Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Herêma Kurdistanê 0 1116 2004549 2004051 2026-04-26T21:00:35Z Ghybu 9854 /* Demografî */ 2004549 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] luhwds1p4pyb5jaxik9od50p9a57r4p Mîtanî 0 2302 2004665 1995836 2026-04-27T11:23:43Z Penaber49 39672 2004665 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de]] '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 04wycajsmyh7qq7eoafdvobwcivsxfz Çiya Mazî 0 2759 2004489 2003920 2026-04-26T13:44:12Z Kurê Acemî 105128 2004489 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = nivîskar | wêne = Çiya Mazî.jpg | sernavê_wêne = Çiya Mazî (2013) | navê_jidayikbûnê = Musa Demirel | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} sala 1960ê | cihê_jidayikbûnê = [[Kufrag]], [[Mêrdîn|parêzgeha Mêrdînê]], [[Bakurê Kurdistanê]] | pîşe = [[Nivîskar]] | salên_çalak = 1993 - niha }} '''Çiya Mazî''', bi navê fermî '''Musa Demirel''' (jdb. sala 1960ê, [[Kufrag]], [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]]), [[nivîskar]] û romannivîsekî kurd e. == Jiyan == Çiya Mazî wekî Musa Demirel di sala 1960ê li gundê [[Kufrag]]ê ya [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdînê]] ji dayik bûye. Dibistana seretayî li gund, dibistana navîn li [[Şemrex]] û dibistana amadeyî jî li Mêrdînê temam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.mardinlife.com/biyografi/ciya-mazi-kimdir-ciya-mazi-kitaplari-ve-sozleri |sernav=Çiya Mazi kimdir? Çiya Mazi kitapları ve sözleri |malper=Mardin Life |tarîx=2024-10-26 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî ji sala 1993an û vir ve bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] dinivîsîne.<ref name=":0" /> Navê wî wergera kurdî ya navê navçeya Şemraxê yê tirkî ''Mazıdağ'' e. Ji wê salê û heta niha gelek helbest, [[kurteçîrok]], [[zargotin]] û nivîsarên wî di kovar û rojnameyên wek [[Zend]], [[Jiyana Rewsen]], [[Welat]], [[Azadiya Welat]], [[Avaşîn]], [[Hîwa]], [[Mehname]], [[Avesta]], [[Amûdê]], [[Nûbihar]], [[Tîroj]] û [[Kevan]]ê de weşiyane.<ref name=":0" /> Çiya Mazî demekê di kargeriya [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] de cih girtiye. 25 salan di daireyên mîna îdareya herêmî ya Mêrdînê û di şaredariya Şemrexê de xebitiye û malnişîn bûye.<ref name=":0" /> Di sala 1997an de, di pêşbazşiya çirokan a TUHAYDERê de xelata yekê, di sala 1997an de pêşbaziya çirokan a [[NÇM]]a (Navenda Çanda Mezopotamya) li [[Stembol]]ê bi çîroka "Agir jî dîl bû" xelata teşvikê, di sala 1999an de pêşbaziya NÇM ya çîrokan de jî bi çîroka "Mistek jiyan dixwazim" xelata yekem stendiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bernamegeh.com/m-ciya-mazi-kimdir/ |sernav=Çiya Mazî kî ye? |malper=Bernamegeh |tarîx=2021-12-13 |roja-gihiştinê=2026-04-22 |ziman=tr}}</ref> Çiya Mazî zewicî ye û pênc zarokên wî hene. Ji sala 2010an vir ve li Stembolê dijî û xwediyê û edîtorê [[Berbang (kovar)|Weşanxaneya Berbang]] e, û endamê [[Navenda PEN a Kurd|PENa Kurd]], [[Komeleya Nivîskarên Kurd]] û Komeleya Mafên Mirovan a Stembolê ye.<ref name=":0" /> == Berhem == * ''[[Mistek jiyan]]'' (çirok, 2003) - [[Sî|Weşanên Sî]], Stembol. * ''[[Ferhenga Gotinên pêşiyan]]'' (Lêkolîn, 2005) - [[Elma|Weşanên Elma]], Stembol. Çapa duyem 2014 [[Berbang (kovar)|Weşanên Berbang]], Stembol * ''[[Ferhenga Gotinên Pêşiyan]]'' (Lêkolîn, bi [[Alfabeya erebî|tîpên erebî]], 2006) - [[Spîrêz|Weşanên Spîrêz]], [[Dihok]]. * ''[[Palûte]]'' (helbest, 2008) - [[Do|Weşanên Do]], Stembol. * ''Ahuzin'' (Muslum Yucel) (wergera helbestan, 2008) - Weşanên Do, Stembol. * ''[[Mijarên Mîqro]]'' (çîrok, 2009) - Weşanên Do, Stenbol. * ''Bahol'' (çîrok, 2011) - Evrensel Basın, Stembol. * ''Peyarêk - Şêwirgeha Tenêtiyê'' (çîrok, 2013) - Berbang, Stembol. * ''Baxek Ji Folklora Kurdî'' (Lêkolîn/Folklor, 2014) - Berbang, Stembol. * ''Ez Çûm Ku Neçûm Ku - Ger û geşt'' (çîrok, 2015) - Berbang, Stembol. * ''Baranên Çilesrî'' (helbest, 2017) - Berbang, Stembol. * ''Tebatî'' (çîrok, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Bayê Zewêdiyan'' (helbest, 2019) - Berbang, Stembol. * ''Esargeya Şêmûgê'' (helbest, 2022) - Weşanên Aryen, [[Enqere]]. * ''Bavê Min ê Mitirb'' ([[Roman (wêje)|roman]], 2024) - Weşanên Aryen, Enqere. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Kesên ji Şemrexê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] gv02mbyvj73z0p68xwx0a0daryjdisr Îbrahîm Ehmed 0 6146 2004504 1948442 2026-04-26T14:21:08Z Avestaboy 34898 2004504 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Îbrahîm Ehmed'''<ref>[[Mehmed Uzun]] (1995). [[Antolojiya edebiyata kurdî]], 1. [[Tümzamanlaryayıncılık]], [[Stembol]]. r. 329-341</ref> (bi tîpguherîna îngilîzî ji alfabeya [[erebî]]: ''Ibrahim Ahmad'', jdb. 6 adar{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} 1914an<ref name=":0"> [[Mahmud Onder]] (2000). Rewşenbîr û siyasetmedarê kurd Îbrahîm Ehmed çû ber dilovaniya xwedê. [[Azadiya Welat]], 220:2000, r. 7.</ref>, li [[Silêmanî|Silêmaniyê]] - m. 8ê nîsana 2000î li [[London]], [[Brîtanya]]<ref name=":0"/>, [[Siyasetmedar|siyasetvan]] û [[nivîskar]]ekî [[kurd]] bû. Ew pêşî di [[PDK]]ê de bû lê paşî bû yek ji damezrînerên [[YNK]]ê. == Jînenîgarî == Di sala 1937an de zanîngeha Bexdayê, beşa hiqûqê qedandiye û di heman salê de dest bi karê parêzgeriyê kiriye. Piştî pênc salan li Kerkûkê bû dadger. Îbrahîm Ehmed û nivîskarê kurd [[Alaedîn Succadî]] bi dirêjiya 16 salan kovara [[Gelawêj (kovar)|Gelawêj]] derdixin.<ref name=":0"/> Ji 1958an û pê ve sê salan mîna nûnerê fermî yê PDKê xebatên siyasî didomîne û di heman demê de sernivîskariya rojnameya [[Xebat (rojname)|Xebat]] dike. Di 1975an de ew koçî Londonê dike. == Berhem == Îbrahîm Ehmedî yekem [[roman (wêje)|romana]] bi [[zarava]]yê [[soranî]] nivîsî û navê wê romanê [[Janî Gel]] e. Romana wî ya bi navê [[Jana Gel]] ji alî [[Elîşêr]] ve{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} hatiye wergerandin kurmancî.<ref name=":0"/> == Mirin == Îbrahîm Ehmed di 8ê nîsana 2000î de li Londonê wexer kir. Ew zewicî bû û bavê şeş zarokan bû.<ref name=":0"/> Keça Îbrahîm Ehmedî, [[Hêro Îbrahîm Ehmed|Hêro]] Xanim jina [[serokkomar]]ê şeşem ê [[Iraq]]ê û sekreterê giştî yê [[YNK]]ê [[Celal Talabanî]] ye.<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7382641.stm Iraqi first lady survives bombing]</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1914]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 20an]] [[Kategorî:Malbata Talebanî]] [[Kategorî:Mirin 2000]] [[Kategorî:Neteweperwerên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên zimanê kurdî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê]] 37y0fmvlporx82ifaup93e6s2c6mqmt Şemzînan 0 6810 2004517 2004370 2026-04-26T20:26:44Z ~2026-25274-77 150194 2004517 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şemzînan | navê_din = | navê_fermî = Şemdinli | wêne = Semdinli Hakkari.jpg | sernavê_wêne = Şemzîna | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | serbajar = Şemzînan | qeymeqam = Mesut Gençtürk | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 22 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 52.779 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.661 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 31,8 | nifûsa_serbajarê = 13.081 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.400 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|display=inline, title}} }} '''Şemzînan''' (bi [[tirkî]], ''Şemdinli'') yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e. == Navê herêmê == Ew herême bi navêt ''Şemzîna'' û ''Şemdîna'' jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da [[Şemsdîna]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê [[Navçiya]] û dibêjine bajêrê wê [[Navşar]]. Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba [[Mîr Şerefxanê Bitlîsî]], [[Şerefname]], yan li kitêba [[W. A. Wigram]] ''The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan''. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê ''Şemsdîna'' yê bikar înaye. [[Şêx Ubeydulayê Nehrî]], yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Jêgirtin| Ism ”Şemsedîn” der esl nehad / Şod bi “Şemzîn“ mosteşar bêyinûl’ebad Hest “Şemsedîn“ nami naḧiyeh / Ḧeq bidared ez mezalim naḧiyeh }} Yanî navê wê navçê li eslê xwe da ''Şemsedîn'' danabûn lê belê nav xelkê bi ''Şemzîna'' dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye. Hem [[Basil Nikitin|Nikitin]] û hem jî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] navê Şemdînan yê bikar anîne. Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê ''Kurd û Kurdistan'', (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt [[Hekarî]], Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û [[Tergewerê]]) mêrek bûye bi navê [[Mîr Şemsedîn]], ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê [[Şêx Ubeydela]] li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. [[Nehrî]] heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revanduz Taraflarında Bulunan Bütün Askerî Birliklere Ilandır Ottoman Empire Documents ID 73941 |paşnav=General Directorate of State Archives (Devlet Arşivleri Başkanlığı) |tarîx=1987 |url=http://archive.org/details/revanduz-taraflarinda-bulunan-butun-askeri-birliklere-ilandir-ottoman-empire-documents-id-73941}}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li [[Erbîl]], [[Dihok|Duhok]] û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra [[Herkî]], Navên malbatên wan ev in: Malbata Med Hemad [[Şorê, Hacî Omeran|Şorayî]] Şemzînî. Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji [[Şemzînan]] ve koç kirine [[Başûrê Kurdistanê]] û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne. == Eşîrên herêmê == Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: [[Begzade]] (li gel Bayî û Mela Bemboyî),[[Herkî]], [[Gerdî]] û [[Oramarî]] û [[Zerza]]. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade ([[Musabegî]], [[Bênturî]] û [[Şêxanî]]) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê [[Xunxor]]. == Dîrok == * Sala 1880ê- Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî * 1925- Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin. * 15ê Tebaxa 1984ê şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir. * Di mijdara 2005'an gele Şemzînan [[serhildan]]ek pêk anî, [[Bûyera Şemzinan]]. == Gundên Şemzînanê == {| class="wikitable" |+ Gundên Şemzînanê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | Bêtkar || Bezeno |- | Bentûr || Dînarte, Demar, Kolîta |- | Bayê || - |- | Bêmbo || Meydan, Deravî, Raşîdan |- | Bedevî || - |- | Bêdav || Deh |- | Dêman || Melyan, Helankê, Mîrava, Nîksa, Tîsê |- | Evlîyan || Rûyan |- | Gare || Masîro, Şavûte, Kelyaşîn, Meleyan |- | Gûlankê || Soranser, Spîndarok, Alkeva, Balekan, Dûrê, Harûna, Aşağı Korgan, Çevre, Üzümkıran, Yukarı Korgan, Kanîrihan, Talê |- | Helane || - |- | Herkî || Zîzan |- | Kelaşk || Nêrkole, Kadana, Gîman, Kepenekyan, Xezne, Bêbab, Nêrkol, Mezre, Girkê, Çemê Sofî Welî, Nêrkolana Jorî, Şêxan, Feqîyan |- | Katûne || Ballı, Xosrava, Şikeftan, Zêrik, Zêvkan, Kûle, Katûna Jorî |- | Mezre || Bêgoza Jêrî, Bêgoza Jorî, Sersilte, Tevsiyan, Kelêtan, Çem |- | Nehrî || Bêşemsî, Bêxirdî, Bemlate, Tûrî, Beyteran, Navrezan, Rûbûnis, Tuva, Kerketî |- | Nêrdoş || Bîyahole, Sêvê, Kola, Tûyê, Tûya Jêrî |- | Nûxeylan || Bêzelê, Gûlkan |- | Salaran || Yukarı Yaylapınar, Spîndarê, Bêzelan, Dûyî, Derûkî |- | Sûrûnis || Derbanî, Derya |- | Şepetan || Sararo, Meydan, Elde, Dereboyu |} == Girêdanên derve == * [http://www.semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg Nexşe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103203613/http://semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg |date=2007-01-03 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Ergin Öpengin]] (Şemsdîna), 2009. {{Çavkanî}} * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Şemzînan| ]] c57oi5u9brim13vlro4g1agh71y997s 2004518 2004517 2026-04-26T20:28:43Z Kurê Acemî 105128 2004518 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şemzînan | navê_din = | navê_fermî = Şemdinli | wêne = Semdinli Hakkari.jpg | sernavê_wêne = Şemzîna | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | serbajar = Şemzînan | qeymeqam = Mesut Gençtürk | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 22 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 52.779 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.661 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 31,8 | nifûsa_serbajarê = 13.081 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.400 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|display=inline, title}} }} '''Şemzînan''' (bi [[tirkî]], ''Şemdinli'') yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e. == Navê herêmê == Ew herême bi navêt ''Şemzîna'' û ''Şemdîna'' jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da [[Şemsdîna]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê [[Navçiya]] û dibêjine bajêrê wê [[Navşar]]. Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba [[Mîr Şerefxanê Bitlîsî]], [[Şerefname]], yan li kitêba [[W. A. Wigram]] ''The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan''. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê ''Şemsdîna'' yê bikar înaye. [[Şêx Ubeydulayê Nehrî]], yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Jêgirtin| Ism ”Şemsedîn” der esl nehad / Şod bi “Şemzîn“ mosteşar bêyinûl’ebad Hest “Şemsedîn“ nami naḧiyeh / Ḧeq bidared ez mezalim naḧiyeh }} Yanî navê wê navçê li eslê xwe da ''Şemsedîn'' danabûn lê belê nav xelkê bi ''Şemzîna'' dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye. Hem [[Basil Nikitin|Nikitin]] û hem jî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] navê Şemdînan yê bikar anîne. Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê ''Kurd û Kurdistan'', (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt [[Hekarî]], Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û [[Tergewerê]]) mêrek bûye bi navê [[Mîr Şemsedîn]], ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê [[Şêx Ubeydela]] li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. [[Nehrî]] heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revanduz Taraflarında Bulunan Bütün Askerî Birliklere Ilandır Ottoman Empire Documents ID 73941 |paşnav=General Directorate of State Archives (Devlet Arşivleri Başkanlığı) |tarîx=1987 |url=http://archive.org/details/revanduz-taraflarinda-bulunan-butun-askeri-birliklere-ilandir-ottoman-empire-documents-id-73941}}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li [[Erbîl]], [[Dihok|Duhok]] û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra [[Herkî]], Navên malbatên wan ev in: Malbata Med Hemad [[Şorê, Hacî Omeran|Şorayî]] Şemzînî. Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji [[Şemzînan]] ve koç kirine [[Başûrê Kurdistanê]] û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne. == Eşîrên herêmê == Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: [[Begzade]] (li gel Bayî û Mela Bemboyî),[[Herkî]], [[Gerdî]] û [[Oramarî]] û [[Zerza]]. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade ([[Musabegî]], [[Bênturî]] û [[Şêxanî]]) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê [[Xunxor]]. == Dîrok == * Sala 1880ê- Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî * 1925- Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin. * 15ê Tebaxa 1984ê şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir. * Di mijdara 2005'an gele Şemzînan [[serhildan]]ek pêk anî, [[Bûyera Şemzinan]]. == Gundên Şemzînanê == {| class="wikitable" |+ Gundên Şemzînanê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | Bêtkar || Bezeno |- | Bentûr || Dînarte, Demar, Kolîta |- | Bayê || - |- | Bêmbo || Meydan, Deravî, Raşîdan |- | Bedevî || - |- | Bêdav || Deh |- | Dêman || Melyan, Helankê, Mîrava, Nîksa, Tîsê |- | Evlîyan || Rûyan |- | Gare || Masîro, Şavûte, Kelyaşîn, Meleyan |- | Gûlankê || Soranser, Spîndarok, Alkeva, Balekan, Dûrê, Harûna, Aşağı Korgan, Çevre, Üzümkıran, Yukarı Korgan, Kanîrihan, Talê |- | Helane || - |- | Herkî || Zîzan |- | Kelaşk || Nêrkole, Kadana, Gîman, Kepenekyan, Xezne, Bêbab, Nêrkol, Mezre, Girkê, Çemê Sofî Welî, Nêrkolana Jorî, Şêxan, Feqîyan |- | Katûne || Ballı, Xosrava, Şikeftan, Zêrik, Zêvkan, Kûle, Katûna Jorî |- | Mezre || Bêgoza Jêrî, Bêgoza Jorî, Sersilte, Tevsiyan, Kelêtan, Çem |- | Nehrî || Bêşemsî, Bêxirdî, Bemlate, Tûrî, Beyteran, Navrezan, Rûbûnis, Tuva, Kerketî |- | Nêrdoş || Bîyahole, Sêvê, Kola, Tûyê, Tûya Jêrî |- | Nûxeylan || Bêzelê, Gûlkan |- | Salaran || Yukarı Yaylapınar, Spîndarê, Bêzelan, Dûyî, Derûkî |- | Sûrûnis || Derbanî, Derya |- | Şepetan || Sararo, Meydan, Elde, Dereboyu |} == Girêdanên derve == * [http://www.semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg Nexşe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103203613/http://semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg |date=2007-01-03 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Ergin Öpengin]] (Şemsdîna), 2009. * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Şemzînan| ]] 4fxhawz86we96hufaarp9hstrouqmzc 2004519 2004518 2026-04-26T20:29:43Z Kurê Acemî 105128 2004519 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şemzînan | navê_din = | navê_fermî = Şemdinli | wêne = Semdinli Hakkari.jpg | sernavê_wêne = Şemzîna | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | serbajar = Şemzînan | qeymeqam = Mesut Gençtürk | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 22 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 52.779 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.661 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 31,8 | nifûsa_serbajarê = 13.081 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.400 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|display=inline, title}} }} '''Şemzînan''' (bi [[tirkî]], ''Şemdinli'') yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e. == Navê herêmê == Ew herême bi navêt ''Şemzîna'' û ''Şemdîna'' jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da [[Şemsdîna]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê [[Navçiya]] û dibêjine bajêrê wê [[Navşar]]. Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba [[Mîr Şerefxanê Bitlîsî]], [[Şerefname]], yan li kitêba [[W. A. Wigram]] ''The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan''. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê ''Şemsdîna'' yê bikar înaye. [[Şêx Ubeydulayê Nehrî]], yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Jêgirtin| Ism ”Şemsedîn” der esl nehad / Şod bi “Şemzîn“ mosteşar bêyinûl’ebad Hest “Şemsedîn“ nami naḧiyeh / Ḧeq bidared ez mezalim naḧiyeh }} Yanî navê wê navçê li eslê xwe da ''Şemsedîn'' danabûn lê belê nav xelkê bi ''Şemzîna'' dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye. Hem [[Basil Nikitin|Nikitin]] û hem jî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] navê Şemdînan yê bikar anîne. Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê ''Kurd û Kurdistan'', (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt [[Hekarî]], Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û [[Tergewerê]]) mêrek bûye bi navê [[Mîr Şemsedîn]], ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê [[Şêx Ubeydela]] li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. [[Nehrî]] heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revanduz Taraflarında Bulunan Bütün Askerî Birliklere Ilandır Ottoman Empire Documents ID 73941 |paşnav=General Directorate of State Archives (Devlet Arşivleri Başkanlığı) |tarîx=1987 |url=http://archive.org/details/revanduz-taraflarinda-bulunan-butun-askeri-birliklere-ilandir-ottoman-empire-documents-id-73941}}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li [[Erbîl]], [[Dihok|Duhok]] û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra [[Herkî]], Navên malbatên wan ev in: Malbata Med Hemad [[Şorê, Hacî Omeran|Şorayî]] Şemzînî. Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji [[Şemzînan]] ve koç kirine [[Başûrê Kurdistanê]] û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne. == Eşîrên herêmê == Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: [[Begzade]] (li gel Bayî û Mela Bemboyî),[[Herkî]], [[Gerdî]] û [[Oramarî]] û [[Zerza]]. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade ([[Musabegî]], [[Bênturî]] û [[Şêxanî]]) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê [[Xunxor]]. == Dîrok == * Sala 1880ê- Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî * 1925- Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin. * 15ê Tebaxa 1984ê şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir. * Di mijdara 2005'an gele Şemzînan [[serhildan]]ek pêk anî, [[Bûyera Şemzinan]]. == Gundên Şemzînanê == {| class="wikitable" |+ Gundên Şemzînanê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | Bêtkar || Bezeno |- | Bentûr || Dînarte, Demar, Kolîta |- | Bayê || - |- | Bêmbo || Meydan, Deravî, Raşîdan |- | Bedevî || - |- | Bêdav || Deh |- | Dêman || Melyan, Helankê, Mîrava, Nîksa, Tîsê |- | Evlîyan || Rûyan |- | Gare || Masîro, Şavûte, Kelyaşîn, Meleyan |- | Gûlankê || Soranser, Spîndarok, Alkeva, Balekan, Dûrê, Harûna, Aşağı Korgan, Çevre, Üzümkıran, Yukarı Korgan, Kanîrihan, Talê |- | Helane || - |- | Herkî || Zîzan |- | Kelaşk || Nêrkole, Kadana, Gîman, Kepenekyan, Xezne, Bêbab, Nêrkol, Mezre, Girkê, Çemê Sofî Welî, Nêrkolana Jorî, Şêxan, Feqîyan |- | Katûne || Ballı, Xosrava, Şikeftan, Zêrik, Zêvkan, Kûle, Katûna Jorî |- | Mezre || Bêgoza Jêrî, Bêgoza Jorî, Sersilte, Tevsiyan, Kelêtan, Çem |- | Nehrî || Bêşemsî, Bêxirdî, Bemlate, Tûrî, Beyteran, Navrezan, Rûbûnis, Tuva, Kerketî |- | Nêrdoş || Bîyahole, Sêvê, Kola, Tûyê, Tûya Jêrî |- | Nûxeylan || Bêzelê, Gûlkan |- | Salaran || Yukarı Yaylapınar, Spîndarê, Bêzelan, Dûyî, Derûkî |- | Sûrûnis || Derbanî, Derya |- | Şepetan || Sararo, Meydan, Elde, Dereboyu |} == Girêdanên derve == * [http://www.semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg Nexşe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103203613/http://semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg |date=2007-01-03 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Ergin Öpengin]] (Şemsdîna), 2009. * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Şemzînan| ]] q7y9l6o1cziulnjrs5p2h0lldrf2g6c 2004520 2004519 2026-04-26T20:30:13Z Kurê Acemî 105128 2004520 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şemzînan | navê_din = | navê_fermî = Şemdinli | wêne = Semdinli Hakkari.jpg | sernavê_wêne = Şemzîna | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | serbajar = Şemzînan | qeymeqam = Mesut Gençtürk | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 22 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 52.779 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.661 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 31,8 | nifûsa_serbajarê = 13.081 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.400 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|display=inline, title}} }} '''Şemzînan''' (bi [[tirkî]], ''Şemdinli'') yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e. == Navê herêmê == Ew herême bi navêt ''Şemzîna'' û ''Şemdîna'' jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da [[Şemsdîna]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê [[Navçiya]] û dibêjine bajêrê wê [[Navşar]]. Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba [[Mîr Şerefxanê Bitlîsî]], [[Şerefname]], yan li kitêba [[W. A. Wigram]] ''The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan''. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê ''Şemsdîna'' yê bikar înaye. [[Şêx Ubeydulayê Nehrî]], yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Jêgirtin| Ism ”Şemsedîn” der esl nehad / Şod bi “Şemzîn“ mosteşar bêyinûl’ebad Hest “Şemsedîn“ nami naḧiyeh / Ḧeq bidared ez mezalim naḧiyeh }} Yanî navê wê navçê li eslê xwe da ''Şemsedîn'' danabûn lê belê nav xelkê bi ''Şemzîna'' dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye. Hem [[Basil Nikitin|Nikitin]] û hem jî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] navê Şemdînan yê bikar anîne. Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê ''Kurd û Kurdistan'', (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt [[Hekarî]], Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û [[Tergewerê]]) mêrek bûye bi navê [[Mîr Şemsedîn]], ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê [[Şêx Ubeydela]] li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. [[Nehrî]] heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revanduz Taraflarında Bulunan Bütün Askerî Birliklere Ilandır Ottoman Empire Documents ID 73941 |paşnav=General Directorate of State Archives (Devlet Arşivleri Başkanlığı) |tarîx=1987 |url=http://archive.org/details/revanduz-taraflarinda-bulunan-butun-askeri-birliklere-ilandir-ottoman-empire-documents-id-73941}}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li [[Erbîl]], [[Dihok|Duhok]] û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra [[Herkî]], Navên malbatên wan ev in: Malbata Med Hemad [[Şorê, Hacî Omeran|Şorayî]] Şemzînî. Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji [[Şemzînan]] ve koç kirine [[Başûrê Kurdistanê]] û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne. == Eşîrên herêmê == Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: [[Begzade]] (li gel Bayî û Mela Bemboyî),[[Herkî]], [[Gerdî]] û [[Oramarî]] û [[Zerza]]. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade ([[Musabegî]], [[Bênturî]] û [[Şêxanî]]) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê [[Xunxor]]. == Dîrok == * Sala 1880ê - Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî * 1925 - Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin. * 15ê Tebaxa 1984an şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir. * Di mijdara 2005an gele Şemzînan [[serhildan]]ek pêk anî, [[Bûyera Şemzinan]]. == Gundên Şemzînanê == {| class="wikitable" |+ Gundên Şemzînanê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | Bêtkar || Bezeno |- | Bentûr || Dînarte, Demar, Kolîta |- | Bayê || - |- | Bêmbo || Meydan, Deravî, Raşîdan |- | Bedevî || - |- | Bêdav || Deh |- | Dêman || Melyan, Helankê, Mîrava, Nîksa, Tîsê |- | Evlîyan || Rûyan |- | Gare || Masîro, Şavûte, Kelyaşîn, Meleyan |- | Gûlankê || Soranser, Spîndarok, Alkeva, Balekan, Dûrê, Harûna, Aşağı Korgan, Çevre, Üzümkıran, Yukarı Korgan, Kanîrihan, Talê |- | Helane || - |- | Herkî || Zîzan |- | Kelaşk || Nêrkole, Kadana, Gîman, Kepenekyan, Xezne, Bêbab, Nêrkol, Mezre, Girkê, Çemê Sofî Welî, Nêrkolana Jorî, Şêxan, Feqîyan |- | Katûne || Ballı, Xosrava, Şikeftan, Zêrik, Zêvkan, Kûle, Katûna Jorî |- | Mezre || Bêgoza Jêrî, Bêgoza Jorî, Sersilte, Tevsiyan, Kelêtan, Çem |- | Nehrî || Bêşemsî, Bêxirdî, Bemlate, Tûrî, Beyteran, Navrezan, Rûbûnis, Tuva, Kerketî |- | Nêrdoş || Bîyahole, Sêvê, Kola, Tûyê, Tûya Jêrî |- | Nûxeylan || Bêzelê, Gûlkan |- | Salaran || Yukarı Yaylapınar, Spîndarê, Bêzelan, Dûyî, Derûkî |- | Sûrûnis || Derbanî, Derya |- | Şepetan || Sararo, Meydan, Elde, Dereboyu |} == Girêdanên derve == * [http://www.semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg Nexşe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103203613/http://semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg |date=2007-01-03 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Ergin Öpengin]] (Şemsdîna), 2009. * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Şemzînan| ]] gbuz6ofn2v8xsfa0ulicf5r9tkw6q7p 2004521 2004520 2026-04-26T20:30:26Z Kurê Acemî 105128 2004521 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Şemzînan | navê_din = | navê_fermî = Şemdinli | wêne = Semdinli Hakkari.jpg | sernavê_wêne = Şemzîna | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] | serbajar = Şemzînan | qeymeqam = Mesut Gençtürk | hejmara_nahiyeyan = 1 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 2 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 22 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 52.779 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 1.661 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 31,8 | nifûsa_serbajarê = 13.081 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.400 | koda_postayê = 30800 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|display=inline, title}} }} '''Şemzînan''' (bi [[tirkî]], ''Şemdinli'') yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye. Navê navenda bajêr Nawşar e. == Navê herêmê == Ew herême bi navêt ''Şemzîna'' û ''Şemdîna'' jî yê hatiye gotin û baskirin lê belê navê wêderê li eslê da [[Şemsdîna]] ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Kurd herweto carcar dibêjne wê navçê [[Navçiya]] û dibêjine bajêrê wê [[Navşar]]. Tewawî kitêbêt berê Şemzînan bi navê Şemsdîna, yêt naskirine, bo nimune li kitêba [[Mîr Şerefxanê Bitlîsî]], [[Şerefname]], yan li kitêba [[W. A. Wigram]] ''The cradle of mankind, life in eastern Kurdistan''. Nimûneyek dî, xirîteya Şemsdîna ye, ku ingilîsiya li duwahiya sedsalêt 19ê zayînî yê çêkiri û navê ''Şemsdîna'' yê bikar înaye. [[Şêx Ubeydulayê Nehrî]], yê navdar, li dîwana helbestêt xwe da bi farisî yê nîvîsî:{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} {{Jêgirtin| Ism ”Şemsedîn” der esl nehad / Şod bi “Şemzîn“ mosteşar bêyinûl’ebad Hest “Şemsedîn“ nami naḧiyeh / Ḧeq bidared ez mezalim naḧiyeh }} Yanî navê wê navçê li eslê xwe da ''Şemsedîn'' danabûn lê belê nav xelkê bi ''Şemzîna'' dihête gotin û bi wi navî navûdeng yê bûye. Hem [[Basil Nikitin|Nikitin]] û hem jî [[Vladîmîr Mînorskî|Mînorskî]] navê Şemdînan yê bikar anîne. Vasîlî Nîkîtîn (Basile Petrovich Nikitine) li kitêba xweda, bi navê ''Kurd û Kurdistan'', (wergêrê farisî, Mihemed Qazî) yê nivîsî, ku damezrênerê binemala Begzada (Beyzadêt [[Hekarî]], Amêdiyê, Kilîsê, Şemzîna û [[Tergewerê]]) mêrek bûye bi navê [[Mîr Şemsedîn]], ku Şemsdîna bi navê wi Mîr Şemsedîni yê hatiye navkirin. Ewê binemalê, yanî Beyzada, heta dewrê [[Şêx Ubeydela]] li Şemsdîna hikûm dikirin. Dewrê Şêx Ubeydela li sala 1870ê zayînî qawet kete destê Seyîdêt Nehriyê. [[Nehrî]] heta sala 1930ê zayînî navenda Şemsdîna bûye, ku paşi hingî Navşar binavê Şemzîna (Şemdînlî) yê bûye navenda Şemsdîna.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revanduz Taraflarında Bulunan Bütün Askerî Birliklere Ilandır Ottoman Empire Documents ID 73941 |paşnav=General Directorate of State Archives (Devlet Arşivleri Başkanlığı) |tarîx=1987 |url=http://archive.org/details/revanduz-taraflarinda-bulunan-butun-askeri-birliklere-ilandir-ottoman-empire-documents-id-73941}}</ref> Li [[Başûrê Kurdistanê]] jî hin malbatên Şemzînî hene ku li herêmên cuda dijîn. Hin ji wan di nav eşîra Hirkî de tên nasîn û li [[Erbîl]], [[Dihok|Duhok]] û herêmên nêzîkî wan bi cîh bûne. Li ser livên Çiyayê Helgûrdê du malbatên ku bi navê Şemzînî tên nasîn hene, ku bi eslê xwe ji Şemzînan (Şemdlî) hatine koçkirin û ev du malbat jî beşek in ji eşîra [[Herkî]], Navên malbatên wan ev in: Malbata Med Hemad [[Şorê, Hacî Omeran|Şorayî]] Şemzînî. Ji bilî wan, malbatekî din jî tê zanîn, lê ji ber ku agahiyên wê ne temam in, bi awayekî fermî nehatiye weşandin. Her weha, gelek malbatên mezinên din jî hene ku di sedsalên dawîn de ji [[Şemzînan]] ve koç kirine [[Başûrê Kurdistanê]] û li derdora Erbîl û Duhokê bi cîh bûne. == Eşîrên herêmê == Li Şemsdîna çar eşîr dijîn: [[Begzade]] (li gel Bayî û Mela Bemboyî),[[Herkî]], [[Gerdî]] û [[Oramarî]] û [[Zerza]]. Dewrê mîretiyê sê binamalêt Begzade ([[Musabegî]], [[Bênturî]] û [[Şêxanî]]) her salê yêk dibû mîr. Mîri desteyek çekdarêt taybetî hebûye, ku digotinê [[Xunxor]]. == Dîrok == * Sala 1880ê - Serhildana Şêx Ubeydullah Nehrî * 1925 - Şêx Evdilqadirê kurê Şêx Ubeydullah hate bidarvekirin. * 15ê Tebaxa 1984an şerê PKKê digel Dihêya Sêrtê li Şemzînan dest pê kir. * Di mijdara 2005an gele Şemzînan serhildanek pêk anî, [[Bûyera Şemzinan]]. == Gundên Şemzînanê == {| class="wikitable" |+ Gundên Şemzînanê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | Bêtkar || Bezeno |- | Bentûr || Dînarte, Demar, Kolîta |- | Bayê || - |- | Bêmbo || Meydan, Deravî, Raşîdan |- | Bedevî || - |- | Bêdav || Deh |- | Dêman || Melyan, Helankê, Mîrava, Nîksa, Tîsê |- | Evlîyan || Rûyan |- | Gare || Masîro, Şavûte, Kelyaşîn, Meleyan |- | Gûlankê || Soranser, Spîndarok, Alkeva, Balekan, Dûrê, Harûna, Aşağı Korgan, Çevre, Üzümkıran, Yukarı Korgan, Kanîrihan, Talê |- | Helane || - |- | Herkî || Zîzan |- | Kelaşk || Nêrkole, Kadana, Gîman, Kepenekyan, Xezne, Bêbab, Nêrkol, Mezre, Girkê, Çemê Sofî Welî, Nêrkolana Jorî, Şêxan, Feqîyan |- | Katûne || Ballı, Xosrava, Şikeftan, Zêrik, Zêvkan, Kûle, Katûna Jorî |- | Mezre || Bêgoza Jêrî, Bêgoza Jorî, Sersilte, Tevsiyan, Kelêtan, Çem |- | Nehrî || Bêşemsî, Bêxirdî, Bemlate, Tûrî, Beyteran, Navrezan, Rûbûnis, Tuva, Kerketî |- | Nêrdoş || Bîyahole, Sêvê, Kola, Tûyê, Tûya Jêrî |- | Nûxeylan || Bêzelê, Gûlkan |- | Salaran || Yukarı Yaylapınar, Spîndarê, Bêzelan, Dûyî, Derûkî |- | Sûrûnis || Derbanî, Derya |- | Şepetan || Sararo, Meydan, Elde, Dereboyu |} == Girêdanên derve == * [http://www.semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg Nexşe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070103203613/http://semdinli.gov.tr/htm/harita.jpg |date=2007-01-03 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * Harita Umum Müdürlügü 1:800,000 (1934). * "Köylerimizin adlari" (1928). * [[Ergin Öpengin]] (Şemsdîna), 2009. * [[Vital Cuinet]] (1891/2001). "La Turquie d'Asie". * Xefur, Ebdulla ([[Ebdulla Xefur|Abdulla Ghafor]]) (2000/2001). Kurdistan - Dabeşî Kargêrî Terrîtorî 1927-1997. * Xefur, Ebdulla (Abdulla Ghafor) (2001). Kurdistan - Rûpêw û jimarey danîştuwan. {{Bajar û gundên Şemzînanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|18|21|N|44|34|26|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Şemzînan| ]] bastv66arbinzgmib0krl1n7j4ir58z Wêls 0 7739 2004451 1996918 2026-04-26T12:51:04Z Avestaboy 34898 2004451 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Wêls'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]]|paşnav=|pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê|sal=1987 |rûpel=1:4}}</ref> an jî '''Wales''' ({{IPA-en|weɪlz}}, bi [[kimrî]]: ''Cymru'' {{IPA-cy|ˈkəmrɨ}}), welatekî [[Keyaniya Yekbûyî]] ye. Paytexta Wêlsê [[Kardîf]] (bi wêlsî: ''Caerdydd'') e. Zimanê wêlsiyan [[zimanê wêlsî|wêlsî]] ye. Zimanekî [[Zimanên keltî|keltîk]] e, wekî [[bretonî]] û [[Zimanê îrlendî|îrlendî]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Wales}} {{Kontrola otorîteyê}} {{KY-şitil}} [[Kategorî:Brîtanya Mezin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan]] [[Kategorî:Wêls| ]] jcy6lqhf18psydic2xps943dgemyzlv 2004452 2004451 2026-04-26T12:51:21Z Avestaboy 34898 2004452 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Wêls'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]]|paşnav=|pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê|sal=1987 |rûpel=1:4}}</ref> an jî '''Wales''' ({{IPA-en|weɪlz}}, bi [[kimrî]]: ''Cymru'' {{IPA-cy|ˈkəmrɨ}}), welatekî [[Keyaniya Yekbûyî]] ye.Paytexta Wêlsê [[Kardîf]] (bi wêlsî: ''Caerdydd'') e. Zimanê wêlsiyan [[zimanê wêlsî|wêlsî]] ye. Zimanekî [[Zimanên keltî|keltîk]] e, wekî [[bretonî]] û [[Zimanê îrlendî|îrlendî]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Wales}} {{Kontrola otorîteyê}} {{KY-şitil}} [[Kategorî:Brîtanya Mezin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan]] [[Kategorî:Wêls| ]] 5ivx2f0ggxcypuwmn4oh97j2fcerpdg Ûrartû 0 8170 2004626 1941659 2026-04-27T09:56:44Z Penaber49 39672 2004626 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke serdema hesinî ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera gola Wanê, gola Ûrmiyê û gola Sevanê de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser sinorên îro ya Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê, Ermenistanê, herêmên başûr ên Gurcistanê û herêmên rojavayê Azerbaycanê dirêj berfireh bûye. Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi zimanê ûrartuyî ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine. Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] c7oqx3xlto2uox7b4s12nzlwwhy6a6h 2004627 2004626 2026-04-27T09:58:43Z Penaber49 39672 2004627 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke serdema hesinî ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser sinorên îro ya [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] dirêj berfireh bûye. Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine. Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] l64hstqnfpt6lp7wlqhfinmeif9daki 2004628 2004627 2026-04-27T10:02:46Z Penaber49 39672 2004628 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe. Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine. Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ovm2g56s6ht3kdgla3alav2do43evrm 2004629 2004628 2026-04-27T10:08:55Z Penaber49 39672 2004629 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe. Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine. Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê Kurdistanê serdest bûye. Padîşahiyan wekê medan yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] omjnnxt1057pdusc19argt6v0x0y57n 2004630 2004629 2026-04-27T10:13:47Z Penaber49 39672 2004630 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe. Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine. Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê Kurdistanê serdest bûye. Padîşahiyan wekê medan yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê Împaratoriya Medên ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin. Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4ch6eka0n506ttyt6dvsb2022b73lam 2004631 2004630 2026-04-27T10:16:26Z Penaber49 39672 2004631 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe. Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine. Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê Kurdistanê serdest bûye. Padîşahiyan wekê medan yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê Împaratoriya Medên ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin. Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin. Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 68fh10udfpa28l706gcqrrsba1e8pm9 2004632 2004631 2026-04-27T10:22:42Z Penaber49 39672 2004632 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe. Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine. Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê Kurdistanê serdest bûye. Padîşahiyan wekê medan yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê Împaratoriya Medan ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin. Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser pêyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê Kûrûşê Mezin hatiye hilweşandin. ji aliyê Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin. Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] pj13saelkrsm2y7wd7jnrnb0lmwhwpf 2004633 2004632 2026-04-27T10:26:19Z Penaber49 39672 2004633 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê medan yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê Împaratoriya Medan ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser pêyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê Kûrûşê Mezin hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ji aliyê Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 46v5ajuru661ky5nlnouhmzax4v41f9 2004634 2004633 2026-04-27T10:30:38Z Penaber49 39672 2004634 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê medan yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê Împaratoriya Medan ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê Kûrûşê Mezin hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ji aliyê Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> Li nav çenda Zagros de, cihê ûrartiyan pir giran e. Beri zayini salin 1300 de bin çandin Zagros, çanda Horiya, Mitaniya, Xatiya, Muskiya bin zextin [[Împeratoriya Asûr|Asûriya]], Hititan hatubun ber daviyê. Îda li Zagrosê çanda asuriyan, li Qefqazê ji çandin [[Qefqaz]] zor didane çanda [[Zagros]]. Çanda Zagros bin zexteki girna bu. Vê demê çanda ûrartiyan derdikeve holê. Gelek dîroknas bi avayeki bê xuşuş dibêjin Urartuyan b.z. sala 1800 de li Bajari Wani serketine. Ev raste. Lê pêşiya vêji heye.BZ.salin 1300 çandin Zagros Yi binvê cida cida, wek biyaniya vek nêriya, vek Kikiya, beravi ser hevdu dibun hemberi çanda asuriya parastina xwe dikirin. Qasi 500 sali viha berdevam kir. Paşi 500 sali ev çandin buçuk bi hevre Çanda Urartuyan saz kirin. Meriv dikare bije çenda urartuyan, çanda zagros pişti Gûtiyan ya heri mezin e. Ya heri sereke ye. Gelek naveroka wê tujiye. Pişti çenda Urartuyan bi ciheki giran biha çenda mediya destpidike. vira ev tê xwuya. çenda zagros her viha çenda Gûtiyan, li heremêde bê qetandin hezar salin berdevame. carna navê vê çendê Gûtiye, carna Urartuya, carna mediye,carna huriye, carna, luluye. lê ev çand navê wê çi dibe bilabibe ev çanda zagrose. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cewje90tmdxi63zsbgilvus37ofg7cv 2004636 2004634 2026-04-27T10:34:49Z Penaber49 39672 Bi alfabeya Kurdî nehatiye nivîsandin 2004636 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê medan yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê Împaratoriya Medan ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê Kûrûşê Mezin hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ji aliyê Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] da8sjf210o46gkb3max4s6hvezv0l7j 2004637 2004636 2026-04-27T10:36:14Z Penaber49 39672 2004637 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ji aliyê Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ik5vmbril9ggxc926yxpu62ftcrlnfx 2004638 2004637 2026-04-27T10:38:48Z Penaber49 39672 2004638 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> ji aliyê Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bwxf4n1jso87bwh9cv4n6ieeb2qnlum 2004639 2004638 2026-04-27T10:45:26Z Penaber49 39672 2004639 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ovnfxqpl1l1kfgnk2aqng8ig0rsljm7 2004640 2004639 2026-04-27T10:46:32Z Penaber49 39672 2004640 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ft3jwb3a2ojm3asgjrlwfuhgqop33jf 2004641 2004640 2026-04-27T10:52:52Z Penaber49 39672 2004641 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] dsicp07nkkyenumypffpzlxfhybqwnr 2004653 2004641 2026-04-27T10:59:36Z Penaber49 39672 2004653 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatin, nemaze ev êrîş di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6oi1m9mw9yyhuci0u719256p1u72f2h 2004654 2004653 2026-04-27T11:00:20Z Penaber49 39672 2004654 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] b23j7qfu8w8uhok73iktl56lqwudf5i 2004655 2004654 2026-04-27T11:05:08Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2004655 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Urartu743.png|thumb|Sînorên herî mezin ê Împeratoriya Ûrartûyê di sala 743 berî zayînê de di bin serweriya Sardurî II de]] '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema Şalmanezerê sêyem de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1ph1vi1vt6agn4ec88cvpntptjjstof 2004656 2004655 2026-04-27T11:06:10Z Penaber49 39672 2004656 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema Şalmanezerê sêyem de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rrt6dou9z1dzhl4ejyfn0s1716mvnm0 2004657 2004656 2026-04-27T11:06:26Z Penaber49 39672 2004657 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema Şalmanezerê sêyem de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] lwq48h7aj7yofqbqboaairon121cmnw 2004658 2004657 2026-04-27T11:10:35Z Penaber49 39672 2004658 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema Şalmanezerê sêyem de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] fmb5pyor8j8q7q0022ctwmcg5c5shmp 2004660 2004658 2026-04-27T11:14:20Z Penaber49 39672 2004660 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema Şalmanezerê sêyem de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bg3g3c8abma1x081bimx11pfry9j3n3 2004661 2004660 2026-04-27T11:16:04Z Penaber49 39672 2004661 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4yw51kqed395ikmx2uuqf57myy2dltz 2004662 2004661 2026-04-27T11:20:04Z Penaber49 39672 2004662 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên kevinên Kurdistanê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0o4zt67150fnu1enqjw5fb5dsu82n1b 2004663 2004662 2026-04-27T11:21:11Z Penaber49 39672 2004663 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan|Ermenistanê]], herêmên başûr ên [[Gurcistan|Gurcistanê]] û herêmên rojavayê [[Azerbaycan|Azerbaycanê]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan|Kurdistanê]] serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[Med|medan]] yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] daflhgbckc90gcsri1ks0lx1jlx8uj9 2004668 2004663 2026-04-27T11:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir, Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2004668 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] s04ysrq1u71j8e8psnicxsfosd21ptc 2004669 2004668 2026-04-27T11:52:30Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004669 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] lf2qu43j9jfarp50mo7tsekf9y1t2oi Bûyera Şemzînanê 0 8920 2004522 1699105 2026-04-26T20:30:46Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Bûyera Şemzînan]] weke [[Bûyera Şemzînanê]] guhart 1699105 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} [[Wêne:Semzinan.jpg|rast|thumb|Otomobîla berpirsyarên teqînê]] [[Wêne:Semzinanliste.jpg|rast|thumb|Nexşeya Şemzînanê ku li ser kiryarên dewletê hatibûn nîşandan]] Di '''Bûyera Şemzînanê''' de [[Dewleta Tirk]] piştî teqinekê ji aliyê gelê [[Şemzînan]]ê de li ser sûc hatiye girtin. == Bûyera Şemzînanê == Di [[9ê çiriya paşîn]] [[2005]]a de sê endamên [[Artêşa Tirk]] bi navê [[Alî Kaya]] (Astsubay), [[Veysel Ateş]] ([[îtîrafkar]]ê [[PKK]]ê) û [[Ozcan Îldenîz]] bombê avêtin pirtûkxaneya "[[Umut kitapevi]]" ya [[Seferî Yilmaz]] li bajarê [[Şemzînan]]ê ku ser bi [[Colemêrg]]ê ye. Di encamê vê teqînê de kesekî bi navê M. Zahîr Korkmaz jiyana xwe ji dest da û yekî din bi navê Metin Korkmaz jî birîndar bû. Li ser vê yekê gelê Şemzînanê serî hilda û bi ser êrişkaran de çûn û berpirsyarê bûyerê di otomobila wan de girtin û radestî hêzên ewlekariyê kirin. Di seyareya (otomobîl) van kesên de, çek, krokî, nexşe, lîsteya navên kesên ku dê bêne kuştin û ajanda hatin dîtin. Astsubay Kaya, li ser navê fermandarê demê yê Kolorduya 7emîn [[Yaşar Büyükanit]], belgeyên sexte çêkiribûn û di lêpirsîna nêzî 100 karsazî de cih digirt. Dewlet mecbûr ma ku berbaz (astsubay) Alî Kaya, Ozcan Îldenîz û îtirafkar Veysel Ateş bigire, bavêje girtîgehê. Dewlet bi dest û lêpên xwe ketibû nav vê bûyerê. Her tişt aşkera bûbû. Plakaya seyareya wan jî '''30 AK 933''' bû û ev seyare di bin fermandariya [[JITEM]]ê bi berpirsiyariya zabitê biqidêm çawiş Ali Kaya de bû. Plakaya seyarê ji bi zanetî kiribûn '''AK''' yanî ji herfên nav û paşnavê '''A'''lî '''K'''aya pêk hatibû. Di pê vê bûyerê re tevlîhevî li Şemzînanê çêbû û gelê bajêr nerazîbûna xwe nîşan dan û ev bûyer bi rojan protesto kirin. Li wê serhildanê de Çawişê Tirk [[Tanju Çavuş]] gulê barandin ser gel. Di vê gulebarandinê de kesekî bi navê [[Ali Yılmaz]] hat kuştin û pênc kesên din jî birîndar bûn. Tanju Çavuş paşê di encama dadgehê de serbest hatiye berdan. == Xwedîlêderkitina dewletê li bersûcan == Piştî ku teqîn qewimî û berpirsyarê bûyerê ji aliye gel ve hatin girtin û berpirsyariya dewletê eşkere bû, hewldanên dewlet û artêşê dest pê kirin. Serfermandar Büyükanit bi xwe kete dewreyê. Generalê Tirk Yaşar Büyükanit di destpêkê de li wan kesên ku pirtûkxaneya kurdan bombe kiribûn xwedî derket û ji Alî Kaya yê kû di ser sûc de hatibû girtin, gotibû: ”ez wî nas dikim, ew kurekî baş e”. Lê zêde dem derbaz nebû ku ew gotinên Fermandarê Hêzên Bejahî orgeneral Yaşar Büyükanit ji aliyê Dozgerê bajarê [[Wan]]ê [[Ferhat Sarikaya]] bi Îdanameya Şemzînan ve di qirika wî de ma û ew jî bi çete avakirinê hatiye tawanbarkirin. Serdozgerê bajarê Wanê Ferhat Sarikaya, li ser bûyerên Şemzînanê de bo Fermandarê Giştî yê Hêzên Bejayî yê Artêşa Tirk Yaşar Buyukanit de di îdanameya xwe de destnîşan kirîye ku ji ber ku bersûcê Şemzînanê parastiye û ji bo yek ji wan serbaz Alî Kaya gotibû “ez wî nas dikim û ew kurekî baş e” xwestiye destdirêjî pêvajoya dadekirina bûyera li Şemzînanê bike û ji ber vê yekê ser hiquqê bibandor bûye. Dozger Ferhat Sarikaya îdanameyeke bi sed rûpelî damezirand, sûcên dewletê û hevkariya dewletê û çeteyan yek bi yek rêz kirin. Li gel vê yekê rûyê reş ê dewletê nedihate veşartin û parastina bersûcan bi tundi hat meşandin. Serfermandar [[Hîlmî Ozkok]] û serfermandiriyê yekser mudaxale li vê îdaname û dozger kir. Hikûmet xwedî li dadê û dozgerê xwe derneket. Demildest Ferhat Sarikaya ji kar hatiye dûrxistin. Lê dîsa dadgeha ku lê dihat darizandin bi tirs û kêm be jî cezayek li wan çeteyan birî. Mudaxaleyê heta dawiyê dom kir. Dadgeha bilind ceza betal kir û dosya şande dadgeha leşkerî. Dadgehê di bin zext û zora dewlet û artêşê de mudaxale qebûl kir û ew kesên berpirsyar serbest hatin berdan. Yaşar Büyükanit jî piştî ve yekê gotibû: ”Min hertiştî bo Tirkîye kiriye û ji ber yekê bi darizandinê wê serbilintir bim". {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Ergenekon]] [[Kategorî:JİTEM]] [[Kategorî:Şemzînan]] [[Kategorî:2005 li Tirkiyeyê]] 3dlbd262ese1kvs87il82hr606w4ykc Bûyerê Şemzinan 0 8977 2004567 32959 2026-04-26T23:45:43Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Bûyera Şemzînanê]] hat sererastkirin 2004567 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bûyera Şemzînanê]] oljhv3drco04bo3wbrh8zm8o60phfmv Bûyera Şemzinan 0 8978 2004568 30891 2026-04-26T23:45:48Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Bûyera Şemzînanê]] hat sererastkirin 2004568 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bûyera Şemzînanê]] oljhv3drco04bo3wbrh8zm8o60phfmv Rêzimana kurdî 0 12684 2004509 2004390 2026-04-26T18:27:05Z MikaelF 935 -lêkolîna kesane 2004509 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Jêbirin|Armanca vê gotarê çi ye? Ma lêkolîneke Abdusamet Yigit bi destê xwe hate nivîsandin? Bi awayekî ensîklopedîk tê nivîsandin? Gelo kopî ye?}} '''Rêzimana kurdî''' bend û qaydên [[zimanê kurdî]] û bikaranîna wan vedikole. == Kurmancî == === Beşên rêzimana kurdî === * [[Cînavên Kurdî]] * [[Daçekên Kurdî]] * [[Hejmarên Kurdî]] * [[Hokerên Kurdî]] * [[Lêkerên Kurdî]] * [[Ravekên Kurdî]] * [[Navdêrên Kurdî]] * [[Rengdêrên Kurdî]] * [[Nêrûmên Kurdî]]{{Çavk}} === Rastnivîs === {{...}} === Dengnasî === Dengnasî, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.<ref name="ReferenceA">Abdusamet Yigit, ''Dîroka zimanê kurdî'', ji pene-kurd</ref> === Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî === Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin. * Zimanên yekkîteyî: zimanên çîn û tîbetê gişt bi vî rengî ne. * Zimanên pêvekî: tirkî û macarî pêvekî ne. * Zimanên tewangbar: zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] û samiyî tewangbar in. Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye." .<ref name="ReferenceA"/> <ref name="Abdullah Varlı 1997">Abdullah Varlı, ''Dîroka Dugelên Kurdan'', 1997.</ref> <ref name="Celadet Çeliker 1994">Celadet Çeliker, ''Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne'', Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, 1994.</ref> <ref name="Doğan Aksan 1987">Doğan Aksan, ''Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim)'', Türk Dil Kurum Yayınları, Ankara 1987.</ref> <ref name="Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot 2000">Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot, ''Kürtçe Dilbilgisi'', [[Weşanên Doz]] , Çapa pêncemîn, Stenbol 2000.</ref> Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin. Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha. ''Ez di-parêz-im''. ''Ez'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), ''di'', qertafa dema niha, ''parêz'', qurmê lêkerê (ya fermanî), ''im'', jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar. Niha jî em li gor dema borî bikişînin: ''Min parast''. ''Min'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), ''parast'', qurmê lêkerê (ya dema borî). Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê ''parêz'' de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/. Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî ''gittim'' (ez çûm), ''gidildi'' (ew çû), ''gidecet'', ''gitmişlerdi'' û hwd. Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş, di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat. Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê xistin, nimûne: Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin. a) Qertafên lêkerçêker '''ber+dan = berdan da+dan = dadan der+anîn = deranîn hil+kirin = hilkirin ra+ kirin = rakirin ro+ kirin = rokirin ve+xwarin = vexwarin vê+xistin = vêxistin wer+girtin = wergirtin tê+koşîn = têkoşîn''' Niha jî em çend qertafên ku tên paşiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên sade tên çêkirin bidin: andin, isandin, ijandin: Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne: saz+andin = sazandin nerm+ijandin = nermijandin rep+isandin = repisandin în, isîn, ijîn: Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin. rep+isîn = repisîn saz+în = sazîn nerm+ijîn = nermijîn b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin. Bi parkîtan daraştina peyvan: * kar+ker = karker * ber+ek = berek * dar+ik = darik * ser+ok = serok * aş+van = aşvan * rim+baz = rimbaz * guh+ar = guhar * mal+dar = maldar * teng+asî = tengasî * kirîv+ atî = kirîvatî * xwîn+î = xwînî * şer+oyî = şeroyî * yekt+îtî = yekîtî Bi pêrkîtan daraştina peyvan: * a+şûjin = aşûjin * ber+av = berav * ser+dest = serdest * ne+yar = neyar * tele+bext = telebext * hem+pa = hempa * hev+kar = hevkar * kele+girî = kelegirî * zir+keç = zirkeç * bi+kuj = bikuj * bele+guh = beleguh * gû+sterk = gûstêrk Bi navkîtan daraştina peyvan: ser+an+ser = seranser dest+e+bira = destebira şad+û+man = şadûman rû+bi+rû = rûbirû === Hevoksazî === Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin. mala mezin (navdêr-rengdêr) mastê we (navdêr-cînavk) keçên bedew (navdêr-rengdêr) Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide. maleke mezin mastekî tirş keçine bedew Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye. Mînak: 11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990. mala min Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be: Benim evim Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12 Di zimanê kurdî de rêza hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak: Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.) Em vê hevokê bi kurdî saz bikin: Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.) Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê hevokan tevî hêmanan bidin: ez çûm ==== Kirde pêveber ==== Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin. 1) Kirde + têrker + pêveber * Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî. * kirde têrker pêveber 2) kirde+bireser+têrker+pêveber * Şivên nanê xwe dereng xwar. * kirde bireser têrker pêveber 3) Kirde+têrker+pêveber+têrker * Hûn dê tu caran neçin Geverê * kirde têrker pêveber têrker Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe. Mînak: 12 Minorsky, Vladimir; berhema navborî. Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim. (3) (2) (1) Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim. (3) (2) (1) Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Mirov di kurdî de rastî hevokên şikestî jî tê. Ev hevok bêhtir di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piştî ku roja me bû [pêveber] tarî, mirin xweştir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî). Taybetiyeke balkêş a zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li gorî bireserê têne kişandin. Mînak: Ez te dibînim. Min tu dîtî. Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî bireserê (tu) hatiye kişandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaş kir, di lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar dibe. Mînak: Min sêv xwar. Min sêv xwarin. Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar e. Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne: Ez sêvê dixwim. Ez sêvan dixwim. === Zayend === Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in. Mînak: kevçî, çav, pênûs, giyan... Zayenda bi veqetandekê: Çavê şîn pênûsa zirîçî Em Zimanê Kurdî Binasin 11 Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide. Zayenda bi tewangê: siya darê nikulê dikî Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide. ==== Nêr û mê ==== {{Gotara bingehîn|Di kurdî de zayend}} Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine. Pevên mê. ==== Grûpa Navdêrên nêr ==== * Grûpe Cil û berg Helbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike. {|class="wikitable" ! Navên Cîlan |- |Kiras'''ê''' min |Şelwal'''ê''' min |Pîcam'''ê''' min |- |Qemîs'''ê''' min |Zebûn'''ê''' min |Qapût'''ê''' min |- |Şort'''ê''' min |T-şirt'''ê''' min |Derp'''ê''' min |- |Penterûn'''ê''' min |Tenûr'''ê''' min |Kaboy'''ê''' min |} * Grûpe Teyr û firênde ye Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek {|class=wikitable !Navên Frêndeya |- |Çûk'''ê''' reş |Qijik'''ê''' reş |Bilbil'''ê''' sor |- |Kew'''ê''' reş |Leklek'''ê''' dirêj |Kevok'''ê''' reş |- |Quling'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Taws'''ê''' reş |} ==== Grûpa Navdêrên mê ==== * '''Grûpa Navên cihan''' * ''' Grûpa damî''' * '''Grûpa amûrên muzîkê ''' * '''Grûpea Lêkeran''' * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî''' mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin. 1-Her heft kêşwar. 2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê. 3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê. 4- navê her çî gundê hene dibine mê. '''Grûpa Navên cihan''' {|class=wikitable ! Navên Kêşwara ||Afrik'''a''' me || Asiyay'''a''' me || Europ'''a''' me || Emerîk'''a''' bakûr ||Emerîk'''a''' başur || Eustraliy'''a''' me |} {|class=wikitable ! Navên welatan ||Almany'''a''' me || Franse'''a''' mezin || Sûdan'''a''' Arîkara || Japoniy'''a''' Asiyayî ||li Kaned'''a''' Sara |} {|class=wikitable ! Navên bajarên ||Parîs'''a''' Peytexit || Qemşlok'''a''' Rengîn || Kirmanşan'''a''' rojhelat || Hewlêr'''a''' peytext ||Landan'''a''' mezin |} * ''' Grûpa damî''', Hemû peyvên derbarê demê de, ji bilî peyvên [[wext]], [[zeman]] û [[çax]] {|class=wikitable ! Navên Hftê ||Şemiy'''a''' me ||1şem'''a''' me ||2şem'''a''' me ||3şem'''a''' me ||4şem'''a''' me ||5şem'''a''' me ||Îniy'''a''' me |} * '''Grûpa amûrên muzîkê '''hemû amûrên muzîkê {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Tembûr'''a''' me || Dûhol'''a''' xweş || Zûrnay'''a''' Kurda || Pîyanoy'''a''' me ||Bilûr'''a''' Şivan |} * '''Grûpea Lêkeran''' Hemû peyvên derbarê rêzimanê de (mînak; lêker, hevok hw)Me bi hazaran lêker hene, û Hemû ew lêkerên ku bûne navdê di mêne emê hinek wek mînak bînin {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Axaftin'''a''' Cwan ||Gotina'''a''' xweş ||Hatin'''a''' Min ||Dîtinek'''a''' Baş ||Nivêsadin'''a''' bi laz |} * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî'''û nexweşiyan de (mînak; [[nexweşxane]], [[kolera]] * '''Grûpa veguhastinê''' Hemû peyvên derbarê veguhastin û teknolojiyê de, ji bilî [[bisiklêt]] {|class=wikitable ! Amûrên veguhastinê ||Taxi'''a''' zer || Frok'''a''' mezin || Papor'''a''' Teytanîk || Trên'''a''' mezin ||Ambûlans '''a''' Nexoşxanê |} * Hemû navdêrên ku bi paşgirên -ahî, -dank, -geh, -istan, -(t)î, -xane pêktên === Veqetandek === Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne. Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin. -ê : yekejimar, nêr û diyar -a : yekejimar, mê û diyar -ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan) -ekî : yekejimar, nêr û nediyar -eke : yekejimar, nêr û nediyar -ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan) ;VEQETANDEK (ÊN,AN,Ê,A) Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn. Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî. Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol. Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu. Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn. mînaka dengdar:hevalên hêja,dostên birûmet. mînaka dengdêr:birayên birûmet,fêkîyên şirîn. Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin. Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî. === Tewang === Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin. Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav) ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak: Kurmancî: Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî) Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî) Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî) Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî) Kirmanckî: Min say werd Min sayî werdî '''Tewanga navdêrên nêr''' Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê. a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê. b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak: Xwerû Tewandî şivan gopalê şivanî/şivên nan nên/nanî bîne bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê. nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweş nivîsiye gotîn gotinê ez êşandim Tewanga navdêrên mê: Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak: meha biharê porê jinikê Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê din xwerû ye. ên xwerû ên tewandî ez min tu te ew wî/wê em me hûn we ew wan Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne. == Soranî == == Zazakî == == Hewramî == == Kelhûrî/Kirmaşanî == == Lekî == == Lorî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} * HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view] * Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view] == Girêdanên derve == * {{Wîkîferheng-biçûk|Pêvek:Rastnivîsî}} {{Zaravayên zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzimana kurdî| ]] 2a9iyrw8d0pjztldaz1rqe5eietexzh 2004510 2004509 2026-04-26T18:45:32Z MikaelF 935 /* Dengnasî */ 2004510 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Jêbirin|Armanca vê gotarê çi ye? Ma lêkolîneke Abdusamet Yigit bi destê xwe hate nivîsandin? Bi awayekî ensîklopedîk tê nivîsandin? Gelo kopî ye?}} '''Rêzimana kurdî''' bend û qaydên [[zimanê kurdî]] û bikaranîna wan vedikole. == Kurmancî == === Beşên rêzimana kurdî === * [[Cînavên Kurdî]] * [[Daçekên Kurdî]] * [[Hejmarên Kurdî]] * [[Hokerên Kurdî]] * [[Lêkerên Kurdî]] * [[Ravekên Kurdî]] * [[Navdêrên Kurdî]] * [[Rengdêrên Kurdî]] * [[Nêrûmên Kurdî]]{{Çavk}} === Rastnivîs === {{...}} == Dengnasî == Dengnasî yan fonetîk, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.<ref name="ReferenceA">Abdusamet Yigit, ''Dîroka zimanê kurdî'', ji pene-kurd</ref> === Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî === Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin. * Zimanên yekkîteyî: zimanên çîn û tîbetê gişt bi vî rengî ne. * Zimanên pêvekî: tirkî û macarî pêvekî ne. * Zimanên tewangbar: zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] û samiyî tewangbar in. Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye." .<ref name="ReferenceA"/> <ref name="Abdullah Varlı 1997">Abdullah Varlı, ''Dîroka Dugelên Kurdan'', 1997.</ref> <ref name="Celadet Çeliker 1994">Celadet Çeliker, ''Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne'', Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, 1994.</ref> <ref name="Doğan Aksan 1987">Doğan Aksan, ''Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim)'', Türk Dil Kurum Yayınları, Ankara 1987.</ref> <ref name="Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot 2000">Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot, ''Kürtçe Dilbilgisi'', [[Weşanên Doz]] , Çapa pêncemîn, Stenbol 2000.</ref> Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin. Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha. ''Ez di-parêz-im''. ''Ez'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), ''di'', qertafa dema niha, ''parêz'', qurmê lêkerê (ya fermanî), ''im'', jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar. Niha jî em li gor dema borî bikişînin: ''Min parast''. ''Min'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), ''parast'', qurmê lêkerê (ya dema borî). Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê ''parêz'' de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/. Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî ''gittim'' (ez çûm), ''gidildi'' (ew çû), ''gidecet'', ''gitmişlerdi'' û hwd. Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş, di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat. Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê xistin, nimûne: Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin. a) Qertafên lêkerçêker '''ber+dan = berdan da+dan = dadan der+anîn = deranîn hil+kirin = hilkirin ra+ kirin = rakirin ro+ kirin = rokirin ve+xwarin = vexwarin vê+xistin = vêxistin wer+girtin = wergirtin tê+koşîn = têkoşîn''' Niha jî em çend qertafên ku tên paşiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên sade tên çêkirin bidin: andin, isandin, ijandin: Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne: saz+andin = sazandin nerm+ijandin = nermijandin rep+isandin = repisandin în, isîn, ijîn: Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin. rep+isîn = repisîn saz+în = sazîn nerm+ijîn = nermijîn b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin. Bi parkîtan daraştina peyvan: * kar+ker = karker * ber+ek = berek * dar+ik = darik * ser+ok = serok * aş+van = aşvan * rim+baz = rimbaz * guh+ar = guhar * mal+dar = maldar * teng+asî = tengasî * kirîv+ atî = kirîvatî * xwîn+î = xwînî * şer+oyî = şeroyî * yekt+îtî = yekîtî Bi pêrkîtan daraştina peyvan: * a+şûjin = aşûjin * ber+av = berav * ser+dest = serdest * ne+yar = neyar * tele+bext = telebext * hem+pa = hempa * hev+kar = hevkar * kele+girî = kelegirî * zir+keç = zirkeç * bi+kuj = bikuj * bele+guh = beleguh * gû+sterk = gûstêrk Bi navkîtan daraştina peyvan: ser+an+ser = seranser dest+e+bira = destebira şad+û+man = şadûman rû+bi+rû = rûbirû === Hevoksazî === Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin. mala mezin (navdêr-rengdêr) mastê we (navdêr-cînavk) keçên bedew (navdêr-rengdêr) Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide. maleke mezin mastekî tirş keçine bedew Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye. Mînak: 11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990. mala min Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be: Benim evim Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12 Di zimanê kurdî de rêza hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak: Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.) Em vê hevokê bi kurdî saz bikin: Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.) Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê hevokan tevî hêmanan bidin: ez çûm ==== Kirde pêveber ==== Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin. 1) Kirde + têrker + pêveber * Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî. * kirde têrker pêveber 2) kirde+bireser+têrker+pêveber * Şivên nanê xwe dereng xwar. * kirde bireser têrker pêveber 3) Kirde+têrker+pêveber+têrker * Hûn dê tu caran neçin Geverê * kirde têrker pêveber têrker Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe. Mînak: 12 Minorsky, Vladimir; berhema navborî. Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim. (3) (2) (1) Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim. (3) (2) (1) Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Mirov di kurdî de rastî hevokên şikestî jî tê. Ev hevok bêhtir di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piştî ku roja me bû [pêveber] tarî, mirin xweştir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî). Taybetiyeke balkêş a zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li gorî bireserê têne kişandin. Mînak: Ez te dibînim. Min tu dîtî. Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî bireserê (tu) hatiye kişandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaş kir, di lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar dibe. Mînak: Min sêv xwar. Min sêv xwarin. Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar e. Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne: Ez sêvê dixwim. Ez sêvan dixwim. === Zayend === Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in. Mînak: kevçî, çav, pênûs, giyan... Zayenda bi veqetandekê: Çavê şîn pênûsa zirîçî Em Zimanê Kurdî Binasin 11 Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide. Zayenda bi tewangê: siya darê nikulê dikî Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide. ==== Nêr û mê ==== {{Gotara bingehîn|Di kurdî de zayend}} Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine. Pevên mê. ==== Grûpa Navdêrên nêr ==== * Grûpe Cil û berg Helbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike. {|class="wikitable" ! Navên Cîlan |- |Kiras'''ê''' min |Şelwal'''ê''' min |Pîcam'''ê''' min |- |Qemîs'''ê''' min |Zebûn'''ê''' min |Qapût'''ê''' min |- |Şort'''ê''' min |T-şirt'''ê''' min |Derp'''ê''' min |- |Penterûn'''ê''' min |Tenûr'''ê''' min |Kaboy'''ê''' min |} * Grûpe Teyr û firênde ye Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek {|class=wikitable !Navên Frêndeya |- |Çûk'''ê''' reş |Qijik'''ê''' reş |Bilbil'''ê''' sor |- |Kew'''ê''' reş |Leklek'''ê''' dirêj |Kevok'''ê''' reş |- |Quling'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Taws'''ê''' reş |} ==== Grûpa Navdêrên mê ==== * '''Grûpa Navên cihan''' * ''' Grûpa damî''' * '''Grûpa amûrên muzîkê ''' * '''Grûpea Lêkeran''' * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî''' mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin. 1-Her heft kêşwar. 2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê. 3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê. 4- navê her çî gundê hene dibine mê. '''Grûpa Navên cihan''' {|class=wikitable ! Navên Kêşwara ||Afrik'''a''' me || Asiyay'''a''' me || Europ'''a''' me || Emerîk'''a''' bakûr ||Emerîk'''a''' başur || Eustraliy'''a''' me |} {|class=wikitable ! Navên welatan ||Almany'''a''' me || Franse'''a''' mezin || Sûdan'''a''' Arîkara || Japoniy'''a''' Asiyayî ||li Kaned'''a''' Sara |} {|class=wikitable ! Navên bajarên ||Parîs'''a''' Peytexit || Qemşlok'''a''' Rengîn || Kirmanşan'''a''' rojhelat || Hewlêr'''a''' peytext ||Landan'''a''' mezin |} * ''' Grûpa damî''', Hemû peyvên derbarê demê de, ji bilî peyvên [[wext]], [[zeman]] û [[çax]] {|class=wikitable ! Navên Hftê ||Şemiy'''a''' me ||1şem'''a''' me ||2şem'''a''' me ||3şem'''a''' me ||4şem'''a''' me ||5şem'''a''' me ||Îniy'''a''' me |} * '''Grûpa amûrên muzîkê '''hemû amûrên muzîkê {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Tembûr'''a''' me || Dûhol'''a''' xweş || Zûrnay'''a''' Kurda || Pîyanoy'''a''' me ||Bilûr'''a''' Şivan |} * '''Grûpea Lêkeran''' Hemû peyvên derbarê rêzimanê de (mînak; lêker, hevok hw)Me bi hazaran lêker hene, û Hemû ew lêkerên ku bûne navdê di mêne emê hinek wek mînak bînin {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Axaftin'''a''' Cwan ||Gotina'''a''' xweş ||Hatin'''a''' Min ||Dîtinek'''a''' Baş ||Nivêsadin'''a''' bi laz |} * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî'''û nexweşiyan de (mînak; [[nexweşxane]], [[kolera]] * '''Grûpa veguhastinê''' Hemû peyvên derbarê veguhastin û teknolojiyê de, ji bilî [[bisiklêt]] {|class=wikitable ! Amûrên veguhastinê ||Taxi'''a''' zer || Frok'''a''' mezin || Papor'''a''' Teytanîk || Trên'''a''' mezin ||Ambûlans '''a''' Nexoşxanê |} * Hemû navdêrên ku bi paşgirên -ahî, -dank, -geh, -istan, -(t)î, -xane pêktên === Veqetandek === Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne. Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin. -ê : yekejimar, nêr û diyar -a : yekejimar, mê û diyar -ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan) -ekî : yekejimar, nêr û nediyar -eke : yekejimar, nêr û nediyar -ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan) ;VEQETANDEK (ÊN,AN,Ê,A) Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn. Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî. Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol. Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu. Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn. mînaka dengdar:hevalên hêja,dostên birûmet. mînaka dengdêr:birayên birûmet,fêkîyên şirîn. Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin. Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî. === Tewang === Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin. Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav) ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak: Kurmancî: Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî) Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî) Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî) Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî) Kirmanckî: Min say werd Min sayî werdî '''Tewanga navdêrên nêr''' Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê. a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê. b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak: Xwerû Tewandî şivan gopalê şivanî/şivên nan nên/nanî bîne bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê. nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweş nivîsiye gotîn gotinê ez êşandim Tewanga navdêrên mê: Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak: meha biharê porê jinikê Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê din xwerû ye. ên xwerû ên tewandî ez min tu te ew wî/wê em me hûn we ew wan Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne. == Soranî == == Zazakî == == Hewramî == == Kelhûrî/Kirmaşanî == == Lekî == == Lorî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} * HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view] * Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view] == Girêdanên derve == * {{Wîkîferheng-biçûk|Pêvek:Rastnivîsî}} {{Zaravayên zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzimana kurdî| ]] oipodcjpnqmxdzc16pfk5hv2v3a7nfk 2004511 2004510 2026-04-26T18:46:27Z MikaelF 935 /* Kurmancî */ 2004511 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Jêbirin|Armanca vê gotarê çi ye? Ma lêkolîneke Abdusamet Yigit bi destê xwe hate nivîsandin? Bi awayekî ensîklopedîk tê nivîsandin? Gelo kopî ye?