480–1521) |url=https://doi.org/10.4135/9781412939591.n733 |kovar=Encyclopedia of Geography |cih=2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States |weşanger=SAGE Publications, Inc. |isbn=978-1-4129-5697-0}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/10-surprising-facts-about-magellans-circumnavigation-of-the-globe |sernav=10 Surprising Facts About Magellan’s Circumnavigation |malper=HISTORY |tarîx=2012-12-04 |roja-gihiştinê=2026-04-23 |ziman=en |paşnav=Andrews |pêşnav=Evan}}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Li seranserê parzemînên Asya, Awistralya û Amerîkayê, zêdetirî 25.000 giravên mezin û biçûk, li ser rûyê Okyanûsa Pasîfîkê bilind bûne. Gelek girav ji qalikên volkanên çalak ên berê ne ku bi hezaran salan bêçalak mane. Nêzîkî ekvatorê, bêyî deverên berfireh ên okyanûsa şîn, xalek ji atolan hene ku bi demê re ji aliyê çiyayên deryayê ve wekê encama giravên koral ên piçûk ên ku di nav çembera laguna navendî de hatine rêzkirin, pêk hatine. === Koçberiyên pêşîn === [[Wêne:Fijian double canoe, model, Otago Museum, 2016-01-29.jpg|thumb|çep| Modela druayekî Fîjî ku mînakek ji keştiyeke awistronezyayî ye ku bi bargir a du kanoyê (katamaran) û babirka pencikên Kêvjarkê hatiye çêkirin]] Koçberiyên girîng ên mirovan ku ber bi Pasîfîkê ve pêk hatine di demên pêşdîrokî de qewimîn e. Mirovên nûjen yekem car di serdema Paleolîtîkê de, li dora 60.000 heta 70.000 salên berê niha gihîştine rojavayê Pasîfîkê. Ji koçberiya mirovên peravê başûr ku ji Afrîkayê derketine û herî kêm bi qasê 80 kîlometreyan rê çûne di navbera Sundaland û Sahulê de gihîştin rojhilatê Asyayê, başûrê rojhilatê [[Asya]]yê, [[Filipîn|Fîlîpîn]], [[Nû Gîne|Gîneya Nû]] û piştre re jî gihiştine [[Awistralya]]yê. Nayê zanîn ku van koman di çi astê de teknolojiya deryayî bi kar anîne lê hatiye texmînkirin ku wan keştiyên mezin ên ji bambuyê bi kar anîne û dibe ku ev keştî bi cureyeke babirkan li ser deryayê bi bayên deryayê pêşve çûne. Bêyî ku di serdema pêşdîrokî de koçberiyên paşê çêbibin, kêmbûna bayên guncaw ên ji bo derbasbûna ber bi Sahulê ya piştî 80.000 salên berê niha, bi dîroka niştecihbûna li Awistralyayê re hevdem e. Şiyana deryayî yên şêniyên berê awistronezya yên giravên başûrê rojhilatê Asyayê bi bicih bûna Bukayê di 32.000 salên berê niha û bi bicih bûna Manus a 25.000 salên berê niha hatine piştrast kirin. Rêwîtî bi rêzê ve bi qasê 180 kîlometre û 230 kîlometre pêk hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of prehistoric Oceania |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018 |isbn=978-0-19-992507-0 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Cochrane |pêşnavê-edîtor=Ethan E. |series=Oxford handbooks |paşnavê-edîtor2=Hunt |pêşnavê-edîtor2=Terry L.}}</ref> Niviyên van koçberan îro negrîtoyî, melanezyayî û xwemaliyên awistralyayî ne. Gelheyên wan ên li Asyaya başûrê rojhilat a deryayî, Gîneya Nû ya peravê û Melanezyaya Giravê paşê bi koçberên awisturnî yên ji Taywan û ji bakurê Fîlîpînan re zewicîne lê di heman demê de bi komên berê yên bi axaftvanên awistroasyayî ve girêdayî re jî zewicîne ku di encamê de gelên nûjen ên Asyaya başûrê rojhilat a Giravê û Okyanûsyayê çêbûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Ocean Crossings: Reconsidering the Case for Contacts with the Pre-Columbian Americas |paşnav=Jett |pêşnav=Stephen C. |weşanger=University of Alabama Press |tarîx=2017-06-06 |isbn=978-0-8173-1939-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=EgOUDgAAQBAJ}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spirits and Ships: Cultural Transfers in Early Monsoon Asia |paşnav=Acri |pêşnav=Andrea |weşanger=ISEAS-Yusof Ishak Institute |tarîx=2017-03-10 |isbn=978-981-4762-75-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uJsnDwAAQBAJ |paşnav2=Blench |pêşnav2=Roger |paşnav3=Landmann |pêşnav3=Alexandra}}</ref> Koçberiyeke deryayî ya paşê, berfirehbûna gelên awstronesî ya ji serdema neolîtîk a awistronezî ye. Awstronezî ji girava [[Taywan]]ê di navbera 3000 û 1500 salên {{bz}} de derketine holê. Ew bi teknolojiyên babirkî deryayî yên cihêreng ve girêdayî ne (bi taybetî keştiyên outrigger, katamaran, keştiyên bi lûleyên girêdayî û babirka pencikên Kêvcarkan) dibe ku pêşketina pêşverû ya van teknolojiyan bi gavên paşîn ên bicihbûna li Okyanûsyaya Nêzîk û Okyanûsyaya Dûr ve girêdayî be. Awstroneziyan li dora sala 2200 {{bz}} dest pê kirine û ber bi başûr ve çûne ku li Fîlîpînan bicih bibin. Hatiye texmîn kirin ku ew ji Komgirava Bismarck a li rojavayê Pasîfîkê derbas bûne ku di sala 1500 {{bz}} de bigihîjin [[Giravên Maryanayê]] û di heman demê de di 1000 sala {{bz}} de jî gihiştine Palau û Yapê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Olaf |paşnav2=Clark |pêşnav2=Geoffrey |paşnav3=Anderson |pêşnav3=Atholl |paşnav4=Lindahl |pêşnav4=Anders |tarîx=2012 |sernav=Austronesian sailing to the northern Marianas, a comment on Hung et al. (2011) |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/austronesian-sailing-to-the-northern-marianas-a-comment-on-hung-et-al-2011/9986CD8A78CA88478D9C509F7D909740 |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=86 |hejmar=333 |rr=898–910 |doi=10.1017/S0003598X00047992 |issn=0003-598X}}</ref> Ev yekem mirov in ku gihîştine [[Okyanûsyaya Dûr]] û yekem mirov bûn ku di herêmên berfireh ên ji avê derbas bûne. Di heman demê de ber bi başûr ve belav bûne û li deverên mayî yên başûrê rojhilatê Asyayê bi cih bûne ku di 1500 sala {{bz}} de gihîştin [[Îndonezya]] û [[Malezya]]yê û li dora 500 sala {{pz}} de jî ber bi rojava ve çûne ku heta Madagaskar û Giravên Komor ên li [[Okyanûsa Hindî]] berfireh bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Heiske |pêşnav=Margit |paşnav2=Alva |pêşnav2=Omar |paşnav3=Pereda-Loth |pêşnav3=Veronica |paşnav4=Van Schalkwyk |pêşnav4=Matthew |paşnav5=Radimilahy |pêşnav5=Chantal |paşnav6=Letellier |pêşnav6=Thierry |paşnav7=Rakotarisoa |pêşnav7=Jean-Aimé |paşnav8=Pierron |pêşnav8=Denis |tarîx=2021-04-26 |sernav=Genetic evidence and historical theories of the Asian and African origins of the present Malagasy population |url=https://academic.oup.com/hmg/article/30/R1/R72/6106232 |kovar=Human Molecular Genetics |ziman=en |cild=30 |hejmar=R1 |rr=R72–R78 |doi=10.1093/hmg/ddab018 |issn=0964-6906}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1126/science.1166858}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Examining the farming/language dispersal hypothesis |weşanger=McDonald Institute for Archaeological Research, University of Cambridge ; Distributed by Oxbow Books |tarîx=2002 |isbn=978-1-902937-20-5 |cih=Cambridge, UK : Oxford |paşnavê-edîtor=Bellwood |pêşnavê-edîtor=Peter S. |series=McDonald Institute monographs |paşnavê-edîtor2=Renfrew |pêşnavê-edîtor2=Colin |paşnavê-edîtor3=McDonald Institute for Archaeological Research}}</ref> Di demên dawî de hatiye pêşniyar kirin ku awisturanî hê zûtir berfireh bûne ku di sala 7000ê {{bz}} de gihîştine Fîlîpînan. Koçberiyên din ên berê ku ber bi başûrê rojhilatê Asyayê ya giravî ve hatine û koçberên ku bi axaftvanên zimanê awistroasyayî ji başûrê rojhilatê Asyayê ya sereke ve girêdayî ne, hatiye texmînkirin ku ev koçberî di 15.000 sala {{bz}} de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pnas.org/action/cookieAbsent |sernav=PNAS |malper=PNAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en |doi=10.1073/pnas.2026132118 |pmc=8020671 |pmid=33753512}}</ref> Li dora salên 1300 û 1200 {{bz}} şaxek ji koçberiyên awistronezyayî ku wekê çanda Lapîta tê zanîn gihîştine komgirava Bismarck, giravên Solomon, Vanuatu, Fîjî û Kaledonyaya Nû. Ji wir jî destpêkirine û di navbera salên 900 û 800 {{bz}} de li Tonga û Samoayê bicih bûne. Hinek ji van koçberan di sala 200 ê {{bz}} de ber bi bakur ve koç bûne û li giravên Mîkronezyaya rojhilat (ku di nav de giravên Caroline, giravên Marshallê û Kîrîbatiyê hene) bicîh bûne û bi koçberiyên awisturyayî yên berê ku li herêmê bûn tevlihev bûne. Ev koçberî heta li dora sala 700 ê {{pz}}, dema ku pêleke din a keşifkirina giravan dest pê kiriye, wekê koçberiya herî dûr a berfirehbûna awistronezyayî ya Polînezyayê maye.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en}}</ref> Di sala 700 ê {{pz}} de gihîştin giravên Cook, Tahîtî û Marquesasê; di sala 900 ê {{pz}} de gihîştine Hawaiyê; di sala 1000 ê {{pz}} de gihîştine Rapa Nui û di dawiyê de jî di sala 1200 ê {{pz}} de gihîştine Nû Zelandaya.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Intelligent eyes: Visualising Rapa Nui (Easter Island) archaeology |paşnav=Van Tilburg |pêşnav=Jo Anne |weşanger=ANU Press |tarîx=2022-06-21 |rr=271–283 |url=https://doi.org/10.22459/upp.2021.18}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Langdon |pêşnav=Robert |tarîx=2001-06-01 |sernav=The bamboo raft as a key to the introduction of the sweet potato in prehistoric Polynesia |url=https://doi.org/10.1080/00223340123312 |kovar=Journal of Pacific History |cild=36 |hejmar=1 |rr=51–76 |doi=10.1080/00223340123312 |issn=0022-3344}}</ref> === Keşifkirinên ewropiyan === [[Wêne:Waldseemuller map 2.jpg|thumb|Universalis Cosmographia, ku wekê nexşeya Waldseemüller jî tê zanîn ku dîroka nexşeya di sala 1507an de hatiye nivîsandin, nexşeya yekem bû ku Amerîkayê ji du okyanûsên cuda cuda nîşan daye]] Amerîkaya Başûr bi gelemperî wekî Cîhana Nû dihat hesibandin û piştî Amerigo Vespucci, cara yekem navê "Amerîka" nîşan dide. Yekem keşfkirinên gerokên ewropî li peravê rojavayî yê Okyanûsa Mezin di sala 1512an de<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nathaniel's nutmeg: how one man's courage changed the course of history |paşnav=Milton |pêşnav=Giles |weşanger=Sceptre |tarîx=1999 |isbn=978-0-340-69676-7 |cih=London}}</ref> ji aliyê seferên portûgalî yên António de Abreu û Francisco Serrão ve, bi rêya giravên Biçûkên Sundayê, berbi giravên Malûkûyê û bi sefera Jorge Álvares a ber bi başûrê Çînê ve ye ku di sala 1513an de pêk hatiye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Macau, the imaginary city: culture and society, 1557 to the present |paşnav=Porter |pêşnav=Jonathan |weşanger=Westview Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8133-3749-4 |cih=Boulder, CO |series=New perspectives on Asian history}}</ref> ku fermana her du seferan ji aliyê Afonso de Albuquerque ve ji Malaccayê hatine dayîn. Di sala 1513an