Urûk

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Urûk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1000</id>
    <revision>
      <id>2004696</id>
      <parentid>1921936</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="886" sha1="qtzwh0qcducq0or985tlf4sau09aark" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
}}
'''Urûk''' an '''Ûrûk''' (bi sumerî: ''Unug'') bajarek li welatê [[Sumer]]ê bû. [[Gilgameş]] Keyê Urukê bû. Xwedawenda Urukê [[Înanna]] (Îştar) bû. Navê Urûkê di Incîlê de Erex e û Sumerî jêre Unug dibêjin. Uruk, li ber firatê dimêne. Di deme xwe de, weke bajar-welatekî mezin û bi nav û deng bûya. Heta deme Babîilîyan jî, bi navê xwe re jîya ya. Tê gotin ku Xwûdayê urukê yê mezin [[Anu]] bûya.

Bajerê Urukê, demeka dirêk jîya ya. Li gorî ku tê gotin, weke bajarekî antîkî ê dema sumerîyan jî bûya.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}

[[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Gilgamêş (destan)]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Nivîsa mîxî]]
[[Kategorî:Urûk| ]]</text>
      <sha1>qtzwh0qcducq0or985tlf4sau09aark</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mîtanî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2302</id>
    <revision>
      <id>2004672</id>
      <parentid>2004665</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2004672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49141" sha1="fdxey89183vs4ncxtqrjrzjyl3puph1" xml:space="preserve">[[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de]]
'''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin.

Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}&lt;/ref&gt; Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav=&quot;The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period,&quot; in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}&lt;/ref&gt;

Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye.

== Etîmolojî ==
=== Navên &quot;Mîtannî&quot;/&quot;Mîttanî&quot; ===
Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê &quot;serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}&lt;/ref&gt; Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî &quot;Mittani&quot; (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê &quot;Mîtannî&quot; hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;von2022&quot;/&gt;
=== Navê &quot;Xanîgalbat&quot; ===
Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav=&quot;The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period,&quot; in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt; Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}&lt;/ref&gt; Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}&lt;/ref&gt; Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa &quot;padîşahê hûriyan&quot; dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê &quot;hûrî&quot; wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê &quot;padîşahê Mîtanî&quot; bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}&lt;/ref&gt;

Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa &quot;dijminê hûrî&quot; dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya &quot;salnameyên Ḫattušili I&quot; de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}&lt;/ref&gt;

Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên &quot;𒄩𒉡 ha-nu,&quot; &quot;nanu&quot; an &quot;hana&quot; ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka &quot;𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫&quot; &quot;URUKUR Ḫa-nu AN.TA,&quot; &quot;bajarên Hanuya Jorîn&quot; rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe.

Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar &quot;𒃲 gal&quot; û forma wê ya alternatîv &quot;𒆗 gal9&quot; in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku &quot;gal&quot;, ku di zimanê sumerî de tê wateya &quot;mezin&quot;, şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo &quot;rab&quot; a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; &quot;Ḫani-Rabbat&quot; nîşan dide ku tê wateya &quot;Haniyê Mezin&quot;. J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina &quot;gal&quot; a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi &quot;gal9&quot; ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran.

Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a &quot;Hani-Rabbat&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
[[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]]
Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin.

Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê &quot;MIL&quot; an jî &quot;MILAN&quot; hatine binavkirin.&lt;ref&gt;http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;

Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}&lt;/ref&gt;

Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn.
=== Keyaniya destpêkê ===
[[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]]
Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}&lt;/ref&gt;

Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin.

Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa &quot;Keyê Hûriyan&quot; dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide).

Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji &quot;welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}&lt;/ref&gt; hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&amp;dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&amp;pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt; Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}&lt;/ref&gt;

Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}&lt;/ref&gt; Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}&lt;/ref&gt; Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}&lt;/ref&gt;

=== Piştî keyaniyê ===
Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}&lt;/ref&gt;

Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}&lt;/ref&gt; Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}&lt;/ref&gt;

== Koka keyaniyê ==
[[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]]
Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.&lt;ref name=&quot;CotticelliKurras2023&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}&lt;/ref&gt; Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}&lt;/ref&gt; û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî &quot;bi yekdengî&quot; tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.&lt;ref name=&quot;CotticelliKurras2023&quot; /&gt; Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}&lt;/ref&gt;

Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beckwith2009&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Beckwith2009&quot;/&gt;

== Rêveber û civak ==
=== Malbata keyaniyê ===
Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.&lt;ref name=&quot;von2022&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}&lt;/ref&gt;

Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;von2022&quot; /&gt; Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.&lt;ref name=&quot;von2022&quot; /&gt; Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye.