}} '''Rêzimana kurdî''' bend û qaydên [[zimanê kurdî]] û bikaranîna wan vedikole. = Kurmancî = == Beşên rêzimana kurdî == * [[Cînavên Kurdî]] * [[Daçekên Kurdî]] * [[Hejmarên Kurdî]] * [[Hokerên Kurdî]] * [[Lêkerên Kurdî]] * [[Ravekên Kurdî]] * [[Navdêrên Kurdî]] * [[Rengdêrên Kurdî]] * [[Nêrûmên Kurdî]]{{Çavk}} == Dengnasî == Dengnasî yan fonetîk, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.<ref name="ReferenceA">Abdusamet Yigit, ''Dîroka zimanê kurdî'', ji pene-kurd</ref> === Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî === Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin. * Zimanên yekkîteyî: zimanên çîn û tîbetê gişt bi vî rengî ne. * Zimanên pêvekî: tirkî û macarî pêvekî ne. * Zimanên tewangbar: zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] û samiyî tewangbar in. Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye." .<ref name="ReferenceA"/> <ref name="Abdullah Varlı 1997">Abdullah Varlı, ''Dîroka Dugelên Kurdan'', 1997.</ref> <ref name="Celadet Çeliker 1994">Celadet Çeliker, ''Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne'', Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, 1994.</ref> <ref name="Doğan Aksan 1987">Doğan Aksan, ''Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim)'', Türk Dil Kurum Yayınları, Ankara 1987.</ref> <ref name="Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot 2000">Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot, ''Kürtçe Dilbilgisi'', [[Weşanên Doz]] , Çapa pêncemîn, Stenbol 2000.</ref> Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin. Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha. ''Ez di-parêz-im''. ''Ez'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), ''di'', qertafa dema niha, ''parêz'', qurmê lêkerê (ya fermanî), ''im'', jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar. Niha jî em li gor dema borî bikişînin: ''Min parast''. ''Min'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), ''parast'', qurmê lêkerê (ya dema borî). Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê ''parêz'' de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/. Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî ''gittim'' (ez çûm), ''gidildi'' (ew çû), ''gidecet'', ''gitmişlerdi'' û hwd. Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş, di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat. Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê xistin, nimûne: Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin. a) Qertafên lêkerçêker '''ber+dan = berdan da+dan = dadan der+anîn = deranîn hil+kirin = hilkirin ra+ kirin = rakirin ro+ kirin = rokirin ve+xwarin = vexwarin vê+xistin = vêxistin wer+girtin = wergirtin tê+koşîn = têkoşîn''' Niha jî em çend qertafên ku tên paşiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên sade tên çêkirin bidin: andin, isandin, ijandin: Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne: saz+andin = sazandin nerm+ijandin = nermijandin rep+isandin = repisandin în, isîn, ijîn: Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin. rep+isîn = repisîn saz+în = sazîn nerm+ijîn = nermijîn b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin. Bi parkîtan daraştina peyvan: * kar+ker = karker * ber+ek = berek * dar+ik = darik * ser+ok = serok * aş+van = aşvan * rim+baz = rimbaz * guh+ar = guhar * mal+dar = maldar * teng+asî = tengasî * kirîv+ atî = kirîvatî * xwîn+î = xwînî * şer+oyî = şeroyî * yekt+îtî = yekîtî Bi pêrkîtan daraştina peyvan: * a+şûjin = aşûjin * ber+av = berav * ser+dest = serdest * ne+yar = neyar * tele+bext = telebext * hem+pa = hempa * hev+kar = hevkar * kele+girî = kelegirî * zir+keç = zirkeç * bi+kuj = bikuj * bele+guh = beleguh * gû+sterk = gûstêrk Bi navkîtan daraştina peyvan: ser+an+ser = seranser dest+e+bira = destebira şad+û+man = şadûman rû+bi+rû = rûbirû === Hevoksazî === Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin. mala mezin (navdêr-rengdêr) mastê we (navdêr-cînavk) keçên bedew (navdêr-rengdêr) Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide. maleke mezin mastekî tirş keçine bedew Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye. Mînak: 11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990. mala min Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be: Benim evim Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12 Di zimanê kurdî de rêza hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak: Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.) Em vê hevokê bi kurdî saz bikin: Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.) Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê hevokan tevî hêmanan bidin: ez çûm ==== Kirde pêveber ==== Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin. 1) Kirde + têrker + pêveber * Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî. * kirde têrker pêveber 2) kirde+bireser+têrker+pêveber * Şivên nanê xwe dereng xwar. * kirde bireser têrker pêveber 3) Kirde+têrker+pêveber+têrker * Hûn dê tu caran neçin Geverê * kirde têrker pêveber têrker Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe. Mînak: 12 Minorsky, Vladimir; berhema navborî. Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim. (3) (2) (1) Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim. (3) (2) (1) Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Mirov di kurdî de rastî hevokên şikestî jî tê. Ev hevok bêhtir di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piştî ku roja me bû [pêveber] tarî, mirin xweştir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî). Taybetiyeke balkêş a zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li gorî bireserê têne kişandin. Mînak: Ez te dibînim. Min tu dîtî. Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî bireserê (tu) hatiye kişandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaş kir, di lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar dibe. Mînak: Min sêv xwar. Min sêv xwarin. Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar e. Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne: Ez sêvê dixwim. Ez sêvan dixwim. === Zayend === Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in. Mînak: kevçî, çav, pênûs, giyan... Zayenda bi veqetandekê: Çavê şîn pênûsa zirîçî Em Zimanê Kurdî Binasin 11 Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide. Zayenda bi tewangê: siya darê nikulê dikî Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide. ==== Nêr û mê ==== {{Gotara bingehîn|Di kurdî de zayend}} Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine. Pevên mê. ==== Grûpa Navdêrên nêr ==== * Grûpe Cil û berg Helbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike. {|class="wikitable" ! Navên Cîlan |- |Kiras'''ê''' min |Şelwal'''ê''' min |Pîcam'''ê''' min |- |Qemîs'''ê''' min |Zebûn'''ê''' min |Qapût'''ê''' min |- |Şort'''ê''' min |T-şirt'''ê''' min |Derp'''ê''' min |- |Penterûn'''ê''' min |Tenûr'''ê''' min |Kaboy'''ê''' min |} * Grûpe Teyr û firênde ye Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek {|class=wikitable !Navên Frêndeya |- |Çûk'''ê''' reş |Qijik'''ê''' reş |Bilbil'''ê''' sor |- |Kew'''ê''' reş |Leklek'''ê''' dirêj |Kevok'''ê''' reş |- |Quling'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Taws'''ê''' reş |} ==== Grûpa Navdêrên mê ==== * '''Grûpa Navên cihan''' * ''' Grûpa damî''' * '''Grûpa amûrên muzîkê ''' * '''Grûpea Lêkeran''' * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî''' mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin. 1-Her heft kêşwar. 2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê. 3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê. 4- navê her çî gundê hene dibine mê. '''Grûpa Navên cihan''' {|class=wikitable ! Navên Kêşwara ||Afrik'''a''' me || Asiyay'''a''' me || Europ'''a''' me || Emerîk'''a''' bakûr ||Emerîk'''a''' başur || Eustraliy'''a''' me |} {|class=wikitable ! Navên welatan ||Almany'''a''' me || Franse'''a''' mezin || Sûdan'''a''' Arîkara || Japoniy'''a''' Asiyayî ||li Kaned'''a''' Sara |} {|class=wikitable ! Navên bajarên ||Parîs'''a''' Peytexit || Qemşlok'''a''' Rengîn || Kirmanşan'''a''' rojhelat || Hewlêr'''a''' peytext ||Landan'''a''' mezin |} * ''' Grûpa damî''', Hemû peyvên derbarê demê de, ji bilî peyvên [[wext]], [[zeman]] û [[çax]] {|class=wikitable ! Navên Hftê ||Şemiy'''a''' me ||1şem'''a''' me ||2şem'''a''' me ||3şem'''a''' me ||4şem'''a''' me ||5şem'''a''' me ||Îniy'''a''' me |} * '''Grûpa amûrên muzîkê '''hemû amûrên muzîkê {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Tembûr'''a''' me || Dûhol'''a''' xweş || Zûrnay'''a''' Kurda || Pîyanoy'''a''' me ||Bilûr'''a''' Şivan |} * '''Grûpea Lêkeran''' Hemû peyvên derbarê rêzimanê de (mînak; lêker, hevok hw)Me bi hazaran lêker hene, û Hemû ew lêkerên ku bûne navdê di mêne emê hinek wek mînak bînin {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Axaftin'''a''' Cwan ||Gotina'''a''' xweş ||Hatin'''a''' Min ||Dîtinek'''a''' Baş ||Nivêsadin'''a''' bi laz |} * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî'''û nexweşiyan de (mînak; [[nexweşxane]], [[kolera]] * '''Grûpa veguhastinê''' Hemû peyvên derbarê veguhastin û teknolojiyê de, ji bilî [[bisiklêt]] {|class=wikitable ! Amûrên veguhastinê ||Taxi'''a''' zer || Frok'''a''' mezin || Papor'''a''' Teytanîk || Trên'''a''' mezin ||Ambûlans '''a''' Nexoşxanê |} * Hemû navdêrên ku bi paşgirên -ahî, -dank, -geh, -istan, -(t)î, -xane pêktên === Veqetandek === Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne. Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin. -ê : yekejimar, nêr û diyar -a : yekejimar, mê û diyar -ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan) -ekî : yekejimar, nêr û nediyar -eke : yekejimar, nêr û nediyar -ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan) ;VEQETANDEK (ÊN,AN,Ê,A) Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn. Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî. Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol. Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu. Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn. mînaka dengdar:hevalên hêja,dostên birûmet. mînaka dengdêr:birayên birûmet,fêkîyên şirîn. Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin. Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî. === Tewang === Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin. Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav) ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak: Kurmancî: Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî) Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî) Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî) Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî) Kirmanckî: Min say werd Min sayî werdî '''Tewanga navdêrên nêr''' Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê. a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê. b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak: Xwerû Tewandî şivan gopalê şivanî/şivên nan nên/nanî bîne bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê. nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweş nivîsiye gotîn gotinê ez êşandim Tewanga navdêrên mê: Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak: meha biharê porê jinikê Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê din xwerû ye. ên xwerû ên tewandî ez min tu te ew wî/wê em me hûn we ew wan Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne. == Soranî == == Zazakî == == Hewramî == == Kelhûrî/Kirmaşanî == == Lekî == == Lorî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} * HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view] * Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view] == Girêdanên derve == * {{Wîkîferheng-biçûk|Pêvek:Rastnivîsî}} {{Zaravayên zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzimana kurdî| ]] tgg7a9ish1j4oi241b5mzd6skfl7aal 2004512 2004511 2026-04-26T18:47:03Z MikaelF 935 /* Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî */ 2004512 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Jêbirin|Armanca vê gotarê çi ye? Ma lêkolîneke Abdusamet Yigit bi destê xwe hate nivîsandin? Bi awayekî ensîklopedîk tê nivîsandin? Gelo kopî ye?}} '''Rêzimana kurdî''' bend û qaydên [[zimanê kurdî]] û bikaranîna wan vedikole. = Kurmancî = == Beşên rêzimana kurdî == * [[Cînavên Kurdî]] * [[Daçekên Kurdî]] * [[Hejmarên Kurdî]] * [[Hokerên Kurdî]] * [[Lêkerên Kurdî]] * [[Ravekên Kurdî]] * [[Navdêrên Kurdî]] * [[Rengdêrên Kurdî]] * [[Nêrûmên Kurdî]]{{Çavk}} == Dengnasî == Dengnasî yan fonetîk, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.<ref name="ReferenceA">Abdusamet Yigit, ''Dîroka zimanê kurdî'', ji pene-kurd</ref> == Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî == Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin. * Zimanên yekkîteyî: zimanên çîn û tîbetê gişt bi vî rengî ne. * Zimanên pêvekî: tirkî û macarî pêvekî ne. * Zimanên tewangbar: zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] û samiyî tewangbar in. Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye." .<ref name="ReferenceA"/> <ref name="Abdullah Varlı 1997">Abdullah Varlı, ''Dîroka Dugelên Kurdan'', 1997.</ref> <ref name="Celadet Çeliker 1994">Celadet Çeliker, ''Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne'', Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, 1994.</ref> <ref name="Doğan Aksan 1987">Doğan Aksan, ''Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim)'', Türk Dil Kurum Yayınları, Ankara 1987.</ref> <ref name="Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot 2000">Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot, ''Kürtçe Dilbilgisi'', [[Weşanên Doz]] , Çapa pêncemîn, Stenbol 2000.</ref> Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin. Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha. ''Ez di-parêz-im''. ''Ez'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), ''di'', qertafa dema niha, ''parêz'', qurmê lêkerê (ya fermanî), ''im'', jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar. Niha jî em li gor dema borî bikişînin: ''Min parast''. ''Min'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), ''parast'', qurmê lêkerê (ya dema borî). Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê ''parêz'' de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/. Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî ''gittim'' (ez çûm), ''gidildi'' (ew çû), ''gidecet'', ''gitmişlerdi'' û hwd. Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş, di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat. Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê xistin, nimûne: Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin. a) Qertafên lêkerçêker '''ber+dan = berdan da+dan = dadan der+anîn = deranîn hil+kirin = hilkirin ra+ kirin = rakirin ro+ kirin = rokirin ve+xwarin = vexwarin vê+xistin = vêxistin wer+girtin = wergirtin tê+koşîn = têkoşîn''' Niha jî em çend qertafên ku tên paşiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên sade tên çêkirin bidin: andin, isandin, ijandin: Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne: saz+andin = sazandin nerm+ijandin = nermijandin rep+isandin = repisandin în, isîn, ijîn: Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin. rep+isîn = repisîn saz+în = sazîn nerm+ijîn = nermijîn b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin. Bi parkîtan daraştina peyvan: * kar+ker = karker * ber+ek = berek * dar+ik = darik * ser+ok = serok * aş+van = aşvan * rim+baz = rimbaz * guh+ar = guhar * mal+dar = maldar * teng+asî = tengasî * kirîv+ atî = kirîvatî * xwîn+î = xwînî * şer+oyî = şeroyî * yekt+îtî = yekîtî Bi pêrkîtan daraştina peyvan: * a+şûjin = aşûjin * ber+av = berav * ser+dest = serdest * ne+yar = neyar * tele+bext = telebext * hem+pa = hempa * hev+kar = hevkar * kele+girî = kelegirî * zir+keç = zirkeç * bi+kuj = bikuj * bele+guh = beleguh * gû+sterk = gûstêrk Bi navkîtan daraştina peyvan: ser+an+ser = seranser dest+e+bira = destebira şad+û+man = şadûman rû+bi+rû = rûbirû === Hevoksazî === Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin. mala mezin (navdêr-rengdêr) mastê we (navdêr-cînavk) keçên bedew (navdêr-rengdêr) Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide. maleke mezin mastekî tirş keçine bedew Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye. Mînak: 11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990. mala min Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be: Benim evim Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12 Di zimanê kurdî de rêza hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak: Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.) Em vê hevokê bi kurdî saz bikin: Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.) Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê hevokan tevî hêmanan bidin: ez çûm ==== Kirde pêveber ==== Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin. 1) Kirde + têrker + pêveber * Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî. * kirde têrker pêveber 2) kirde+bireser+têrker+pêveber * Şivên nanê xwe dereng xwar. * kirde bireser têrker pêveber 3) Kirde+têrker+pêveber+têrker * Hûn dê tu caran neçin Geverê * kirde têrker pêveber têrker Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe. Mînak: 12 Minorsky, Vladimir; berhema navborî. Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim. (3) (2) (1) Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim. (3) (2) (1) Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Mirov di kurdî de rastî hevokên şikestî jî tê. Ev hevok bêhtir di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piştî ku roja me bû [pêveber] tarî, mirin xweştir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî). Taybetiyeke balkêş a zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li gorî bireserê têne kişandin. Mînak: Ez te dibînim. Min tu dîtî. Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî bireserê (tu) hatiye kişandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaş kir, di lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar dibe. Mînak: Min sêv xwar. Min sêv xwarin. Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar e. Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne: Ez sêvê dixwim. Ez sêvan dixwim. === Zayend === Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in. Mînak: kevçî, çav, pênûs, giyan... Zayenda bi veqetandekê: Çavê şîn pênûsa zirîçî Em Zimanê Kurdî Binasin 11 Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide. Zayenda bi tewangê: siya darê nikulê dikî Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide. ==== Nêr û mê ==== {{Gotara bingehîn|Di kurdî de zayend}} Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine. Pevên mê. ==== Grûpa Navdêrên nêr ==== * Grûpe Cil û berg Helbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike. {|class="wikitable" ! Navên Cîlan |- |Kiras'''ê''' min |Şelwal'''ê''' min |Pîcam'''ê''' min |- |Qemîs'''ê''' min |Zebûn'''ê''' min |Qapût'''ê''' min |- |Şort'''ê''' min |T-şirt'''ê''' min |Derp'''ê''' min |- |Penterûn'''ê''' min |Tenûr'''ê''' min |Kaboy'''ê''' min |} * Grûpe Teyr û firênde ye Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek {|class=wikitable !Navên Frêndeya |- |Çûk'''ê''' reş |Qijik'''ê''' reş |Bilbil'''ê''' sor |- |Kew'''ê''' reş |Leklek'''ê''' dirêj |Kevok'''ê''' reş |- |Quling'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Taws'''ê''' reş |} ==== Grûpa Navdêrên mê ==== * '''Grûpa Navên cihan''' * ''' Grûpa damî''' * '''Grûpa amûrên muzîkê ''' * '''Grûpea Lêkeran''' * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî''' mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin. 1-Her heft kêşwar. 2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê. 3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê. 4- navê her çî gundê hene dibine mê. '''Grûpa Navên cihan''' {|class=wikitable ! Navên Kêşwara ||Afrik'''a''' me || Asiyay'''a''' me || Europ'''a''' me || Emerîk'''a''' bakûr ||Emerîk'''a''' başur || Eustraliy'''a''' me |} {|class=wikitable ! Navên welatan ||Almany'''a''' me || Franse'''a''' mezin || Sûdan'''a''' Arîkara || Japoniy'''a''' Asiyayî ||li Kaned'''a''' Sara |} {|class=wikitable ! Navên bajarên ||Parîs'''a''' Peytexit || Qemşlok'''a''' Rengîn || Kirmanşan'''a''' rojhelat || Hewlêr'''a''' peytext ||Landan'''a''' mezin |} * ''' Grûpa damî''', Hemû peyvên derbarê demê de, ji bilî peyvên [[wext]], [[zeman]] û [[çax]] {|class=wikitable ! Navên Hftê ||Şemiy'''a''' me ||1şem'''a''' me ||2şem'''a''' me ||3şem'''a''' me ||4şem'''a''' me ||5şem'''a''' me ||Îniy'''a''' me |} * '''Grûpa amûrên muzîkê '''hemû amûrên muzîkê {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Tembûr'''a''' me || Dûhol'''a''' xweş || Zûrnay'''a''' Kurda || Pîyanoy'''a''' me ||Bilûr'''a''' Şivan |} * '''Grûpea Lêkeran''' Hemû peyvên derbarê rêzimanê de (mînak; lêker, hevok hw)Me bi hazaran lêker hene, û Hemû ew lêkerên ku bûne navdê di mêne emê hinek wek mînak bînin {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Axaftin'''a''' Cwan ||Gotina'''a''' xweş ||Hatin'''a''' Min ||Dîtinek'''a''' Baş ||Nivêsadin'''a''' bi laz |} * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî'''û nexweşiyan de (mînak; [[nexweşxane]], [[kolera]] * '''Grûpa veguhastinê''' Hemû peyvên derbarê veguhastin û teknolojiyê de, ji bilî [[bisiklêt]] {|class=wikitable ! Amûrên veguhastinê ||Taxi'''a''' zer || Frok'''a''' mezin || Papor'''a''' Teytanîk || Trên'''a''' mezin ||Ambûlans '''a''' Nexoşxanê |} * Hemû navdêrên ku bi paşgirên -ahî, -dank, -geh, -istan, -(t)î, -xane pêktên === Veqetandek === Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne. Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin. -ê : yekejimar, nêr û diyar -a : yekejimar, mê û diyar -ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan) -ekî : yekejimar, nêr û nediyar -eke : yekejimar, nêr û nediyar -ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan) ;VEQETANDEK (ÊN,AN,Ê,A) Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn. Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî. Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol. Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu. Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn. mînaka dengdar:hevalên hêja,dostên birûmet. mînaka dengdêr:birayên birûmet,fêkîyên şirîn. Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin. Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî. === Tewang === Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin. Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav) ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak: Kurmancî: Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî) Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî) Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî) Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî) Kirmanckî: Min say werd Min sayî werdî '''Tewanga navdêrên nêr''' Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê. a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê. b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak: Xwerû Tewandî şivan gopalê şivanî/şivên nan nên/nanî bîne bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê. nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweş nivîsiye gotîn gotinê ez êşandim Tewanga navdêrên mê: Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak: meha biharê porê jinikê Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê din xwerû ye. ên xwerû ên tewandî ez min tu te ew wî/wê em me hûn we ew wan Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne. == Soranî == == Zazakî == == Hewramî == == Kelhûrî/Kirmaşanî == == Lekî == == Lorî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} * HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view] * Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view] == Girêdanên derve == * {{Wîkîferheng-biçûk|Pêvek:Rastnivîsî}} {{Zaravayên zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzimana kurdî| ]] f87ptg40wcea64ej8b5gfki9bowtglk 2004513 2004512 2026-04-26T18:47:43Z MikaelF 935 /* Hevoksazî */ 2004513 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Jêbirin|Armanca vê gotarê çi ye? Ma lêkolîneke Abdusamet Yigit bi destê xwe hate nivîsandin? Bi awayekî ensîklopedîk tê nivîsandin? Gelo kopî ye?}} '''Rêzimana kurdî''' bend û qaydên [[zimanê kurdî]] û bikaranîna wan vedikole. = Kurmancî = == Beşên rêzimana kurdî == * [[Cînavên Kurdî]] * [[Daçekên Kurdî]] * [[Hejmarên Kurdî]] * [[Hokerên Kurdî]] * [[Lêkerên Kurdî]] * [[Ravekên Kurdî]] * [[Navdêrên Kurdî]] * [[Rengdêrên Kurdî]] * [[Nêrûmên Kurdî]]{{Çavk}} == Dengnasî == Dengnasî yan fonetîk, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.<ref name="ReferenceA">Abdusamet Yigit, ''Dîroka zimanê kurdî'', ji pene-kurd</ref> == Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî == Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin. * Zimanên yekkîteyî: zimanên çîn û tîbetê gişt bi vî rengî ne. * Zimanên pêvekî: tirkî û macarî pêvekî ne. * Zimanên tewangbar: zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] û samiyî tewangbar in. Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye." .<ref name="ReferenceA"/> <ref name="Abdullah Varlı 1997">Abdullah Varlı, ''Dîroka Dugelên Kurdan'', 1997.</ref> <ref name="Celadet Çeliker 1994">Celadet Çeliker, ''Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne'', Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, 1994.</ref> <ref name="Doğan Aksan 1987">Doğan Aksan, ''Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim)'', Türk Dil Kurum Yayınları, Ankara 1987.</ref> <ref name="Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot 2000">Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot, ''Kürtçe Dilbilgisi'', [[Weşanên Doz]] , Çapa pêncemîn, Stenbol 2000.</ref> Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin. Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha. ''Ez di-parêz-im''. ''Ez'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), ''di'', qertafa dema niha, ''parêz'', qurmê lêkerê (ya fermanî), ''im'', jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar. Niha jî em li gor dema borî bikişînin: ''Min parast''. ''Min'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), ''parast'', qurmê lêkerê (ya dema borî). Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê ''parêz'' de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/. Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî ''gittim'' (ez çûm), ''gidildi'' (ew çû), ''gidecet'', ''gitmişlerdi'' û hwd. Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş, di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat. Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê xistin, nimûne: Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin. a) Qertafên lêkerçêker '''ber+dan = berdan da+dan = dadan der+anîn = deranîn hil+kirin = hilkirin ra+ kirin = rakirin ro+ kirin = rokirin ve+xwarin = vexwarin vê+xistin = vêxistin wer+girtin = wergirtin tê+koşîn = têkoşîn''' Niha jî em çend qertafên ku tên paşiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên sade tên çêkirin bidin: andin, isandin, ijandin: Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne: saz+andin = sazandin nerm+ijandin = nermijandin rep+isandin = repisandin în, isîn, ijîn: Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin. rep+isîn = repisîn saz+în = sazîn nerm+ijîn = nermijîn b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin. Bi parkîtan daraştina peyvan: * kar+ker = karker * ber+ek = berek * dar+ik = darik * ser+ok = serok * aş+van = aşvan * rim+baz = rimbaz * guh+ar = guhar * mal+dar = maldar * teng+asî = tengasî * kirîv+ atî = kirîvatî * xwîn+î = xwînî * şer+oyî = şeroyî * yekt+îtî = yekîtî Bi pêrkîtan daraştina peyvan: * a+şûjin = aşûjin * ber+av = berav * ser+dest = serdest * ne+yar = neyar * tele+bext = telebext * hem+pa = hempa * hev+kar = hevkar * kele+girî = kelegirî * zir+keç = zirkeç * bi+kuj = bikuj * bele+guh = beleguh * gû+sterk = gûstêrk Bi navkîtan daraştina peyvan: ser+an+ser = seranser dest+e+bira = destebira şad+û+man = şadûman rû+bi+rû = rûbirû == Hevoksazî == Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin. mala mezin (navdêr-rengdêr) mastê we (navdêr-cînavk) keçên bedew (navdêr-rengdêr) Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide. maleke mezin mastekî tirş keçine bedew Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye. Mînak: 11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990. mala min Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be: Benim evim Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12 Di zimanê kurdî de rêza hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak: Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.) Em vê hevokê bi kurdî saz bikin: Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.) Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê hevokan tevî hêmanan bidin: ez çûm ==== Kirde pêveber ==== Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin. 1) Kirde + têrker + pêveber * Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî. * kirde têrker pêveber 2) kirde+bireser+têrker+pêveber * Şivên nanê xwe dereng xwar. * kirde bireser têrker pêveber 3) Kirde+têrker+pêveber+têrker * Hûn dê tu caran neçin Geverê * kirde têrker pêveber têrker Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe. Mînak: 12 Minorsky, Vladimir; berhema navborî. Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim. (3) (2) (1) Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim. (3) (2) (1) Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Mirov di kurdî de rastî hevokên şikestî jî tê. Ev hevok bêhtir di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piştî ku roja me bû [pêveber] tarî, mirin xweştir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî). Taybetiyeke balkêş a zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li gorî bireserê têne kişandin. Mînak: Ez te dibînim. Min tu dîtî. Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî bireserê (tu) hatiye kişandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaş kir, di lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar dibe. Mînak: Min sêv xwar. Min sêv xwarin. Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar e. Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne: Ez sêvê dixwim. Ez sêvan dixwim. === Zayend === Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in. Mînak: kevçî, çav, pênûs, giyan... Zayenda bi veqetandekê: Çavê şîn pênûsa zirîçî Em Zimanê Kurdî Binasin 11 Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide. Zayenda bi tewangê: siya darê nikulê dikî Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide. ==== Nêr û mê ==== {{Gotara bingehîn|Di kurdî de zayend}} Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine. Pevên mê. ==== Grûpa Navdêrên nêr ==== * Grûpe Cil û berg Helbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike. {|class="wikitable" ! Navên Cîlan |- |Kiras'''ê''' min |Şelwal'''ê''' min |Pîcam'''ê''' min |- |Qemîs'''ê''' min |Zebûn'''ê''' min |Qapût'''ê''' min |- |Şort'''ê''' min |T-şirt'''ê''' min |Derp'''ê''' min |- |Penterûn'''ê''' min |Tenûr'''ê''' min |Kaboy'''ê''' min |} * Grûpe Teyr û firênde ye Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek {|class=wikitable !Navên Frêndeya |- |Çûk'''ê''' reş |Qijik'''ê''' reş |Bilbil'''ê''' sor |- |Kew'''ê''' reş |Leklek'''ê''' dirêj |Kevok'''ê''' reş |- |Quling'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Taws'''ê''' reş |} ==== Grûpa Navdêrên mê ==== * '''Grûpa Navên cihan''' * ''' Grûpa damî''' * '''Grûpa amûrên muzîkê ''' * '''Grûpea Lêkeran''' * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî''' mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin. 1-Her heft kêşwar. 2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê. 3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê. 4- navê her çî gundê hene dibine mê. '''Grûpa Navên cihan''' {|class=wikitable ! Navên Kêşwara ||Afrik'''a''' me || Asiyay'''a''' me || Europ'''a''' me || Emerîk'''a''' bakûr ||Emerîk'''a''' başur || Eustraliy'''a''' me |} {|class=wikitable ! Navên welatan ||Almany'''a''' me || Franse'''a''' mezin || Sûdan'''a''' Arîkara || Japoniy'''a''' Asiyayî ||li Kaned'''a''' Sara |} {|class=wikitable ! Navên bajarên ||Parîs'''a''' Peytexit || Qemşlok'''a''' Rengîn || Kirmanşan'''a''' rojhelat || Hewlêr'''a''' peytext ||Landan'''a''' mezin |} * ''' Grûpa damî''', Hemû peyvên derbarê demê de, ji bilî peyvên [[wext]], [[zeman]] û [[çax]] {|class=wikitable ! Navên Hftê ||Şemiy'''a''' me ||1şem'''a''' me ||2şem'''a''' me ||3şem'''a''' me ||4şem'''a''' me ||5şem'''a''' me ||Îniy'''a''' me |} * '''Grûpa amûrên muzîkê '''hemû amûrên muzîkê {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Tembûr'''a''' me || Dûhol'''a''' xweş || Zûrnay'''a''' Kurda || Pîyanoy'''a''' me ||Bilûr'''a''' Şivan |} * '''Grûpea Lêkeran''' Hemû peyvên derbarê rêzimanê de (mînak; lêker, hevok hw)Me bi hazaran lêker hene, û Hemû ew lêkerên ku bûne navdê di mêne emê hinek wek mînak bînin {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Axaftin'''a''' Cwan ||Gotina'''a''' xweş ||Hatin'''a''' Min ||Dîtinek'''a''' Baş ||Nivêsadin'''a''' bi laz |} * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî'''û nexweşiyan de (mînak; [[nexweşxane]], [[kolera]] * '''Grûpa veguhastinê''' Hemû peyvên derbarê veguhastin û teknolojiyê de, ji bilî [[bisiklêt]] {|class=wikitable ! Amûrên veguhastinê ||Taxi'''a''' zer || Frok'''a''' mezin || Papor'''a''' Teytanîk || Trên'''a''' mezin ||Ambûlans '''a''' Nexoşxanê |} * Hemû navdêrên ku bi paşgirên -ahî, -dank, -geh, -istan, -(t)î, -xane pêktên === Veqetandek === Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne. Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin. -ê : yekejimar, nêr û diyar -a : yekejimar, mê û diyar -ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan) -ekî : yekejimar, nêr û nediyar -eke : yekejimar, nêr û nediyar -ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan) ;VEQETANDEK (ÊN,AN,Ê,A) Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn. Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî. Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol. Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu. Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn. mînaka dengdar:hevalên hêja,dostên birûmet. mînaka dengdêr:birayên birûmet,fêkîyên şirîn. Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin. Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî. === Tewang === Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin. Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav) ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak: Kurmancî: Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî) Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî) Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî) Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî) Kirmanckî: Min say werd Min sayî werdî '''Tewanga navdêrên nêr''' Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê. a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê. b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak: Xwerû Tewandî şivan gopalê şivanî/şivên nan nên/nanî bîne bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê. nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweş nivîsiye gotîn gotinê ez êşandim Tewanga navdêrên mê: Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak: meha biharê porê jinikê Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê din xwerû ye. ên xwerû ên tewandî ez min tu te ew wî/wê em me hûn we ew wan Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne. == Soranî == == Zazakî == == Hewramî == == Kelhûrî/Kirmaşanî == == Lekî == == Lorî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} * HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view] * Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view] == Girêdanên derve == * {{Wîkîferheng-biçûk|Pêvek:Rastnivîsî}} {{Zaravayên zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzimana kurdî| ]] 8b369kwhctu1m21v9sm8l8sqjgoyk9s 2004514 2004513 2026-04-26T19:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavk|Çavk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Destpêkê standard kir.) 2004514 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Armanca vê gotarê çi ye? Ma lêkolîneke Abdusamet Yigit bi destê xwe hate nivîsandin? Bi awayekî ensîklopedîk tê nivîsandin? Gelo kopî ye?