de piştî ku keşifgerê spanî Vasco Núñez de Balboa ji Berzaxa Panamayê derbas bûye û gihîştiye okyanûseke nû, peravê rojhilatê okyanûsê dîtiye. Ji ber ku okyanûs li başûrê perava Berzaxa Panamayê bû, li wir wî cara yekem pasîfîk hatiye dîtin wî okyanûsê wekê ''Mar del Sur'' ku tê wateya "Deryaya Başûr", binav kiriye. Di sala 1520an de deryavan Ferdinand Magellan û koma wî di dîroka tomarkirî de yekem kes bûn ku ji Pasîfîkê derbas bûne. Ev beşek ji sefereke spanî ya ber bi giravên Biharatanê ve bûn ku di dawiyê de bûye sedema gera yekem ê li dora cîhanê. Magellan okyanûsê bi spanî wekê ''Pacífico'' binav kiriye (an jî "Pasîfîk" ku bi spanî tê wateya "aram") ev binav kirin piştî ku ew di deryayên tofanî yên li pozikê Hornê re derbas bûne û piştre van avên aram dîtine hatiye. Heta sedsala hejdehan, ji bo rûmeta wî okyanûs gelek caran wekê Deryaya Magellan hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Producing the Pacific |paşnav=Maroto Camino |pêşnav=Mercedes |weşanger=BRILL |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-90-420-1994-2 |url=https://doi.org/10.1163/9789401202923}}</ref> Magellan berî ku di adara sala 1521ê de li Guamê raweste, li giravekî Pasîfîkê ya vala rawestiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guampedia.com/ferdinand-magellan/ |sernav=Ferdinand Magellan - Guampedia |malper=www.guampedia.com |tarîx=2009-09-30 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-US |paşnav=Pereda |pêşnav=Nathalie}}</ref> Di dema vê seferê de Magellan nagihêje Spanyayê û di sala 1521ê de li Fîlîpînan dimire. Keştiyavanê spanî Juan Sebastián Elcano bermayiyên seferê bi ser Okyanûsa Hindî û li dora Pozikê Hêviyê vegerandine Spanyayê û bi awayê yekem gera dorhêla cîhanê di sala 1522an de hatiye temam kirin. Di navbera salên 1525 û 1527an de, li dora û rojhilatê Moluccayan sefer hatine lidarxistin û seferên portûgalî rastî giravên Caroline, giravên Aru û Papua Gîneya Nû hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kratoska |pêşnav=Paul |tarîx=2021-12-16 |sernav=South East Asia |url=https://doi.org/10.4324/9781003101680 |kovar=Kratoska, Paul |doi=10.4324/9781003101680}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The rise of Portuguese power in India, 1497-1550 |paşnav=Whiteway |pêşnav=R. S. (Richard Stephen) |weşanger=London, Santiago de Compostela, Susil Gupta |tarîx=1967 |kesên-din=unknown library |url=http://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog}}</ref> Di salên 1542 û 1543an de portûgalî gihîştine Japonê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://balagan.info/portuguese-in-japan |sernav=Portuguese in Japan |malper=Steven's Balagan |tarîx=2006-04-25 |roja-gihiştinê=2026-04-24 |ziman=en-GB |paşnav=Thomas |pêşnav=Steven}}</ref> Di sala 1564an de pênc keştîyên spanî yên ku 379 leşker hildigirtin, bi serokatiya Miguel López de Legazpi ji Meksîkê derbasê Pasîfîkê bûne û Fîlîpîn û giravên Mariyanayê kolonîze kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A reference guide to Latin American history |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=2000 |isbn=978-1-56324-744-6 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Henderson |pêşnavê-edîtor=James D. |paşnavê-edîtor2=Delpar |pêşnavê-edîtor2=Helen |paşnavê-edîtor3=Brungardt |pêşnavê-edîtor3=Maurice Philip |paşnavê-edîtor4=Weldon |pêşnavê-edîtor4=Richard N.}}</ref> Ji bo mayîna sedsala 16an, Spanyayê kontrola leşkerî û bazirganî parastiye, bi keştîyên ku ji Meksîk û Perûyê di ser Okyanûsa Pasîfîkê re ber bi Fîlîpînan ve bi rêya Guamê ve çûne û giravên rojhilatê Spanyayê ava kirine. Galyonên Manîlayê du sedsal û nîv xebitîne ku yek ji dirêjtirîn rêyên bazirganiyê yên dîrokê ne ku Manîla û Acapulco bi hev ve girê dabûn. Di heman demê de seferên Spanyayê gihîştin Tuvalu, Marquesas, giravên Cook, giravên Solomon, Vanuatu, giravên Marshallê û giravên Admiral ên li Pasîfîka Başûr.<ref name="FernándezArmesto2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Pathfinders: a global history of exploration |paşnav=Fernández-Armesto |pêşnav=Felipe |weşanger=W. W. Norton |tarîx=2006 |isbn=978-0-393-06259-5 |çap=1 |cih=New York}}</ref> Paşê di lêgerîna ''Terra Australis'' ("axa [mezin] a başûr") de, keşfên spanyayî di sedsala 17an de wekê sefera ku ji aliyê navîgatorê portûgalî Pedro Fernandes de Queirós ve hatibû birêvebirin, gihîştin komgiravên Pitcairn û Vanuatu û di tengava Torresê ya di navbera Awistralya û Gîneya Nû de ku navê xwe ji navîgator Luís Vaz de Torres digire, derbas bûne. Lêkolînerên holandî ku li dora başûrê Afrîkayê geriyaye, di heman demê de bi keşf û bazirganiyê re jî eleqedar dibûn; Willem Janszoon yekem daketina ewropî ya bi tevahî belgekirî li Awistralyayê (1606), li nîvgirava pozikê Yorkê pêk aniye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dutch discoveries of Australia: shipwrecks, treasures and early voyages off the west coast |paşnav=Sigmond |pêşnav=J. P. |weşanger=Rigby |tarîx=1979 |isbn=978-0-7270-0800-8 |cih=Adelaide |paşnav2=Zuiderbaan |pêşnav2=L. H.}}</ref> û Abel Janszoon Tasman li dora peravên parzemînî yên Awistralyayê geriyaye û gihîştine hinek beşên peravên parzemînî û di sala 1642an de jî gihîştine Tazmanya û Zelanda Nû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Coles, Kenneth George, (30 June 1926–19 Jan. 2022), Chairman, Conveyor Co. of Australia Pty Ltd, 1957–91 |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u11483 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-954089-1}}</ref> Di sedsalên 16 û 17an de Spanyayê Okyanûsa Pasîfîk wekê ''mare clausum'' deryayek ji bo hêzên din ên deryayî girtî hesap kiriye. Tengava Magellan, ku wekê tekane deriyê Atlantîkê tê zanîn, carinan ji aliyê flotên ku ji bo rêgirtina li ketina keştîyên ne-spanî hatine şandin ve dihat çavdêrîkirin. Li aliyê rojavayê Okyanûsa Pasîfîk, holendîyan gef li filîpîniyên spanyayî xwaribûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schurz |pêşnav=William Lytle |tarîx=1922 |sernav=The Spanish Lake |url=https://www.jstor.org/stable/2506024 |kovar=The Hispanic American Historical Review |cild=5 |hejmar=2 |rr=181–194 |doi=10.2307/2506024 |issn=0018-2168}}</ref> Sedsala 18an destpêka keşfên mezin ên rûsan li Alaska û Giravên Aleutian nîşan daye ku wek sefera Kamchatka ya kekem û sefera mezin a bakur, bi serokatiya efserê deryayî yê rûsî yê bi eslê xwe danîmarkî Vitus Bering pêk hatiye. Her wiha Spanyayê geştên xwe ber bi bakurê rojavayê Pasîfîkê daye destpêkirin û gihîştine girava Vancouver a li başûrê Kanadayê û Alaskayê. Fransiyan Polînezyayê keşif kirin û kolonîze kirine. Brîtaniyan bi James Cook ber bi Pasîfîka Başûr û Awistralya, Hawaiî û bakurê rojavayê Pasîfîka Amerîkaya Bakur sê sefer dane destpêkirin. Di sala 1768an de, Pierre-Antoine Véron, astronomekî ciwan ku bi Louis Antoine de Bougainville re di sefera wî ya keşfê de bû, ji bo cara yekem di dîrokê de firehiya Pasîfîkê bi rastbûnek rast destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Captain Cook: explorations and reassessments |weşanger=Boydell Press |tarîx=2004 |isbn=978-1-84383-100-6 |cih=Woodbridge, Suffolk, UK ; Rochester, NY, USA |paşnavê-edîtor=Williams |pêşnavê-edîtor=Glyndwr |series=Regions and regionalism in history}}</ref> Yek ji geştên herî pêşîn ên keşifkirina zanistî ji aliyê Spanyayê ve di sefera Malaspinayê 1789-1794 de hatiye organîzekirin. Sefer li deverên berfireh ên Pasîfîkê geriyaye ku ji pozikê Hornê heta Alaska, Guam û Fîlîpînan, Zelanda Nû, Awistralya û Pasîfîka Başûr berdewam kiriye.<ref name="FernándezArmesto2006"/> == Erdnîgarî == [[Wêne:Iss007e10807.jpg|thumb|Rojavabûna li ser Okyanûsa Pasîfîk ku ji stasyona Feza ya Navneteweyî tê dîtin. Serê ewrên birûskê jî xuya dibin.]] [[Wêne:Pacific Basin Island Geography.jpg|thumb|Erdnîgariya giravên hewza Okyanûsa Mezin]] Okyanûsa Mezin (Pasîfîk) parzemînên Asya û Awistralyayê ji parzemîna Amerîkayê vediqetîne. Okyanûs dikare ji aliyê ekvatorê ve wekê beşên bakur (Pasîfîka Bakur) û beşên başûr (Pasîfîka Başûr) were dabeş kirin.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Pacific-Ocean |sernav=Pacific Ocean Britannica}}</ref> Okyanûs ji herêma Antarktîkayê li başûr, heta Arktîkê li bakur dirêj dibe. Okyanûsa Mezin rûbereke berfireh vedihewîne ku bi qasî sêyeka rûyê Erdê digire nav xwe, bi rûbera xwe ya 165.200.000 km² ji tevahiya bejahiya Dinyayê ku bi qasê 150.000.000 km² rûber vegirtiye mezintir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hypertextbook.com/facts/2001/DanielChen.shtml |sernav=Area of Earth's Land Surface - The Physics Factbook |malper=hypertextbook.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> [[Wêne:Pacific Culture Areas.png|thumb|Nexşeya sê deverên çandî yên sereke ya giravên Okyanûsa Mezin ku ji deverên wekê Mîkronezya, Melanezya û Polînezyayê pêk hatine]] Okyanûsa Mezin bi qasê 8.400 mîlên deryayî (15.600 km; 9.700 mi) ji Deryaya Beringê li Arktîkê heta dirêjahiya bakur a Okyanûsa Başûr a dorhêlî li 60° başûr dirêj dibe (li gorî pênaseyên kevin heta Deryaya Ross a Antarktîkayê), li dora 5°N digihîje berfirehiya herî berfireh a ber bi rojhilat û rojava ve, li wir bi qasî 10.700 mîlên deryayî (19.800 km; 12.300 mi) ji Endonezyayê heta peravên Kolombiyayê dirêj dibe û li vir li nivê dorhêla Dinyayê digere ku ev pîvan pênc caran ji heyvê mezintir e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the Arctic |weşanger=Routledge |tarîx=2005 |isbn=978-1-57958-436-8 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Nuttall |pêşnavê-edîtor=Mark}}</ref> Navenda erdnîgarî ya okyanûsê li rojhilatê Kîrîbatiyê li başûrê Kîrîtimatiyê, li rojavayê girava Starbuck a li 4°58′S 158°45′W ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ripublication.com/Volume/ijoov15n1.htm |sernav=IJOO, International Journal of Oceans and Oceanography, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Research Journal, Research Publications, Indian Journal Publisher, Oceanography Journals, Marine Science Journal, Journals Publishers in India, Indian J |malper=ripublication.com |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Xala herî nizm a li ser erdê ku tê zanîn li Xendeka Mariyanayê ye ku bi qasê 10.911 metre li jêra asta deryayê ye. Kûrahiya navînî ya okyanûsê 4.280 mêtre ye û qebareya giştî ya ava okyanûsê bi qasî 710.000.000 kîlometre kûp e.