=== Rêveberî ===
[[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]]
Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in.

Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji &quot;keyên mezin&quot; (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.&lt;ref name=&quot;Pruzsinszky2007&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}&lt;/ref&gt;

Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn.

Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.&lt;ref name=&quot;Pruzsinszky2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;von2022&quot;/&gt;
==== Kronolojî ====
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12
PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20
AlignBars = justify

DateFormat = yyyy
Period = from:-1500 till:-1250
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500
ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250

Colors =
  id:canvas      value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:PA   value:red
  id:GP   value:green
  id:eon    value:rgb(1,0.7,1)   # light purple

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
  barset:Rulers

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:Rulers

  from: -1500 till: -1490 color:PA text:&quot;[[Kirta]]&quot;
  from: -1490 till: -1470 color:PA text:&quot;[[Shuttarna I]]&quot;
  from: -1470 till: -1450 color:PA text:&quot;[[Baratarna]]&quot;
  from: -1450 till: -1440 color:PA text:&quot;[[Parshatatar]]&quot;
  from: -1440 till: -1410 color:PA text:&quot;[[Shaushtatar]]&quot;
  from: -1410 till: -1400 color:PA text:&quot;[[Artatama I]]&quot;
  from: -1400 till: -1385 color:PA text:&quot;[[Shuttarna II]]&quot;
  from: -1385 till: -1380 color:PA text:&quot;[[Artashumara]]&quot;
  from: -1380 till: -1350 color:PA text:&quot;[[Tushratta]]&quot;
  from: -1351 till: -1350 color:PA text:&quot;[[Artatama II]]
  from: -1350 till: -1348 color:PA text:&quot;[[Shuttarna III]]&quot;
  from: -1350 till: -1320 color:PA text:&quot;[[Shattiwaza]]&quot;
  from: -1320 till: -1300 color:PA text:&quot;[[Shattuara I]]&quot;
  from: -1300 till: -1280 color:PA text:&quot;[[Wasashatta]]&quot;
  from: -1280 till: -1270 color:PA text:&quot;[[Shattuara II]]&quot;
  barset:skip
&lt;/timeline&gt;

=== Hêza bergirî ===
Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.&lt;ref name=&quot;Abrahami2022&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}&lt;/ref&gt;

Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.&lt;ref name=&quot;Abrahami2022&quot; /&gt;
=== Çînên civakî ===
Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê &quot;ajokarên wesayîtan&quot; hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî &quot;esilzade&quot; ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, &quot;xebatkarê kar an leşkerî&quot; jî têne bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}&lt;/ref&gt;

Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe.

== Arkelojî ==
Têgeheke bi navê &quot;serdema tarî&quot; heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê &quot;veguherîn&quot; dibîne ku dikare wekê &quot;Serdema Bronzê ya Dereng 0&quot; were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}&lt;/ref&gt;

Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e.
=== Mezopotamyaya jorîn ===
Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin.
==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ====
[[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên
qesra Mîtaniyan li Brakê]]
Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&amp;E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}&lt;/ref&gt; Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê &quot;bajarekî qiraliyetê&quot; ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}&lt;/ref&gt;

Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa &quot;qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}&lt;/ref&gt;

==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ====
Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}&lt;/ref&gt; Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}&lt;/ref&gt; Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}&lt;/ref&gt; Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}&lt;/ref&gt;
==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ====
Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.&lt;ref name=&quot;AY2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}&lt;/ref&gt; Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê &quot;navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin.&quot;&lt;ref name=&quot;AY2021&quot; /&gt;
== Keyên mîtanî ==
Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine.
{| class=&quot;nowraplinks&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; rules=&quot;all&quot; style=&quot;background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse&quot;
|- bgcolor=&quot;#F6E6AE&quot;
! Key !! Serdem !! Nîşe
|-
| Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng.
|-
| [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be
|-
| [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye&lt;ref&gt;Jankowska, N. B.. &quot;11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe&quot;. Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260&lt;/ref&gt;
|-
| [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta
|-
| Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I
|-
| [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê
|-
| Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê
|-
| Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê
|-
| [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re
|-
| [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} ||
|-
| [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt
|-
| [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I
|-
| [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê
|-
| [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê
|-
| [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn
|-
| [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} ||
|-
| [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara
|-
| [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî
|}