}} {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} '''Rêzimana kurdî''' bend û qaydên [[zimanê kurdî]] û bikaranîna wan vedikole. = Kurmancî = == Beşên rêzimana kurdî == * [[Cînavên Kurdî]] * [[Daçekên Kurdî]] * [[Hejmarên Kurdî]] * [[Hokerên Kurdî]] * [[Lêkerên Kurdî]] * [[Ravekên Kurdî]] * [[Navdêrên Kurdî]] * [[Rengdêrên Kurdî]] * [[Nêrûmên Kurdî]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Dengnasî == Dengnasî yan fonetîk, mirov karê wê ji pirr aliyan ve bêne ser ziman. Lê bi taybetî, divêt ku mirov bibêje ku di deme ku mirov bêjeyek got û tîpên di bêjeyê de ya ku dengdêr a, bi wê re karakterê bêjeyê derdikeve li holê. Minaq, dema ku mirov got "jê", di bêjeyê tîpa ku deng dide "j" ya. bi vê re, mirov karê bêje ku ya ku karakterê kifş dike jê "j" ya. Hin bêjeyên pirr karakterî jî hene. Bi taybetî di kurmancî de "bêje", di wê de çendî ku "j" weke kareketerê deng derdikeve li pêş jî, dîsa karakterê kifşkarê bi tîpa "b"yê re dibêjeyê de derdikeve li pêş.<ref name="ReferenceA">Abdusamet Yigit, ''Dîroka zimanê kurdî'', ji pene-kurd</ref> == Şêwezanî, peyvsazî yan morfolojî == Zimannas ji aliyê şêweyê (morfolojiyê) ve zimanan li sê koman parve dikin. * Zimanên yekkîteyî: zimanên çîn û tîbetê gişt bi vî rengî ne. * Zimanên pêvekî: tirkî û macarî pêvekî ne. * Zimanên tewangbar: zimanên [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] û samiyî tewangbar in. Ji ber ku zimanê kurdî jî, zimanekî tewangbar e divê em li ser tewangbariyê çend tiştan bibêjin. Zimannas tewangbariyê wiha rave dikin: "Tewang di dema kişandinê de guherîna rayekê (qurm, kok), bi taybetî jî guherîna dengdêrên rayeka lêkerê ye." .<ref name="ReferenceA"/> <ref name="Abdullah Varlı 1997">Abdullah Varlı, ''Dîroka Dugelên Kurdan'', 1997.</ref> <ref name="Celadet Çeliker 1994">Celadet Çeliker, ''Kurtedîroka Alfabên ku Kurdan Bikaranîne'', Kovara Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê Zend, hejmar 2, 1994.</ref> <ref name="Doğan Aksan 1987">Doğan Aksan, ''Her Yönüyle Dil 1 (Ana Çizgileriyle Dilbilim)'', Türk Dil Kurum Yayınları, Ankara 1987.</ref> <ref name="Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot 2000">Emir Celadet Bedirxan & Roger Lescot, ''Kürtçe Dilbilgisi'', [[Weşanên Doz]] , Çapa pêncemîn, Stenbol 2000.</ref> Ji bo zimanên tewangbar mînaka herî navdar erebî ye. Di erebî de dengdar (konsenant, bêdeng) wekî xwe dimînin û bi dengdêrên (vokal, bideng) ku têne serî û dikevine nava peyvê, bêje pêk tên. Mînak, ktp sê dengdar in û bêjeyên kîtap, mektep, katîp, hwd. bi guherîna dengdêran pêk tê. Dîsa chl sê dengdar in, her wiha bi guherîna dengdêran peyvên mîna, cahîl, cehele, çêdibin. Di kurdî de cureyên peyvê yên guherbar ditewin ango li gorî peywira ku digirin ser xwe diguherin. Ev yek heta bigihe rayeka lêkerê jî diguhere. Ji bo nimûne lêkera kirin, di dema niha de dibe /di-k-im/, li vê derê ji lêkerê tenê tîpa /k/yê dimîne. Em nimûneyeke din jî bidin, lêkera parastin. Em vê lêkerê bi dorê, li gorî deman bikişînin. Pêşî li gorî dema niha. ''Ez di-parêz-im''. ''Ez'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên netewandî, xwerû), ''di'', qertafa dema niha, ''parêz'', qurmê lêkerê (ya fermanî), ''im'', jî qertafa kesê yekemîn ê yekejimar. Niha jî em li gor dema borî bikişînin: ''Min parast''. ''Min'', cînavka kesê yekê yê yekejimar (ji desteya cînavkên tewandî), ''parast'', qurmê lêkerê (ya dema borî). Wek ku ji mînakan jî xuya dibe, di kurdî de ne tenê dengdêr her wisa dengdar jî diguhere. Çawa ji lêkera ‘parastin’ê xuya dibe, di çaxê kêşana dema niha de, di qurmê lêkerê ''parêz'' de, /a/ bûye /ê/ û /s/ jî bûye /z/. Li aliyê din, di tirkî de tu car di dema kêşanê de rayeka lêkerê naguhere, her tim wekî xwe dimîne. Çawa ku rayek naguhere her wisa dengdar û dengdêrên wê jî li dengê din naguherin. Mînak, lêkera çûn ‘gitmek’ e, koka wê /git/ e, mirov dikare gelek qertafên kişandinê û dariştinê bîne dawiya wê, wekî ''gittim'' (ez çûm), ''gidildi'' (ew çû), ''gidecet'', ''gitmişlerdi'' û hwd. Kurdî, zimanekî wisa ye ku ji pêş, paş û navê ve qertafan digire. Ev qertafên çêkirinê jî di nav xwe de dibin du bir. Yek jê ew qertaf in ku tenê bi wan ji lêkeran, lêkerên çêkirî tên bidestxistin. Qertafên din jî, tenê bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Her wiha carinan di bastûra (bunyeya) peyvê de guherînek tê pêkanîn û jê navdêr tê peydekirin. Nemaze ev rewş, di raweya lêkera fermanî de çêdibe (ji bo halê negerguhêz ê lêkerê). Nimûne bi+şewit+e, /bi/ raweya fermanî, /şewit/ qurmê lêkera fermanî, /e/ jî qertafa kesê duyemîn a yekejimariyê ye. Em tenê qurmê lêkera fermanî hildidin dest û /i/ya di kîteya duduyan de dikine /a/ û navdêrê bi dest dixin: şewit, şewat /i/ bû /a/ û bi vî awayî şewit bû şewat. Ji bilî vê yekê, ji qurmê lêkera fermanî jî qertafên kirdenavan bi dest tê xistin, nimûne: Ji lêkera kuştinê bi-kuj-e, /bi/ û /e/ bê avêtin dimîne |kuj/, em wê bînin deynin ber peyva /agir/ wê peyveke wiha bê himatê: agirkuj. Em bi berfirehî behs ji qertafan nekin, hema ji bo ku mijar zelal bibe û dabaş bê fêmkirin em dê li ser wan rawestin. Pêşî ji bo lêkeran em qertafan bidin. a) Qertafên lêkerçêker '''ber+dan = berdan da+dan = dadan der+anîn = deranîn hil+kirin = hilkirin ra+ kirin = rakirin ro+ kirin = rokirin ve+xwarin = vexwarin vê+xistin = vêxistin wer+girtin = wergirtin tê+koşîn = têkoşîn''' Niha jî em çend qertafên ku tên paşiya navdêr û rengdêran û bi wan lêkerên sade tên çêkirin bidin: andin, isandin, ijandin: Bi van qertafan li jorê lêkerên gerguhêz tên bidestxistin. Nimûne: saz+andin = sazandin nerm+ijandin = nermijandin rep+isandin = repisandin în, isîn, ijîn: Bi van qertafê hanê jî, lêkerên negerguhêz tên çêkirin. rep+isîn = repisîn saz+în = sazîn nerm+ijîn = nermijîn b) Qertafên ji bo daraştina navdêr û rengdêran Piştî van, îcar em bên ser qertafên ku bi wan navdêr û rengdêr tên çêkirin. Ev navdêr jî dibin du bir; kirdenav (ismî fail) û tiştenav (ismî meful). Ev qertaf hem tên pêşiya peyvê û hem jî tên paşiya peyvê. Ji bo wan jî em çend nimûneyan bidin: Pêşî parkît (paşgir), di pey re pêrkît (pêşgir) û dawiyê jî em navkîtan (navgiran) bi nimûneyan derpêş bikin. Bi parkîtan daraştina peyvan: * kar+ker = karker * ber+ek = berek * dar+ik = darik * ser+ok = serok * aş+van = aşvan * rim+baz = rimbaz * guh+ar = guhar * mal+dar = maldar * teng+asî = tengasî * kirîv+ atî = kirîvatî * xwîn+î = xwînî * şer+oyî = şeroyî * yekt+îtî = yekîtî Bi pêrkîtan daraştina peyvan: * a+şûjin = aşûjin * ber+av = berav * ser+dest = serdest * ne+yar = neyar * tele+bext = telebext * hem+pa = hempa * hev+kar = hevkar * kele+girî = kelegirî * zir+keç = zirkeç * bi+kuj = bikuj * bele+guh = beleguh * gû+sterk = gûstêrk Bi navkîtan daraştina peyvan: ser+an+ser = seranser dest+e+bira = destebira şad+û+man = şadûman rû+bi+rû = rûbirû == Hevoksazî == Hevoksazî, bi me dide zanîn bê cureyê peyvan di kîjan devera hevokê de cih digirin û çawa bi hev ve têne girêdan. Ango hevoksazî, rewşa peyvan û celebê peyvan a li hemberî hev û din e. Di kurdî de, di navbera peyvan de pêwendî û girêdan wiha pêk tê: Di kurdî de peyv, bi alîkariya veqetandekan (harfî tarîf) bi hev ve têne girêdayîn. Veqetandekên di kurdî de du çeşîd in; diyar û nediyar. Pêşî em ji bo veqetandekên diyar mînakan bidin. mala mezin (navdêr-rengdêr) mastê we (navdêr-cînavk) keçên bedew (navdêr-rengdêr) Ji bo veqetandekên nediyar jî mirov dikare van wekokan bide. maleke mezin mastekî tirş keçine bedew Her wekî ji mînakan jî xuya dike, pevgirêdana peyvan di kurdî de dijberî ya tirkî ye. Mînak: 11 Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, Hasat Yayınları, Çapa Sêyemîn, Stenbol 1990. mala min Heke em vê terkîbê bi tirkî binivîsin, dê wiha be: Benim evim Di vê mînakê de aşkera dibe ku hem veqetandekên her zimanan û hem jî cihê hêmanan ji hev cihê ne. Di kurdî de veqetandek bi navdêrê ve dibe lê bi cînavkê ve nabe. Di tirkî de îcar veqetandek bi cînavkê ve dibe, lê bi navdêrê ve nabe. Hevoksaziya kurdî, her wiha ji gelek aliyan ve ji hevoksaziya farisî jî vediqete. Der barê vê yekê de em guh bidin peyitandinên V. Minorsky: “Sentaksa kurdî ji aliyê peyvên hevedudanî û lêkerên gerguhêz ve her du (kurdî û farisî) ziman ji hev cuda dibin.”12 Di zimanê kurdî de rêza hêmanên hevokê ji yên tirkî û farisî cuda ye. Di hevokên tirkî yên sererast de pêveber tim li dawiya hevokê ye. Mînak: Ben Dün Ankara’ya gittim. (kirde + têrker + pêveber.) Em vê hevokê bi kurdî saz bikin: Ez duh çûm Enqereyê. (kirde + têrker + pêveber + têrker.) Ji bo ku hevokek bê sazkirin, du hêmanên bingehîn divên. Ew hêman, kirde û pêveber in. Em bi nimûneyan ji sivikiyê ber bi giraniyê hevokan tevî hêmanan bidin: ez çûm ==== Kirde pêveber ==== Bi tenê pêveber jî dikare hevokekê pêk bîne. Her wekî ji mînaka li jor jî diyar dibe, ku mirov cînavka kesê yekemîn a yekejimar /(ez/ biavêje, /çûm/ bi serê xwe jî hevokekê pêk tîne. Di hevokên sanahî de, kirde tê serî û pêveber tê dawiyê. Hevoksaziya lêkerên gerguhêz û negerguhêz ji hev cuda ye. Bi kurtasî, li gorî kompleksbûna hevokê, cihê hêmanên wê diguhere. Hêmanên hevokê wiha li dû hev rêz dibin. 1) Kirde + têrker + pêveber * Tu li serê çiyayê Sîpanê dijî. * kirde têrker pêveber 2) kirde+bireser+têrker+pêveber * Şivên nanê xwe dereng xwar. * kirde bireser têrker pêveber 3) Kirde+têrker+pêveber+têrker * Hûn dê tu caran neçin Geverê * kirde têrker pêveber têrker Di kurdî kirpandina kîjan hêmanê bê xwestin, ew hêman nêzîkî pêveberê dibe. Mînak: 12 Minorsky, Vladimir; berhema navborî. Ez ê kevirekî bi tevşo bişikînim. (3) (2) (1) Ez ê bi tevşo kevirekî bişikînim. (3) (2) (1) Kevirekî bi tevşo ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Bi tevşo kevirekî ez ê bişikînim. (3) (2) (1) Mirov di kurdî de rastî hevokên şikestî jî tê. Ev hevok bêhtir di helbest, axaftin û gotaran de têne dîtin. Piştî ku roja me bû [pêveber] tarî, mirin xweştir e [kirde] ji amberê (Ehmedê Xanî). Taybetiyeke balkêş a zimanê kurdî, ergatîvbûna wê ye. Hevokên ku bi lêkerên gerguhêz têne sazkirin, ji yên negerguhêz cuda ne. Ji ber vê yekê jî di kurdî du kom cînavk hene, her wiha lêker jî hin caran li gorî kirdeyê, hin caran jî li gorî bireserê têne kişandin. Mînak: Ez te dibînim. Min tu dîtî. Di hevoka yekemîn de lêker li gorî kirdeyê (ez), di ya duyem de jî li gorî bireserê (tu) hatiye kişandin. Ligel vê taybetiya ku me li jor dabaş kir, di lêkerên gerguhêz de mêjera navdêrê di demên borî de, di lêkerê de diyar dibe. Mînak: Min sêv xwar. Min sêv xwarin. Di mînaka yekem de /sêv/ yekejimar e û di hevoka duyem de jî /sêv/ pirejimar e. Di demên bê û niha de, pirejimarî ji bireserê diyar dibe. Nimûne: Ez sêvê dixwim. Ez sêvan dixwim. === Zayend === Kurdî zimanekî zayendî ye û hemû peyv an nêr in, an jî mê ne. Ji bilî heyberên candar, heyberên necandar jî xwediyê zayendê ne, lê ev zayendîbûn tiştekî rêzimanî ye. Zayenda peyvan bi du awayan, bi veqetandek û qertafên tewangê diyar dibe. Peyv bi serê xwe nêtar in. Mînak: kevçî, çav, pênûs, giyan... Zayenda bi veqetandekê: Çavê şîn pênûsa zirîçî Em Zimanê Kurdî Binasin 11 Di vir de veqetandeka /a/yê mêtiyê û veqetandeka /ê/yê nêrîtiya peyvê nîşan dide. Zayenda bi tewangê: siya darê nikulê dikî Li vê derê jî, qertafa /ê/yê zayenda mê, qertafa /î/yê jî zayenda nêr nîşan dide. ==== Nêr û mê ==== {{Gotara bingehîn|Di kurdî de zayend}} Pêwîste ziman zanê kurd ewê yekê ber çav bigirin, ku navên mê gelek di kêmin di kurmancî de. anku pirraniya peyvên kurdî dibine. Pevên mê. ==== Grûpa Navdêrên nêr ==== * Grûpe Cil û berg Helbet Gustîk û zincîr neyên hijamr wek cil u berg. li vir mebesta me tin ew cil u kincan ewên mirov li xwe dike. {|class="wikitable" ! Navên Cîlan |- |Kiras'''ê''' min |Şelwal'''ê''' min |Pîcam'''ê''' min |- |Qemîs'''ê''' min |Zebûn'''ê''' min |Qapût'''ê''' min |- |Şort'''ê''' min |T-şirt'''ê''' min |Derp'''ê''' min |- |Penterûn'''ê''' min |Tenûr'''ê''' min |Kaboy'''ê''' min |} * Grûpe Teyr û firênde ye Hemû Firênde di kurmanc di nêrin. me behisê wan firênde re ya ewên difirin, neku qaz û mirşîk û ordek {|class=wikitable !Navên Frêndeya |- |Çûk'''ê''' reş |Qijik'''ê''' reş |Bilbil'''ê''' sor |- |Kew'''ê''' reş |Leklek'''ê''' dirêj |Kevok'''ê''' reş |- |Quling'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Taws'''ê''' reş |} ==== Grûpa Navdêrên mê ==== * '''Grûpa Navên cihan''' * ''' Grûpa damî''' * '''Grûpa amûrên muzîkê ''' * '''Grûpea Lêkeran''' * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî''' mînak; her çî dewlet,gund, bajêr, û kêşwea) her hemû dibine mê û (a) werdigirin. 1-Her heft kêşwar. 2-di roja meya îro de 195 Dewlat hene, navên her hemû e dibine mê. 3- navê herçî bajarê heye li dinyayê de hemû dibine mê. 4- navê her çî gundê hene dibine mê. '''Grûpa Navên cihan''' {|class=wikitable ! Navên Kêşwara ||Afrik'''a''' me || Asiyay'''a''' me || Europ'''a''' me || Emerîk'''a''' bakûr ||Emerîk'''a''' başur || Eustraliy'''a''' me |} {|class=wikitable ! Navên welatan ||Almany'''a''' me || Franse'''a''' mezin || Sûdan'''a''' Arîkara || Japoniy'''a''' Asiyayî ||li Kaned'''a''' Sara |} {|class=wikitable ! Navên bajarên ||Parîs'''a''' Peytexit || Qemşlok'''a''' Rengîn || Kirmanşan'''a''' rojhelat || Hewlêr'''a''' peytext ||Landan'''a''' mezin |} * ''' Grûpa damî''', Hemû peyvên derbarê demê de, ji bilî peyvên [[wext]], [[zeman]] û [[çax]] {|class=wikitable ! Navên Hftê ||Şemiy'''a''' me ||1şem'''a''' me ||2şem'''a''' me ||3şem'''a''' me ||4şem'''a''' me ||5şem'''a''' me ||Îniy'''a''' me |} * '''Grûpa amûrên muzîkê '''hemû amûrên muzîkê {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Tembûr'''a''' me || Dûhol'''a''' xweş || Zûrnay'''a''' Kurda || Pîyanoy'''a''' me ||Bilûr'''a''' Şivan |} * '''Grûpea Lêkeran''' Hemû peyvên derbarê rêzimanê de (mînak; lêker, hevok hw)Me bi hazaran lêker hene, û Hemû ew lêkerên ku bûne navdê di mêne emê hinek wek mînak bînin {|class=wikitable ! Amûrên Muzîkê ||Axaftin'''a''' Cwan ||Gotina'''a''' xweş ||Hatin'''a''' Min ||Dîtinek'''a''' Baş ||Nivêsadin'''a''' bi laz |} * '''Grûpa peyvên derbarê tenduristî'''û nexweşiyan de (mînak; [[nexweşxane]], [[kolera]] * '''Grûpa veguhastinê''' Hemû peyvên derbarê veguhastin û teknolojiyê de, ji bilî [[bisiklêt]] {|class=wikitable ! Amûrên veguhastinê ||Taxi'''a''' zer || Frok'''a''' mezin || Papor'''a''' Teytanîk || Trên'''a''' mezin ||Ambûlans '''a''' Nexoşxanê |} * Hemû navdêrên ku bi paşgirên -ahî, -dank, -geh, -istan, -(t)î, -xane pêktên === Veqetandek === Di zimanê kurdî de, terkîb bi veqetandekan tên çêkirin. Ev veqetandek jî nêr û mê ne. Her wiha veqetandekên di kurdî de du cure ne; diyar û ne diyar. Ji ber ku di zimanê kurdî de rewşa navdêran nîn e, bi veqetandek û qertafên tewangê terkîb tên sazkirin. -ê : yekejimar, nêr û diyar -a : yekejimar, mê û diyar -ên : pirejimar, diyar (ji bo her du zayendan) -ekî : yekejimar, nêr û nediyar -eke : yekejimar, nêr û nediyar -ine : pirejimar, nediyar (ji bo her du zayendan) ;VEQETANDEK (ÊN,AN,Ê,A) Ya şaş:Rêzik eve;dema veqetandek ji peyvê cidabe,heke tîpa berîya veqetandekê dengdêrbe bi y'yê,heke dengdarbe bê y'yê tête nivîsîn. Mînaka dengdêr:birayê wî yê piçûk.dara gûzê ya liber derî. Mînaka dengdar:birayê min ê piçûk.pezên wan ên kol. Lê ne raste,rêzikek şaşe.têkilîya wî bi rastîya axaftinê re tunu. Ya rast;Dema veqetandek peyvêvebe,lêbinêre heke tîpa berîya veqetandekê dengdarbe bê y'yê,heke dengdêrbe bi y'yê tête nivîsîn. mînaka dengdar:hevalên hêja,dostên birûmet. mînaka dengdêr:birayên birûmet,fêkîyên şirîn. Dema ji peyvê cidabe,her awayê bi y'yê tête nivîsîn.çimkî dema ji berîya xwe veqete,bi serê xwe tête xwendin.bi dengdêran destpê kirin liser zimên giran tê.di rastîya civakêdejî kesekê ku kurdî berîde dizani, veqetayî "an,ên,ê,a" bilêv bike tunu.heke veqetayîbe,divê "yan,yên,ya,yê"bête nivîsîn. çimkî wisa tête xwendin. Mînak: pezên wan yên stewr, çiqên gûzê yên dirêj, yan azadî yan azadî. === Tewang === Yek ji taybetiya zimanê kurdî jî tewangbarî ye. Di zimanê kurdî de, hinek beşên hevokê li gorî erka ku digirin ser xwe diguherin, hinek qertafan digirin; ji vê yekê re tewang tê gotin. Di kurdî de beşên hevokê yên guherbar (lêker, navdêr, cînavk, veqetandek, jimarnav) ditewin. Di kurmancî de, pirjmariya navdêr û cînavkên xwerû bi alîkariya veqetandek û lêkerê diyar dibin, lê di kirmanckî (dimilkî) de pirejimariya navdêrên xwerû bi alîkariya qertafa /-î/yê diyar dibe. Wekî mînak: Kurmancî: Min pênûs bir (yekejimar û binavkirî) Min pênûs birin (pirejimar û binavkirî) Min pênûsek bir (yekejimar û nebinavkirî) Min pênûsin birin (pirejimar û nebinavkirî) Kirmanckî: Min say werd Min sayî werdî '''Tewanga navdêrên nêr''' Di kurmancî de tewanga navdêrên nêr bi du awayan pêk tê. a) Qertafa /î/yê tê dawiya peyvê. b) Heke tê de dengê /a/ an jî /e/ hebe, ew deng dibe /ê/. Mînak: Xwerû Tewandî şivan gopalê şivanî/şivên nan nên/nanî bîne bajar Zîlan Ronahî ji aşî/êş tê. nîvîskar Nivîskêr/nivîskarî xweş nivîsiye gotîn gotinê ez êşandim Tewanga navdêrên mê: Dengdêra /ê/yê tê dawiya peyvê û tewanga wê ya mêtiyê pêk tê; mînak: meha biharê porê jinikê Ji ber ku kurdî zimanekî tewangbar e, cînavkên kesîn du cure ne. Yek jê tewandî ye, yê din xwerû ye. ên xwerû ên tewandî ez min tu te ew wî/wê em me hûn we ew wan Nîşe: Dema ku daçekek bikeve ber cure peyvên guherbar wan ditewîne. == Soranî == == Zazakî == == Hewramî == == Kelhûrî/Kirmaşanî == == Lekî == == Lorî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} * HUSEIN MUHAMMED-Kurtenerînek li hin beşên rêzimana kurdî [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyWmRSU3dBV0hPdzA/view] * Rêzimana Kurdî ya Kurmancî- Abdullah Karabax [https://drive.google.com/file/d/0B4fCdsgQUeAyYlV1WC1XaW85QVU/view] == Girêdanên derve == * {{Wîkîferheng-biçûk|Pêvek:Rastnivîsî}} {{Zaravayên zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzimana kurdî| ]] o74sskgrdhwjwg33qtx8bb8n21tatbw Perû 0 18003 2004464 1975430 2026-04-26T13:16:00Z Penaber49 39672 2004464 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Perû''', bi fermî '''Komara Perûyê''' ([[spanî]]: ''República del Perú''), welatekî [[Amerîkaya Başûr]] ye. Welat li bakur bi [[Ekwador]] û [[Kolombiya]], li rojhilat bi [[Brezîl]], li başûr-rojhilat bi [[Bolîvya]], li başûr bi [[Şîle]] û li rojava jî bi [[Okyanûsa Mezin]] re sinordar e. Perû welatek pirreng e ku xwedan jîngehên cuda ye, wek deştên hişk ên herêma peravê Pasîfîkê li rojava, lûtkeyên çiyayên Andê yên ku ji bakur berbi başûrê rojhilatê welêt dirêj dibin, û daristanên baranê yên tropîkal ên Amazonê li rojhilat bi Çemê Amazonê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sernanp.gob.pe/sernanp/archivos/imagenes/vida/Peru-%20Pais%20Megadiverso.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2014-06-22 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2014-06-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140622152015/http://www.sernanp.gob.pe/sernanp/archivos/imagenes/vida/Peru-%20Pais%20Megadiverso.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Gelhe]]ya Perûyê 34 mîlyon e û [[paytext]] û [[bajar]]ê herî mezin [[Lîma]] ye. Bi 1,28 mîlyon km2, Perû 19emîn welatê herî mezin ê [[cîhan]]ê ye, û yê sêyemîn mezintirîn li Amerîkaya Başûr. == Dîrok == === Serdema pêş-kolonyal === Xaka Perûyê di heyamên kevnar û navîn de malê çend [[çand]]an bû, û xwedan yek ji dirêjtirîn dîroka [[Şaristanî|şaristaniyê]] ya her welatekî ye, ku mîrata xwe vedigere [[hezarsala 10an BZ]]. Di nav çand û şaristaniyên pêş-[[Kolonyalîzm|kolonyal]] de [[şaristaniya Caral-Supe]] (şaristaniya herî pêşîn a li [[Amerîka (parzemîn)|Amerîkayê]] û yek ji dergûşên şaristaniyê tê hesibandin), çanda [[Nazca]], [[Împeratoriya Warî|împeratoriyên Warî]] û [[Împaratoriya Tiwanaku|Tiwanaku]], [[Padîşahiya Cusco]], û [[Împeratoriya Inkayan]], dewleta herî mezin a naskirî ya li Amerîkaya pêş-kolombiyayê, hene. === Serdema kolonyal heya serxwebûnê === [[Împeratoriya Spanyayê]] di [[sedsala 16an]] de piştî zeftkirina herêmê cîgirek ava kir, ya ku piraniya herêmên wê yên Amerîkaya Başûr, bi paytexta wê Lîma, dihewand. [[Xwendin]]a bilind li Amerîka bi damezrandina fermî ya [[Zanîngeha Neteweyî ya San Marcos]] li Lîmayê di sala [[1551]]ê de dest pê kir. Perû di sala [[1821]]ê de bi fermî [[serxwebûn]]a xwe îlan kir, û piştî kampanyayên [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] yên biyanî yên [[José de San Martín]] û [[Simón Bolívar]], û [[Şerê Ayacucho|şerê diyarker ê Ayacucho]], Perû di sala [[1824]]an de serxwebûna xwe bidest xist. === Ji serxwebûnê heya îro === Di salên paşîn de, welat pirsigrêka bêîstîqrariya siyasî kişand heya ku ji ber bikaranîna madeya [[guano]] serdemek aramiya [[aborî]] û [[Siyaset|siyasî]] dest pê kir. Dûv re, [[Şerê Pasîfîk]]ê ([[1879]]–[[1884]]) bi Şîlî re Perûyê xiste [[krîz]]ê, ku ji vê yekê [[Olîgarşî|olîgarşiyê]] bi riya [[Partiya Civilista]] [[desthilatdarî]] girt. Di [[sedsala 20an]] de, welat bi [[Derbeya leşkerî|derbeyan]], tevliheviyên [[civak]]î, û nakokiyên navxweyî derbas bû, her weha serdemên aramî û bilindbûna aborî tê de. Di salên [[1990]]an de, welat di bin rêberiya [[Alberto Fujimori]] de modelek aborî ya [[Neolîberalîzm|neolîberal]] pêk anî, bi [[Îdeolojî|îdeolojiya]] wî ya siyasî ya [[Fujîmorîzm]]ê ku rêveberiya Perû heya roja îro bi [[kulta kesayetiyê]] vedihewîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Villalba |pêşnav=Fernando Velásquez |tarîx=2022-08-22 |sernav=A TOTALIDADE NEOLIBERAL-FUJIMORISTA: ESTIGMATIZAÇÃO E COLONIALIDADE NO PERU CONTEMPORÂNEO |url=http://www.scielo.br/j/rbcsoc/a/gL6vVVdtrphxHhmz9QWypqr/?lang=pt |kovar=Revista Brasileira de Ciências Sociais |ziman=pt |cild=37 |rr=e3710906 |doi=10.1590/3710906/2022 |issn=0102-6909 }}</ref> Dema ku di salên [[2000]]an de ku geşbûna kelûpelan pêk hat, Peru serdemek mezinbûna aborî ya domdar û kêmbûna [[Xizanî|xizaniyê]] dît. Di nav salên [[2010]]an û heya salên [[2020]]an de, [[Krîza siyasî|krîzên siyasî]] û [[Pandemiya vîrusa Koronayê|pandemiya COVID-19]] li Perûyê qelsiyên dirêj ên tunebûna fonksiyona siyasî ya milet eşkere kirin. Digel vê yekê eşkere bû ku [[hikûmet]] êdî nikare karûbarên civakî ji bo hemwelatiyên xwe pêk bîne, û aloziyen giran û berfireh ji sala [[2023]]an dest pê kirine. Gel bi fikar e ku rêberên siyasî li Lîmayê li [[Otorîterîzm|hikûmetek otorîtertir]] digerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.americasquarterly.org/article/at-peru-protests-epicenter-rage-and-a-sense-of-betrayal/ |sernav=At Peru Protests’ Epicenter, Rage—And a Sense of Betrayal |paşnav=B |pêşnav=Gonzalo |paşnav2=January 12 |pêşnav2=a {{!}} |malper=Americas Quarterly |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |paşnav3=2023 }}</ref> Pêvajoya lêpirsîna parlamenê di [[Destûra bingehîn|makezagona]] 1993an a Perûyê bi awayekî berfireh û kêfî tê şîrove kirin. Wekî din, biryarek ji hêla Dadgeha Destûra Bingehîn a Perû ve di [[sibat]]a [[2023]]an de kontrola bêkêmasî ya kongreyê li ser hikûmeta Perûyê da.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fondoeditorial.iep.org.pe/producto/el-profe-como-pedro-castillo-se-convirtio-en-presidente-del-peru-y-que-pasara-a-continuacion-2/ |sernav=EL PROFE. CÓMO PEDRO CASTILLO SE CONVIRTIÓ EN PRESIDENTE DEL PERÚ Y QUÉ PASARÁ A CONTINUACIÓN – Fondo Editorial del IEP |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2022-11-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221105081352/https://fondoeditorial.iep.org.pe/producto/el-profe-como-pedro-castillo-se-convirtio-en-presidente-del-peru-y-que-pasara-a-continuacion-2/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://larepublica.pe/politica/congreso/2023/02/24/tribunal-constitucional-falla-a-favor-del-congreso-que-tendra-un-poder-absoluto-y-sin-control-judicial-poder-judicial-defensoria-del-pueblo-sunedu-1427472 |sernav=Tribunal Constitucional falla a favor del Congreso, que tendrá un poder absoluto y sin control judicial |paşnav=Romero |pêşnav=César |malper=larepublica.pe |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://larepublica.pe/politica/judiciales/2023/02/25/el-tribunal-constitucional-esta-destruyendo-el-regimen-democratico-del-pais-congreso-poder-ejecutivo-poder-judicial-1500875 |sernav=El Tribunal Constitucional está destruyendo el régimen democrático del país |paşnav=Romero |pêşnav=César |malper=larepublica.pe |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 }}</ref> Ji ber [[protesto]]yên bêsekin, li paytext Lîma heya 2ê [[hezîran]]a 2023an [[rewşa awarte]] heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://larepublica.pe/sociedad/2023/02/01/marcha-en-lima-en-vivo-paro-nacional-protestas-en-regiones-ultimo-minuto-de-hoy-2-de-febrero-de-2023-carreteras-bloqueadas-mtc-sutran-ultimas-noticias-en-directo-dina-bolarte-congreso-adelanto-de-elecciones-41245 |sernav=Marcha en Lima: así fueron las protestas contra Dina Boluarte este 3 de febrero |paşnav=Saavedra |pêşnav=Narda |malper=larepublica.pe |ziman=es |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 }}</ref> == Erdnîgarî == {{Multiple image|align=|direction=vertical|width=170|image1=Manu riverbank.jpg|caption1=|image2=Alpamayo.jpg|caption2=|image3=Paracas National Reserve. Ica, Peru.jpg|caption3=[[Parka Neteweyî ya Manú]] li [[Amazon]]ê, lûtkeya çiyayê [[Alpamayo]] û [[Reserva Neteweyî ya Paracas]]}} === Çiya === Çiyayên Perûyê herî bilind Nevado [[Huascarán]] (6.768 m), [[Yerupaja]] (6.634 m), [[Coropuna]] (6.425 m), [[Ampato]] (6.310 m), [[Chachani]] (6.075 m) û [[Volcán Misti]] (5.822 m) ne. === Çem û Gol === Çemên Perûye herî gering [[Amazon]] û [[mil (çem)|milên]] wê [[Río Apurímac]], [[Urubamba|Río Urubamba]], [[Río Ucayali]], [[Marañón|Río Marañón]], [[Napo]], [[Putumayo]] û [[Huallaga]] ne. Golên xweya herî mezin [[Titicaca]] û [[Lago Junín]] ne. == Aborî == Dewleta serwer a Perûyê komarek demokratîk a nûner e ku li 25 herêman hatiye dabeş kirin. Perû xwedan asteke bilind a pêşkeftina mirovî ye<ref>{{Jêder-malper |url=http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/PER |sernav={{!}} Human Development Reports |tarîx=2017-12-28 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2017-12-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171228165331/http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/PER |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> bi asta dahata navîn a jorîn<ref>{{Jêder-malper |url=http://data.worldbank.org/country/peru |sernav=Peru {{!}} Data |tarîx=2016-11-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2016-11-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161108042430/http://data.worldbank.org/country/peru |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ku di rêza 82yemîn de li ser [[Têrbûna berhemên hundirî|Îndeksa Pêşkeftina Mirovî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/pdf/text.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2017-01-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2017-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170113211842/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/pdf/text.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rêjeya mezinbûna navînî% 5.9 (di sala 2017 de) Perû yek ji aboriyên herî dewlemend ên herêmê ye<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.worldbank.org/en/country/peru/overview |sernav=Peru Overview |tarîx=2017-05-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2017-05-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170505064825/http://www.worldbank.org/en/country/peru/overview |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref>. Bi navînî 9.6% (li gorî 2018) ew yek ji leztirîn rêjeyên mezinbûna pîşesaziyê ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2089.html |sernav=The World Factbook — Central Intelligence Agency |tarîx=2018-07-07 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2018-07-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180707010810/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2089.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çalakiyên wê yên aborî yên sereke ji [[maden]]ê, [[manufaktur]]ê, [[çandinî]] û [[masîgirtin]]ê pêk tên, ligel beşên din ên mezinbûnê yên wekî [[telekomunîkasyon]] û [[Biyoteknolojî|biyoteknolojiyê]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://biocanperu.minam.gob.pe/ciisbPeru/wp-content/uploads/2014/11/2-MD-AQP-Biotecnologia-moderna-y-bioseg.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2018-04-24 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2018-04-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180424072625/http://biocanperu.minam.gob.pe/ciisbPeru/wp-content/uploads/2014/11/2-MD-AQP-Biotecnologia-moderna-y-bioseg.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat beşek ji [[The Pacific Pumas]] e, komeke siyasî û aborî ya welatên li ser [[Peravê Pasîfîk|peravên Pasîfîkê]] yên [[Amerîkaya Latîn]]: Meylên wan ên hevpar hene, wek mezinbûna erênî, bingehên makroaborî yên bi îstîqrar, rêvebirinek çêtir û vebûnek ji entegrasyona gerdûnî re. Peru di [[azadiya civakî]] de di rêza bilind de ye;<ref>{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/sites/default/files/FH_FIW_2017_Report_Final.pdf |sernav=Wayback Machine |tarîx=2017-07-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2017-07-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170727054703/https://freedomhouse.org/sites/default/files/FH_FIW_2017_Report_Final.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> ew endamek çalak a [[Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê]], [[Hevbendiya Pasîfîk]], [[Peymana Berfereh û Pêşverû ya Hevkariya Trans-Pasîfîk]] û [[Rêxistina Bazirganiya Cîhanê]] ye. Herwiha, Perû wek [[hêzeke navîn]] jî tê hesibandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://books.google.com/books?id=EtCoAgAAQBAJ |sernav=Routledge Handbook of Diplomacy and Statecraft - Google Books |tarîx=2021-04-17 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-12 |tarîxa-arşîvê=2021-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210417043716/https://books.google.com/books?id=EtCoAgAAQBAJ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Demografî == {{Bar box|title=Komên etnîkî li Peru (sal 2017)<ref name="q32pL">{{Jêder-malper |url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1539/libro.pdf |sernav=Perú: Perfil Sociodemográfico |rûpel=214 |malper=Instituto Nacional de Estadística e Informática |tarîxa-gihiştinê=27 îlon 2018 |tarîxa-arşîvê=11 sibat 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200211135110/https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1539/libro.pdf |rewşa-urlyê=zindî }}</ref>|titlebar=#ddd|left1=Komên Etnîkî|right1=Ji sedî|float=right|bars={{Bar percent|Mestizo|darkgreen|60.2}} {{Bar percent|Quechua|purple|22.3}} {{Bar percent|White|red|5.9}} {{Bar percent|Afro-Peruvian|black|3.6}} {{Bar percent|Aymara|orange|2.4}} {{Bar percent|Yên din|darkblue|2.3}}{{Bar percent|Yên ne diyar|white|3.3}}}}Piraniya gelheya Perûyê, wek li [[Bolîvya]] û [[Guatemala]]yê, ji [[Xwecihên Amerîkayê|xwecihên amerîkî]] pêk tê. Wekî din, gelên mestizos, [[Ewropa|ewropî]], [[Afrîka|afrîkî]] û [[asya]]yî jî li welêt hene. [[Ziman]]ên ku tên axaftin [[kîşwa]] (40%), [[aymara]] (5%) û zimanên din ên herêmî ne, ji bilî [[Zimanê spanî|spanî]], zimanê sereke yê axaftinê. === Nifûs === {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Bajar === Bajarê herî mezin ê Perûyê bi nifûseke 7.363.069 kes [[Lima]] ye. Ji pê Lima re jî [[Trujillo]] (861.044), [[Arequipa]] (860.000), [[Callao]] (824.329), [[Chiclayo]] (634.600) û [[Iquitos]] (400.000) tên. Li nêzî bajarê [[Cuzcos]] şiwîna [[Înka]]yan [[Machu Picchu]] he ye. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Peru}} * [http://www.inei.gob.pe/ Daneyên Satatîstîkî, Navçe, Çiyayên Perû] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19970412040139/http://www.inei.gob.pe/ |date=1997-04-12 }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Welatên Amerîkayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1821ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Koloniyên spanî yên berê]] [[Kategorî:Perû| ]] dgo8em788wfieaf4xb3y1r1lq425rs0 Bundesnachrichtendienst 0 19233 2004445 2004428 2026-04-26T12:07:21Z MikaelF 935 2004445 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''BND''' kurteya '''Bundesnachrichtendienst''' ({{IPA-de|ˌbʊndəsˈnaːχʁɪçtnˌdiːnst}}) e, saziya sîxuriyê ya fermî ya [[Almanya]]yê ye û navenda wê li [[Pullach]]a ber [[München]]ê ye. Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon [[EUR]] terxan dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di [[1ê nîsanê]] [[1956]]an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê [[Reinhard Gehlen]] bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin: == Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê == # Tespîtên operasyonel # Bicihanînên teknîkî # ûdwergirtin û şîrove # Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan # Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm # Alîkariyên teknîkî # Dibistana BNDê # Ewlekarî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-şitil}} [[Kategorî:Almanya]] [[Kategorî:Bundesnachrichtendienst| ]] [[Kategorî:Saziyên sîxuriyê]] d910adas8zssg3weuw45ncqvghtfkmq 2004447 2004445 2026-04-26T12:09:21Z MikaelF 935 2004447 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bundesnachrichtendienst'''{{IPA-de|ˌbʊndəsˈnaːχʁɪçtnˌdiːnst}}, '''BND''') e, saziya sîxuriyê ya fermî ya [[Almanya]]yê ye û navenda wê li [[Pullach]]a ber [[München]]ê ye. Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon [[EUR]] terxan dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di [[1ê nîsanê]] [[1956]]an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê [[Reinhard Gehlen]] bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin: == Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê == # Tespîtên operasyonel # Bicihanînên teknîkî # ûdwergirtin û şîrove # Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan # Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm # Alîkariyên teknîkî # Dibistana BNDê # Ewlekarî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-şitil}} [[Kategorî:Almanya]] [[Kategorî:Bundesnachrichtendienst| ]] [[Kategorî:Saziyên sîxuriyê]] 2psqe2hodllvuayatc6s04z2q84hjfn 2004448 2004447 2026-04-26T12:09:37Z MikaelF 935 2004448 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bundesnachrichtendienst''' {{IPA-de|ˌbʊndəsˈnaːχʁɪçtnˌdiːnst}}, '''BND''') e, saziya sîxuriyê ya fermî ya [[Almanya]]yê ye û navenda wê li [[Pullach]]a ber [[München]]ê ye. Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon [[EUR]] terxan dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di [[1ê nîsanê]] [[1956]]an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê [[Reinhard Gehlen]] bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin: == Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê == # Tespîtên operasyonel # Bicihanînên teknîkî # ûdwergirtin û şîrove # Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan # Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm # Alîkariyên teknîkî # Dibistana BNDê # Ewlekarî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-şitil}} [[Kategorî:Almanya]] [[Kategorî:Bundesnachrichtendienst| ]] [[Kategorî:Saziyên sîxuriyê]] bxnphalmgozgadbzs3abs8d9reu093o 2004449 2004448 2026-04-26T12:11:04Z MikaelF 935 2004449 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bundesnachrichtendienst''' {{IPA-de|ˌbʊndəsˈnaːχʁɪçtnˌdiːnst}}, '''BND'''), saziya sîxuriyê ya fermî ya [[Almanya]]yê ye û navenda wê li [[Pullach]]a ber [[München]]ê ye. Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon [[EUR]] terxan dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di [[1ê nîsanê]] [[1956]]an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê [[Reinhard Gehlen]] bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin: == Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê == # Tespîtên operasyonel # Bicihanînên teknîkî # ûdwergirtin û şîrove # Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan # Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm # Alîkariyên teknîkî # Dibistana BNDê # Ewlekarî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-şitil}} [[Kategorî:Almanya]] [[Kategorî:Bundesnachrichtendienst| ]] [[Kategorî:Saziyên sîxuriyê]] t8fiw8k0yre3s2zektqjouxpf24hnmr 2004458 2004449 2026-04-26T13:06:55Z Kurê Acemî 105128 2004458 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bundesnachrichtendienst''' {{IPA-de|ˌbʊndəsˈnaːχʁɪçtnˌdiːnst}}, '''BND'''), saziya sîxuriyê ya fermî ya [[Almanya]]yê ye û navenda wê li [[Pullach]]a ber [[München]]ê ye. Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon [[EUR]] terxan dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di 1ê nîsanê 1956an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê [[Reinhard Gehlen]] bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin: == Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê == # Tespîtên operasyonel # Bicihanînên teknîkî # ûdwergirtin û şîrove # Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan # Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm # Alîkariyên teknîkî # Dibistana BNDê # Ewlekarî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-şitil}} [[Kategorî:Almanya]] [[Kategorî:Bundesnachrichtendienst| ]] [[Kategorî:Saziyên sîxuriyê]] 9t5f8jwmyt0vvvb0kzdbj2wnl35yfdz 2004571 2004458 2026-04-27T04:39:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/templsubst.py|Bot]]: Şablonên ku otomatîk were [[Kategorî:Şablonên ku otomatîk were substkirin|subst:kirin]] hat subst:kirin 2004571 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''Bundesnachrichtendienst''' {{IPA-de|ˌbʊndəsˈnaːχʁɪçtnˌdiːnst}}, '''BND'''), saziya sîxuriyê ya fermî ya [[Almanya]]yê ye û navenda wê li [[Pullach]]a ber [[München]]ê ye. Almanya ji xeynî BNDê xwedî du saziyên heman e. Mirov dikare bêje, BND bêhtirî bi saloxgeriya derveyî welêt re bilîdibe. Tê texmînkirin ku 6000 xebatkarên wê hene (sala 2005) û salê 430 milyon [[EUR]] terxan dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di 1ê nîsanê 1956an de hatiye damezrandin. Yekemîn gerînendeyê wê [[Reinhard Gehlen]] bûye. Wekî sazî wiha hatiye birêxistinkirin: == Beşên Saziya saloxgeriyê ya Almanyayê == # Tespîtên operasyonel # Bicihanînên teknîkî # ûdwergirtin û şîrove # Birêvebirina navendî û trafîka înformasyonan # Tespîtên operasyonel / Nirxandina krîmînalîteya birêxistinbûyî û terorîzm # Alîkariyên teknîkî # Dibistana BNDê # Ewlekarî{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Almanya-şitil}} [[Kategorî:Almanya]] [[Kategorî:Bundesnachrichtendienst| ]] [[Kategorî:Saziyên sîxuriyê]] 92blyvi31m0aq1q1zr8i0celder2mes Giravên Cook 0 26308 2004559 1975753 2026-04-26T21:27:32Z Penaber49 39672 2004559 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Giravên Cook''' ({{Ziman-en|Cook Islands}}, bi [[maorî]]ya giravên Cook: ''Kūki 'Āirani'') dewletekê [[dewletên giravî|giravî]] yê ku bi [[Nû Zelanda]] ve wek hevpar tê karger kirine û li başûra [[Okyanûsa Pasîfîk]] ye. Girav bi rûerd 240 km² e û nifûsa wê li gorî serjimariya 2023an bi qasî 14.222 niştecîhan e. Paytexta wê [[Avarua]] ye û ew li ser girava [[Rarotonga]] dimê. Wê navê xwe ji dahênerî [[James Cook]] girtiye. == Erdnîgarî == Giravên Cook [[arşîpel]]ekê ko ji giravên [[Rarotonga]], [[Aitutaki]], [[Atiu]], [[Mangaia]], [[Manuae]], [[Mauke]], [[Mitiaro]], [[Palmerston]], [[Takutea]], [[Manihiki]], [[Nassau]], [[Penrhyn]], [[Pukapuka]], [[Rakahanga]] û [[Suwarrow]] pêk têye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Cook Islands}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1965an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Giravên Cook| ]] kj3mu4rsf17c0r352cnsgm30vjrz9hg Gotûbêj:Bûyera Şemzînanê 1 27438 2004524 1699103 2026-04-26T20:30:46Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Bûyera Şemzînan]] weke [[Gotûbêj:Bûyera Şemzînanê]] guhart 1699103 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} Li wî serhildan de Çawişê Pispora Tirk [[Tanju Çavuş]] gulê barand ser gel. Gule barandin de [[Ali Yılmaz]] hat kuştin u 5 kes birîndar bun. Tanju Çavuş hat berdan(serbest). (kurmacî min baş niyo, la jo beşko eniyan zî gotarde binus no go başbo. spaz.)--[[Bikarhêner:Welat|Welat]] 05:58, 24 gulan 2008 (UTC) Birez Kurdonino te gotiye "piştî ku serokekanê arteşa tirk Yaşar Büyükanıt lê xwedî derket û ew weke Lawikê baş binav kir, ji aliyê dadgeha bajarê Wanê ve serbest hate berdan." yaşar büyükanıt ji bo "Ali Kaya" gotiye lawikê baş. Ali kaya zi hundere arebede hatiye girtin.--[[Bikarhêner:Welat|Welat]] 20:59, 24 gulan 2008 (UTC) :Birayê Welat, te rast got, spas ji bo vê têbiniya te, min guhert. Dembash --[[Bikarhêner:Kurdodino|Kurdodino]] 21:45, 25 gulan 2008 (UTC) inq3g4556kmw0rv437kov36499lrz58 Toronto 0 37429 2004450 2004444 2026-04-26T12:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2004450 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] dn6u0b9tjjiaetd6e8z29w2rejf2isf 2004572 2004450 2026-04-27T06:43:53Z Penaber49 39672 2004572 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî nîqaş lê hat kirin, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] h7gg7338d0yidxrsp05a9qx79uba431 2004573 2004572 2026-04-27T06:45:44Z Penaber49 39672 2004573 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 87k68u5vu5otais36poaghktazstahn 2004574 2004573 2026-04-27T06:47:25Z Penaber49 39672 2004574 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 6zxilduoepj9qrrum14yvii858q42yx 2004575 2004574 2026-04-27T06:50:08Z Penaber49 39672 2004575 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hate guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] pf25qoz7tf16buyx1478rhjfpep33jx 2004576 2004575 2026-04-27T06:52:38Z Penaber49 39672 2004576 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hate guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hate destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] thou571ggrcmt320m31e1q58l5qfqzl 2004577 2004576 2026-04-27T06:56:24Z Penaber49 39672 2004577 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] myijubhinu2f7aff724fiuxxrmu95n3 2004578 2004577 2026-04-27T06:57:40Z Penaber49 39672 2004578 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 eslên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] h6bm8tftvp8gdy8camp5wb2hf3oi906 2004579 2004578 2026-04-27T07:00:04Z Penaber49 39672 2004579 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 eslên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya niştecihên Torontoyê zimanê wan ê sereke Îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] f5x9opwbbwu0y0twzkehhm52ylccbjn 2004580 2004579 2026-04-27T07:02:25Z Penaber49 39672 2004580 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya niştecihên Torontoyê zimanê wan ê sereke Îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] e3c1xgilf3t4dvppwqonyvuu7uuczmh 2004581 2004580 2026-04-27T07:03:26Z Penaber49 39672 2004581 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] pkn08r2rplvokomek1njv5g8q3vwbvb 2004582 2004581 2026-04-27T07:05:31Z Penaber49 39672 2004582 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê Meclîsa Bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê hikûmeta şaredariyê kar dike. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 74jle6in0bckj5shhbhxj0szzq23mcl 2004583 2004582 2026-04-27T07:06:15Z Penaber49 39672 2004583 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr de sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayî de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê Meclîsa Bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] qrf6b75761qsy9lnpbaimm3oio8n9jo 2004584 2004583 2026-04-27T07:08:56Z Penaber49 39672 2004584 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê Meclîsa Bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 3ig7psgnxdqs61s73rg8tibvku4y82n 2004585 2004584 2026-04-27T07:12:16Z Penaber49 39672 2004585 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê Meclîsa Bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û Borsaya Torontoyê, baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] d0t783fafr7xtkeovfvw7jgc5jccy3n 2004586 2004585 2026-04-27T07:13:43Z Penaber49 39672 2004586 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê Meclîsa Bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û Borsaya Torontoyê, baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne. Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de xalên bihêz ên bajêr hene. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] 7swo42tw7hd0y57ton26ks4idotq2yy 2004587 2004586 2026-04-27T07:17:09Z Penaber49 39672 2004587 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê Meclîsa Bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û Borsaya Torontoyê, baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne. Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye. Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] cqntv2lxg0ot05tfldiiazm0xl4vm62 2004588 2004587 2026-04-27T07:18:57Z Penaber49 39672 2004588 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine. Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê Meclîsa Bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û Borsaya Torontoyê, baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne. Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye. Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in. Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] pzahfp8rzzd5333gej69d6vhm3bgzvf 2004589 2004588 2026-04-27T07:28:00Z Penaber49 39672 2004589 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye Brîtaniyayê di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta Kanadaya Jorîn destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York&UpperCanada.html |sernav=The early history of York & Upper Canada |malper=www.dalzielbarn.com |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/opinion/editorials/the-battle-of-york-200-years-ago-shaped-toronto-and-canada-editorial/article_dd050638-43f3-5e38-8c94-bd6195854b61.html |sernav=The Battle of York, 200 years ago, shaped Toronto and Canada: Editorial |malper=Toronto Star |tarîx=2013-04-21 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Andrew Francis Wallace / Toronto}}</ref> Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/toronto/article/timeline-180-years-of-toronto-history/ |sernav=Timeline: 180 years of Toronto history |malper=CTVNews |tarîx=2014-03-06 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Toronto |pêşnav=Kendra Mangione-CTV}}</ref> Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke zimanê îngilîzî be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan zimanê kurdî ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê Meclîsa Bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û Borsaya Torontoyê, baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne. Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye. Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in. Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] bz1muldmrbhy9a4sb280759vvnyrnn2 2004591 2004589 2026-04-27T07:54:38Z Penaber49 39672 2004591 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniyayê]] di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta [[Kanadaya Jorîn]] destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York&UpperCanada.html |sernav=The early history of York & Upper Canada |malper=www.dalzielbarn.com |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/opinion/editorials/the-battle-of-york-200-years-ago-shaped-toronto-and-canada-editorial/article_dd050638-43f3-5e38-8c94-bd6195854b61.html |sernav=The Battle of York, 200 years ago, shaped Toronto and Canada: Editorial |malper=Toronto Star |tarîx=2013-04-21 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Andrew Francis Wallace / Toronto}}</ref> Bajarê [[York|Yorkê]] di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/toronto/article/timeline-180-years-of-toronto-history/ |sernav=Timeline: 180 years of Toronto history |malper=CTVNews |tarîx=2014-03-06 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Toronto |pêşnav=Kendra Mangione-CTV}}</ref> Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan [[zimanê kurdî]] ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê meclîsa bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û [[Borsaya Torontoyê]], baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne. Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye. Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in. Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] mvymcbiq0abgt16lvb3wg33iegfzpdo 2004593 2004591 2026-04-27T08:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2004593 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniyayê]] di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta [[Kanadaya Jorîn]] destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York&UpperCanada.html |sernav=The early history of York & Upper Canada |malper=www.dalzielbarn.com |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/opinion/editorials/the-battle-of-york-200-years-ago-shaped-toronto-and-canada-editorial/article_dd050638-43f3-5e38-8c94-bd6195854b61.html |sernav=The Battle of York, 200 years ago, shaped Toronto and Canada: Editorial |malper=Toronto Star |tarîx=2013-04-21 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Andrew Francis Wallace / Toronto}}</ref> Bajarê [[York]]ê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/toronto/article/timeline-180-years-of-toronto-history/ |sernav=Timeline: 180 years of Toronto history |malper=CTVNews |tarîx=2014-03-06 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Toronto |pêşnav=Kendra Mangione-CTV}}</ref> Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide. Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan [[zimanê kurdî]] ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin. Bajar ji aliyê meclîsa bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û [[Borsaya Torontoyê]], baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne. Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye. Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in. Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] a50e9nzcr17mu1row4rpwt4hs53sj0g 2004601 2004593 2026-04-27T09:15:14Z Penaber49 39672 2004601 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniyayê]] di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta [[Kanadaya Jorîn]] destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York&UpperCanada.html |sernav=The early history of York & Upper Canada |malper=www.dalzielbarn.com |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/opinion/editorials/the-battle-of-york-200-years-ago-shaped-toronto-and-canada-editorial/article_dd050638-43f3-5e38-8c94-bd6195854b61.html |sernav=The Battle of York, 200 years ago, shaped Toronto and Canada: Editorial |malper=Toronto Star |tarîx=2013-04-21 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Andrew Francis Wallace / Toronto}}</ref> Bajarê [[York]]ê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/toronto/article/timeline-180-years-of-toronto-history/ |sernav=Timeline: 180 years of Toronto history |malper=CTVNews |tarîx=2014-03-06 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Toronto |pêşnav=Kendra Mangione-CTV}}</ref> Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |sernav=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement |malper=www.cic.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=}}</ref> Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan [[zimanê kurdî]] ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www1.toronto.ca/city_of_toronto/social_development_finance__administration/files/pdf/language_2011_backgrounder.pdf |sernav=Social Development, Finance & Administration |malper=www1.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Bajar ji aliyê meclîsa bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û [[Borsaya Torontoyê]], baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Competitive Cities: Succeeding in the Global Economy |paşnav=Duffy |pêşnav=Hazel |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2004-03-09 |isbn=978-0-203-36231-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Y9wIBVb8Q9AC&pg=PA154}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=City branding: theory and cases |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-24185-5 |cih=Basingstoke |paşnavê-edîtor=Dinnie |pêşnavê-edîtor=Keith}}</ref> Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye. Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in. Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] t7zn0tvwtnei2i9n6c90yc5e1xoxsyx 2004602 2004601 2026-04-27T09:21:37Z Penaber49 39672 2004602 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajarên mezin | wêne = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption1 = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê | image2 = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption2 = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê | image3 = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption3 = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê | image4 = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption4 = Pira Kevana Humber | image5 = Casa Loma (23170005321).jpg<!--Please don't change without consensus in article talk page--> | caption5 = Casa Loma | image6 = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg | caption6 = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê | image7 = Scarborough bluffs -b.jpg | caption7 = Scarborough Bluffs |}} | }} '''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}</ref> Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}</ref> Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&pg=PP147}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}</ref> Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}</ref> Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniyayê]] di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta [[Kanadaya Jorîn]] destnîşan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York&UpperCanada.html |sernav=The early history of York & Upper Canada |malper=www.dalzielbarn.com |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/opinion/editorials/the-battle-of-york-200-years-ago-shaped-toronto-and-canada-editorial/article_dd050638-43f3-5e38-8c94-bd6195854b61.html |sernav=The Battle of York, 200 years ago, shaped Toronto and Canada: Editorial |malper=Toronto Star |tarîx=2013-04-21 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Andrew Francis Wallace / Toronto}}</ref> Bajarê [[York]]ê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/toronto/article/timeline-180-years-of-toronto-history/ |sernav=Timeline: 180 years of Toronto history |malper=CTVNews |tarîx=2014-03-06 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Toronto |pêşnav=Kendra Mangione-CTV}}</ref> Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin. Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |sernav=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement |malper=www.cic.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=}}</ref> Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan [[zimanê kurdî]] ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www1.toronto.ca/city_of_toronto/social_development_finance__administration/files/pdf/language_2011_backgrounder.pdf |sernav=Social Development, Finance & Administration |malper=www1.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Bajar ji aliyê meclîsa bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike. Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û [[Borsaya Torontoyê]], baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Competitive Cities: Succeeding in the Global Economy |paşnav=Duffy |pêşnav=Hazel |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2004-03-09 |isbn=978-0-203-36231-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Y9wIBVb8Q9AC&pg=PA154}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=City branding: theory and cases |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-24185-5 |cih=Basingstoke |paşnavê-edîtor=Dinnie |pêşnavê-edîtor=Keith}}</ref> Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |sernav=City of Toronto: Toronto Competes |malper=www.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |paşnav=Parent |pêşnav=Jaclyn}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.investtoronto.ca/Business-Toronto/Key-Business-Sectors.aspx |sernav=Business Toronto - Key Business Sectors |malper=www.investtoronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mtc.gov.on.ca/en/publications/Creative_Cluster_Report.pdf |sernav=Ontario's Entertainment and Creative Cluster |malper=www.mtc.gov.on.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.destinationtoronto.com/research/business-intelligence/visitor-economy-study/ |sernav=Visitor Economy Study |malper=www.destinationtoronto.com |roja-gihiştinê=2026-04-27}}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]] [[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]] [[Kategorî:Toronto| ]] fnccoopp2ni7zv0bias9kjncl4pb45s Mohammed VI 0 44987 2004552 1946390 2026-04-26T21:09:25Z Avestaboy 34898 2004552 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Mohammed VI''', ango '''Mihemedê Şeşem''' (بالعربية:''' محمد السادس ''') (di 21'ê tebaxa 1963'an de ji dayîk bûye) [[key]]ê [[Maroko]]yê ye<ref name="embassy">{{Jêder-malper |url=http://dcusa.themoroccanembassy.com/moroccan_embassy_political_system_the_king.aspx |sernav=King Mohammed Ben Al-Hassan |weşanger=Embassy of the Kingdom of Morocco |tarîxa-gihiştinê=18 sibat 2010 |roja-arşîvê=2010-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100407120638/http://dcusa.themoroccanembassy.com/moroccan_embassy_political_system_the_king.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Piştî mirina bavê xwe ew di 22'ê tîrmeha 1999'an de keyê keyaniya [[Maroko]]yê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/402712.stm |sernav=World: Africa Mohammed VI takes Moroccan throne |weşanger=BBC News |tarîxa-gihiştinê=18 sibat 2010 |tarîx=24 tîrmeh 1999 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.usa-morocco.org/alaoui.htm Morocco Alaoui dynasty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829200733/http://www.usa-morocco.org/alaoui.htm |date=2005-08-29 }} * [http://www.time.com/time/europe/magazine/2000/0626/kingqa.html King Mohammed VI Grants Exclusive First-ever Interview to Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220042937/http://www.time.com/time/europe/magazine/2000/0626/kingqa.html |date=2011-02-20 }} * Laurenson, John. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4794188.stm The most powerful man in Morocco], ''[[BBC News]]'', 11 March 2006. * [http://www.liveleak.com/view?i=d2a_1275396586 King Mohammed's luxury car collection] * [http://en.qantara.de/I-Am-the-Reform/16486c16709i1p39/index.html Constitutional Reform in Morocco: I Am the Reform!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711211255/http://en.qantara.de/I-Am-the-Reform/16486c16709i1p39/index.html |date=2011-07-11 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hikumdarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Keyên Marokoyê]] [[Kategorî:Kurên keyan]] [[Kategorî:Marokan]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Mohammed VI| ]] [[Kategorî:Qiralên Marokoyê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] 4usr7m418o4s6bnu8vm21td8vwv0ktq 2004553 2004552 2026-04-26T21:10:22Z Avestaboy 34898 2004553 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Mohammed VI''', ango '''Mihemedê Şeşem''' (بالعربية:''' محمد السادس ''') (di 21'ê tebaxa 1963'an de ji dayîk bûye) [[key]]ê [[Maroko]]yê ye<ref name="embassy">{{Jêder-malper |url=http://dcusa.themoroccanembassy.com/moroccan_embassy_political_system_the_king.aspx |sernav=King Mohammed Ben Al-Hassan |weşanger=Embassy of the Kingdom of Morocco |tarîxa-gihiştinê=18 sibat 2010 |roja-arşîvê=2010-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100407120638/http://dcusa.themoroccanembassy.com/moroccan_embassy_political_system_the_king.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Piştî mirina bavê xwe ew di 22'ê tîrmeha 1999'an de keyê keyaniya [[Maroko]]yê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/402712.stm |sernav=World: Africa Mohammed VI takes Moroccan throne |weşanger=BBC News |tarîxa-gihiştinê=18 sibat 2010 |tarîx=24 tîrmeh 1999 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.usa-morocco.org/alaoui.htm Morocco Alaoui dynasty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050829200733/http://www.usa-morocco.org/alaoui.htm |date=2005-08-29 }} * [http://www.time.com/time/europe/magazine/2000/0626/kingqa.html King Mohammed VI Grants Exclusive First-ever Interview to Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220042937/http://www.time.com/time/europe/magazine/2000/0626/kingqa.html |date=2011-02-20 }} * Laurenson, John. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4794188.stm The most powerful man in Morocco], ''[[BBC News]]'', 11 March 2006. * [http://www.liveleak.com/view?i=d2a_1275396586 King Mohammed's luxury car collection] * [http://en.qantara.de/I-Am-the-Reform/16486c16709i1p39/index.html Constitutional Reform in Morocco: I Am the Reform!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711211255/http://en.qantara.de/I-Am-the-Reform/16486c16709i1p39/index.html |date=2011-07-11 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hikumdarên misilman]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1963]] [[Kategorî:Keyên Marokoyê]] [[Kategorî:Kurên keyan]] [[Kategorî:Marokan]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Mohammed VI| ]] [[Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] pfm82klwt1z773b4ukpkbufvbw4x1gq Qubad Talebanî 0 48802 2004503 1997305 2026-04-26T14:20:39Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2004503 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Qubad Talebanî''' (jdb. {{Jidayikbûn|21|tîrmeh|1977}} li [[Şam]]ê ([[Sûrî]])) berpirsiyarê hikûmeta [[Herêma Federal a Kurdistanê]] yê [[DYA]]yê ye. Lawê serokkomarê [[Iraq]]ê [[Celal Talebanî]] ye. == Jînenîgarî == Qubad li [[Surrey]], [[Brîtanya]]yê li cem bapîrê xwe (yê aliyê dê) [[Îbrahîm Ehmed]] mezin dibe. Li ser endezyariya makîneyê li [[Zanîngeha Surreyê]] perwerdeyê dibîne. Di salên 90ê de wekî endezyar di fîrmayên otomobîlan [[Lancia]], [[Suzuki]] û [[Maserati]] de dixebite, zanîna xwe bipêşdixe. Ji sala [[2004]]an ve li DYAyê, nûnertiya [[YNK]] û hikûmetê dike. Bi xanim [[Sherri Kraham]] re marî bûye (zewiciye). Ew ji yaneya werzişê [[Manchester United]] hez dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Mijarên têkildar == * [[Bafil Talebanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyasetmedar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1977]] [[Kategorî:Kesên ji Şamê]] [[Kategorî:Malbata Talebanî]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê]] td8k0s4xqubosezdy4scdfmw25c9us1 Semîramîs 0 63225 2004590 1708569 2026-04-27T07:48:39Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2004590 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Semîramîs''', navê şahbûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Babîl]] [[Kategorî:Jinên dîrokî]] [[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]] [[Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] [[Kategorî:Semîramîs| ]] lrtn2jni4p9jl9vsmt9wkee9cwv61mg Şablon:Wikidata image 10 66948 2004540 664879 2026-04-26T20:41:18Z Ghybu 9854 rojanekirin 2004540 wikitext text/x-wiki {{#if:{{#if:{{{qid|}}}||{{NAMESPACE}}}}{{{1|}}}{{{2|}}}||{{#if:{{#property:P18|from={{{qid|}}}}}|[[Category:{{if empty|{{{cat|}}}|Ne wêneyê herêmî di heman demê de wêneyê li ser Wikidatayê]}}]]}}}}<noinclude> {{doc}} </noinclude> 2jwtovml4ejya5ah1ujdbm9nzugqazy Navikok 0 75435 2004569 1747751 2026-04-27T00:21:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004569 wikitext text/x-wiki [[Wêne:OSC_Microbio_03_04_Nucleolus_ku.png|thumb|250px|(a) Nîgara naviki û navikokê <br>(b) Di bin mîkroskoba elektronî de wêneya navik û navikokê.]] Di nav navika [[Xaneya navikdirust|xaneyên navikdirust]] (eukaryotî) de hin deverên plazmaya navikê tîr û tarî ye, ev deverên gogî yên bêparzûn, wekî navikok bi nav dibe(bi îngîlîzî: ''nucleolus''). Li dora navikok parzûn tune ye û navikok ji navikê cihê nîn e. Navikok ji ADN ([[Asîda deoksîrîbonukleî]]), ARN ([[Asîda rîbonukleî]]) û proteînên di nav navikê pêk tê. Dema [[dabeşbûna xaneyê]] di despêka [[qonaxa înterfazê]] de navikok belav dibe û di [[qonaxa telofazê]] de cardin çêdibe û tê xuyakirinê. [[Wêne:Blausen_0212_CellNucleus_ku.png|thumb|250px|Navik û navikok]] Navikok navend e ji bo çêkirina [[rîbozom]]an. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gir û binebeşa piçûk. Van herdu binebêş jî di nav navikê de li nav navikok tên çêkirin, paşê ji kunikên(por) li ser parzûna(qalika) navikê derbasê [[sîtoplazma]]yê dibin. == Girêdanên derve == * http://jcs.biologists.org/content/118/7/1335 * http://biologywise.com/nucleolus-function{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Biyolojî-şitil}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Endamok]] gpfu0acis5sk2c3naq6ulu54ybgsxml 2004570 2004569 2026-04-27T01:22:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004570 wikitext text/x-wiki [[Wêne:OSC_Microbio_03_04_Nucleolus_ku.png|thumb|250px|(a) Nîgara naviki û navikokê <br>(b) Di bin mîkroskoba elektronî de wêneya navik û navikokê.]] Di nav navika [[Xaneya navikdirust|xaneyên navikdirust]] (eukaryotî) de hin deverên plazmaya navikê tîr û tarî ye, ev deverên gogî yên bêparzûn, wekî navikok bi nav dibe(bi îngîlîzî: ''nucleolus''). Li dora navikok parzûn tune ye û navikok ji navikê cihê nîn e. Navikok ji ADN ([[Asîda deoksîrîbonukleî]]), ARN ([[Asîda rîbonukleî]]) û proteînên di nav navikê pêk tê. Dema [[dabeşbûna xaneyê]] di despêka [[qonaxa înterfazê]] de navikok belav dibe û di [[qonaxa telofazê]] de cardin çêdibe û tê xuyakirinê. [[Wêne:Blausen_0212_CellNucleus_ku.png|thumb|250px|Navik û navikok]] Navikok navend e ji bo çêkirina [[rîbozom]]an. Her rîbozomek ji du binebeşan pêk tê. Binebeşa gir û binebeşa piçûk. Van herdu binebêş jî di nav navikê de li nav navikok tên çêkirin, paşê ji kunikên(por) li ser parzûna(qalika) navikê derbasê [[sîtoplazma]]yê dibin. == Girêdanên derve == * http://jcs.biologists.org/content/118/7/1335 * http://biologywise.com/nucleolus-function{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Biyolojî-şitil}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Endamok]] gq30eopfkgsiz085thckjfhl22idqsq Lana Del Rey 0 84542 2004507 1761248 2026-04-26T17:58:11Z Niegodzisie 37501 /* Albûmên Stûdyo */ 2004507 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=adar 2024}} {{Rêzimana xelet|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank hunermend | nav = Lana Del Rey | wêne = Lana Del Rey at KROQ Weenie Roast 2017 (cropped).jpg | sernavê_wêne = Lana Del Rey 2017 | paşbingeh = solo_singer | cihê_jidayikbûnê = New York | cure = [[Îngilîzî]] | pîşe = Hûnermend | malper = {{URL|https://lanadelrey.com}} }} '''Lana Del Rey''' bi navê rastî ''Elizabeth Woolridge Grant'' ([[jdb.]] [[21'e hezîranê|21 hezîrana]] [[1985]], [[New York]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]) [[stranbêj]], [[strannivîs]] û [[hilberîner]]eke muzîkî ya [[amerîkan]] e . Del Rey di New York City de hat dinê û li Upstate New York mezin bû, Del Rey di 200an de vegeriya bajarê New York City da ku dest bi kariyera xwe ya muzîkê bike. Li dû gelek projeyan, di nav de albûma wî ya yekem a stûdyoyê û Sirens unreleased, serpêhatiya Del Rey piştî serkeftina virale ya yekane ya "Video Games" di sala 2011an de hat. Wê wê salê bi Interscope û Polydor re îmze kir. Debutvana mezin a wê Born to Die (2012) serkeftinek navneteweyî pejirand û deh-top a li ser Billboard Hot 100 bi remixê Cedric Gervais ya "Summertime Sadness", û her weha stranbêjên serfiraz ên navneteweyî "Blue Jeans", û Birin to Die ", û" Antolojiya Neteweyî ". Del Rey dû re serbestberdana Grammyê EP, Paradise di 2012an de serbest kir. Salê din, Del Rey di fîlma muzîka kurt, Tropîko de nivîsand û stêr kir dest bi fîlimê kir, û "Young and Beautiful" wekî seroka pêşîn a romantîkî derxist. fîlma drama The Great Gatsby (2013). Del Rey piştre ew hewildana serekî ya sophomore mezin, Ultraviolence (2014) weşand, da ku serfiraziya krîtîk bike, topên nexşeyan berde û bibe yek, "West Coast". Di heman salê de, Del Rey ji bo fîlma drama Big Eyes, ku navên wê Grammy û Golden Globe xelas kir, mijara epemnîkî tomar kir. Wê albûma Honeymoon di 2015 de û Lust for Life di 2017 de derket, ya duyem ya ku top di chartên li Dewletên Yekbûyî yên amerîkî de girt û bû namzedê Grammy Award for the Best Pop Vocal Album. Albuma şeşemîn stûdyoya Del Rey, Norman Fucking Rockwell! (2019), pesnê rexneyê yê berfireh wergirt û du namzedên Grammy, tevî albuma salê. Di sala 2019 de, Del Rey stranên "Doin 'Time" û "Don't Call Me Angel" jî derket, ku ya duyem bi Ariana Grande û Miley Cyrus re bû sêyem. == Jînenîgarî == Del Rey di New York City de hat dinê û li Upstate New York mezin bû, Del Rey di 2005-an de vegeriya bajarê New York City, ku dest bi kariyera xwe ya muzîkê bike.  Li dû gelek projeyan, di nav de albuma wî ya yekem a stûdyoyê û Sirens unreleased, serpêhatiya Del Rey piştî serkeftina vîrale ya yekane ya "Video Games" di sala 2011-an de hat.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/music/2012/jan/21/lana-del-rey-pop |sernav=Lana Del Rey: The strange story of the star who rewrote her past |paşnav=York |pêşnav=Paul Harris New |tarîx=2012-01-21 |malper=The Observer |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2020-03-24 }}</ref>  Wê, wê salê bi Interscope û Polydor re îmze kir.  Debutvana mezin a wê Born to Die (2012) serkeftinek navneteweyî pejirand û deh-topek li ser Billboard Hot 100 bi remixê "Cedric Gervais" ya "Summertime Sadness", û her weha stranbêjên serfiraz ên navneteweyî "Blue Jeans", û  Birin to Die ", û" Antolojiya Neteweyî Del Rey dû re serbestberdana Grammy-ê EP, Paradise di 2012-an de serbest kir. Salê din, Del Rey di fîlma muzîka kurt, Tropîko de nivîsand û stêr kir dest bi fîlimê kir, û "Young and Beautiful" wekî seroka pêşîn a romantîkî derxist.  fîlma drama The Great Gatsby (2013)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thefader.com/2013/12/06/why-did-lana-del-rey-make-a-30-minute-video-about-god-and-what-does-it-mean-for-me |sernav=Why Did Lana Del Rey Make a 30-Minute Video About God, and What Does It Mean for Me? |malper=The FADER |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-03-24 }}</ref> Di 26ê kanûna paşîn a 2014 de, Del Rey ji bo fîlma fantasy tarî ya 2014-a Maleficent, kovarek "Once Upon a Dream" derxist. Piştî qedandina Paradise, Del Rey dest bi nivîsîn û tomara albuma xwe ya şopdar, Ultraviolence, ku bi berhema Dan Auerbach ve tê çêkirin, kir.  Ultraviolence di 13-ê hezîrana 2014-an de hate berdan, û li 12 welatan, di nav de Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî, di hejmar yek de derket.  Albûm di hefteya xwe ya yekem de, li çaraliyê cîhanê, 880,000 kopî firot.  Berî albûmê bi stranên "West Coast", "Shades of Cool" "Ultraviolence", û "Baby Brooklyn" hat girtin. Del Rey diyar kir ku albûm wekî "hêştir bû lê dîsa jî sînematîk û tarî ye, dema ku hin rexnegir tomar wekî psychedelic û çolê bandor kir. Du stranên nû yên Del Rey, "Big Eyes" û "I Can Fly", di fîlma biografîk a Tim Burton a 2014-an de Big Eyes, ku balê dikişîne ser hunermendê Amerîkî Margaret Keane, ku di meha çiriya paşîn de li wê salê hat derxistin, hate pêşandan. Di kanûna paşîn a 2015 de, Del Rey hêşyar kir ku ew di pêvajoya nivîsandin û tomara materyalê de ji bo albuma xwe ya din.  Wê piştre di hevpeyvînekê de piştrast kir ku tomara wê ya paşîn wê were binavkirin bi navgîniya Hêjîrê.  Di 15ê çileya paşîna 2015ê de, Del Rey xelata BRIT ji bo Hunermendê Solo Jina Navneteweyî wergirt, namzediya wê ya duyemîn di kategoriyê de û ya sêyemîn jî bi giştî. == Dîskografî == === Albûmên Stûdyo === * ''Lana Del Ray'' (2010) * ''Born to Die'' (2012) * ''Ultraviolence'' (2014) * ''Honeymoon'' (2015) * ''Lust For Life'' (2017) * ''Norman Fucking Rockwell!'' (2019) * ''Violet Bent Backwards Over the Grass'' (2020) * ''Chemtrails over the Country Club'' (2021) * ''Blue Banisters'' (2021) * ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd'' (2023) * ''Stove'' (2026) === EP === * Sirens (2006) * Kill Kill (2008) * Lana Del Rey (2012) * Paradise (2012) == Turneyên Konsera == * Born To Die Tour (2011) * Paradise Tour (2013) * The Endless Summer Tour (2015) * Festival Tour (2016) * Norman Fucking Rockwell Tour (2019-2020) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1985]] [[Kategorî:Lana Del Rey| ]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên femînîst]] 3lj3f3pwfqc86yy88nyt5xbd9lrfaac Melissa McBride 0 97236 2004516 1983095 2026-04-26T20:22:07Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004516 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Melissa McBride | wêne = Melissa McBride by Gage Skidmore 2.jpg | sernavê_wêne = Melissa McBride li [[San Diego Comic-Con|San Diego Comic-Con International]] (2017) | navê_jidayikbûnê = Melissa Suzanne McBride | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1965|05|23|mf=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Lexington]], [[Kentakî]], [[DYA]] | pîşe = Aktrîs | salên_çalak = 1991 ta nuka }} '''Melissa Suzanne McBride''' ({{Jidayikbûn|23|5|1965|j=1}})<ref name="buddytv">{{Jêder-malper |url=http://www.buddytv.com/info/melissa-mcbride-info.aspx |sernav=Melissa McBride |malper=[[Buddy TV]] |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 }}</ref> lîstikvaneke amerîkî ye. Wê rola di rêzefîlma ''[[The Walking Dead]]'' gêrandî ye. Her wesa wê xelata [[pesnê rexnegiran]] û gelek xelatên din jî standiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amc.com/shows/the-walking-dead/cast-crew/carol-peletier |sernav=Carol Peletier/ Melissa McBride |malper=amc.com |weşanger=AMC |tarîxa-gihiştinê=2 hezîran 2015 |tarîxa-arşîvê=3 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203110950/http://www.amc.com/shows/the-walking-dead/cast-crew/carol-peletier |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana kesane == Di nîvê salên 1980î de, McBride koçî [[Atlanta]]yê kir û ew hêj jî li wê derê dijî.