<ref name=":3" /> Ji ber bandorên tektonîkên plakeyan, Okyanûsa Pasîfîk niha ji sê aliyan ve salê bi qasî 2.5 santîmetre (0.98 înç) kêm dibe û salane bi navînî bi qasî 0.52 km² (0.20 mîlên çargoşe) kêm dibe. Berevajiyê vê bûyerê Okyanûsa Atlantîkê jî her ku diçe mezin û berfireh dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bucknell.edu/x17758.xml |sernav=Plate Tectonics |malper=www.bucknell.edu |roja-gihiştinê=2026-04-25 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Plate Tectonics |paşnav=Young |pêşnav=Greg |weşanger=Capstone |tarîx=2009 |isbn=978-0-7565-4232-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=aqTxe74R5LwC&pg=PT9}}</ref> Li ser sinorên rojavaya nerêkûpêk ên Okyanûsa Mezin gelek derya hene û deryayên herî mezin Deryaya Celebes, Deryaya Koralê, Deryaya Rojhilatê Çînê (Deryaya Rojhilat), Deryaya Fîlîpînê, Deryaya Japon, Deryaya Çima Başûr (Deryaya Başûr), Deryaya Suluyê, Deryaya Tasmanê û Deryaya Zer (Deryaya Rojavayê Koreyê) e. Rêya deryayî ya Îndonezyayê (tevî Tengava Malacca û Tengava Torresê) Pasîfîk û Okyanûsa Hindî li rojava bi hev ve girêdaye û Derbasbûna Drake û Tengava Magellan li rojhilat Pasîfîkê bi Okyanûsa Atlantîkê ve girêdidin. Li bakurê okyanûsê jî, Tengava Beringê Pasîfîkê bi Okyanûsa Arktîkê ve girêdaye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1953 |sernav=Limits of the Oceans and Seas |url=https://www.nature.com/articles/172484b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=172 |hejmar=4376 |rr=484–484 |doi=10.1038/172484b0 |issn=1476-4687}}</ref> Ji ber ku Pasîfîk li ser merîdyena 180em dirêj bûye, Pasîfîka Rojava (an jî Pasîfîka rojava, nêzîkî Asyayê) li nîvkada rojhilat e û di heman demê de Pasîfîka Rojhilat (an jî Pasîfîka rojhilat, nêzîkê Amerîkayê) li nîvkada rojava ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Basic Geography |weşanger=Goodwill Trading Co., Inc. |tarîx=1998 |isbn=978-971-11-0165-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HofX9zL4YQEC&pg=PA25}}</ref> Okyanûsa Pasîfîk a Başûr milê başûrê rojhilatê Hindistanê vedihewîne ku ji başûrê Awistralyayê derbas dibe û dibe milê Pasîfîk-Antarktîk (bakurê polara başûr) û bi milek din (başûrê Amerîkaya Başûr) re dibe yek ku bilindahiya Pasîfîk a Rojhilat çêbike ku ew jî bi milek din (başûrê Amerîkaya Bakur) ve girêdide ku li ser milê Juan de Fuca dinêre. Di piraniya rêwîtiya Magellan ji Tengava Magellan ber bi Fîlîpînan ve, keşifgeran okyanûsê wekê okyanûseke aram binavkirine; lêbelê Pasîfîk her gav ne aram e ku gelek bahozên tropîkal li giravên Pasîfîkê jî didin. Erdên li dora çemê Pasîfîkê tijî volkanan in û pir caran lê deverê erdhejan bibandor çêdibin. Tsunamiyên ku ji ber erdhejên binavî çêdibin, gelek girav wêran kirine û di hinek rewşan de tevahiya bajaran wêran kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Tsunami: the underrated hazard |paşnav=Bryant |pêşnav=Edward |weşanger=Springer Published in association with Praxis |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-74274-6 |çap=2 |cih=Berlin New York Chichester, UK |series=Springer-Praxis books in geophysical sciences}}</ref> Nexşeya Martin Waldseemüller a sala 1507an yekem nexşe bû ku Amerîkaya ku bi du okyanûsên cuda ji hev vediqetîne nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/loc/lcib/0309/maps.html |sernav=The Map That Named America (September 2003) - Library of Congress Information Bulletin |malper=www.loc.gov |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> Paşê jî nexşeya Diogo Ribeiro ya sala 1529an yekem nexşe bû ku Pasîfîkê bi mezinahiya rast nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nla.gov.au/nla.obj-230692844 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=nla.gov.au |roja-gihiştinê=2026-04-25}}</ref> === Welatên li ser peravên okyanûsê === (Welatên girêdayî bi ser dewletekê ve bi stêrê (*) hatine destnîşankirin û navên dewletên serwer ên têkildar di nav kevanên gilover de ne. Dewletên girêdayî yên dewleta Zelanda Nû bi nîşana heşê (#) hatine destnîşankirin. ==== Welatên Asya-Pasîfîk ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Somaya Amerîkayê]] * (DYA) * [[Awistralya]] * [[Brûney]] * [[Kamboçya]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Giravên Cook]] # * [[Dewletên Federal ên Mîkronezyaya Fîjî]] * [[Polînezyaya Fransî]] * (Fransa) * [[Guam]] * (DYA) * [[Hong Kong]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Îndonêzya]] * [[Japon]] * [[Kirîbatî]] * [[Makao]] * (Komara Gel a Çînê) * [[Malezya]] * [[Giravên Marşal]]ê * [[Naûrû]] * [[Kaledonyaya Nû]] * (Fransa) * [[Nû Zelanda]] * [[Niûe]] # * [[Girava Norfolkê]] * (Awistralya) * [[Giravên Maryanayên Bakur]] * (DYA) * [[Koreya Bakur]] * [[Palaû]] * [[Papûa Gîneya Nû]] * [[Fîlîpîn]] * [[Giravên Pitcairn]] * (Brîtanya) * [[Rûsya]] * [[Samoa]] * [[Sîngapûr]] * [[Giravên Salomon]] * [[Koreya Başûr]] * [[Taywan]] * [[Taylenda]] * [[Tîmora Rojhilat]] * [[Tonga]] * [[Tokelau]] * (Zelanda Nû) * [[Tûvalû]] * [[Vanûatû]] * [[Viyetnam]] * [[Wallis û Futuna]] * (Fransa) {{div col end}} ==== Welatên parzemîna Amerîkayê ==== {{div col|colwidth=20em}} * [[Kanada]] * [[Şîlî]] * [[Kolombiya]] * [[Kosta Rîka]] * [[Ekwador]] * [[El Salvador]] * [[Gûatemala]] * [[Hondûras]] * [[Meksîk]] * [[Nîkaragûa]] * [[Panama]] * [[Perû]] * [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] {{div col end}} ==== Giravên vala ==== {{div col|colwidth=20em}} Giravên ku nifûsa sivîl lê tune ne. * Girava Baker (DYA) * Girava Clipperton (Fransa) * Giravên Deryaya Koralê (Awistralya) * Girava Howland (DYA) * Girava Jarvis (DYA) * Girava Johnston (DYA) * Reefên Kingman (DYA) * Girava Macquarie (Awistralya) * Atola Midway (DYA) * Atola Palmîrayê (DYA) * Girava Wake (DYA) {{div col end}} == Not == {{notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girdanên derve == * http://www.mapsouthpacific.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=2005-03-16 }} – Nexşe {{Pênc Okyanûsên Cîhanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Asya]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Erdnîgariya Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Erdnîgariya Asyayê]] [[Kategorî:Erdnîgarî]] [[Kategorî:Okyanûsa Mezin| ]] sapu5bz93sbhesuslipk7kh0i0d2cv0 Niûe 0 18691 2004425 1787564 2026-04-26T10:26:53Z Penaber49 39672 + Agahîdanka Wîkîdaneyê 2004425 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Niûe''' (navê berê ''Savage Island'') giraveke mircaniyê di [[Okyanûsa Mezin]] deye. Niûe 2.400 km li bakur-rojhelata [[Nû Zelanda]] û li başûrê [[Samoa]] û rojavayê [[Giravên Cook]] e. Niûe ji [[1974]]'a û virde bi [[Zelanda Nû]] ve wek weke herêmek [[otonom]] girêda ye. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Niue}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1974an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Niûe| ]] dyhrc47mjtpos15idmwx5mea2rxmx1p Bundesnachrichtendienst 0 19233 2004428 1716840 2026-04-26T10:32:33Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Logo_of_the_Bundesnachrichtendienst_(2010).svg şonê BND_Logo_neu.svg 2004428 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Logo of the Bundesnachrichtendienst (2010).svg|thumb|Logoya buroya saloxgeriyê ya Almanyayê]] [[Wêne:Zentrale des Bundesnachrichtendienst, Berlin.jpg|thumb|BND]] '''BND''' kurteya '''Bundesnachrichtendienst''' e, saziya sîxuriyê ya fermî ya [[Almanya]]yê ye û navenda wê li [[Pullach]]a ber [[München]]ê ye. Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon [[EUR]] terxan dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di [[1ê nîsanê]] [[1956]]an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê [[Reinhard Gehlen]] bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin: == Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê == # Tespîtên operasyonel # Bicihanînên teknîkî # ûdwergirtin û şîrove # Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan # Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm # Alîkariyên teknîkî # Dibistana BNDê # Ewlekarî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-şitil}} [[Kategorî:Almanya]] [[Kategorî:Bundesnachrichtendienst| ]] [[Kategorî:Saziyên sîxuriyê]] 3j9daazd6snrmblbzcytr4nolatz47n Toronto 0 37429 2004433 1975422 2026-04-26T10:46:43Z Penaber49 39672 2004433 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin |}} '''Toronto''' paytextê parêzgeha [[Ontario]]yê e û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] t94nmse85szrmc0yq7greixj5br9odr 2004434 2004433 2026-04-26T10:47:09Z Penaber49 39672 2004434 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin |}} '''Toronto''' paytextê parêzgeha [[Ontario]]yê e û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 166rnmyxeibc4tva6coz8pc4tvpfjhd 2004435 2004434 2026-04-26T10:47:43Z Penaber49 39672 2004435 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin |}} '''Toronto''' paytextê parêzgeha [[Ontario]]yê e û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] p0d2e2ywxbcgemmrswcjecg8wiattct 2004436 2004435 2026-04-26T10:48:43Z Penaber49 39672 2004436 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin |}} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 0l1jlg88pv0txvbgjx8trr0px2ggeif 2004437 2004436 2026-04-26T10:57:31Z Penaber49 39672 2004437 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} |}} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 2v7jf4w0rffwrn1zx3d2ayhmir7637r 2004440 2004437 2026-04-26T11:15:16Z Penaber49 39672 2004440 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} |}} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 7jxiuuc2yfm0sznc6wlmtk1gw62apcv 2004441 2004440 2026-04-26T11:22:22Z Penaber49 39672 2004441 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} |}} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê Meksîko, bajarê New York û Los Angeles, bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e. Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in. Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] j2r9wux0ip150hmlj807efwn4pqkek1 2004442 2004441 2026-04-26T11:24:46Z Penaber49 39672 2004442 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} |}} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê Meksîko, bajarê New York û Los Angeles, bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e. Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in. Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in. Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin. Bajar yek ji bajarên welatên Amerîkaya Bakur e ku ji çar perçeyên Kurdistanê kurd koçberê vê bajarê bûne. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] nq6keb7llx0m14w1205msfl1s10dqrc 2004443 2004442 2026-04-26T11:32:40Z Penaber49 39672 2004443 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} |}} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Bajar yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan|Kurdistanê]] kurd koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 6h7pfr72o8e79ahlqi7hzi9dq81r85d 2004444 2004443 2026-04-26T11:37:56Z Penaber49 39672 2004444 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} |}} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan|Kurdistanê]] di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 4htbhilvvtceva454gy9o5mbv04ftbn Sala çar împeratoran 0 63624 2004388 1855622 2026-04-26T05:33:41Z Archaeodontosaurus 6742 2004388 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} '''Sala çar împeratoran''' dewreyeke dîroka împeratoriya Romê ye ku piştî mirina împerator [[Nero]] (sala 68 piştî zayînê) di maweyekê salekê de çêbûye. Ji ber vê hindê di sala 69an de şerekî navxweyî çêbû û [[împeratoriya Romê]] çar caran împeratorê xwe guherand. Di dawiyê de Vespasian ma împerator û bavika nû ya [[Bavika Flavî|flavî]] destpê kir. == Împeratorên sala çar împeratoran == * [[Galba]] * [[Otho]] * [[Uitellius]] * [[Uespasianus]] <gallery> Wêne:OthoDen.jpg|[[Otho]] Wêne:Vittelius monnaie ag1.JPG|[[Uitellius]] Wêne:(Venice) Bust of Vespasianus - Venice National Archaeological Museum.jpg|[[Uespasianus]] </gallery> == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Vespasianus]] [[Kategorî:69]] 53t756iwbwoxru462jlrq0fj2xfri4b Seoul Broadcasting System 0 66523 2004438 1792881 2026-04-26T11:08:51Z Sangjinhwa 9315 /* Logoyên Wî */ 2004438 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank TV | nav = SBS TV <br> HLSQ-DTV | logofile = Seoul Broadcasting System logo.svg | 200px | logosize = | logoalt = | logo2 = | navê_tam = Seoul Broadcasting System (SBS) | destpêk = [[14'ê sermawezê]] [[1990]]<br />[[20'ê adarê]] [[1991]]'an (radyo)<br />[[9'ê berfanbarê]] [[1991]] (televizyon) | dema girtinê = | fformata wêneyê = [[576i]] ([[Standard-definition television|SDTV]]);<br/>[[1080i]]/[[720p]] ([[High-definition television|HDTV]]) | share = | share as of = | share source = | şirket = | rêveber = | owner = SBS Media Holdings: 30.31% <br /> [[National Pension Service]]: 6.98% <br/>Kiturami Boiler: 6.30%<br /> [[Mirae Asset]]: 6.02% | slogan = ''See the Bright Tomorrow'' (Korêyî: 내일을 봅니다) | welat = [[Korêya Başûr]] | ziman = [[Zimanê korêyî|Korêyî]] | cîhê ragihandinê = | headquarters = | navên kevn = | replaced names = | replaced by names = | predecessor = | continuous = | sister names = | timeshift names = | malper = [http://www.sbs.co.kr/ www.sbs.co.kr] | terr serv 1 = | terr chan 1 = | sat serv 1 = [[SkyLife]] | sat chan 1 = Kanal 5 (HD) | cable serv 1 = | cable chan 1 = | sat radio serv 1 = | sat radio chan 1 = | adsl serv 1 = | adsl chan 1 = | online serv 1 = | online chan 1 = | 3gmobile serv 1 = }} '''Seoul Broadcasting System''' ('''SBS''') (Korêyî: 에스비에스, ''Eseubieseu''), toreke radyo û televizyonê a neteweyî ye ko ji Korêya Başûr weşanê dike. == Logoyên Wî == <gallery> Wêne:Seoul Broadcasting System logo 1991.svg|Logoya SBS ya ewil (berfanbarê 1990-1994) Wêne:Seoul Broadcasting System logo 1994.svg|Logoya SBS ya duyem (1994-2000) Wêne:Seoul Broadcasting System logo.svg|Logoya SBS ya sêyem û rojane (2000-heta niha) </gallery> == Kanalên SBS'yê == * 1 TV (SBS TV '''Channel 6''') * 2 stasyona radyoyê {| class="wikitable" |- ! Nav !! Frekans !! Hêz (kW) !! Sîteya Transmitter |- | SBS Love FM || 792&nbsp;kHz AM<br />103.5&nbsp;MHz FM || 50&nbsp;kW (AM)<br />10&nbsp;kW (FM) || Neunggok-dong, Goyang-si, Gyeonggi-do, (AM)<br />Mount Namsan, Seoul (FM) |- | SBS Power FM || 107.7&nbsp;MHz FM<br />100.3&nbsp;MHz FM || 10&nbsp;kW<br />100W || Mount Gwanaksan, Seoul<br />Saengyeon-dong, Dongducheon-si, Gyeonggi-do |- | SBS V-Radio || CH 12C DMB || 2&nbsp;kW || Mount Gwanaksan, Seoul |} * 7 kanalên qablo TV'yê (SBS Plus, SBS Golf, SBS E!, SBS Sports, SBS-CNBC, SBS MTV, Nickelodeon Korea) == Girêdanên derve == * [http://www.sbs.co.kr/ Malpera fermî bi korêyî] * [http://global.sbs.co.kr/en/main/main.htm Malpera fermî a global] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150821001354/http://global.sbs.co.kr/en/main/main.htm |date=2015-08-21 }} * [http://www.sbs-int.com/ SBS International] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Korêya Başûr]] [[Kategorî:Kanalên televîzyonê yên korêyî]] [[Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Korêya Başûr]] [[Kategorî:Seoul Broadcasting System| ]] aptzlyyhopsz9nyh92fju5jd3v2hze5 Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki) 4 75842 2004387 1995998 2026-04-26T00:57:59Z MediaWiki message delivery 19403 /* Request for comment (global AI policy) */ beşeke nû 2004387 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 5 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 çiriya paşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 kanûna paşîn 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 00:57, 26 nîsan 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> f4f5tzku3uslkuh6f4o8zkc9kdxd6p2 Keça deryayê 0 127569 2004371 1893611 2026-04-25T20:09:58Z Avestaboy 34898 2004371 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:John William Waterhouse A Mermaid.jpg|thumb|Wêneyekê keçekî deryayî li John William Waterhouse ]] '''Keça deryayê''' yan jî '''Keça deryayî''', jînewerek avî ye ku li gorî mîtolojiyê serî û laşê jorîn jin e, çîp û lingê wê masî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://languages.oup.com/ |sernav=Oxford Languages {{!}} The Home of Language Data |malper=languages.oup.com |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> Keça deryayî, di folklora gelek çandên li çaraliyê cîhanê ku di nav de [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]] heye xuya dibe. Hinek caran bi bûyerên xeternak ên wekî lehî, bahoz, hilweşîna keştiyan û bi xeniqînê re têkildar in. Di kevneşopiyên gelêrî yên din de (yan carinan di nav heman kevneşopan de) ew dikarin xêrxwaz bin, bextewariyê bidin yan jî evîndarê mirovan bibin. Di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de, Keçên deryayî bi awayên cûda lê pir nêzîkê hevdu hatine pênasekirin. Mîna sîrenan, stranan ji deryavan re dibêjin û wan efsûn dikin, wan ji kar dûr dixin û ji keştiyên wan dadixin deryayê yan jî xerabtir keştiyên wan binav dikin. Di çîrokên din de, keçên deryayî wekî jînewerên deryayên dilpak têne xuyakirin kirin, mirovên ku di xetera xeniqînê de ne wan xilas dikin. Di heman demê de kuran daxwaz dikin ku bên di bin padîşahiya xwe yê binê avê de bijîn. Di berhema Keça deryayê ya Piçûk a Hans Christian Andersen de tê gotin ku hinek keçên deryayî dema kuran kaşê binê avê dikin, ji bîr dikin yan jî nizanin ku mirov nikare di binê avê de bêhna xwe bistînin. Sîrenên di mîtolojiya yewnanî de paşê wek hev hatine dîtin û di hinek zimanan de jî heman peyv ji bo herdu jîneweran hatiye bikaranîn. == Efsaneya Keça deryayî == Efsaneyên jînewerên nîv-mirov ên nîv-masî-bedenî vedigere 5000 sal {{bz}}ê. Nêrînek giştî ev e ku çêlekên deryayê bandorek mezin li çêbûna van efsaneyan kirine. Wek mînakek ji bo piştgirîkirina vê teoriyê, [[Krîstofor Kolumbus]] got ku wî di rêwîtiya xwe ya bo cîhana nû de Keça deryayê dîtin, lê ew pir eware bûn û ku bi awayê ku wî hêvî dikir ne rind bûn. Kesên ku keçên deryayî dîtine wan wek mirovên bê-axaftin û bi porê kesk, reş, qehweyî yan jê zer tînin ziman. Bedena wan ji nîvî de masî ye û bi gelemperî wan wek jînewerên ku di okyanûsan de û hinek caran jî di çeman de avjeniyê dikin, binav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://newanimal.org/merfolk.htm |sernav=The Cryptid Zoo: Mermaids and Mermen in Cryptozoology: Modern Sightings and Reports |tarîx=2007-04-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-05-21 |roja-arşîvê=2007-04-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070420215314/http://newanimal.org/merfolk.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîrokên keça deryayî hema hema gerdûnî ne. Çîroka keça deryayî ya yekem a naskirî ji aliyê Asûriyan ve di sala 1000 berî zayînê de hatiye dîtin. [[Atargatis]], dayika şahbanûya Asûrî [[Semîramîs]], xwedawendek nemir e ku evîndarê şivanekî dibe. Lê şivan a ciwan ê ku jê hez dikir dimire. Jiber vê yekê ew ji bo ku bibe masî, xwe davêje golê. Lê av, laş û bedewî ya wê yê bêkêmasî venaşêre, dûvikek masî jêre çêdike û şiyana jibo bêhna xwe di binê avê de bistîne dide wê. Di serdema nûjen de di hinek stranên kurdî de helbestên di derbarê keça deryayî de hatiye gotin. Di strana stranbêja kurd [[Rêzan Şîrvan]] de, strana wê ya bi navê ''siwarê evînê'' de helbest a ku di derbarê keça deryayî de hatiye nivîsandin ev e:<ref>{{Jêder |sernav=Rêzan Şîrvan - Siwarê Evînê [Official Music Video] 4K |url=https://www.youtube.com/watch?v=-7EX_Dz6Bo0 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> <blockquote>Lê yarê! Qezî dirêj, çev xezalê Tu deryajînek di nava behra Wanê de, li ser rûyê erdê tu nikarî bijî, tu yê bimirî Ez jî berfek im li serê sîpanê xelatê, dixwazim bêm cem te Edî ku nagihêjim erdê, ez dihelim û namînim Erê yarê, dil bi zarê</blockquote> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Okeanîd]] d4lpeb2mib91ud07qhh2nrl2w80daba 2004372 2004371 2026-04-25T20:10:37Z Avestaboy 34898 Girêdan 2004372 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:John William Waterhouse A Mermaid.jpg|thumb|Wêneyekê keçekî deryayî li John William Waterhouse ]] '''Keça deryayê''' yan jî '''Keça deryayî''', jînewerek avî ye ku li gorî mîtolojiyê serî û laşê jorîn jin e, çîp û lingê wê masî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://languages.oup.com/ |sernav=Oxford Languages {{!}} The Home of Language Data |malper=languages.oup.com |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> Keça deryayî, di folklora gelek çandên li çaraliyê cîhanê ku di nav de [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]] heye xuya dibe. Hinek caran bi bûyerên xeternak ên wekî lehî, bahoz, hilweşîna keştiyan û bi xeniqînê re têkildar in. Di kevneşopiyên gelêrî yên din de (yan carinan di nav heman kevneşopan de) ew dikarin xêrxwaz bin, bextewariyê bidin yan jî evîndarê mirovan bibin. Di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de, Keçên deryayî bi awayên cûda lê pir nêzîkê hevdu hatine pênasekirin. Mîna sîrenan, stranan ji deryavan re dibêjin û wan efsûn dikin, wan ji kar dûr dixin û ji keştiyên wan dadixin deryayê yan jî xerabtir keştiyên wan binav dikin. Di çîrokên din de, keçên deryayî wekî jînewerên deryayên dilpak têne xuyakirin kirin, mirovên ku di xetera xeniqînê de ne wan xilas dikin. Di heman demê de kuran daxwaz dikin ku bên di bin padîşahiya xwe yê binê avê de bijîn. Di berhema Keça deryayê ya Piçûk a [[Hans Christian Andersen]] de tê gotin ku hinek keçên deryayî dema kuran kaşê binê avê dikin, ji bîr dikin yan jî nizanin ku mirov nikare di binê avê de bêhna xwe bistînin. Sîrenên di mîtolojiya yewnanî de paşê wek hev hatine dîtin û di hinek zimanan de jî heman peyv ji bo herdu jîneweran hatiye bikaranîn. == Efsaneya Keça deryayî == Efsaneyên jînewerên nîv-mirov ên nîv-masî-bedenî vedigere 5000 sal {{bz}}ê. Nêrînek giştî ev e ku çêlekên deryayê bandorek mezin li çêbûna van efsaneyan kirine. Wek mînakek ji bo piştgirîkirina vê teoriyê, [[Krîstofor Kolumbus]] got ku wî di rêwîtiya xwe ya bo cîhana nû de Keça deryayê dîtin, lê ew pir eware bûn û ku bi awayê ku wî hêvî dikir ne rind bûn. Kesên ku keçên deryayî dîtine wan wek mirovên bê-axaftin û bi porê kesk, reş, qehweyî yan jê zer tînin ziman. Bedena wan ji nîvî de masî ye û bi gelemperî wan wek jînewerên ku di okyanûsan de û hinek caran jî di çeman de avjeniyê dikin, binav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://newanimal.org/merfolk.htm |sernav=The Cryptid Zoo: Mermaids and Mermen in Cryptozoology: Modern Sightings and Reports |tarîx=2007-04-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-05-21 |roja-arşîvê=2007-04-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070420215314/http://newanimal.org/merfolk.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîrokên keça deryayî hema hema gerdûnî ne. Çîroka keça deryayî ya yekem a naskirî ji aliyê Asûriyan ve di sala 1000 berî zayînê de hatiye dîtin. [[Atargatis]], dayika şahbanûya Asûrî [[Semîramîs]], xwedawendek nemir e ku evîndarê şivanekî dibe. Lê şivan a ciwan ê ku jê hez dikir dimire. Jiber vê yekê ew ji bo ku bibe masî, xwe davêje golê. Lê av, laş û bedewî ya wê yê bêkêmasî venaşêre, dûvikek masî jêre çêdike û şiyana jibo bêhna xwe di binê avê de bistîne dide wê. Di serdema nûjen de di hinek stranên kurdî de helbestên di derbarê keça deryayî de hatiye gotin. Di strana stranbêja kurd [[Rêzan Şîrvan]] de, strana wê ya bi navê ''siwarê evînê'' de helbest a ku di derbarê keça deryayî de hatiye nivîsandin ev e:<ref>{{Jêder |sernav=Rêzan Şîrvan - Siwarê Evînê [Official Music Video] 4K |url=https://www.youtube.com/watch?v=-7EX_Dz6Bo0 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> <blockquote>Lê yarê! Qezî dirêj, çev xezalê Tu deryajînek di nava behra Wanê de, li ser rûyê erdê tu nikarî bijî, tu yê bimirî Ez jî berfek im li serê sîpanê xelatê, dixwazim bêm cem te Edî ku nagihêjim erdê, ez dihelim û namînim Erê yarê, dil bi zarê</blockquote> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Okeanîd]] ak80dclwk9az9qutqkkttqdqkel4pgh 2004417 2004372 2026-04-26T08:14:35Z Penaber49 39672 2004417 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:John William Waterhouse A Mermaid.jpg|thumb|Wêneyekê keçekî deryayî li John William Waterhouse ]] '''Keça deryayê''' jînewerek avî ye ku li gorî mîtolojiyê serî û laşê jorîn jin e, çîp û lingê wê masî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://languages.oup.com/ |sernav=Oxford Languages {{!}} The Home of Language Data |malper=languages.oup.com |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> Keça deryayî, di folklora gelek çandên li çaraliyê cîhanê ku di nav de [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]] heye xuya dibe. Hinek caran bi bûyerên xeternak ên wekî lehî, bahoz, hilweşîna keştiyan û bi xeniqînê re têkildar in. Di kevneşopiyên gelêrî yên din de (yan carinan di nav heman kevneşopan de) ew dikarin xêrxwaz bin, bextewariyê bidin yan jî evîndarê mirovan bibin. Di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de, Keçên deryayî bi awayên cûda lê pir nêzîkê hevdu hatine pênasekirin. Mîna sîrenan, stranan ji deryavan re dibêjin û wan efsûn dikin, wan ji kar dûr dixin û ji keştiyên wan dadixin deryayê yan jî xerabtir keştiyên wan binav dikin. Di çîrokên din de, keçên deryayî wekî jînewerên deryayên dilpak têne xuyakirin kirin, mirovên ku di xetera xeniqînê de ne wan xilas dikin. Di heman demê de kuran daxwaz dikin ku bên di bin padîşahiya xwe yê binê avê de bijîn. Di berhema Keça deryayê ya Piçûk a [[Hans Christian Andersen]] de tê gotin ku hinek keçên deryayî dema kuran kaşê binê avê dikin, ji bîr dikin yan jî nizanin ku mirov nikare di binê avê de bêhna xwe bistînin. Sîrenên di mîtolojiya yewnanî de paşê wek hev hatine dîtin û di hinek zimanan de jî heman peyv ji bo herdu jîneweran hatiye bikaranîn. == Efsaneya Keça deryayî == Efsaneyên jînewerên nîv-mirov ên nîv-masî-bedenî vedigere 5000 sal {{bz}}ê. Nêrînek giştî ev e ku çêlekên deryayê bandorek mezin li çêbûna van efsaneyan kirine. Wek mînakek ji bo piştgirîkirina vê teoriyê, [[Krîstofor Kolumbus]] got ku wî di rêwîtiya xwe ya bo cîhana nû de Keça deryayê dîtin, lê ew pir eware bûn û ku bi awayê ku wî hêvî dikir ne rind bûn. Kesên ku keçên deryayî dîtine wan wek mirovên bê-axaftin û bi porê kesk, reş, qehweyî yan jê zer tînin ziman. Bedena wan ji nîvî de masî ye û bi gelemperî wan wek jînewerên ku di okyanûsan de û hinek caran jî di çeman de avjeniyê dikin, binav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://newanimal.org/merfolk.htm |sernav=The Cryptid Zoo: Mermaids and Mermen in Cryptozoology: Modern Sightings and Reports |tarîx=2007-04-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-05-21 |roja-arşîvê=2007-04-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070420215314/http://newanimal.org/merfolk.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîrokên keça deryayî hema hema gerdûnî ne. Çîroka keça deryayî ya yekem a naskirî ji aliyê Asûriyan ve di sala 1000 berî zayînê de hatiye dîtin. [[Atargatis]], dayika şahbanûya Asûrî [[Semîramîs]], xwedawendek nemir e ku evîndarê şivanekî dibe. Lê şivan a ciwan ê ku jê hez dikir dimire. Jiber vê yekê ew ji bo ku bibe masî, xwe davêje golê. Lê av, laş û bedewî ya wê yê bêkêmasî venaşêre, dûvikek masî jêre çêdike û şiyana jibo bêhna xwe di binê avê de bistîne dide wê. Di serdema nûjen de di hinek stranên kurdî de helbestên di derbarê keça deryayî de hatiye gotin. Di strana stranbêja kurd [[Rêzan Şîrvan]] de, strana wê ya bi navê ''siwarê evînê'' de helbest a ku di derbarê keça deryayî de hatiye nivîsandin ev e:<ref>{{Jêder |sernav=Rêzan Şîrvan - Siwarê Evînê [Official Music Video] 4K |url=https://www.youtube.com/watch?v=-7EX_Dz6Bo0 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> <blockquote>Lê yarê! Qezî dirêj, çev xezalê Tu deryajînek di nava behra Wanê de, li ser rûyê erdê tu nikarî bijî, tu yê bimirî Ez jî berfek im li serê sîpanê xelatê, dixwazim bêm cem te Edî ku nagihêjim erdê, ez dihelim û namînim Erê yarê, dil bi zarê</blockquote> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Okeanîd]] j27lsg5air21kwj1dt2egjarxa9eeu3 2004419 2004417 2026-04-26T08:27:42Z Penaber49 39672 2004419 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:John William Waterhouse A Mermaid.jpg|thumb|Wêneyekê keçekî deryayî li John William Waterhouse ]] '''Keça deryayê''' jînewerek avî ye ku li gorî mîtolojiyê serî û laşê jorîn jin e, çîp û lingê wê masî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://languages.oup.com/ |sernav=Oxford Languages {{!}} The Home of Language Data |malper=languages.oup.com |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> Keça deryayî, di folklora gelek çandên li çaraliyê cîhanê ku di nav de [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]] heye xuya dibe. Hinek caran bi bûyerên xeternak ên wekî lehî, bahoz, hilweşîna keştiyan û bi xeniqînê re têkildar in. Di kevneşopiyên gelêrî yên din de (yan carinan di nav heman kevneşopan de) ew dikarin xêrxwaz bin, bextewariyê bidin yan jî evîndarê mirovan bibin. Di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de, Keçên deryayî bi awayên cûda lê pir nêzîkê hevdu hatine pênasekirin. Mîna sîrenan, stranan ji deryavan re dibêjin û wan efsûn dikin, wan ji kar dûr dixin û ji keştiyên wan dadixin deryayê yan jî xerabtir keştiyên wan binav dikin. Di çîrokên din de, keçên deryayî wekî jînewerên deryayên dilpak têne xuyakirin kirin, mirovên ku di xetera xeniqînê de ne wan xilas dikin. Di heman demê de kuran daxwaz dikin ku bên di bin padîşahiya xwe yê binê avê de bijîn. Di berhema Keça deryayê ya Piçûk a [[Hans Christian Andersen]] de tê gotin ku hinek keçên deryayî dema kuran kaşê binê avê dikin, ji bîr dikin yan jî nizanin ku mirov nikare di binê avê de bêhna xwe bistînin. Sîrenên di mîtolojiya yewnanî de paşê wek hev hatine dîtin û di hinek zimanan de jî heman peyv ji bo herdu jîneweran hatiye bikaranîn. == Efsaneya keça deryayê == Efsaneyên jînewerên nîv-mirov ên nîv-masî-bedenî vedigere 5000 sal {{bz}}ê. Nêrînek giştî ev e ku çêlekên deryayê bandorek mezin li çêbûna van efsaneyan kirine. Wek mînakek ji bo piştgirîkirina vê teoriyê, [[Krîstofor Kolumbus]] got ku wî di rêwîtiya xwe ya bo cîhana nû de Keça deryayê dîtin, lê ew pir eware bûn û ku bi awayê ku wî hêvî dikir ne rind bûn. Kesên ku keçên deryayî dîtine wan wek mirovên bê-axaftin û bi porê kesk, reş, qehweyî yan jê zer tînin ziman. Bedena wan ji nîvî de masî ye û bi gelemperî wan wek jînewerên ku di okyanûsan de û hinek caran jî di çeman de avjeniyê dikin, binav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://newanimal.org/merfolk.htm |sernav=The Cryptid Zoo: Mermaids and Mermen in Cryptozoology: Modern Sightings and Reports |tarîx=2007-04-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-05-21 |roja-arşîvê=2007-04-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070420215314/http://newanimal.org/merfolk.