<ref name="rdtvt">{{Jêder-nûçe |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2014/10/07/atlanta-actress-melissa-mcbride-transforms-carol-her-walking-dead-character/ |sernav=Atlanta actress Melissa McBride transforms Carol, her 'Walking Dead' character |paşnav=Ho |pêşnav=Rodney |tarîx=8 çiriya pêşîn 2014 |malper=[[Atlanta Journal Constitution]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180517170931/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2014/10/07/atlanta-actress-melissa-mcbride-transforms-carol-her-walking-dead-character/ |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2018 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> == Filmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Nav !Rol ! class="unsortable" |Nîşe |- |1995 |''Mutant Species'' |Tiffany's Mom | |- |2002 |''The Dangerous Lives of Altar Boys'' |Mrs. Doyle | |- |2006 |''Nailed!'' |Various characters |Kurtefîlm |- | rowspan="3" |2007 |''{{Sortname|The|Promise}}'' |Stacey Johnson |Kurtefîlm |- |''{{Sortname|The|Mist|The Mist (film)}}'' |Woman with Kids at Home | |- |''Lost Crossing'' |Sheila |Kurtefîlm |- |2008 |''Delgo'' |Miss Sutley / Elder Pearo |Rola dengê |- |2014 |''The Reconstruction of William Zero'' |Dr. Ashley Bronson | |- |2016 |''The Happys'' |Krista | |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" !Sal !Nav !Rol ! class="unsortable" |Nîşe |- |1993 |''Matlock'' |Darlene Kellogg |Beşa "Matlock's Bad, Bad, Bad Dream" |- |1994 |''In the Heat of the Night'' |WPMM Reporter |2 beş |- | rowspan="2" |1995 |''American Gothic'' |Holly Gallagher |Beşa "Dead to the World" |- |''Her Deadly Rival'' |Ellie |Fîlmê televizyonê |- | rowspan="2" |1996 |''Profiler'' |Walker Young |Beşa "Insight" |- |''{{Sortname|A|Season in Purgatory}}'' |Mary Pat Bradley |Fîlmê televizyonê |- | rowspan="3" |1997 |''Walker, Texas Ranger'' |Dr. Rachel Woods |2 beş |- |''Close to Danger'' |Natalie |Fîlmê televizyonê |- |''Any Place But Home'' |Brett |Fîlmê televizyonê |- |1998 |''Dawson's Creek'' |Nina |Beşa "Road Trip" |- | rowspan="2" |1999 |''Nathan Dixon'' |Janine Keach |Pîlot |- |''Pirates of Silicon Valley'' |Elizabeth Holmes |Fîlmê televizyonê |- |2003 |''Dawson's Creek'' |Melanie |Beşa "All Good Things..." |- |2008 |''Living Proof'' |Sally |Fîlmê televizyonê |- |2010–2022 |''{{Sortname|The|Walking Dead|The Walking Dead (TV series)}}'' | rowspan="4" |Carol Peletier |Rola dubare 4 beş (dansala yekem)<br /><br />Stêrka fîlmê 24 beş (dansala 2–3)<br />Kasta sereke 75 beş (dansala 4–niha) |- |2013 |''Conan'' |Beşa "It's not the Hotlanta, It's the Humidylanta" |- |2017 |''Robot Chicken'' |Beşa "The Robot Chicken Walking Dead : Look Who’s Walking" |- |2018 |''Fear the Walking Dead'' |Beşa "What's Your Story?" |- |2019 |''Ride with Norman Reedus'' |Herself |Beşa "Scotland With Melissa McBride" |- |2023 |''Untitled Daryl & Carol spin-off series'' |Carol Peletier |Kasta sereke |} === Derhênerê Casting === * ''Ademê Dawîn'' (2006) * ''Soz'' (2007) * ''Minutes Zêrîn'' (2009) * ''This Side Up'' (2009) * ''Partiya'' (2010) * ''Broken Moment'' (2010) == Xelat û namzed == {| class="wikitable" !Sal !Xelat !Weke !Kar !Encam !Çavkanî |- |2012 |Satellite Awards |Best Cast – Television Series | rowspan="2" |''[[The Walking Dead]]'' | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hollywoodreporter.com/race/satellite-awards-nominates-10-films-396865 |sernav=Satellite Awards Nominates 10 Films for Best Motion Picture |paşnav=Kilday |pêşnav=Gregg |tarîx=3 kanûna pêşîn 2012 |malper=The Hollywood Reporter |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 }}</ref> |- | rowspan="2" |2013 |Eyegore Awards |Best Ensemble Cast Award | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://briteandbubbly.com/interviews-with-the-stars-on-the-halloween-horror-nights-eyegore-awards-red-carpet/ |sernav=INTERVIEWS WITH THE STARS ON THE HALLOWEEN HORROR NIGHTS EYEGORE AWARDS RED CARPET! |tarîx=7 tîrmeh 2014 |malper=brite&bubbly.com |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 }}</ref> |- |Shorty Awards |Best of Social Media | rowspan="2" |Herself |{{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://shortyawards.com/mcbridemelissa |sernav=MELISSA WAS NOMINATED FOR A SHORTY AWARD! |malper=The Shorty Awards |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926023841/http://shortyawards.com/mcbridemelissa |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |tarîxa-gihiştinê=20 tîrmeh 2015 }}</ref> |- | rowspan="6" |2014 |Critics' Choice Television Award |Online Love Award | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://sanjamac.tumblr.com/post/89338596848/melissa-mcbride-wins-the-online-love-award |sernav=Melissa McBride wins the "Online Love" Award! |tarîxa-gihiştinê=11 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=21 adar 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190321005347/http://sanjamac.tumblr.com/post/89338596848/melissa-mcbride-wins-the-online-love-award |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |Critics' Choice Television Award |Best Supporting Actress in a Drama | rowspan="16" |''[[The Walking Dead]]'' | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.criticschoice.com/television-awards/2014-winners-from-the-4th-annual-critics-choice-television-awards/ |sernav=2014 winners and nominees |malper=criticschoice.com |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=25 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160325133318/http://www.criticschoice.com/television-awards/2014-winners-from-the-4th-annual-critics-choice-television-awards/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |Saturn Award |Best Supporting Actress on Television | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2014/scene/news/saturn-awards-winners-gravity-her-iron-man-3-breaking-bad-walking-dead-1201251893/ |sernav=Saturn Awards: A Genre Reunion and More Gold for 'Gravity' |paşnav=Cohen |pêşnav=David S. |tarîx=27 hezîran 2014 |malper=Variety |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> |- |Gold Derby TV Award |Best Supporting Actress in a Drama | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.goldderby.com/news/6750/gold-derby-tv-awards-orange-is-the-new-black-game-of-thrones-entertainment-news-24681357.html |sernav='Orange is the New Black,' 'Game of Thrones' dominate Gold Derby TV Award nominations! |paşnav=Montgomery |pêşnav=Daniel |tarîx=7 tîrmeh 2014 |malper=GoldDerby.com |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 |tarîxa-arşîvê=29 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150329073256/http://www.goldderby.com/news/6750/gold-derby-tv-awards-orange-is-the-new-black-game-of-thrones-entertainment-news-24681357.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.goldderby.com/news/7077/gold-derby-tv-awards-orange-is-the-new-black-breaking-bad-entertainment-91736420-story.html |sernav='Orange is the New Black,' 'Breaking Bad' sweep Gold Derby TV Awards |paşnav=Montgomery |pêşnav=Daniel |tarîx=20 tebax 2014 |malper=GoldDerby.com |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 |tarîxa-arşîvê=15 tîrmeh 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150715131607/http://www.goldderby.com/news/7077/gold-derby-tv-awards-orange-is-the-new-black-breaking-bad-entertainment-91736420-story.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |EWwy Awards |Best Supporting Actress in a Drama | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://undeadwalking.com/2014/08/13/walking-deads-melissa-mcbride-nominated-2014-ewwy-award/ |sernav=Walking Dead's Melissa McBride Nominated For 2014 EWwy Award |tarîx=13 tebax 2014 |malper=Undead Walking |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161228124504/http://undeadwalking.com/2014/08/13/walking-deads-melissa-mcbride-nominated-2014-ewwy-award/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |IGN Awards |Best TV Hero | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://ca.ign.com/lists/best-of-television/hero |sernav=Best TV Hero - Best of 2014: Television - IGN |malper=IGN |tarîxa-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2017 |archive-date=2024-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428210246/https://www.ign.com/lists/best-of-television/hero |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="6" |2015 |Saturn Award |Best Supporting Actress on Television | {{Won}} |<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hitfix.com/in-contention/captain-america-the-walking-dead-lead-2015-saturn-awards-nominations |sernav='Captain America,' 'The Walking Dead' lead 2015 Saturn Awards nominations |paşnav=Tapley |pêşnav=Kristopher |tarîx=3 adar 2015 |malper=[[Hitfix]] |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 |roja-arşîvê=2016-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610190652/http://www.hitfix.com/in-contention/captain-america-the-walking-dead-lead-2015-saturn-awards-nominations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |Fangoria Chainsaw Awards |Best TV Supporting Actress | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fangoria.com/new/the-2015-fangoria-chainsaw-awards-winners-and-full-results/ |sernav=The 2015 FANGORIA Chainsaw Awards Winners and Full Results! |malper=Fangoria Chainsaw Awards |tarîxa-gihiştinê=25 tîrmeh 2015 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170627174302/http://fangoria.com/new/the-2015-fangoria-chainsaw-awards-winners-and-full-results/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |ComicBook TV Awards |Best Actress in a #ComicBook Television Series | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/comicbooktvawar/status/550125777576939520 |sernav=ComicBook TVAwards |malper=Twitter |tarîxa-gihiştinê=11 tebax 2015 }}</ref> |- |Tell-Tale TV Awards |Favorite Female Performer in a Drama | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://telltaletv.com/2015/05/the-2015-tell-tale-tv-awards-results-outlander-jane-the-virgin-the-100-and-more/ |sernav=The 2015 Tell-Tale TV Awards: Results! Outlander, Jane the Virgin, The 100, and More |malper=Tell Tale Awards |tarîxa-gihiştinê=25 tîrmeh 2015 }}</ref> |- |EWwy Awards |Best Supporting Actress in a Drama |{{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ew.com/gallery/drama-ewwy-awards-2015-emmy-snubs |sernav=EWwy Awards 2015: Vote for Outlander, Jane the Virgin, and more Emmy-snubbed favorites |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=20 tîrmeh 2015 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ew.com/gallery/2015-ewwy-winners/2270768_best-supporting-actress-drama |sernav=Best Supporting Actress, Drama - EWwy Awards 2015 - Meet Your Winners |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=11 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=14 kanûna paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170114052433/http://www.ew.com/gallery/2015-ewwy-winners/2270768_best-supporting-actress-drama |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |CarterMatt Awards |Top TV Actress |{{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://cartermatt.com/190323/cartermatt-awards-2015-results-melissa-mcbride-of-the-walking-dead-wins-top-actress/ |sernav=CarterMatt Awards 2015 results: Melissa McBride of 'The Walking Dead' wins Top Actress |malper=CarterMatt Awards |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> |- | rowspan="2" |2016 |Saturn Awards |Best Supporting Actress on Television | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://comicbook.com/2016/02/24/saturn-2016-nominees-announced/ |sernav=Saturn Awards 2016 Nominees Announced |malper=ComicBook.com |tarîxa-gihiştinê=24 sibat 2016 |roja-arşîvê=2016-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160225215231/http://comicbook.com/2016/02/24/saturn-2016-nominees-announced/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |Poppy Awards |Best Supporting Actress in a Drama | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ew.com/article/2016/08/22/poppy-awards-vote-drama-nominees |sernav=Poppy Awards 2016: Vote for your favorite drama nominees |tarîx=22 tebax 2016 |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2016 |roja-arşîvê=2016-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160825030844/http://www.ew.com/article/2016/08/22/poppy-awards-vote-drama-nominees |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ew.com/gallery/poppys-winners-2016/2741048_best-supporting-actress-drama |sernav=Poppy Awards 2016: Meet Your Winners |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2016 }}</ref> |- |2017 |Saturn Awards |Best Supporting Actress on a Television Series |{{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saturnawards.org/ |sernav=The Academy of Science Fiction Fantasy and Horror Films |malper=www.saturnawards.org |tarîxa-gihiştinê=2 adar 2017 |tarîxa-arşîvê=26 hezîran 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626144753/http://www.saturnawards.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |2018 |Saturn Awards |Best Supporting Actress on a Television Series |{{Berandamî}} |<ref name="McNary">{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2018/film/news/saturn-awards-nominations-2018-black-panther-walking-dead-1202727752/ |sernav=‘Black Panther,’ ‘Walking Dead’ Rule Saturn Awards Nominations |paşnav=McNary |pêşnav=Dave |tarîx=15 adar 2018 |tarîxa-gihiştinê=18 adar 2018 }}</ref> |- |2019 |Saturn Awards |Best Supporting Actress on a Television Series |{{Berandamî}} | |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] spprbuhhqlexnxuf9wfced0vrgt3mmq 2004555 2004516 2026-04-26T21:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2004555 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | nav = Melissa McBride | wêne = Melissa McBride by Gage Skidmore 2.jpg | sernavê_wêne = Melissa McBride li [[San Diego Comic-Con|San Diego Comic-Con International]] (2017) | navê_jidayikbûnê = Melissa Suzanne McBride | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1965|05|23|mf=y}} | cihê_jidayikbûnê = [[Lexington]], [[Kentakî]], [[DYA]] | pîşe = Aktrîs | salên_çalak = 1991 ta nuka }} '''Melissa Suzanne McBride''' ({{Jidayikbûn|23|5|1965|j=1}})<ref name="buddytv">{{Jêder-malper |url=http://www.buddytv.com/info/melissa-mcbride-info.aspx |sernav=Melissa McBride |malper=[[Buddy TV]] |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 }}</ref> lîstikvaneke amerîkî ye. Wê rola di rêzefîlma ''[[The Walking Dead]]'' gêrandî ye. Her wesa wê xelata [[pesnê rexnegiran]] û gelek xelatên din jî standiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.amc.com/shows/the-walking-dead/cast-crew/carol-peletier |sernav=Carol Peletier/ Melissa McBride |malper=amc.com |weşanger=AMC |tarîxa-gihiştinê=2 hezîran 2015 |tarîxa-arşîvê=3 kanûna pêşîn 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203110950/http://www.amc.com/shows/the-walking-dead/cast-crew/carol-peletier |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana kesane == Di nîvê salên 1980î de, McBride koçî [[Atlanta]]yê kir û ew hêj jî li wê derê dijî.<ref name="rdtvt">{{Jêder-nûçe |url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2014/10/07/atlanta-actress-melissa-mcbride-transforms-carol-her-walking-dead-character/ |sernav=Atlanta actress Melissa McBride transforms Carol, her 'Walking Dead' character |paşnav=Ho |pêşnav=Rodney |tarîx=8 çiriya pêşîn 2014 |malper=[[Atlanta Journal Constitution]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180517170931/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2014/10/07/atlanta-actress-melissa-mcbride-transforms-carol-her-walking-dead-character/ |tarîxa-arşîvê=17 gulan 2018 |tarîxa-gihiştinê=17 gulan 2020 }}</ref> == Filmografî == === Fîlm === {| class="wikitable sortable" !Sal !Nav !Rol ! class="unsortable" |Nîşe |- |1995 |''Mutant Species'' |Tiffany's Mom | |- |2002 |''The Dangerous Lives of Altar Boys'' |Mrs. Doyle | |- |2006 |''Nailed!'' |Various characters |Kurtefîlm |- | rowspan="3" |2007 |''{{Sortname|The|Promise}}'' |Stacey Johnson |Kurtefîlm |- |''{{Sortname|The|Mist|The Mist (film)}}'' |Woman with Kids at Home | |- |''Lost Crossing'' |Sheila |Kurtefîlm |- |2008 |''Delgo'' |Miss Sutley / Elder Pearo |Rola dengê |- |2014 |''The Reconstruction of William Zero'' |Dr. Ashley Bronson | |- |2016 |''The Happys'' |Krista | |} === Televîzyon === {| class="wikitable sortable" !Sal !Nav !Rol ! class="unsortable" |Nîşe |- |1993 |''Matlock'' |Darlene Kellogg |Beşa "Matlock's Bad, Bad, Bad Dream" |- |1994 |''In the Heat of the Night'' |WPMM Reporter |2 beş |- | rowspan="2" |1995 |''American Gothic'' |Holly Gallagher |Beşa "Dead to the World" |- |''Her Deadly Rival'' |Ellie |Fîlmê televizyonê |- | rowspan="2" |1996 |''Profiler'' |Walker Young |Beşa "Insight" |- |''{{Sortname|A|Season in Purgatory}}'' |Mary Pat Bradley |Fîlmê televizyonê |- | rowspan="3" |1997 |''Walker, Texas Ranger'' |Dr. Rachel Woods |2 beş |- |''Close to Danger'' |Natalie |Fîlmê televizyonê |- |''Any Place But Home'' |Brett |Fîlmê televizyonê |- |1998 |''Dawson's Creek'' |Nina |Beşa "Road Trip" |- | rowspan="2" |1999 |''Nathan Dixon'' |Janine Keach |Pîlot |- |''Pirates of Silicon Valley'' |Elizabeth Holmes |Fîlmê televizyonê |- |2003 |''Dawson's Creek'' |Melanie |Beşa "All Good Things..." |- |2008 |''Living Proof'' |Sally |Fîlmê televizyonê |- |2010–2022 |''{{Sortname|The|Walking Dead|The Walking Dead (TV series)}}'' | rowspan="4" |Carol Peletier |Rola dubare 4 beş (dansala yekem)<br /><br />Stêrka fîlmê 24 beş (dansala 2–3)<br />Kasta sereke 75 beş (dansala 4–niha) |- |2013 |''Conan'' |Beşa "It's not the Hotlanta, It's the Humidylanta" |- |2017 |''Robot Chicken'' |Beşa "The Robot Chicken Walking Dead : Look Who’s Walking" |- |2018 |''Fear the Walking Dead'' |Beşa "What's Your Story?" |- |2019 |''Ride with Norman Reedus'' |Herself |Beşa "Scotland With Melissa McBride" |- |2023 |''Untitled Daryl & Carol spin-off series'' |Carol Peletier |Kasta sereke |} === Derhênerê Casting === * ''Ademê Dawîn'' (2006) * ''Soz'' (2007) * ''Minutes Zêrîn'' (2009) * ''This Side Up'' (2009) * ''Partiya'' (2010) * ''Broken Moment'' (2010) == Xelat û namzed == {| class="wikitable" !Sal !Xelat !Weke !Kar !Encam !Çavkanî |- |2012 |Satellite Awards |Best Cast – Television Series | rowspan="2" |''[[The Walking Dead]]'' | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.hollywoodreporter.com/race/satellite-awards-nominates-10-films-396865 |sernav=Satellite Awards Nominates 10 Films for Best Motion Picture |paşnav=Kilday |pêşnav=Gregg |tarîx=3 kanûna pêşîn 2012 |malper=The Hollywood Reporter |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 }}</ref> |- | rowspan="2" |2013 |Eyegore Awards |Best Ensemble Cast Award | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://briteandbubbly.com/interviews-with-the-stars-on-the-halloween-horror-nights-eyegore-awards-red-carpet/ |sernav=INTERVIEWS WITH THE STARS ON THE HALLOWEEN HORROR NIGHTS EYEGORE AWARDS RED CARPET! |tarîx=7 tîrmeh 2014 |malper=brite&bubbly.com |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 }}</ref> |- |Shorty Awards |Best of Social Media | rowspan="2" |Herself |{{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://shortyawards.com/mcbridemelissa |sernav=MELISSA WAS NOMINATED FOR A SHORTY AWARD! |malper=The Shorty Awards |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150926023841/http://shortyawards.com/mcbridemelissa |tarîxa-arşîvê=26 îlon 2015 |tarîxa-gihiştinê=20 tîrmeh 2015 }}</ref> |- | rowspan="6" |2014 |Critics' Choice Television Award |Online Love Award | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://sanjamac.tumblr.com/post/89338596848/melissa-mcbride-wins-the-online-love-award |sernav=Melissa McBride wins the "Online Love" Award! |tarîxa-gihiştinê=11 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=21 adar 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190321005347/http://sanjamac.tumblr.com/post/89338596848/melissa-mcbride-wins-the-online-love-award |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |Critics' Choice Television Award |Best Supporting Actress in a Drama | rowspan="16" |''[[The Walking Dead]]'' | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.criticschoice.com/television-awards/2014-winners-from-the-4th-annual-critics-choice-television-awards/ |sernav=2014 winners and nominees |malper=criticschoice.com |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=25 adar 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160325133318/http://www.criticschoice.com/television-awards/2014-winners-from-the-4th-annual-critics-choice-television-awards/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |Saturn Award |Best Supporting Actress on Television | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2014/scene/news/saturn-awards-winners-gravity-her-iron-man-3-breaking-bad-walking-dead-1201251893/ |sernav=Saturn Awards: A Genre Reunion and More Gold for 'Gravity' |paşnav=Cohen |pêşnav=David S. |tarîx=27 hezîran 2014 |malper=Variety |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2016 }}</ref> |- |Gold Derby TV Award |Best Supporting Actress in a Drama | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.goldderby.com/news/6750/gold-derby-tv-awards-orange-is-the-new-black-game-of-thrones-entertainment-news-24681357.html |sernav='Orange is the New Black,' 'Game of Thrones' dominate Gold Derby TV Award nominations! |paşnav=Montgomery |pêşnav=Daniel |tarîx=7 tîrmeh 2014 |malper=GoldDerby.com |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 |tarîxa-arşîvê=29 adar 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150329073256/http://www.goldderby.com/news/6750/gold-derby-tv-awards-orange-is-the-new-black-game-of-thrones-entertainment-news-24681357.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.goldderby.com/news/7077/gold-derby-tv-awards-orange-is-the-new-black-breaking-bad-entertainment-91736420-story.html |sernav='Orange is the New Black,' 'Breaking Bad' sweep Gold Derby TV Awards |paşnav=Montgomery |pêşnav=Daniel |tarîx=20 tebax 2014 |malper=GoldDerby.com |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 |tarîxa-arşîvê=15 tîrmeh 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150715131607/http://www.goldderby.com/news/7077/gold-derby-tv-awards-orange-is-the-new-black-breaking-bad-entertainment-91736420-story.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |EWwy Awards |Best Supporting Actress in a Drama | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://undeadwalking.com/2014/08/13/walking-deads-melissa-mcbride-nominated-2014-ewwy-award/ |sernav=Walking Dead's Melissa McBride Nominated For 2014 EWwy Award |tarîx=13 tebax 2014 |malper=Undead Walking |tarîxa-gihiştinê=28 kanûna pêşîn 2016 |tarîxa-arşîvê=28 kanûna pêşîn 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161228124504/http://undeadwalking.com/2014/08/13/walking-deads-melissa-mcbride-nominated-2014-ewwy-award/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |IGN Awards |Best TV Hero | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://ca.ign.com/lists/best-of-television/hero |sernav=Best TV Hero - Best of 2014: Television - IGN |malper=IGN |tarîxa-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2017 |roja-arşîvê=2024-04-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240428210246/https://www.ign.com/lists/best-of-television/hero |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | rowspan="6" |2015 |Saturn Award |Best Supporting Actress on Television | {{Won}} |<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hitfix.com/in-contention/captain-america-the-walking-dead-lead-2015-saturn-awards-nominations |sernav='Captain America,' 'The Walking Dead' lead 2015 Saturn Awards nominations |paşnav=Tapley |pêşnav=Kristopher |tarîx=3 adar 2015 |malper=[[Hitfix]] |tarîxa-gihiştinê=23 adar 2015 |roja-arşîvê=2016-06-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610190652/http://www.hitfix.com/in-contention/captain-america-the-walking-dead-lead-2015-saturn-awards-nominations |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |Fangoria Chainsaw Awards |Best TV Supporting Actress | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fangoria.com/new/the-2015-fangoria-chainsaw-awards-winners-and-full-results/ |sernav=The 2015 FANGORIA Chainsaw Awards Winners and Full Results! |malper=Fangoria Chainsaw Awards |tarîxa-gihiştinê=25 tîrmeh 2015 |tarîxa-arşîvê=27 hezîran 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170627174302/http://fangoria.com/new/the-2015-fangoria-chainsaw-awards-winners-and-full-results/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |ComicBook TV Awards |Best Actress in a #ComicBook Television Series | {{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/comicbooktvawar/status/550125777576939520 |sernav=ComicBook TVAwards |malper=Twitter |tarîxa-gihiştinê=11 tebax 2015 }}</ref> |- |Tell-Tale TV Awards |Favorite Female Performer in a Drama | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://telltaletv.com/2015/05/the-2015-tell-tale-tv-awards-results-outlander-jane-the-virgin-the-100-and-more/ |sernav=The 2015 Tell-Tale TV Awards: Results! Outlander, Jane the Virgin, The 100, and More |malper=Tell Tale Awards |tarîxa-gihiştinê=25 tîrmeh 2015 }}</ref> |- |EWwy Awards |Best Supporting Actress in a Drama |{{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ew.com/gallery/drama-ewwy-awards-2015-emmy-snubs |sernav=EWwy Awards 2015: Vote for Outlander, Jane the Virgin, and more Emmy-snubbed favorites |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=20 tîrmeh 2015 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ew.com/gallery/2015-ewwy-winners/2270768_best-supporting-actress-drama |sernav=Best Supporting Actress, Drama - EWwy Awards 2015 - Meet Your Winners |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=11 tebax 2015 |tarîxa-arşîvê=14 kanûna paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170114052433/http://www.ew.com/gallery/2015-ewwy-winners/2270768_best-supporting-actress-drama |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |CarterMatt Awards |Top TV Actress |{{Won}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://cartermatt.com/190323/cartermatt-awards-2015-results-melissa-mcbride-of-the-walking-dead-wins-top-actress/ |sernav=CarterMatt Awards 2015 results: Melissa McBride of 'The Walking Dead' wins Top Actress |malper=CarterMatt Awards |tarîxa-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2015 }}</ref> |- | rowspan="2" |2016 |Saturn Awards |Best Supporting Actress on Television | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://comicbook.com/2016/02/24/saturn-2016-nominees-announced/ |sernav=Saturn Awards 2016 Nominees Announced |malper=ComicBook.com |tarîxa-gihiştinê=24 sibat 2016 |roja-arşîvê=2016-02-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160225215231/http://comicbook.com/2016/02/24/saturn-2016-nominees-announced/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |Poppy Awards |Best Supporting Actress in a Drama | {{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ew.com/article/2016/08/22/poppy-awards-vote-drama-nominees |sernav=Poppy Awards 2016: Vote for your favorite drama nominees |tarîx=22 tebax 2016 |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=22 tebax 2016 |roja-arşîvê=2016-08-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160825030844/http://www.ew.com/article/2016/08/22/poppy-awards-vote-drama-nominees |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ew.com/gallery/poppys-winners-2016/2741048_best-supporting-actress-drama |sernav=Poppy Awards 2016: Meet Your Winners |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2016 }}</ref> |- |2017 |Saturn Awards |Best Supporting Actress on a Television Series |{{Berandamî}} |<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.saturnawards.org/ |sernav=The Academy of Science Fiction Fantasy and Horror Films |malper=www.saturnawards.org |tarîxa-gihiştinê=2 adar 2017 |tarîxa-arşîvê=26 hezîran 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120626144753/http://www.saturnawards.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- |2018 |Saturn Awards |Best Supporting Actress on a Television Series |{{Berandamî}} |<ref name="McNary">{{Jêder-malper |url=https://variety.com/2018/film/news/saturn-awards-nominations-2018-black-panther-walking-dead-1202727752/ |sernav=‘Black Panther,’ ‘Walking Dead’ Rule Saturn Awards Nominations |paşnav=McNary |pêşnav=Dave |tarîx=15 adar 2018 |tarîxa-gihiştinê=18 adar 2018 }}</ref> |- |2019 |Saturn Awards |Best Supporting Actress on a Television Series |{{Berandamî}} | |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî|30em}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1965]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] g45qj1ygp14kvu09s93wyw28kd7da92 Hewlêr 0 132188 2004558 1669857 2026-04-26T21:18:45Z Ghybu 9854 Hedefa beralîkirinê ji [[Hewlêr (cudakirin)]] ber bi [[Hewlêr (paytext)]] ve guhart 2004558 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Hewlêr (paytext)]] g3a7l06y2xibp2knqvs3lacgr1zk7y9 Koçberiya Kanadayê 0 133331 2004446 1986519 2026-04-26T12:07:47Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004446 wikitext text/x-wiki Ji sala 2019an, [[Kanada]] xwediyê heştemîn nifûsa herî mezin a [[Penaberî|koçber]] a cîhanê ye, dema ku mirovên biyanî ji pêncan yek (21% di sala 2019an de) nifûsa Kanadayê yek ji rêjeyên herî bilind ên [[Cîhana Rojava|welatên rojavayî]] yên [[Cîhana pîşesazkirî|pîşesazkirî]] pêk tînin.<ref>Pison, Gilles. 2019 February. "[https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/28889/563.international.comparison.immigrants.2019.en.pdf The number and proportion of immigrants in the population: International comparisons] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114015228/https://www.ined.fr/fichier/s_rubrique/28889/563.international.comparison.immigrants.2019.en.pdf |date=2022-01-14 }}." ''Population & Societies'' 563. France: [[Institut national d'études démographiques|Institut National D'études Démographiques]].</ref> Di qanûnên heyî yên Kanadayê de, koçber bi çar kategoriyan têne cûda kirin:<ref name="Hussen2017">{{Jêder-malper |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf |sernav=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |malper=Immigration, Refugees and Citizenship Canada |weşanger=Immigration, Refugees and Citizenship Canada |roja-gihiştinê=13 tîrmeh 2020 |roja-arşîvê=2020-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200414093940/https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> # Malbat: kesên ji nêz ve bi yek an çend niştecîhên kanadayî yên li Kanada dijîn ve girêdayî ne.<ref group="lower-roman">The "family" category can be subdivided into (a) [[spouse]], partner, and children; (b) parents and grandparents; and (c) other (includes "orphaned – brother, sister, nephew, niece and grandchild, and other relatives"). (Hussen 2017).</ref> # [[Koçberê aborî|Aborî]]: karkerên jêhatî, lênihêrker an kesên karsaz. # [[Kesên parastin|Kesê Parastî]] an [[Penaber]]: kesên ji [[Stem|çewsandin]], [[îşkence]], û/an [[Cezayê zalimane û neasayî|cezayên hovane û neasayî]] direvin.<ref group="lower-roman">The "Protected Persons and Refugees" category can be subdivided into: (a) Protected Persons in Canada and Dependants Abroad; (b) [https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/services/refugees/help-outside-canada/government-assisted-refugee-program.html Government-Assisted Refugees] (GARs); (c) [https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/services/refugees/help-outside-canada/private-sponsorship-program/blended-visa-office-program.html Blended Visa Office-Referred Refugees]; and (d) [[Private Sponsorship of Refugees Program|Privately Sponsored Refugees]]. (Hussen 2017).</ref> # Mirovahî an yên din: kesên ji ber sedemên [[Humanitarianism|mirovahî]] an [[Dilêşî|dilovanî]] wekî koçber têne pejirandin. == Dîroka koçberiyê == [[Wêne:Canadian_pop_from_1851_to_1921.jpg|girêdan=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6e/Canadian_pop_from_1851_to_1921.jpg/250px-Canadian_pop_from_1851_to_1921.jpg|rast|thumb|356x356px| Berhevoka ji çar nexşeyan belavkirina [[Nifûsa Kanada bi sal|nifûsa Kanadayî]] ji bo 1851 (Newfoundland 1857), 1871 (Newfoundland 1869), 1901 û 1921 li gorî herêma dîrokî nîşan dide.]] Li dû kolonîzasyona destpêkê ya [[Kolonîzasyona Brîtanyayê ya Amerîkayê|Brîtanî]] û [[Fransaya Nû|Fransî]] ku niha dewleta Kanada ye, çar pêlên mezin (an lûtkeyên) [[Penaberî|koçberî]] û niştecîbûna gelên ne [[Gelên xwecî li Kanada|Aborjînî]] di dirêjahiya du sedsalan de dîtiye. Kanada niha pêla xwe ya pêncemîn derbas dike. ==== Statîstîkên penaberiyê ==== Kes dikarin li Kanadayê dergehekî têketinê, li ofîsekî hundurê CBSA an ofîsek hundurê IRCC doza penaberiyê bikin. Karbidestên CBSA an IRCC dê paşê diyar bikin ku kesekî mafdar e ji bo serlêdana penaberiyê bike. <ref name=":7">"[https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/services/refugees/asylum-claims/asylum-claims-2020.html Asylum claims by year – 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116112537/https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/services/refugees/asylum-claims/asylum-claims-2020.html |date=2021-01-16 }}." Immigration, Refugees and Citizenship Canada. 2020 December 21.</ref> {| class="wikitable" |+Daxwazên penaberiyê ji aliyê IRCC û CBSA ve têne pêvajo kirin, Çile-Mijdar 2020 <ref name=":7"/> !Parêzgeh / Herêm ! benderên CBSA yên têketinê ! ofîsa navxweyî ya CBSA ! Bi tevahî CBSA ! IRCC total ! Bi tevahî CBSA û IRCC |- | [[Alberta]] | 85 | - <ref group="lower-alpha">All values between 0 and 5 are shown as “—” in order to prevent individuals from being identified when data is compiled and compared to other publicly available statistics. All other values are rounded to the closest multiple of 5 for the same reason; as a result of rounding, data may not sum to the totals indicated.</ref> | 85 | 760 | 845 |- | [[Kolombiyaya Brîtanî]] | 225 | 140 | 365 | 1,705 | 2,070 |- | [[Manitoba]] | 30 | - | 30 | 135 | 165 |- | [[Nû Brunswick]] | 5 | 0 | 5 | 30 | 35 |- | [[Newfoundland û Labrador]] | 0 | - | - | 5 | 5 |- | [[Nunavut]] | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |- | [[Northwest Territories|Herêmên Bakurê Rojava]] | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |- | [[Nova Scotia|Nova Skotya]] | - | - | - | 55 | 55 |- | [[Ontario]] | 2,070 | 95 | 2165 | 7,875 | 10,040 |- | [[Girava Prens Edward]] | 0 | 0 | 0 | 10 | 10 |- | [[Quebec]] | 4730 | 80 | 4810 | 4,575 | 9,385 |- | [[Saskatchewan]] | 5 | - | 5 | 30 | 35 |- | [[Yukon]] | 0 | 0 | 0 | - | 0 |- | '''Tevahî''' | '''7,150''' | '''315''' | '''7,465''' | '''15,180''' | '''22,645''' |- | colspan="6" | <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> |} <div style="float: center; margin-right: 1em; margin-bottom: 0.5em;"> {| class="wikitable" style="float: center;" |+Niştecîhên daîmî di sala 2020an de, ji aliyê 10 welatên çavkaniyê ve têne pejirandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://open.canada.ca/data/en/dataset/f7e5498e-0ad8-4417-85c9-9b8aff9b9eda |sernav=Permanent Residents – Monthly IRCC Updates |malper=Statistics Canada |roja-gihiştinê=2 nîsan 2021 }}</ref> !Hêl ! Welat ! Hejmar ! Rêza sedikê |- | 1 |{{Ala|India}} Hindistan | 42,875 | 23.3 |- | 2 |{{Ala|China}} Çîn<ref name=":0" group="upper-roman">Officially, the People's Republic of China. Excludes [[Hong Kong]], [[Macau]], and [[Taiwan]] (listed separately).