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîrokên keça deryayî hema hema gerdûnî ne. Çîroka keça deryayî ya yekem a naskirî ji aliyê Asûriyan ve di sala 1000 berî zayînê de hatiye dîtin. [[Atargatis]], dayika şahbanûya Asûrî [[Semîramîs]], xwedawendek nemir e ku evîndarê şivanekî dibe. Lê şivan a ciwan ê ku jê hez dikir dimire. Jiber vê yekê ew ji bo ku bibe masî, xwe davêje golê. Lê av, laş û bedewî ya wê yê bêkêmasî venaşêre, dûvikek masî jêre çêdike û şiyana jibo bêhna xwe di binê avê de bistîne dide wê. Di serdema nûjen de di hinek stranên kurdî de helbestên di derbarê keça deryayî de hatiye gotin. Di strana stranbêja kurd [[Rêzan Şîrvan]] de, strana wê ya bi navê ''siwarê evînê'' de helbest a ku di derbarê keça deryayî de hatiye nivîsandin ev e:<ref>{{Jêder |sernav=Rêzan Şîrvan - Siwarê Evînê [Official Music Video] 4K |url=https://www.youtube.com/watch?v=-7EX_Dz6Bo0 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> <blockquote>Lê yarê! Qezî dirêj, çev xezalê Tu deryajînek di nava behra Wanê de, li ser rûyê erdê tu nikarî bijî, tu yê bimirî Ez jî berfek im li serê sîpanê xelatê, dixwazim bêm cem te Edî ku nagihêjim erdê, ez dihelim û namînim Erê yarê, dil bi zarê</blockquote> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Okeanîd]] cdwmqv0v9qxfroeg7gtyfr34vdwitng 2004421 2004419 2026-04-26T09:26:47Z MikaelF 935 2004421 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:John William Waterhouse A Mermaid.jpg|thumb|Wêneyekê keçekî deryayî li John William Waterhouse ]] '''Keça deryayê''' jînewereke avî ye ku li gorî mîtolojiyê serî û laşê jorîn jin e, çîp û lingê wê masî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://languages.oup.com/ |sernav=Oxford Languages {{!}} The Home of Language Data |malper=languages.oup.com |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> Keça deryayî, di folklora gelek çandên li çaraliyê cîhanê ku di nav de [[Ewropa]], [[Asya]] û [[Afrîka]] heye xuya dibe. Hinek caran bi bûyerên xeternak ên wekî lehî, bahoz, hilweşîna keştiyan û bi xeniqînê re têkildar in. Di kevneşopiyên gelêrî yên din de (yan carinan di nav heman kevneşopan de) ew dikarin xêrxwaz bin, bextewariyê bidin yan jî evîndarê mirovan bibin. Di gelek çandên li çaraliyê cîhanê de, Keçên deryayî bi awayên cûda lê pir nêzîkê hevdu hatine pênasekirin. Mîna sîrenan, stranan ji deryavan re dibêjin û wan efsûn dikin, wan ji kar dûr dixin û ji keştiyên wan dadixin deryayê yan jî xerabtir keştiyên wan binav dikin. Di çîrokên din de, keçên deryayî wekî jînewerên deryayên dilpak têne xuyakirin kirin, mirovên ku di xetera xeniqînê de ne wan xilas dikin. Di heman demê de kuran daxwaz dikin ku bên di bin padîşahiya xwe yê binê avê de bijîn. Di berhema Keça deryayê ya Piçûk a [[Hans Christian Andersen]] de tê gotin ku hinek keçên deryayî dema kuran kaşê binê avê dikin, ji bîr dikin yan jî nizanin ku mirov nikare di binê avê de bêhna xwe bistînin. Sîrenên di mîtolojiya yewnanî de paşê wek hev hatine dîtin û di hinek zimanan de jî heman peyv ji bo herdu jîneweran hatiye bikaranîn. == Efsaneya keça deryayê == Efsaneyên jînewerên nîv-mirov ên nîv-masî-bedenî vedigere 5000 sal {{bz}}ê. Nêrînek giştî ev e ku çêlekên deryayê bandorek mezin li çêbûna van efsaneyan kirine. Wek mînakek ji bo piştgirîkirina vê teoriyê, [[Krîstofor Kolumbus]] got ku wî di rêwîtiya xwe ya bo cîhana nû de Keça deryayê dîtin, lê ew pir eware bûn û ku bi awayê ku wî hêvî dikir ne rind bûn. Kesên ku keçên deryayî dîtine wan wek mirovên bê-axaftin û bi porê kesk, reş, qehweyî yan jê zer tînin ziman. Bedena wan ji nîvî de masî ye û bi gelemperî wan wek jînewerên ku di okyanûsan de û hinek caran jî di çeman de avjeniyê dikin, binav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://newanimal.org/merfolk.htm |sernav=The Cryptid Zoo: Mermaids and Mermen in Cryptozoology: Modern Sightings and Reports |tarîx=2007-04-20 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-05-21 |roja-arşîvê=2007-04-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070420215314/http://newanimal.org/merfolk.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîrokên keça deryayî hema hema gerdûnî ne. Çîroka keça deryayî ya yekem a naskirî ji aliyê Asûriyan ve di sala 1000 berî zayînê de hatiye dîtin. [[Atargatis]], dayika şahbanûya Asûrî [[Semîramîs]], xwedawendek nemir e ku evîndarê şivanekî dibe. Lê şivan a ciwan ê ku jê hez dikir dimire. Jiber vê yekê ew ji bo ku bibe masî, xwe davêje golê. Lê av, laş û bedewî ya wê yê bêkêmasî venaşêre, dûvikek masî jêre çêdike û şiyana jibo bêhna xwe di binê avê de bistîne dide wê. Di serdema nûjen de di hinek stranên kurdî de helbestên di derbarê keça deryayî de hatiye gotin. Di strana stranbêja kurd [[Rêzan Şîrvan]] de, strana wê ya bi navê ''siwarê evînê'' de helbest a ku di derbarê keça deryayî de hatiye nivîsandin ev e:<ref>{{Jêder |sernav=Rêzan Şîrvan - Siwarê Evînê [Official Music Video] 4K |url=https://www.youtube.com/watch?v=-7EX_Dz6Bo0 |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-21 }}</ref> <blockquote>Lê yarê! Qezî dirêj, çev xezalê Tu deryajînek di nava behra Wanê de, li ser rûyê erdê tu nikarî bijî, tu yê bimirî Ez jî berfek im li serê sîpanê xelatê, dixwazim bêm cem te Edî ku nagihêjim erdê, ez dihelim û namînim Erê yarê, dil bi zarê</blockquote> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Okeanîd]] ldvkvpclwmm0ztvwgimmh0wlr5l7492 Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2004418 2004331 2026-04-26T08:20:43Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2004418 wikitext text/x-wiki == 2026-04-26T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-25T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-24T08:20:33Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-23T11:53:16Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-04-23T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-22T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-21T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2003350 Qeydên kevn]''' bnttshi4yjldfg6ccxkkhoq8giqbrd5 Modul:Params 828 156721 2004369 1991345 2026-04-25T16:34:47Z Grufo 63923 Upstream updates 2004369 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- LOCAL ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey] = val src[skey] = nil end end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `let` --[[ Module's private environment ]]-- -------------------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} -- Create a new context local function context_new (child_frame) local ctx = {} ctx.frame = child_frame:getParent() ctx.opipe = child_frame.args ctx.oparams = ctx.frame.args ctx.firstposonly = static_iface ctx.iterfunc = pairs ctx.sorttype = 0 ctx.n_parents = 0 ctx.n_children = 0 ctx.n_available = maxfill return ctx end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 local vname local chr for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] amap[key] = nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function push_cloned_stack (ctx, tbl) local newparams = {} local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.n_children = currsnap end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local tmp = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if tmp == 'without_sorting' then return nil, 2, false end tmp = sortfunctions[tmp] if tmp == nil then return nil, 1, false end return tmp or nil, 2, true end -- Parse optional user arguments of type `...|[let]|[...][number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after) local tbl, pin = {}, start_from local names if src[pin] ~= nil and src[pin]:match'^%s*let%s*$' and src[pin + 1] ~= nil and src[pin + 2] ~= nil then names = {} repeat names[get_parameter_name(src[pin + 1])] = src[pin + 2] pin = pin + 3 until src[pin] == nil or not src[pin]:match'^%s*let%s*$' or src[pin + 1] == nil or src[pin + 2] == nil end local tmp = tonumber(src[pin]) if tmp ~= nil and math.floor(tmp) == tmp then if tmp < 0 then tmp = -1 end local shf = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp do tbl[idx + shf] = src[idx] end pin = pin + tmp + 1 end if names ~= nil then for key, val in pairs(names) do tbl[key] = val end end return tbl, pin end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style) local style local shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, nargs = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, nargs, tmp, karg, varg end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 local keyw for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing` and `reinterpreting` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc = { true, true, true }, 3, start_from local trimn, trimu, iplain, pplain = true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu = tmp[1], tmp[2] optslots[1] = nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp = isep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[2] = nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp = psep_parse_opts[tmp], opts[argc] optslots[3] = nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg] = key margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix local gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix = '' gid = key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local skel = {} local canvas = {} local idx = 1 local s_pos = 1 local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key local val local spos1 local spos2 local pos1 local pos2 local pos3 = 0 local idx = 1 local lenplone = #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx] = val idx = idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local tbl = ctx.params local vars = {} local sortfn, tmp, do_sort = load_sort_opt(opts[2]) local argc = set_strings(vars, opts, tmp + 1) if argc < tmp then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end tmp = true for _ in pairs(tbl) do tmp = false break end if tmp then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache local len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else cache = {} len = 0 for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp = cache[idx] pmap[nss + 1] = pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --[[ Modifiers ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc = ipairs ctx.subset = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc = pairs ctx.subset = -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|pipe to --[[ library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local retval = 0 for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end ctx.params[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen] = key store[key] = val tbl[key] = nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.params, {}, 1, nil, -1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end nnums = nnums + 1 tmp[key] = val end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = '' end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl = ctx.params local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin local nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift] = tbl[idx] tbl[idx] = nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} local nmax local nmin for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 local tmp for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] local tmp2 local argc local pos local refp if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tmp local ptn local tbl = ctx.params local newparams = {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch local ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') local nomatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') local yesmatch local ptn for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only) value_maps[looptype](ctx.params, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1] local tbl = ctx.params if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) local cache local len if do_sort then local words local wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else cache = {} len = 0 for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let]|[...][number of additional parameters]|[parameter -- 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let]|[...][number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only) map_names(ctx.params, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn] = nil tbl[get_parameter_name(repl)] = val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} local tmp if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let]|[...]|[number of additional arguments]|[argument -- 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local tmp, argc = load_child_opts(opts, 2, 0) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end local groups = make_groups(ctx.params) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local cache = {} local mix_k, mix_v = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$', ctx.pipe[2] local tmp if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort order]|setting -- directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|pipe to library.snapshotting = function (ctx) push_cloned_stack(ctx, ctx.params) return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|pipe to library.remembering = function (ctx) push_cloned_stack(ctx, ctx.oparams) return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl = ctx.params local ncurrparent = ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params = ctx.children[currsnap] ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local parent local tmp = ctx.n_parents if tmp < 1 then parent = ctx.oparams else parent = ctx.parents[tmp] end tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params = ctx.parents[ncurrparent] ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 ctx.n_children = currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] local child = ctx.params ctx.params = parent ctx.parents[ncurrparent] = nil ctx.n_parents = ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent = ctx.params local currsnap = ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap] = nil ctx.n_children = currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused if the modifier in first position if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = val nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = '' ret[nss + 3] = '' ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = key ret[nss + 3] = kvs ret[nss + 4] = val nss = nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] library.unique_coins = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key] = opts[tmp] opts[tmp] = nil end return library.list_values(ctx) end -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params( ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1] = pps ret[nss + 2] = table.concat(cnv) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = key opts[2] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local tname if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname local fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params( ctx, function (key, val) opts[1] = val ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe local tmp if opts[1] ~= nil then tmp = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params( ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0] = gid model.args = group ret[nss + 1] = ccs ret[nss + 2] = ctx.frame:expandTemplate(model) nss = nss + 2 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) 0zh9yszcu1lo1rpmyh2ls1na8hemel4 Mihemed Tagî Pesiyan 0 313388 2004363 1972436 2026-04-25T12:27:41Z Kurê Acemî 105128 2004363 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Mohammad Taqi Pessian (N00003480-r-b-001) (Cropped).jpg | roja_jidayikbûnê = ۱۸۹۲ | cihê_jidayikbûnê = [[Tewrêz]] | roja_mirinê = 3ê Cotmeha 1921 | cihê_mirinê = [[Qûçan]] | pîşe = pîlot ,Siyasetmedar }} '''Mihemed-Teqî Xan Pesyan''' ([[Zimanê farisî|Farsî]]: محمدتقی‌خان پسیان; 1892 - 3ê Cotmeha 1921), ku bi navê Kolonel Pesyan tê nasîn, cendirme, pîlotê şer û serleşkerê Îranî bû ku di sala 1921an de [[Hikûmeta xweser a Xorasanê|Hikûmeta Xweser a Xorasanê]] ya demkurt ava kir û bi rê ve bir. Ew di [[Şerê Quçanê]] de ji aliyê hêzên Kurd ên bi serokatiya [[Ezîzûleh Xan Şadlû|Azizullah Xan Şadlu]] ve hate kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.isna.ir/news/95070804812/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%DA%A9%D9%84%D9%86%D9%84-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AA%D9%82%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D9%86 |sernav=زندگی و مرگ «کلنل محمدتقی‌خان پسیان» |malper=ایسنا |tarîx=2016-09-29 |roja-gihiştinê=2025-12-26 |ziman=fa}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926: Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State |paşnav=Kia |pêşnav=Mehrdad |weşanger=Springer Nature |tarîx=2023-11-19 |isbn=978-3-031-44973-4 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=wjzkEAAAQBAJ&pg=PA2}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1892]] [[Kategorî:Mirin 1921]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tebrîzê]] hbdu2q1zoegx49p6ga5kgifvrgsqoim Deryaya Salish 0 315546 2004365 1996492 2026-04-25T15:06:29Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Salish''' {{IPA-en|ˈseɪlɪʃ}} (bi îngilîzî: ''Salish Sea'') deryayeke kêleka [[Okyanûsa Mezin]] e ku derya di navbera parêzgeha Kanadayê ya û eyaleta [[Washington (parêzgeh)|Washington]] a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] de ye. Deryaya Salish [[tengava Georgiayê]], [[tengava Juan de Fuca]], [[Puget Sound]] û toreke tevlihev a qenalên girêdan û rêyên avê yên cîran vedihewîne. Derya ji qenalên [[giravên Discovery]] yên li bakurê tengava Georgiayê heta [[Budd Inlet]] li dawiya başûrê Puget Sound dirêj dibe. Deryaya Salish bi qismî beşek ji [[Okyanûsa Mezin]] a vekirî ye ku ji aliyê [[girava Vancouverê]] û [[nîvgirava Olympia]] ve hatiye cudakirin. Piraniya peravê beşek ji [[Megalopolîs]]a [[Bakur-rojavayê Pasîfîk]] (''Pacific Northwest megalopolis'') e. Herêm li aliyê bakur ve bi [[Metro Vancouver]]ê ve û li aliyê başûr ve jî bi [[Metro Seattle]] ve girêdayî ye. Bajarên din ên sereke li ser deryaya Salish [[Bellingham]], [[Port Angeles]], [[Port Townsend]], [[Everett]], [[Tacoma]], [[Olympia]] û [[Bremerton]] li [[Washington]] û [[Victoria]] û [[Nanaimo]] li Kolombiya Brîtanî ne. Li gorî amarên sala sala 2021ê bi qasê 8,76 milyon deverên deryayê dijiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/cumulative-effects/salish-sea-ecosystem/importance.html |sernav=Importance Salish Sea |malper=www.canada.ca |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en |paşnav=Environment and Climate Change Canada }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derya]] [[Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Deryayên DYAyê]] [[Kategorî:Deryayên Kanadayê]] qst9sdrq6wgiz0xvrb5bxmqharv492m 2004368 2004365 2026-04-25T16:22:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004368 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Salish''' {{IPA-en|ˈseɪlɪʃ}} (bi îngilîzî: ''Salish Sea'') deryayeke kêleka [[Okyanûsa Mezin]] e ku derya di navbera parêzgeha Kanadayê ya û eyaleta [[Washington (parêzgeh)|Washington]] a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] de ye. Deryaya Salish [[tengava Georgiayê]], [[tengava Juan de Fuca]], [[Puget Sound]] û toreke tevlihev a qenalên girêdan û rêyên avê yên cîran vedihewîne. Derya ji qenalên [[giravên Discovery]] yên li bakurê tengava Georgiayê heta [[Budd Inlet]] li dawiya başûrê Puget Sound dirêj dibe. Deryaya Salish bi qismî beşek ji [[Okyanûsa Mezin]] a vekirî ye ku ji aliyê [[girava Vancouverê]] û [[nîvgirava Olympia]] ve hatiye cudakirin. Piraniya peravê beşek ji [[Megalopolîs]]a [[Bakur-rojavayê Pasîfîk]] (''Pacific Northwest megalopolis'') e. Herêm li aliyê bakur ve bi [[Metro Vancouver]]ê ve û li aliyê başûr ve jî bi [[Metro Seattle]] ve girêdayî ye. Bajarên din ên sereke li ser deryaya Salish [[Bellingham]], [[Port Angeles]], [[Port Townsend]], [[Everett]], [[Tacoma]], [[Olympia]] û [[Bremerton]] li [[Washington]] û [[Victoria]] û [[Nanaimo]] li Kolombiya Brîtanî ne. Li gorî amarên sala sala 2021ê bi qasê 8,76 milyon deverên deryayê dijiyan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/cumulative-effects/salish-sea-ecosystem/importance.html |sernav=Importance Salish Sea |malper=www.canada.ca |roja-gihiştinê=2026-04-03 |ziman=en |paşnav=Environment and Climate Change Canada }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derya]] [[Kategorî:Deryayên Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Deryayên DYAyê]] [[Kategorî:Deryayên Kanadayê]] jaig9tfh9vjs8l2h45r24k883phpysx Giravên Keybanû Elizabeth 0 316251 2004373 2026-04-25T21:17:00Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "'''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne." hat çêkirin 2004373 wikitext text/x-wiki '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. gyisgceufdem98g8r1j3iyei4ybwl09 2004374 2004373 2026-04-25T21:21:10Z Avestaboy 34898 2004374 wikitext text/x-wiki '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. go6wb01wl3sqf8h09gzjtsdkh0h3nsl 2004375 2004374 2026-04-25T21:23:17Z Avestaboy 34898 2004375 wikitext text/x-wiki '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. 