</ref> | 16,550 | 9.0 |- | 3 |{{Ala|Philippines}} Filîpîn | 10,970 | 5.9 |- | 4 |{{Ala|United States}} DYA | 6,380 | 3.5 |- | 5 |{{Ala|Nigeria}} Nîjerya | 6,345 | 3.4 |- | 6 |{{Ala|Pakistan}} Pakistan | 6,215 | 3.4 |- | 7 |{{Ala|Syria}} Sûrî | 4,835 | 2.6 |- | 8 |{{Ala|France}} Fransa | 4,600 | 2.5 |- | 9 |{{Ala|Iran}} Îran | 3,805 | 2.1 |- | 10 |{{Ala|Brazil}} Brazîl | 3,695 | 2.0 |- | | Serî 10 bi tevahî | 106,270 | 57.6 |- | | Yên din | 78,100 | 42.4 |- | | '''Tevahî''' | '''184,370''' | '''100''' |} </div>{{Çavkanî|group=upper-roman}} == Binêre herwiha == {{Portal|Dîrok|Kanada}} * [[Siyaseta vîzayê ya Kanada]]yê * ''[[Kanada (Hemwelatîbûn û Koçberî) dijî Xosa|Kanada (Hemwelatîbûn û Koçberî) v.]]'' ''[[Kanada (Hemwelatîbûn û Koçberî) dijî Xosa|Xosa]]'' * [[Dîroka koçberiya çînî ya Kanada]]yê * [[Partiya Pêşveçûna Neteweyî ya Kanada]]yê * [[Wezareta Koç, Pirrengî û Tevlîbûnê|Wezareta Koçberî, Pirrengî û Tevgirtinê]] - hikûmeta beşa koçberiyê ya Quebec * [[Top 25 Xelata Koçberên Kanadayî]] * [[Koçber efsaneya bajarî sûd werdigire|Feydeyên koçberan efsaneya bajarî]] - di derheqê berhevdana berjewendiyan de xapandinek == Çavkanî == <references group="lower-roman"/> {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/ImmigrationHistoryofCanada.htm Dîroka koçberiya Kanadayê ya Zanîngeha Marianopolis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216101207/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/QuebecHistory/encyclopedia/ImmigrationHistoryofCanada.htm |date=2007-12-16 }} * [https://www.bac-lac.gc.ca/eng/Pages/home.aspx Pirtûkxane û Arşîvên Kanadayê] * [http://www.goingtocanada.gc.ca Çûyîna Kanada - Portala Koçberiyê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080531144523/http://www.goingtocanada.gc.ca/ |date=2008-05-31 }} : Çavkaniya agahdariya belaş û kêrhatî ji bo nûhatî û koçberên paşerojê yên Kanadayê. {{Bêkategorî|tarîx=adar 2024}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} 3cc8iyaw4nj7x5ujh04kqnulta6qwxx Laîsîzm 0 138033 2004526 1830042 2026-04-26T20:31:33Z Kurê Acemî 105128 2004526 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye, ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye. Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir. Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 68r398wpjsrewawshawumznmzl3nb8v 2004527 2004526 2026-04-26T20:31:42Z Kurê Acemî 105128 2004527 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye. Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir. Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 0y25l1gvvubghbv9p5gojfmk63zijvf 2004528 2004527 2026-04-26T20:32:28Z Kurê Acemî 105128 2004528 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir. Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] difvzfs290gtla5fbzw78vqae12g71g 2004529 2004528 2026-04-26T20:32:48Z Kurê Acemî 105128 2004529 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir. Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 7zmx678povmh5mwwzwpe48z27x7upf1 2004530 2004529 2026-04-26T20:33:24Z Kurê Acemî 105128 2004530 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] l77zwhm0tpqpkm64n43qvic3wslqm87 2004531 2004530 2026-04-26T20:34:13Z Kurê Acemî 105128 2004531 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] omb0bnyh8w9ex803rtqoez8q9loim36 2004532 2004531 2026-04-26T20:34:24Z Kurê Acemî 105128 2004532 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] mjhr2c71axou9w1dvyh2jkh239lpmi1 2004533 2004532 2026-04-26T20:34:35Z Kurê Acemî 105128 2004533 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] b08lxcfuy1ueyglfguyk6wi9s8b3pjs 2004534 2004533 2026-04-26T20:36:06Z Kurê Acemî 105128 2004534 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewletên sekuler in, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] gmqxdu5c300fujq2hw2fdy2r69gad8l 2004535 2004534 2026-04-26T20:36:32Z Kurê Acemî 105128 2004535 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîk == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewletên laîk in, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] f6rr9w8m2dal6oua257j2xpib31ip6u 2004536 2004535 2026-04-26T20:36:45Z Kurê Acemî 105128 2004536 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewletên laîsî in, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 2c4u0vjozi43uaci7vxyjwwfrxjb8ap 2004537 2004536 2026-04-26T20:36:59Z Kurê Acemî 105128 2004537 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewleteke laîsî ne, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 69ui2j5875nb0aevxztiwvra93z3v4o 2004538 2004537 2026-04-26T20:37:11Z Kurê Acemî 105128 2004538 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewleteke laîsî ne, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire: == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 9fykpv5xxz43on2ti9w2cbtntditssy 2004539 2004538 2026-04-26T20:40:33Z Kurê Acemî 105128 2004539 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin. Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewleteke laîsî ne, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire: * [[Albanya]] * [[Azerbaycan]] * [[Burkîna Faso]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Ekwador]] * [[Fransa]] * [[Hindistan]] * [[Japon]] * [[Kosova]] * [[Kûba]] * [[Meksîk]] * [[Portûgal]] * [[Sao Tome û Prînsîpe]] * [[Komara Korêyê]] * [[Çekya]] * [[Tirkiye]] * [[Ûrûguay]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 4i0nio5e9n5jg43eskr4g2eg160dfov 2004541 2004539 2026-04-26T20:41:41Z Kurê Acemî 105128 2004541 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Teaching about religion" - Religionskunde im Vergleich: rechtsvergleichende und verhandlungstheoretische Betrachtung von integrierter Religionskunde in Frankreich und Religionskunde als gesondertem Fach im Kanton Zürich |paşnav=Furer |pêşnav=Karin |weşanger=Lit |tarîx=2012 |rûpel=23 |isbn=978-3-643-80116-6 |cih=Berlin Münster Zürich |series=Religionsrecht im Dialog}}</ref> Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewleteke laîsî ne, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire: * [[Albanya]] * [[Azerbaycan]] * [[Burkîna Faso]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Ekwador]] * [[Fransa]] * [[Hindistan]] * [[Japon]] * [[Kosova]] * [[Kûba]] * [[Meksîk]] * [[Portûgal]] * [[Sao Tome û Prînsîpe]] * [[Komara Korêyê]] * [[Çekya]] * [[Tirkiye]] * [[Ûrûguay]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] garthpi47cmklncv95zwqwhd97d8zhq 2004542 2004541 2026-04-26T20:41:51Z Kurê Acemî 105128 2004542 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Teaching about religion" - Religionskunde im Vergleich: rechtsvergleichende und verhandlungstheoretische Betrachtung von integrierter Religionskunde in Frankreich und Religionskunde als gesondertem Fach im Kanton Zürich |paşnav=Furer |pêşnav=Karin |weşanger=Lit |tarîx=2012 |rûpel=23 |isbn=978-3-643-80116-6 |cih=Berlin Münster Zürich |series=Religionsrecht im Dialog}}</ref> Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewleteke laîsî ne, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire: * [[Albanya]] * [[Azerbaycan]] * [[Burkîna Faso]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Ekwador]] * [[Fransa]] * [[Hindistan]] * [[Japon]] * [[Kosova]] * [[Kûba]] * [[Meksîk]] * [[Portûgal]] * [[Sao Tome û Prînsîpe]] * [[Komara Korêyê]] * [[Çekya]] * [[Tirkiye]] * [[Ûrûguay]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 9t26lnxpfro8lniuv1cvgk0ullj6qd9 2004544 2004542 2026-04-26T20:42:18Z Kurê Acemî 105128 2004544 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Teaching about religion" - Religionskunde im Vergleich: rechtsvergleichende und verhandlungstheoretische Betrachtung von integrierter Religionskunde in Frankreich und Religionskunde als gesondertem Fach im Kanton Zürich |paşnav=Furer |pêşnav=Karin |weşanger=Lit |tarîx=2012 |rûpel=23 |isbn=978-3-643-80116-6 |cih=Berlin Münster Zürich |series=Religionsrecht im Dialog}}</ref> Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewleteke laîsî ne, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire: * [[Albanya]] * [[Azerbaycan]] * [[Burkîna Faso]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Ekwador]] * [[Fransa]] * [[Hindistan]] * [[Japon]] * [[Kosova]] * [[Kûba]] * [[Meksîk]] * [[Portûgal]] * [[Sao Tome û Prînsîpe]] * [[Komara Korêyê]] * [[Çekya]] * [[Tirkiye]] * [[Ûrûguay]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] qsr2gmvn7cf93d894t36xq08m03eq7a 2004545 2004544 2026-04-26T20:42:26Z Kurê Acemî 105128 2004545 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Wêne:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{cite book |title=Secularism and State Policies toward Religion |last=Kuru |first=Ahmet T. |publisher=Cambridge University Press |date=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096}}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Cite book |title=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |author=Jörg Zedler |publisher=Utz |date=2010 |pages=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |location=München |oclc=700524159}}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Teaching about religion" - Religionskunde im Vergleich: rechtsvergleichende und verhandlungstheoretische Betrachtung von integrierter Religionskunde in Frankreich und Religionskunde als gesondertem Fach im Kanton Zürich |paşnav=Furer |pêşnav=Karin |weşanger=Lit |tarîx=2012 |rûpel=23 |isbn=978-3-643-80116-6 |cih=Berlin Münster Zürich |series=Religionsrecht im Dialog}}</ref> Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewleteke laîsî ne, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire: * [[Albanya]] * [[Azerbaycan]] * [[Burkîna Faso]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Ekwador]] * [[Fransa]] * [[Hindistan]] * [[Japon]] * [[Kosova]] * [[Kûba]] * [[Meksîk]] * [[Portûgal]] * [[Sao Tome û Prînsîpe]] * [[Komara Korêyê]] * [[Çekya]] * [[Tirkiye]] * [[Ûrûguay]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] ooucun961t3zsjtikxcutlftfbjwprp 2004554 2004545 2026-04-26T21:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004554 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Wêne:Declaration of the Rights of Man and of the Citizen in 1789.jpg | sernavê_wêne = Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan azadiya raman, wijdan û olî (ku beşek girîng a laîsîzmê ye) garantî dike. }} '''Laîsîzm, laîkbûn''' an '''laîkparêzî''' (ji [[yewnaniya kevn]] laϊκός laïkós) modeleke [[destûr]]î ye ku li ser prensîba veqetandina [[dîn]] û [[dewlet]]ê ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Secularism and State Policies toward Religion |paşnav=Kuru |pêşnav=Ahmet T. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2009 |isbn=9780521517805 |url=https://www.cambridge.org/core/books/secularism-and-state-policies-toward-religion/10F825409B3B7E7C3B35C443B1B6FF17 |doi=10.1017/CBO9780511815096 }}</ref> Têgîna ''laïcité'' di sala 1871an de ji hêla [[Mamoste|perwerdekarê]] [[Fransa|fransî]] û xwediyê [[Xelata Nobelê|Xelata Aştiyê ya Nobelê]] [[Ferdinand Buisson]] ve hate danîn, yê ku parêzvaniya [[dibistan]]a bê dîn dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der Heilige Stuhl in den internationalen Beziehungen 1870 - 1939 |nivîskar=Jörg Zedler |weşanger=Utz |tarîx=2010 |rr=281 |isbn=978-3-8316-4021-8 |cih=München |oclc=700524159 }}</ref> Li hin dewletan laîsîzm di [[Destûra bingehîn|makezagonê]] de cih digire. Çend dewletên din, yên ku piranîya wan [[rojava]]yî ne, li gorî destûra xwe eşkere ne laîk in, lê ew cihêbûna dewlet û dîn (dînan) bi dereceyên cuda pêk tînin. Laîsîzm bi giştî weke şêweyekî rêxistinbûna siyasî tê fêmkirin, ango şêweyekî ku mirov xwe di nava civakê de birêxistin dike. Li gorî vê yekê, divê tu dîn û dêr li ser jiyana giştî ya mirovên di civakê de bandorê neke. Divê dewlet û jiyana giştî bêalî be, ev tê wê wateyê ku tu ti bawerî ji aliyê dewletê ve, ji aliyê siyasî û raya giştî ve nayê îmtiyazkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav="Teaching about religion" - Religionskunde im Vergleich: rechtsvergleichende und verhandlungstheoretische Betrachtung von integrierter Religionskunde in Frankreich und Religionskunde als gesondertem Fach im Kanton Zürich |paşnav=Furer |pêşnav=Karin |weşanger=Lit |tarîx=2012 |rûpel=23 |isbn=978-3-643-80116-6 |cih=Berlin Münster Zürich |series=Religionsrecht im Dialog }}</ref> Di nav vê de sembolên wek [[xaç]] an jî [[Hêratî|şarpe]] hene, ku divê dewlet û rayedarên wê li cihên giştî, ango li kolan û meydanan, li dibistanan an nexweşxaneyan nîşan nedin. Laîsîzm bi serê xwe ne li dijî dîn e û armanca wê ne êrîşkirina kesên dîndar an jî bawermendan e. Laîsîzm baweriyan wan red nake, lê dîn û mezhebê wekî mijarek taybet dibîne, da ku her kes li gorî dilê xwe bawer bike. Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji dînên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji dînê xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên dînî bêne girtin. Li şûna wê, azadiya ferdî derkeve li pêş. == Dewletên laîsî == Dewletên jêrîn ku hin ji wan jî ji aliyê [[Neteweyên Yekbûyî]] nayên naskirin, li gorî destûra xwe dewleteke laîsî ne, ango têgeha "laîsîzm" di destûrê de cih digire: * [[Albanya]] * [[Azerbaycan]] * [[Burkîna Faso]] * [[Komara Gel a Çînê]] * [[Ekwador]] * [[Fransa]] * [[Hindistan]] * [[Japon]] * [[Kosova]] * [[Kûba]] * [[Meksîk]] * [[Portûgal]] * [[Sao Tome û Prînsîpe]] * [[Komara Korêyê]] * [[Çekya]] * [[Tirkiye]] * [[Ûrûguay]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Îdeolojiyên siyasî]] [[Kategorî:Lêkolînên dînî]] [[Kategorî:Perwerdeya dînî]] 0y4szu6g2jeaiox3p8xerf7u4rc08ad Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2004592 2004418 2026-04-27T08:20:55Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2004592 wikitext text/x-wiki == 2026-04-27T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-26T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-25T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-24T08:20:33Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-23T11:53:16Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-04-23T08:20:56Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-22T08:20:39Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 34 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2003701 Qeydên kevn]''' cvfcmd9x2mcmsb8cha8nqsyadt8tb39 Gotûbêj:Ûrartû 1 211343 2004667 1509370 2026-04-27T11:32:10Z Balyozbot 42414 Bot: Sinifa şitil hat rakirin 2004667 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=}} a5119mmze4bv59fuyab6tawybzrkyn0 Bafil Talebanî 0 224986 2004502 1950180 2026-04-26T14:20:06Z Avestaboy 34898 2004502 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Bafil Talebanî | çînaser = siyasetmedar }} '''Bafil Celal Talebanî''' bi navê ku tê zanîn '''Bafil Talebani''', (jdb. 1ê çileya 1973an) siyasetmedarê kurd û kurê mezin ê serokê berê yê YNKê [[Celal Talebanî]] ye. Bafil Talebanî niha hevserokê partiya[[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) ye. == Kariyera leşkerî == Bafil Talebanî perwerdeya fermî ya leşkerî bi [[Lejyona Biyanî ya Fransî]] û [[Hêzên Taybet ên Brîtanî]] re wergirtiye. Di sala 2003an de piştî têkçûna rejîma [[Sedam Huseyn|Sadam Huseyn]], Talebanî vegeriya [[Silêmaniyê]] û yekem erka xwe ya fermî wek berpirsê [[Zanyarî (îstîxbarat)|Zanyarî]] ku yekîneya îstixbarata YNKê ye wergirt. Di sala 2005an de [[CTG Kurdistanê]] ava kir û bi rê ve bir û endamên pêşmerge yên ku ji bo piştevaniya [[Hêza Pirneteweyî – Iraq]] kar dikir tovkir. Di destpêkê de li dijî belavbûna [[Elqaîde]] ya li Iraqê têkoşîn dikir. Di sala 2010an de ji bo piştgirîkirina berjewendiyên siyasî yên YNKê dest ji erka xwe ya leşkeriyê berdide û di sala 2010an de ji bo ku tevlî şerê li dijî [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] bibe carek din dîsa vedigere leşkeriyê. == Kariyera siyasî == Bafil Talebanî piştî dest ji xizmeta çalak berdide li avahiya malbatê ya li [[Silêmaniyê]] bi cih dibe. Talebanî wek kesayetek lihevhatinî û sererastkerê siyasî di nav partiyê de tê binavkirin û herwiha dikare bi aramî li ser perçeyên hizbî di berjewendiya [[Kurdistan]]ê de bimeşe. Bafil her wiha piştgiriya birayê xwe yê biçûk [[Qubad Talebanî]] dike ku Qubad Talebani jî wek kesayetiyek siyasî yê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û herî dawî bûye cîgirê serokwezîrê [[Herêma Kurdistanê]].<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://kurdishpolicy.org/2016/12/28/the-second-coming-of-talabani-who-is-bafel-talabani/ |sernav=The Second Coming of Talabani; Who Is Bafel Talabani? – Kurdish Policy |malper=web.archive.org |tarîx=2017-09-13 |tarîxa-gihiştinê=2024-03-05 |roja-arşîvê=2017-09-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170913232034/https://kurdishpolicy.org/2016/12/28/the-second-coming-of-talabani-who-is-bafel-talabani/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bafil Talebanî di sala 2016an de serokatiya desteya biryardanê ya [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (soranî)|YNKê]] kiriye û ligel şanda YNKê ji bo danûstandinan çûye [[Îran]]ê. Tê îdiakirin ku wekê endamekî payebilind ê malbata Talebanî roleke wî yê diyarkar di derbarê vegerandina serkirdeyên kevneşopî yên YNKê de heye. Ew bi kêmkirina kêşeyên YNKê, vegerandina serkirdayetiya hevbeş a YNKê ligel [[Tevgera Goran]] û amadekirina bersiveke yekgirtî ji bo [[Mesûd Barzanî]] ku serokê berê ya Herêma Kurdistanê ye û serokê berê ya [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) ye, tê naskirin.<ref name=":0" /> == Jiyana kesane == Bafil Talebanî wekê kurê sekreterê giştî yê berê ya Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) [[Celal Talebanî]] û [[Hêro Îbrahîm Ehmed]] di sala 1973an de li Bexdayê hatiye dinyaye. Bafil Talebanî birayê Qubad Talebanî yê mezin e û pismamê [[Lahur Talebanî]] ye. Bi keça [[Mele Bextiyar]] re zewicî ye ku Mele Bextiyar wekê kesekî plansazê YNKê tê binavkirin. Di 27ê tebax sala 2020an de Bafil Talebanî tûşî vîrusa [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] dibe û di 8ê îlona sala 2020an de ji tûşbûna vîrusê xilas dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Bafel-Talabani-Tested-positive-for-COVID-19 |sernav=Bafel Talabani Tested positive for COVID-19 |malper=Shafaq News |tarîxa-gihiştinê=2024-03-05 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1973]] [[Kategorî:Malbata Talebanî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Başûrê Kurdistanê]] sw5jrktkfzddir1tdz49ek2d2k02l8o Kategorî:Malbatên awistirî 14 259597 2004495 1953094 2026-04-26T13:50:58Z Avestaboy 34898 2004495 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Awistirî]] [[Kategorî:Malbatên ewropî li gorî neteweyan|awistirî]] [[Kategorî:Malbat li gorî neteweyan|awistirî]] 6z0je9r9is7ta4lun3afiq3isp6y2ju Kategorî:Malbata Chaplin 14 305936 2004463 1950981 2026-04-26T13:15:55Z Avestaboy 34898 2004463 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên îngilîzî]] i7882btyg0e9drm5sot8otggenj3mje 2004467 2004463 2026-04-26T13:19:07Z Avestaboy 34898 2004467 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Chaplin]] iwq1k4f156k47pdrkq9x8xmrrzkygvq Kategorî:Keyaniyên ermenî 14 308088 2004670 1934649 2026-04-27T11:52:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004670 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Ermenistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 139580h50epez51fcwg7d1eo4xsrie3 Kategorî:Malbatên îsraêlî 14 308950 2004497 1939743 2026-04-26T13:52:49Z Avestaboy 34898 2004497 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Îsraêlî]] [[Kategorî:Malbat li gorî neteweyan|îsraêlî]] dz94blpmip3su2mendb88qpueehdu6m Kategorî:Malbata Godwin 14 310573 2004468 1952959 2026-04-26T13:19:59Z Avestaboy 34898 2004468 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Godwin]] 0wabsss5macoo6wf0ea7tou3r07r1x5 Kategorî:Malbatên brîtanî 14 310574 2004496 1952999 2026-04-26T13:52:08Z Avestaboy 34898 2004496 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Malbatên ewropî li gorî neteweyan|brîtanî]] [[Kategorî:Malbat li gorî neteweyan|brîtanî]] 7azo8ktk4xdc9l17h8qpga14lzc3n35 Kategorî:Malbatên misirî 14 310890 2004498 1955566 2026-04-26T13:53:33Z Avestaboy 34898 2004498 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbat li gorî neteweyan|misirî]] [[Kategorî:Misirî]] 6p93i2w3z8bleo6qu7zttdhxuhmol26 Împeratoriya Med 0 314777 2004666 1999651 2026-04-27T11:25:20Z Penaber49 39672 2004666 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Māda | nav xwemalî = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|Māda}}}} | nav kurdî = Împeratoriya Med | sal destpêk = 700 {{bz}} | nav ziman = (bi kurdiya kevn) | nav2 = Mad | nav2 ziman = (bi kurdiya navîn) | nav3 = 𐎶𐎠𐎭 | nav3 ziman = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]]) | sal dawî = 550 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Median (greatest extent).svg | binnexşe = Nexşeya herî berfireh ê Împeratoriya Med | paytext = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]] | ziman = [[Zimanê medî|Medî]] | dîn = [[Zerdeştîtî]] | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Diyako]] | serokA2 = [[Frawartiş]] | serokA1 sal = 700–647 {{bz}} | serokA2 sal = 647–625 {{bz}} | serokA3 = [[Kiyaksar]] | serokA3 sal = 625–585 {{bz}} | serokA4 = [[Asteyax]] | serokA4 sal = 585–550 {{bz}} | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = Damezrandina Împeratoriya Med | rûerd = 2.800.000 km²<ref name="Turchin">{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}</ref><ref name="Taagepera">{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}</ref> | rûerd sal = 585 {{bz}} | bûyer1 sal = 700 {{bz}} | bûyer2 = Hilweşîna [[Nînova]]yê | bûyer3 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer4 = Hilweşîna împeratoriyê | bûyer2 sal = 612 {{bz}} | bûyer3 sal = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}} | bûyer4 sal = 550 {{bz}} | berê1 = [[Împeratoriya Asûr]] | berê1 al = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg | berê2 = [[Urartû]] | berê2 al = Urartu 743-ru.svg | berê3 = [[Manan]] | berê3 al = UrmiaM2KP.jpg | berê4 = [[Parsua]] | paşê1 = [[Împeratoriya Hexamenişî]] | paşê1 al = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | paşê2 = Sadrapiyên li Medyayê }} '''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke kevnar a [[kurd]]an<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Brukselê]] }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n74/mode/1up |jêgirtin=...Mâdîg, the King of the Kûrds. |trans-quote=...Madîg, keya Kurdan. }}</ref> bû ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine. Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk a kevnar]] derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi rojhilat û rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] (di roja îro de wekê çemê sor tê zanîn) li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} == Navê Medyayê == [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku axa Medyayê nîşan daye]] [[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin. Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji "Efsaneya Yason û Argonotan" hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}</ref> Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания истории ювелирного искусства по предмету «народное мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}</ref> == Dîrok == === Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê === [[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]] [[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]] Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt, talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}</ref> Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriyaye û di nav deşta [[Hemedan]]ê re ku axa Medyayê bû, derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}</ref>Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, "bajarê şahane" ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin. Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}</ref> Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji "xwediyên bajêr" ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa "parêzgehên medên bihêz" dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.<ref name=":0" /> Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.<ref name="Radner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' ("xwediyên bajêr") ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}</ref> Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}</ref> Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> === Yekbûna rêveberiyên Medyayê === [[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]] Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.<ref name=":16">{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}</ref> Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.<ref name="Radner2023">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676 {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên "dûr" gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi "sondên dilsoziyê" yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.<ref name="Radner2003"/> Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> [[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]] Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.<ref name=":1" /> Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.<ref name="Barnett1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}</ref> Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.<ref name="Barnett1963" /> Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.<ref name=":9"/> Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.<ref name=":3"/> Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.<ref name="Radner2023"/> === Serdema navber a skîtan === Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> === Têkçûn û hilweşîna asûriyan === [[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.<ref name=":11"/> Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}</ref> Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.<ref name=":2" /> Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.<ref name="Radner2023"/> Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine. Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.<ref name=":2" /> Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine. Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.<ref name=":2"/> Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}</ref> Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}</ref> === Avabûna Împeratoriya Medê === [[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de & Kesk: di dawiya serweriya wî de.]] [[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]] Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA5 }}</ref> Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.<ref name=":2"/> Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West & East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}</ref> Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine. Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.<ref name=":7"/> Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Sagartya]],<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Drangyana]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> [[Arya]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.<ref name=":4" /> Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.<ref name=":5" /> Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.<ref name=":6" /> Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.<ref name=":8"/> Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }}</ref> Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine. Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}</ref> Hatiye dîtin ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû. === Berfirehbûna Împeratoriyê === [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e. Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.<ref name=":16"/> Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê "Împeratoriya Medê" li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}</ref> == Rêveberî == === Rêveberiya îdarî === Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.<ref name=":4"/> Ji monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PR9 }}</ref> Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa "padîşahên Medyayê" di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): "... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine".<ref name=":9"/> Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.<ref name=":8"/> === Şahên împeratoriya Medyayê === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- | rowspan="2" | '''Key''' | colspan="4" | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)''' | rowspan="2" | '''Nîşe''' |- ! [[Hêrodotos]] ! George Cameron ! Edvin Grantovski ! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]] |- | '''[[Diyako]]''' | 700−647 BZ | 728−675 BZ | 672−640 BZ | 700−678 BZ | Keyê yekem |- | '''[[Frawartiş]]''' | 647−625 BZ | 675−653 BZ | 640−620 BZ | 678−625 BZ | Kurê Diyako ye |- | '''[[Madyes]]''' | X | 653−625 BZ | 635−615 BZ | X | Serdema Sikîtyan |- | '''[[Kiyaksar]]''' | 625−585 BZ | 625−585 BZ | 620−584 BZ | 625−585 BZ | Kurê Frawartiş e |- | [[Asteyax]] | 585−550 BZ | 585−550 BZ | 584−550 BZ | 585−550 BZ | Kurê Kiyaksar e |- | colspan="6" | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin. |} === Qesra împaratoriyê === Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, "çavê padîşah" (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî "wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA26 }}</ref> Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13"/> Diyako bi danasîna "çavdêr û guhdaran" li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.<ref name=":10" /> Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.<ref name=":12"/> === Hêz === [[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]] Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.<ref name=":14"/> Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}</ref> Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav="The Rise and Fall of Media" |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> === Aborî === Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.<ref name=":15"/><ref name=":14" /> Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}</ref> Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê "hêzeke aborî ya serdest" binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu }}</ref> Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan biriye Anşanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav="Median Art and Medizing Scholarship" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|2m}} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }} * {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }} * {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor & Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }} {{Xanedana Mediyan}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kurdan]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka medan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Împeratoriya Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] oqrpy9o0p7jnf24wxygyjazk9mmil0v Şablon:Bajarên Herêma Kurdistanê 10 316221 2004546 2003314 2026-04-26T20:52:31Z Ghybu 9854 2004546 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="clear:both; text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-weight:bold" |10 bajar û navçeyên mezin ku aliyê Herêma Kurdistanê têne birêvebirin. |- !rowspan=23 width:150|<br> [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|border|115px|Hewlêr]]<br>[[Hewlêr]]<br> [[Wêne:Slemanijpg.jpg|border|115px|Silêmanî|Silêmanî]]<br>[[Silêmanî]]<br> ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Rêz]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Bajar]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Parêzgeh]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Nifûs]] ! rowspan=11 | [[Wêne:Bajarê Duhokê.jpg|border|115px|Dihok]]<br>[[Dihok]]<br> [[Wêne:Ranya-Rekar.jpg|border|115px|Ranye]]<br>[[Ranye]]<br> |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Hewlêr]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 1.400.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 || align=left | '''[[Silêmanî]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] ||725.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Dihok]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 350.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Ranye]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 200.836 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Zaxo]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 190.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Şeqlawe]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 124.628 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Helebce]]''' || [[Helebce (parêzgeh)]] || 120.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Rewandiz]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 102.399 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Çemçemal]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 100.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Koye]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 100.000 |- |}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên Kurdistanê|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 91uvy2g9cz6kgk1t68osnk1khtrktac 2004547 2004546 2026-04-26T20:57:29Z Ghybu 9854 2004547 wikitext text/x-wiki {| style="border: 1px solid #a2a9b1; clear:both; text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-weight:bold" |10 bajar û navçeyên mezin ku aliyê Herêma Kurdistanê têne birêvebirin. |- !rowspan=23 width:150|<br> [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|border|115px|Hewlêr]]<br>[[Hewlêr]]<br> [[Wêne:Slemanijpg.jpg|border|115px|Silêmanî|Silêmanî]]<br>[[Silêmanî]]<br> ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Rêz]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Bajar]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Parêzgeh]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Nifûs]] ! rowspan=11 | [[Wêne:Bajarê Duhokê.jpg|border|115px|Dihok]]<br>[[Dihok]]<br> [[Wêne:Ranya-Rekar.jpg|border|115px|Ranye]]<br>[[Ranye]]<br> |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Hewlêr]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 1.400.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 || align=left | '''[[Silêmanî]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] ||725.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Dihok]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 350.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Ranye]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 200.836 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Zaxo]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 190.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Şeqlawe]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 124.628 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Helebce]]''' || [[Helebce (parêzgeh)]] || 120.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Rewandiz]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 102.399 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Çemçemal]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 100.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Koye]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 100.000 |- |}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên Kurdistanê|{{PAGENAME}}]] </noinclude> dxpx13tp8gbsbrayvrzos8tr8emnnic 2004548 2004547 2026-04-26T20:59:57Z Ghybu 9854 2004548 wikitext text/x-wiki {| style="border: 1px solid #a2a9b1; clear:both; text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-size:1.2em; font-weight:bold" |10 bajar û navçeyên mezin ku aliyê Herêma Kurdistanê têne birêvebirin. |- !rowspan=23 width:150|<br> [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|border|115px|Hewlêr]]<br>[[Hewlêr]]<br> [[Wêne:Slemanijpg.jpg|border|115px|Silêmanî|Silêmanî]]<br>[[Silêmanî]]<br> ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Rêz]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Bajar]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Parêzgeh]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Nifûs]] ! rowspan=11 | [[Wêne:Bajarê Duhokê.jpg|border|115px|Dihok]]<br>[[Dihok]]<br> [[Wêne:Ranya-Rekar.jpg|border|115px|Ranye]]<br>[[Ranye]]<br> |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Hewlêr]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 1.400.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 || align=left | '''[[Silêmanî]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] ||725.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Dihok]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 350.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Ranye]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 200.836 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Zaxo]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 190.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Şeqlawe]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 124.628 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Helebce]]''' || [[Helebce (parêzgeh)]] || 120.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Rewandiz]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 102.399 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Çemçemal]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 100.