0qc2gyz9uo4us0k9bjvsrj13yrgt6ao 2004376 2004375 2026-04-25T21:25:16Z Avestaboy 34898 2004376 wikitext text/x-wiki '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} n1mybt48xozomnf0pl6m22im1ih7m0h 2004377 2004376 2026-04-25T21:26:08Z Avestaboy 34898 2004377 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} c55o74g8fvejfqva3opoktn75mdywtv 2004378 2004377 2026-04-25T21:28:24Z Avestaboy 34898 2004378 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth| ]] cihgsfcqge4wvs9yn6cyihl3xnoknq4 2004383 2004378 2026-04-25T21:35:26Z Avestaboy 34898 2004383 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Elizabeth II|Giravên]] [[Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth| ]] iipyluvk0jypyb5jhy5uhlg0vi8suth 2004384 2004383 2026-04-25T21:36:12Z Avestaboy 34898 2004384 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Elizabeth II|Giravên]] [[Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth| ]] k2kox6t83lvx9xnmop8eoes3svpjyfr 2004386 2004384 2026-04-25T22:32:25Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2004386 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} [[Kategorî:Elizabeth II|Giravên]] [[Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth| ]] sukvh4q35qsldt3odpm6eof1lqeoxjd 2004439 2004386 2026-04-26T11:12:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004439 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' ( bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]] Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elizabeth II|Giravên]] [[Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth| ]] 1vsvgnk0eqn8trx3sm3s2hc2gteqk0q Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth 14 316252 2004380 2026-04-25T21:30:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004380 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004381 2004380 2026-04-25T21:33:35Z Avestaboy 34898 2004381 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2004382 2004381 2026-04-25T21:34:43Z Avestaboy 34898 2004382 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Elizabeth II|Giravên]] 90eddxf3neofyodrbquubrk48wube6y Ravekên kurdî 0 316253 2004391 2026-04-26T06:44:44Z Kawarizgar1 149118 Rûpel bi "Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji alîyê watezanîyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) A..." hat çêkirin 2004391 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji alîyê watezanîyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendîyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendîyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmancîya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendîyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Berîya ku evê hişmendîyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên (zincirî): -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e (mînak e) nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê (teorî) Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Çawa ku hûn dibînin bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) Awayê ez radimim anê > ên bûye. a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku em li Melayê Bateyî binihêrin dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -a bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê ku ez radimim -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ❌ bû anku tunebû piştra -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma fg6iu46gwosw8x1cxno9ho9tn9fwhvc 2004392 2004391 2026-04-26T06:46:14Z Kawarizgar1 149118 /* Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê */ 2004392 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji alîyê watezanîyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendîyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendîyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmancîya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendîyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Berîya ku evê hişmendîyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e (mînak e) nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê (teorî) Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Çawa ku hûn dibînin bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) Awayê ez radimim anê > ên bûye. a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku em li Melayê Bateyî binihêrin dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -a bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê ku ez radimim -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ❌ bû anku tunebû piştra -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma 4b324ejsghlczutcxqnjd5j0ram46v0 2004393 2004392 2026-04-26T06:48:49Z Kawarizgar1 149118 /* Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê */ 2004393 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji alîyê watezanîyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendîyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendîyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmancîya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendîyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Berîya ku evê hişmendîyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e (mînak e) nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê (teorî) Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) Awayê ez radimim anê > ên bûye. a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -a bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma ttr7q0feui4rm10j2pq3dxuhku48h4v 2004394 2004393 2026-04-26T06:51:17Z Kawarizgar1 149118 /* Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê */ 2004394 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji alîyê watezanîyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendîyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendîyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmancîya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendîyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Berîya ku evê hişmendîyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Mînakeka ravekên kevn ji Cizirîyî: Xusrûwa padîşehanî we Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) Awayê ez radimim anê > ên bûye. a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -a bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma onhom6l61ak89d4pski86jlj45snlh0 2004395 2004394 2026-04-26T07:02:33Z Kawarizgar1 149118 /* Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê */ 2004395 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji alîyê watezanîyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendîyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendîyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmancîya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendîyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Berîya ku evê hişmendîyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma cz83fdt42yjx4fhv7vv7saet5q5lcpx 2004396 2004395 2026-04-26T07:23:18Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Ravekên Kurdîyê]] weke [[Ravekên kurdî]] guhart 2004395 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji alîyê watezanîyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendîyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendîyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmancîya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendîyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Berîya ku evê hişmendîyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma cz83fdt42yjx4fhv7vv7saet5q5lcpx 2004398 2004396 2026-04-26T07:24:01Z Penaber49 39672 2004398 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya Ravekên Kurmancîyê== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendîyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendîyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmancîya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendîyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Berîya ku evê hişmendîyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma kuhf0dx25wmkxvbly3bx6x8rar79e7m 2004399 2004398 2026-04-26T07:24:18Z Penaber49 39672 2004399 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya ravekên kurmancî== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendîyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendîyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmancîya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendîyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Berîya ku evê hişmendîyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma f38oekekfht502sttstgyyp49x2iz29 2004415 2004399 2026-04-26T08:13:10Z Penaber49 39672 2004415 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya ravekên kurmancî== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma il2lmn5yzvwg2rzkvgs3x90ezkd7nwa 2004416 2004415 2026-04-26T08:13:49Z Penaber49 39672 2004416 wikitext text/x-wiki Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. ==Etîmolojîya ravekên kurmancî== Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} cucfwn6oqj3bvlz8dkj14vthvqjivuv 2004420 2004416 2026-04-26T08:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Valahiya beşan rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2004420 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} pptfrfhgry7h7oy5ixu19m0tn7w466i Ravekên Kurdîyê 0 316254 2004397 2026-04-26T07:23:18Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Ravekên Kurdîyê]] weke [[Ravekên kurdî]] guhart 2004397 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Ravekên kurdî]] rnawuuvfo0uvftjep48wnq7dltw2ypt