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Koye]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 100.000 |- |}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên Kurdistanê|{{PAGENAME}}]] </noinclude> puoc2tio0w75bk5jweqsnqitmq7yf2h 2004556 2004548 2026-04-26T21:12:50Z Ghybu 9854 2004556 wikitext text/x-wiki {| style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; clear:both; text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-size:1.2em; font-weight:bold" |10 bajar û navçeyên mezin ku aliyê Herêma Kurdistanê têne birêvebirin. |- !rowspan=23 width:150|<br> [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|border|115px|Hewlêr]]<br>[[Hewlêr]]<br> [[Wêne:Slemanijpg.jpg|border|115px|Silêmanî|Silêmanî]]<br>[[Silêmanî]]<br> ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Rêz]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Bajar]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Parêzgeh]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Nifûs]] ! rowspan=11 | [[Wêne:Bajarê Duhokê.jpg|border|115px|Dihok]]<br>[[Dihok]]<br> [[Wêne:Ranya-Rekar.jpg|border|115px|Ranye]]<br>[[Ranye]]<br> |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Hewlêr]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 1.400.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 || align=left | '''[[Silêmanî]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] ||725.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Dihok]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 350.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Ranye]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 200.836 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Zaxo]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 190.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Şeqlawe]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 124.628 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Helebce]]''' || [[Helebce (parêzgeh)]] || 120.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Rewandiz]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 102.399 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Çemçemal]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 100.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Koye]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 100.000 |- |}<noinclude> [[Kategorî:Şablonên Kurdistanê|{{PAGENAME}}]] </noinclude> p3zd4co1lrc0ngstnrppsjikromffik 2004557 2004556 2026-04-26T21:17:22Z Ghybu 9854 2004557 wikitext text/x-wiki {| style="background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; clear:both; text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-size:1.2em; font-weight:bold" |10 bajar û navçeyên mezin ku aliyê Herêma Kurdistanê têne birêvebirin. |- !rowspan=23 width:150|<br> [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|border|115px|Hewlêr]]<br>[[Hewlêr]]<br> [[Wêne:Slemanijpg.jpg|border|115px|Silêmanî|Silêmanî]]<br>[[Silêmanî]]<br> ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Rêz]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Bajar]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Parêzgeh]] ! align=center style="background:#f5f5f5;" | [[Nifûs]] ! rowspan=11 | [[Wêne:Bajarê Duhokê.jpg|border|115px|Dihok]]<br>[[Dihok]]<br> [[Wêne:Ranya-Rekar.jpg|border|115px|Ranye]]<br>[[Ranye]]<br> |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[Hewlêr]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 1.400.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 || align=left | '''[[Silêmanî]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] ||725.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[Dihok]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 350.000 || |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[Ranye]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 200.836 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | '''[[Zaxo]]''' || [[Dihok (parêzgeh)]] || 190.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[Şeqlawe]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 124.628 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | '''[[Helebce]]''' || [[Helebce (parêzgeh)]] || 120.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[Rewandiz]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 102.399 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | '''[[Çemçemal]]''' || [[Silêmanî (parêzgeh)]] || 100.000 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[Koye]]''' || [[Hewlêr (parêzgeh)]] || 100.000 |- |}<noinclude> [[Kategorî:Şablon (Kurdistan)|{{PAGENAME}}]] </noinclude> izyvc136mph6rufkq0it50jrjpaddbk Gotûbêja şablonê:Bajarên Herêma Kurdistanê 11 316224 2004550 2003523 2026-04-26T21:01:32Z Ghybu 9854 /* Sererastkirina şablonê */ Bersiv 2004550 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sererastkirina şablonê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] kêmasiyeke din jî li vir e. Li ser gotara [[Herêma Kurdistanê]] sernavê beşa Ziman, nivîsa ziman li kêleka çepê şablonê derdikeve. Şablona çepê paqij bike jî sererast nake. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 20 nîsan 2026 (UTC) :{{çêbû}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:01, 26 nîsan 2026 (UTC) 0mbmhlsqzl87jm6cjhb0pxn48ru1n6a 2004551 2004550 2026-04-26T21:08:02Z Penaber49 39672 /* Sererastkirina şablonê */ Bersiv 2004551 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Sererastkirina şablonê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] kêmasiyeke din jî li vir e. Li ser gotara [[Herêma Kurdistanê]] sernavê beşa Ziman, nivîsa ziman li kêleka çepê şablonê derdikeve. Şablona çepê paqij bike jî sererast nake. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:05, 20 nîsan 2026 (UTC) :{{çêbû}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 21:01, 26 nîsan 2026 (UTC) ::Spas [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:08, 26 nîsan 2026 (UTC) qf9nvqowux7edqyxgoia1inbgrdyl4x Gotûbêja şablonê:Wikidata image 11 316225 2004543 2003525 2026-04-26T20:42:00Z Ghybu 9854 /* Edit request: Update Template:Wikidata image to close null operation loop */ Bersiv 2004543 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Edit request: Update Template:Wikidata_image to close null operation loop == ''(Apologies for posting in English)'' Hello everyone, This is a notice regarding this Template that is used in many pages. The template contains operations that have no output; despite having no result, the operation is still processed. As this Template is used on millions of pages across the Wikimedia Projects, this creates a significant but unnecessary additional load on Wikimedia servers: we would like to reduce this. '''// The change //''' Currently, the template performs a series of functions, some of which have no output (known as a null operation loop). These functions can be removed without changing or harming the template’s functionality. '''// What you need to do //''' Please update the local template code of Template:Wikidata_image with this version we have created, available here: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Template_Optimisation#Suggested_Change|Suggested edit for Template:Wikidata_image]], and it is also pasted below, for you convenience: <syntaxhighlight lang=lua> {{ #if:{{NAMESPACE}}|| {{ #if:{{{1|}}} | | {{ #if:{{{2|}}} | | {{ #if:{{#property:P18}} | [[Category:No local image but image on Wikidata]] | }} }} }} }}<noinclude> {{doc}} </noinclude> </syntaxhighlight> '''Note:''' The '''<nowiki>[[Category:No local image but image on Wikidata]]</nowiki>''' name is often locally translated, please check what is in the previous version and replace if needed. Let me know if you have any questions about this change or need assistance to make the edit. Thank you for your help! – [[Bikarhêner:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Danny Benjafield (WMDE)|gotûbêj]]) 08:35, 20 nîsan 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 08:38, 20 nîsan 2026 (UTC) ::{{silav|Penaber49}} {{çêbû}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu|gotûbêj]]) 20:42, 26 nîsan 2026 (UTC) epx9v42j0ktp40cjo5fn31f42be1it8 Giravên Keybanû Elizabeth 0 316251 2004485 2004439 2026-04-26T13:42:40Z Kurê Acemî 105128 2004485 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: Queen Elizabeth Islands, bî [[Zimanê fransî|fransî]] ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elizabeth II|Giravên]] [[Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth| ]] k1pmdq8fsv10envaje94vaj0wg6oxbt 2004486 2004485 2026-04-26T13:42:53Z Kurê Acemî 105128 2004486 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Giravên Keybanû Elizabeth''' (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: Queen Elizabeth Islands, bi [[Zimanê fransî|fransî]]: ''Îles de la Reine-Élisabeth'') komek giravan e ku herî bakurî ya Arktîka Kanadayê ne û di nav komgirava Arktîk a Kanadayê de cih digirin. Ew di navbera Nunavut û Herêma Bakur-rojavayê Kanadayê de dabeş bûne. Giravên Keybanû Elizabeth bi qasî 14%ê rûyê seholên cîhanê yên seholên çiyayî û seholên qapê (bi derxistina qeşayên hundurîn û seholên qeraxê yên Grînlenda û Antarktîkê) dihewînin. Giravên başûr bi navê '''Giravên Parry''' an jî '''Komgirava Parry''' têne binavkirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elizabeth II|Giravên]] [[Kategorî:Giravên Keybanû Elizabeth| ]] td3xn384bomy0e315xdp448jahq2020 Ravekên kurdî 0 316253 2004508 2004420 2026-04-26T18:07:24Z MikaelF 935 2004508 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} p03awj24ptx404r617cyiufonrypo6t 2004515 2004508 2026-04-26T19:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, --{{Bêkategorî}}, Destpêkê standard kir.) 2004515 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi vebestekan an bê vebestekan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi vebestek û bê vebestek) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bipeywir û bikar in. == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} pngbyztvut6vl2rj5rx2un84oxi6ojs 2004560 2004515 2026-04-26T22:19:52Z Kawarizgar1 149118 2004560 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi îzafeyan an bê îzafeyan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi îzafe û bê îzafe) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bikar in. == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} ivyhfgtwx8fa7fr7fguvgs2mjqtbhek 2004561 2004560 2026-04-26T22:31:49Z Kawarizgar1 149118 2004561 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi îzafeyan an bê îzafeyan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi îzafe û bê îzafe) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bikar in. {|class=wikitable !Ravekên bîzafe |- |Çûk'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Bilbil'''ê''' sor |- |Sal'''a''' din |Roj'''a''' germ |Xebat'''a''' nû |- |Mirov'''ên''' hişmend |Kar'''ên''' bêhempa |Bajar'''ên''' mezin |} == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} eimfbek71prgshyuducexk6n4mnsuoi 2004562 2004561 2026-04-26T22:36:00Z Kawarizgar1 149118 2004562 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi îzafeyan an bê îzafeyan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi îzafe û bê îzafe) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bikar in. {|class=wikitable !Ravekên bîzafe |- | -ê (nêrî) |Çûk'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Bilbil'''ê''' sor |- | -a (mêyî) |Sal'''a''' din |Roj'''a''' germ |Xebat'''a''' nû |- | -ên (hejmarpir) |Mirov'''ên''' hişmend |Kar'''ên''' bêhempa |Bajar'''ên''' mezin |} == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} mjj8yhbjq9fui96s77xq0irbvy6wtt7 2004563 2004562 2026-04-26T22:40:56Z Kawarizgar1 149118 2004563 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi îzafeyan an bê îzafeyan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi îzafe û bê îzafe) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bikar in. {|class=wikitable !Ravekên bîzafe |- | -ê (nêrî) |Çûk'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Bilbil'''ê''' sor |- | -a (mêyî) |Sal'''a''' din |Roj'''a''' germ |Xebat'''a''' nû |- | -ên (hejmarpir) |Mirov'''ên''' hişmend |Kar'''ên''' bêhempa |Bajar'''ên''' mezin |} {|class=wikitable !Ravekên bêîzafe |- |"kurdî xweş ziman e" = zimanê xweş | ciwanmêr = mêrê ciwan | xweşmêr = mêrê xweş | sorgul = gula sor |- |} == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} 0j4cufdyoxzk52efhmi9qy3vx82ctgd 2004564 2004563 2026-04-26T22:42:04Z Kawarizgar1 149118 2004564 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi îzafeyan an bê îzafeyan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi îzafe û bê îzafe) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bikar in. {|class=wikitable !Ravekên bîzafe |- | -ê (nêrî) |Çûk'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Bilbil'''ê''' sor |- | -a (mêyî) |Sal'''a''' din |Roj'''a''' germ |Xebat'''a''' nû |- | -ên (hejmarpir) |Mirov'''ên''' hişmend |Kar'''ên''' bêhempa |Bajar'''ên''' mezin |} {|class=wikitable !Ravekên bêîzafe |- |"kurdî xweş ziman e" = zimanê xweş | ciwanmêr = mêrê ciwan | xweşmêr = mêrê xweş | sorgul = gula sor |- |} îzafe veanîn di zimanên îranî de paşê peyda bûye. == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} km76loul60jispnjumkiyaevo1hr45u 2004565 2004564 2026-04-26T22:44:32Z Kawarizgar1 149118 2004565 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi îzafeyan an bê îzafeyan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi îzafe û bê îzafe) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bikar in. {|class=wikitable !Ravekên bîzafe |- | -ê (nêrî) |Çûk'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Bilbil'''ê''' sor |- | -a (mêyî) |Sal'''a''' din |Roj'''a''' germ |Xebat'''a''' nû |- | -ên (hejmarpir) |Mirov'''ên''' hişmend |Kar'''ên''' bêhempa |Bajar'''ên''' mezin |} {|class=wikitable !Ravekên bêîzafe |- |"kurdî xweş ziman e" = zimanê xweş | ciwanmêr = mêrê ciwan | xweşmêr = mêrê xweş | sorgul = gula sor |- |} îzafe veanîn di zimanên îranî de paşê peyda bûye Berê tunebû awayê bê-îzafe û bi-îzafe hatine parastin.Lê awayê bê-îzafe bi awayê peyv saz kirinê hatine fehm kirin. Mirov ji ber farsîyê kurdîyê bi tenê bi-îzafe dizanin. Du cureyên ravekên hevalnavî : Gula sor > sorgul Peyva sorgulê me saz nekir di dîwana Cizirîyî de jî heye.Ji bandora zimanên biyanî jî nîne îzafe ji xwe berê tunebû. Mînak Bi Avestayî -he dibêjin (A)he puthra = kurê A-yî . (puthra = hevreha "pis"ê , th = s) Ev -he û -s ya engilizî hevreh in lê niha bi me nemaye. Mêrê ciwan > ciwanmêr Roja nû > nûroj (newroz) Mêrê xweş > xweşmêr Bi kar anînên îrojane : Kurdî xweş ziman e (zimanê xweş) Tu ecêb mirov î (mirovê ecêb) Her du awa jî xwezayî û kurdî ne lê zimanî wiha peywir daye ku awayên bê-îzafe peyv in. Gava ku ravekên hevalnavî peyv dibin ser bi dawîyê dawî bi serîyê diguherin == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} awwqawzi47tcthhvwty70w8px8rzwm3 2004566 2004565 2026-04-26T22:45:49Z Kawarizgar1 149118 2004566 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Bê çavkanî ye.}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Mijara rêzimanê ku peyvên din bi gel peyvên din ji aliyê watezaniyê ve û bi îzafeyan an bê îzafeyan vedibestînin. Bi kurdî her du awayê ravekan (bi îzafe û bê îzafe) hem di nivîsê de hem bi awayê axaftinê bikar in. {|class=wikitable !Ravekên bîzafe |- | -ê (nêrî) |Çûk'''ê''' reş |Baz'''ê''' zîrek |Bilbil'''ê''' sor |- | -a (mêyî) |Sal'''a''' din |Roj'''a''' germ |Xebat'''a''' nû |- | -ên (hejmarpir) |Mirov'''ên''' hişmend |Kar'''ên''' bêhempa |Bajar'''ên''' mezin |} {|class=wikitable !Ravekên bêîzafe |- |"kurdî xweş ziman e" = zimanê xweş | ciwanmêr = mêrê ciwan | xweşmêr = mêrê xweş | sorgul = gula sor |- |} îzafe veanîn di zimanên îranî de paşê peyda bûye Berê tunebû awayê bê-îzafe û bi-îzafe hatine parastin.Lê awayê bê-îzafe bi awayê peyv saz kirinê hatine fehm kirin. Mirov ji ber farsîyê kurdîyê bi tenê bi-îzafe dizanin. Du cureyên ravekên hevalnavî : Gula sor > sorgul Peyva sorgulê me saz nekir di dîwana Cizirîyî de jî heye.Ji bandora zimanên biyanî jî nîne îzafe berê tunebû. Mînak Bi Avestayî -he dibêjin (A)he puthra = kurê A-yî . (puthra = hevreha "pis"ê , th = s) Ev -he û -s ya engilizî hevreh in lê niha bi me nemaye. Mêrê ciwan > ciwanmêr Roja nû > nûroj (newroz) Mêrê xweş > xweşmêr Bi kar anînên îrojane : Kurdî xweş ziman e (zimanê xweş) Tu ecêb mirov î (mirovê ecêb) Ev heman tişt in (tiştê heman) Her du awa jî xwezayî û kurdî ne lê zimanî wiha peywir daye ku awayên bê-îzafe peyv in. Gava ku ravekên hevalnavî peyv dibin ser bi dawîyê dawî bi serîyê diguherin == Etîmolojîya ravekên kurmancî == Ku hewramî çavkanîya parastîya ravekan hilbijartaya bi gel hendaze kirinê: Bi Hewramî peyvên mêyî -e û peyvên pirhejmar ê digirin (hem nav hem jî hevalnav) Azad (nêr) (azad) Azade (mê) (azad) Azadê (pir) (azad) Gul = nêrî Gule = mêyî Gulê = pir Gava ku peyvên mêyî bi e yê bi dawî dibin ev dibin ê Ji hevalnavan ra : Gulî sûr (gulê sor) Guley sûre (gula sor) Gulê sûrê  (gulên sor) Ravekên ku bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bû : Ku me hewramî çavkanîya parastîya ravekan bibijarta bi gel evê -î ji asûnên ravekên hevalnavî ra -û ji asûnên ravekên peywendiyê ra ne. Bi xwe vebestinên mêyî , nêrî û pirî tunin. Ev girêk+vebestek in. Bi kurmancîya nika -eya mêyî û -êya pirîyê nemane. Bi pêşbînî ravekên peywendiyê û hevalnavan bi ranav bûnê bi kurmanciya kevn ewsan bûn: Peyv+hevalnav+peywendî+vehatin = Qelema yewnanîyê bêzayend dipejrînim ji mînakan ra: Qeleme+î sore+û rizgar+î Qelem+î sor+û rizgar+î Qelemê+î sorê+û rizgar+î Pêşî [peyv+hn+hn+hn...] paşê [hn+pw+pw+pw...+vehatin] rêz dibin. [peyv+pw+hn] tu car rêz nabin. Bê vehatin jî peywendî bi dawî nabin. Diyar e ku ev bû e+î > ey> ê Î > ê bû an jî awayê kevntir ê bû ev mêyî û nêrî ji ber guherînê mîna yek ravekê bûne ku ji ber ranav ketinê -a hatiye bikaranîn ku ev bi cudayî ji peywendiyan ra bû. Gava ku ê-ya pirîyê çûye hişmendîya zimanî ji veanîna hevalnavan ra awayê vehatîyê -an hilbijartiye ku ev di klasîkên kurmancîyê de mînak di Bateyî û Cizirîyî de dîyar dibin. Lê piştî ku ranav ketina ravekan awayên bi du ravekan ji alîyê hişmendîyê hatiye hilbijartin. Beriya ku evê hişmendiyê rûda ravek bi pêşbînî ewsan bûn: Qelemê sora rizgarî = qelem mêyî Qelemê sorê rizgarî = qelem nêrî Qelemê sorê rizgarî = qelem pir hişmendîyê -an hilbijart : qelemê soranê rizgarî Bi kurmancîya kevn bi pêşbînî ewsan bûn paşê hişmendîyê ev hilbijartin: Qelema sor a rizgarî Qelemê sor ê rizgarî Qelemên sor ên rizgarî Li pey peywendî û hevalnavî bûnê cuda ye. Bi awayê peywendîyên zincirî: mêyî : -a -a -a -a... nêrî : -ê -ê -ê -ê ... pir : -ên -ên -ên ên ... Bi awayê hevalnavîyên zincirî : mêyî : -a -e -e -e... nêrî : -ê -î -î -î pir : (bi tenê): -ên zincirî: -ê -anê -anê -anê peywendî û hevalnavî ger bi hev ra bibin : mêyî -a -a -e -e nêrî -ê -ê -ê -î -î -î pir ên ên ê anê anê Bi xwedanî Gulû min (gulê min) Gulew min (gula min) Gulêw min (gulên min) Bi kurmancî -a , -ê , -ên naguherin lê bi hewramî li pey xwedanî û hevalnavan diguherin. Gulû min , îzafe/girê -û ye Bi awayê mêyî -e hatiye Gule-w min bûye. Anku ev û > w bûye ji ber ku e tîpeka biawaz e. Anku -ew bi xwe îzafe/girê nîne. Û her wiha -ê ji pirhejmarîyê ra bû dîsa neguheriye gulê-w min bûye. Dîsa ev w = û ye. Anku bi hewramî xwedanî -û digirin  -û , -ew , êw bi xwe îzafe nînin. E û ê parçeyeka peyvê ye îzafe bi tenê bi -û ye. Bi awayê hevalnavî Gulî sûr bûye , me ji vira zanî ku bi hevalnavî îzafe -î ye. Bi awayê mêyî guley sûre bûye. Gule= peyv e , ev y= î ye. Anku guley = gul+e+î sûr+e ye. Bi awayê pirhejmarî gulê sorê bûye diyar e ku ji bandora ê-yê -y ketiye. Anku ev gulêy sûrê ye. Bi gel encamê : xwedanî = Gulû min = gul+û min gulew min = gule+û min gulêw min = gulê+û min hevalnavî= gulî sûr = gul+î sûr guley sûre = gule+î sûre gulê sûrê = gulê+î sûrê Xwedanî = û Hevalnavî = î Bi xwe -û , -ew , -êw  ; -î , -ey ... e , ê ... ê îzafe nînin Bi Zazakî : Xwedanî : vilê min vila min vilê min/vilên min/vilanê min hevalnavî: vilo sûr (gulê sor) vila sûre (gula sor) vilê sûrî (gulên sor) anê/anî > bûye ên a>ê pir in Şivanî got > şivên got Gotina Ercanî > Gotina Ercên Baranî xwar > barên xwar Bi Soranî -anî ye. Hewrêyanî min = hevalên min Ku me li Melayê Bateyî binihêrtaya dohtên çak ên qureyş negotiye dohtê çakanê qureyş gotiye Em dizanîn ku dot=keç e , diviya -a bigirta lê -ê girtiye. Ji vira diyar e ku ev bi -ê ya hewramî û zazakî yê ra hevreh e. Bi awayê din tu rê tune ku peyvên mêyî -ê bigirin. Bi Kurmancî di ravekên zincirî de a = -e ne ê = -î ne Ev jî rûdinin bi awayê hewramî ra cilê sorî dirêjî kevn ku cil mêyî bûya cila sore dirêje kevn dibin anku -ê , -î , -î ... û -a , -e , -e dibin Me ji hewramîyê zanî ku bi xwe îzafeyên mêyî û nêrî û pirhejmarî tunin. Ev peyv+îzafe ne. Awayê guherînê: -a = -ew'a hewramîyê bû ew > a bû n ew jî bi xwe e+û ye. -ê = guherteyeka -î yê ye -û bi kurmancî tune awayê ez radimim û > i > ø bû anku tunebû paşê -ê'yê cih girt. Ji ber ku bi şêxbizinî -i îzafe ye. Anku her du cihên î û û-yê -ê girt. e jî bi awayê ew> a bû. Pirhejmarî jî bi du awayan hebû -ê û -ên lê piştre -ê yekjimar hat fehm kirin û bi tenê -ên  ma == Çavkanî == {{Çavkanî}} 18tbsa7461fp3fw4du7ira26e9dqgxh Kategorî:Malbata Yale 14 316255 2004453 2026-04-26T12:59:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004453 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004454 2004453 2026-04-26T13:01:56Z Avestaboy 34898 2004454 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî]] bx8gp6tnlcp73fwr3z1q5ps7waawk9l 2004455 2004454 2026-04-26T13:02:12Z Avestaboy 34898 2004455 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên wêlsî]] fezeza7pmjbq5pgklgzgkbotju5mqf0 2004456 2004455 2026-04-26T13:03:25Z Avestaboy 34898 2004456 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Yale]] gho7o8o3t9bca1mz77fl64o1dnc5t9f Kategorî:Malbata Sullivan (Keyaniya Yekbûyî) 14 316256 2004457 2026-04-26T13:05:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004457 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004459 2004457 2026-04-26T13:07:10Z Avestaboy 34898 2004459 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Malbatên wêlsî]] cbu5wmvbhmqwcakiwdc8lwqimxrdpbm 2004460 2004459 2026-04-26T13:07:38Z Avestaboy 34898 2004460 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Sullivan]] 76vok3j7kwug0q5i8umzfdgv5r9tprg Kategorî:Malbata Salusbury 14 316257 2004461 2026-04-26T13:14:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004461 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004462 2004461 2026-04-26T13:15:01Z Avestaboy 34898 2004462 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî]] bx8gp6tnlcp73fwr3z1q5ps7waawk9l 2004465 2004462 2026-04-26T13:16:19Z Avestaboy 34898 2004465 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên îngilîzî]] [[Kategorî:Malbatên wêlsî]] 1691vjufcswejz3czi3jjh163be77uq 2004466 2004465 2026-04-26T13:18:29Z Avestaboy 34898 2004466 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Salusbury]] [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Salusbury]] 51fd1jevz1f90tjkcxe8bao3andpnuu Kategorî:Malbata Lloyd George 14 316258 2004469 2026-04-26T13:22:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004469 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004470 2004469 2026-04-26T13:23:00Z Avestaboy 34898 2004470 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên wêlsî]] fezeza7pmjbq5pgklgzgkbotju5mqf0 2004471 2004470 2026-04-26T13:23:40Z Avestaboy 34898 2004471 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî]] bx8gp6tnlcp73fwr3z1q5ps7waawk9l 2004472 2004471 2026-04-26T13:23:54Z Avestaboy 34898 2004472 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên wêlsî]] fezeza7pmjbq5pgklgzgkbotju5mqf0 2004473 2004472 2026-04-26T13:24:50Z Avestaboy 34898 2004473 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên wêlsî| Lloyd George]] 038gnpbrqrxx833bjurcp44pew26yfv 2004474 2004473 2026-04-26T13:25:04Z Avestaboy 34898 2004474 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Lloyd George]] 1oxmlxxypcrzupij7odwm0ux4o1b35u Kategorî:Malbata Rolls 14 316259 2004475 2026-04-26T13:27:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004475 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004476 2004475 2026-04-26T13:30:39Z Avestaboy 34898 2004476 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Rolls]] oe9k60aonvtas16evafa1javnp1zrxd 2004477 2004476 2026-04-26T13:30:50Z Avestaboy 34898 2004477 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Rolls]] jelrh6qxduphs2ztvinyidszuxi9xd8 2004505 2004477 2026-04-26T14:53:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004505 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên îngilîzî]] [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Rolls]] 9vr0v5e9y4ydzehxh9qn17xpp8m9t7p Kategorî:Malbata Cecil 14 316260 2004478 2026-04-26T13:32:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004478 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004479 2004478 2026-04-26T13:34:18Z Avestaboy 34898 2004479 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Cecil]] 7sxdla9100a1k1a5g9km8sx4o9ucxtv 2004480 2004479 2026-04-26T13:35:51Z Avestaboy 34898 2004480 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Cecil]] [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Cecil]] 8hu7dt2le4y8d5z4ocedksg3mi83t7v Kategorî:Malbata Herbert 14 316261 2004481 2026-04-26T13:37:29Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Herbert]]" hat çêkirin 2004481 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Herbert]] ntbvpfvbfc0hb31jsperh60ooswz28w 2004482 2004481 2026-04-26T13:37:41Z Avestaboy 34898 2004482 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Herbert]] 6r1sxdynmo73jppia5csgjs7nhf5rtx 2004483 2004482 2026-04-26T13:39:27Z Avestaboy 34898 2004483 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Herbert]] [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Herbert]] 431tz6fbhsmpfnat7q3twrtvvd57lh6 2004506 2004483 2026-04-26T15:32:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2004506 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Herbert]] [[Kategorî:Malbatên wêlsî|Herbert]] shcpidbuqige4hicfc81rmhw6b4p78o Kategorî:Malbata Doyle 14 316262 2004484 2026-04-26T13:41:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004484 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004487 2004484 2026-04-26T13:42:55Z Avestaboy 34898 2004487 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Doyle]] tsfq5oxne2zng26t8kc1iovxmvallt0 2004488 2004487 2026-04-26T13:43:28Z Avestaboy 34898 2004488 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Doyle]] [[Kategorî:Malbatên skotlendî|Doyle]] 92wout9cuv4tu6wp762rqfmcvqt3mlx 2004490 2004488 2026-04-26T13:44:30Z Avestaboy 34898 2004490 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên îngilîzî|Doyle]] [[Kategorî:Malbatên îrlendî|Doyle]] [[Kategorî:Malbatên skotlendî|Doyle]] bo26osoz90rqz5nqxgs01jjb5u1lxns Kategorî:Malbatên îrlendî 14 316263 2004491 2026-04-26T13:45:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004491 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004492 2004491 2026-04-26T13:47:08Z Avestaboy 34898 2004492 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbatên brîtanî]] pjv5h2dhfntwmondpxpvmjsbkdbx1za 2004493 2004492 2026-04-26T13:48:30Z Avestaboy 34898 2004493 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbat li gorî neteweyan]] pqgckipdzs3oa42p6o11zm55vmtqd73 2004494 2004493 2026-04-26T13:49:32Z Avestaboy 34898 2004494 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Malbat li gorî neteweyan|îrlendî]] buv7l1wajfigbkhiqu5giv4h0327nrx Kategorî:Malbata Talebanî 14 316264 2004499 2026-04-26T13:58:01Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004499 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004500 2004499 2026-04-26T14:15:40Z Avestaboy 34898 2004500 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên kurdî]] 836n1v8hwp6ugixp873d13phi2foszt 2004501 2004500 2026-04-26T14:17:32Z Avestaboy 34898 2004501 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Malbatên kurdî|Talebanî]] nsayhfwbcor3v8pmilhp3aagbur3d9b Bûyera Şemzînan 0 316265 2004523 2026-04-26T20:30:46Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Bûyera Şemzînan]] weke [[Bûyera Şemzînanê]] guhart 2004523 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bûyera Şemzînanê]] oljhv3drco04bo3wbrh8zm8o60phfmv Gotûbêj:Bûyera Şemzînan 1 316266 2004525 2026-04-26T20:30:46Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Bûyera Şemzînan]] weke [[Gotûbêj:Bûyera Şemzînanê]] guhart 2004525 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Bûyera Şemzînanê]] 9btyc8ltovmc9xgl9gj21b8yyzi8udb Dizê Hotzenplotz 0 316267 2004594 2026-04-27T09:05:40Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1347129634|The Robber Hotzenplotz]]" hatiye çêkirin 2004594 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004595 2004594 2026-04-27T09:06:02Z Kurê Acemî 105128 2004595 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2004596 2004595 2026-04-27T09:07:40Z Kurê Acemî 105128 2004596 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz e7fsiiybgct9jc0kj6oywzbpwcqznsp 2004597 2004596 2026-04-27T09:07:57Z Kurê Acemî 105128 2004597 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku qs6abu8e52e3e9nibluh6g2l8s04rj5 2004598 2004597 2026-04-27T09:09:04Z Kurê Acemî 105128 2004598 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan pc42a623xz3n94pt0yzn2gkpsvm8fo2 2004599 2004598 2026-04-27T09:09:47Z Kurê Acemî 105128 2004599 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) h947v3f7pbagv77zwfgji58059ujftw 2004600 2004599 2026-04-27T09:10:03Z Kurê Acemî 105128 2004600 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. bttduyuiqgardpld77mj6m0yyjys3ze 2004603 2004600 2026-04-27T09:25:28Z Kurê Acemî 105128 2004603 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, nrynv5b1zru5qci025fvcas3f4vn8ow 2004604 2004603 2026-04-27T09:25:52Z Kurê Acemî 105128 2004604 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên pfysnpcto3qwbhhnib7ohcq8m0sfo89 2004605 2004604 2026-04-27T09:26:34Z Kurê Acemî 105128 2004605 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên Kasperl û Seppel e l75e8vsws0uzryvcmk9a5rqn4sjtwfj 2004606 2004605 2026-04-27T09:26:46Z Kurê Acemî 105128 2004606 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e q3xa8sch9s2uhj6ia82tz3gwrgfwi37 2004607 2004606 2026-04-27T09:27:27Z Kurê Acemî 105128 2004607 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. k09vjg4etekdwhoagf3gsa0zhoj8tnn 2004608 2004607 2026-04-27T09:27:46Z Kurê Acemî 105128 2004608 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem mhewd3aj1fuxmsgeyitpgjag7sot2vq 2004609 2004608 2026-04-27T09:28:27Z Kurê Acemî 105128 2004609 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* kztim3rcqei6ie4aqsri6gq85v9c7qw 2004610 2004609 2026-04-27T09:28:48Z Kurê Acemî 105128 2004610 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. emv7h5w2veq7015ujqigds3yzwpbnbh 2004611 2004610 2026-04-27T09:29:25Z Kurê Acemî 105128 2004611 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên 94zapanigk9e6utwd0nwb5wvk3lxz4y 2004612 2004611 2026-04-27T09:29:35Z Kurê Acemî 105128 2004612 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê duc2r2jb9l6h2e09n06oar7f86ps2o4 2004613 2004612 2026-04-27T09:37:49Z Kurê Acemî 105128 2004613 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de au5nwvyissx9pupxb6n78b2n7xmz1un 2004614 2004613 2026-04-27T09:38:52Z Kurê Acemî 105128 2004614 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. apm1tbcujehpk7ux7h8bkuc9uv3lysk 2004615 2004614 2026-04-27T09:39:12Z Kurê Acemî 105128 2004615 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de qdlf3vut38l01w2lqtq4e9h7kmhbof1 2004616 2004615 2026-04-27T09:39:30Z Kurê Acemî 105128 2004616 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, kywynzkmnc87s0snyia80fbbvx641f8 2004617 2004616 2026-04-27T09:40:23Z Kurê Acemî 105128 2004617 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê* 5rzqxg50ie1kve21r7ewl8vkwkxbai0 2004618 2004617 2026-04-27T09:41:04Z Kurê Acemî 105128 2004618 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, fj7mgj572qz0wc0p6o4qtsg33b6mobm 2004619 2004618 2026-04-27T09:41:21Z Kurê Acemî 105128 2004619 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê gd5gzq8mm9schsmom5k3a9xhvvq5g32 2004620 2004619 2026-04-27T09:41:43Z Kurê Acemî 105128 2004620 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler g598cbg1twymxed7qk088gxwxrvo4qo 2004621 2004620 2026-04-27T09:42:59Z Kurê Acemî 105128 2004621 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch aumbhe8j8mhjihtpdmfei4870g8wzv4 2004622 2004621 2026-04-27T09:43:25Z Kurê Acemî 105128 2004622 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha l1muo5h5mo4okng4tqo8wlrl5jxghmf 2004623 2004622 2026-04-27T09:44:53Z Kurê Acemî 105128 2004623 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. popyhwqoariz7qaufqrlebtie3w2w0r 2004624 2004623 2026-04-27T09:45:11Z Kurê Acemî 105128 2004624 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == qc3m8w6i4xya9uqpp9544ouwuggf3zp 2004625 2004624 2026-04-27T09:46:08Z Kurê Acemî 105128 2004625 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin weşandin: nz1wgefznrx54euppifg9cxkmj6ya4n 2004635 2004625 2026-04-27T10:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2004635 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin weşandin: jjkb2wtld57md5ot7lfuu5fpgoqdvur 2004642 2004635 2026-04-27T10:55:57Z Kurê Acemî 105128 2004642 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin: * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 99pt4kj3gydxezpr67w6opy9bd6jlex 2004643 2004642 2026-04-27T10:56:35Z Kurê Acemî 105128 2004643 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 toakh2uiqcwa5wlx7j42hx0jx0hdpxk 2004644 2004643 2026-04-27T10:56:49Z Kurê Acemî 105128 2004644 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == no3biq3udxxemdjrqoxkbje68c3q9le 2004645 2004644 2026-04-27T10:57:04Z Kurê Acemî 105128 2004645 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} n7brnw0hm8d96fyrz3c7efj7mrnxyzb 2004646 2004645 2026-04-27T10:57:28Z Kurê Acemî 105128 2004646 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Dizê Hotzenplotz karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pirtûkên almanî]] 9p0kvw74nho3un2y2whw4ezpnnl1q30 2004647 2004646 2026-04-27T10:58:01Z Kurê Acemî 105128 2004647 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Dizê Hotzenplotz (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: Der Räuber Hotzenplotz) karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pirtûkên almanî]] 9dh02y6ha38tm5g5vu8fhvnb5c7igm9 2004648 2004647 2026-04-27T10:58:11Z Kurê Acemî 105128 2004648 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} Dizê Hotzenplotz (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: '''Der Räuber Hotzenplotz''') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pirtûkên almanî]] 2zlm0dhycn0n9o22y42fjnug0u2n3ji 2004649 2004648 2026-04-27T10:58:33Z Kurê Acemî 105128 2004649 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Dizê Hotzenplotz''' (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: '''Der Räuber Hotzenplotz''') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pirtûkên almanî]] 89mkfhu932asl6dszj4cs4xxa2jx9gn 2004650 2004649 2026-04-27T10:58:46Z Kurê Acemî 105128 2004650 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Dizê Hotzenplotz''' (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Der Räuber Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pirtûkên almanî]] p3qt8unx4elh3khj4t3orejke2awygb 2004651 2004650 2026-04-27T10:59:02Z Kurê Acemî 105128 2004651 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Dizê Hotzenplotz''' (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Der Räuber Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pirtûkên almanî]] 5j4cb7w1srlhkgpljzhjxgw69pf10e4 2004652 2004651 2026-04-27T10:59:29Z Kurê Acemî 105128 2004652 wikitext text/x-wiki '''Dizê Hotzenplotz''' (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Der Räuber Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Pirtûkên almanî]] 9p7cfnktgdo73ota7hcn3qwslv893t2 2004659 2004652 2026-04-27T11:12:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Binê standard kir.) 2004659 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Dizê Hotzenplotz''' (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Der Räuber Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin. == Weşanên wê == Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}</ref> * ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7. * ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1. * ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0. * ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3 == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Pirtûkên almanî]] bfuj6yz2vlywtwdobgfjyucwroihaz4 Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê 14 316268 2004664 2026-04-27T11:22:14Z Penaber49 39672 Rûpel bi "[[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Kurdistan]]" hat çêkirin 2004664 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Kurdistan]] 63gacnq752ti8elnadc43nxxvpjcqo4