== Mijarên têkildar ==
* [[Karduniaş]]
* [[Xanîgalbat]]
* [[Waşşûkanî]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Arkeolojî]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hurî]]
[[Kategorî:Mîtanî| ]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]]</text>
      <sha1>fdxey89183vs4ncxtqrjrzjyl3puph1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Günter Grass</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3249</id>
    <revision>
      <id>2004837</id>
      <parentid>1762780</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5159" sha1="jv6gtsx4qq0trav8qxk917cov66rypd" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| sernavê_wêne       = Grass di sala 2006an de
}}
'''Günter Wilhelm Grass''' (jdb. [[16ê çiriya pêşîn]] [[1927]]a li [[Danzig]] − m.[[13ê nîsanê|13ê nîsana]] [[2015]] Lübeck, [[Almanya]]) nivîskarê [[alman]] bû. Di sala [[1999]]ê [[Xelata Nobelê ya Wêjeyê]] wergirt.

== Jiyana wî ==
=== Jêder û malbata wî ===
Günter Grass kurê bazirganekî tiştên xwarinê ku protestan bû û katolîkeke ku bi eslê xwe kaşûbî bû û zarokatiya xwe li Gdanskê di nav mercên netewandî de derbas kir. Dêûbav li navçeya [[Langfuhr]] a Gdańsk (îro: [[Wrzeszcz]]) xwedîyên firoşgeheke berhemên kolonyal bû.

Bi bandora diya xwe ya katolîk, Grass di ciwaniya xwe de, di nav tiştên din de, wekî lawê gorîgehê xebitî.

Di destpêkê de ji [[Ciwanên Hîtler]] ne tam dilxwaz bû,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.tagesspiegel.de/zeitung/wer-ist-guenter-grass/739946.html |sernav=''Wer ist Günter Grass?'' |paşnav=Jürgs |pêşnav=Michael }}&lt;/ref&gt; ew di 17 saliya xwe de di sala 1944an de bi dilxwazî ​​beşdarî [[Wehrmacht]]ê bû - li gorî gotinên wî, da ku ji pihêtiyên malbata xwe bireve.

=== Cîwanî û leşkerî ===
[[Wêne:Günter Grass POW record.jpg|thumb|Beşek ji dosyaya girtiyên şerê ya Günter Grass]]

Piştî ku wekî alîkarê hêza hewayî û di Karûbarê Karê Împeratorê de xebitî, ew di 10ê mijdara 1944an de di 17 saliya xwe de wekî barkêş ji bo [[10emîn Loda Tankan a SS Frundsberg]] ya [[Waffen SS]]ê hate gazî kirin.

Piştî ku ew di 20ê nîsana 1945an de li nêzî Sprembergê birîndar bû, Grass di 8ê gulana 1945an de li nêzî Marienbadê hate girtin û heya 24ê nîsana 1946an di dîlgirtina amerîkî de bû.

Dema ku ew hat girtin, Grass xwe wekî endamê Waffen-SSê destnîşan kir, lê ev veşartî di jînenîgariyên xwe yên ku heya sala 2006an hatine weşandin.Li wir her tim dihat gotin ku ew di sala 1944an de bûye alîkarê dijî balafiran û paşê wek leşkerê tankê hatiye şandin Wehrmachtê. Grass di berhema xwe ''Beim Häuten der Zwiebel'' de , eşkere kir ku ew bi dilxwazî ​​beşdarî Wehrmachtê bû û piştre di 17 saliya xwe de ji bo Waffen-SSê hate şandin.

Ji çiriya pêşîn a 2014an vir ve, [[Mala Günter]] li [[Lübeck]]ê jî wekî beşek ji pêşangeha daîmî &quot;Grass wekî leşker&quot; nîşan dide.Di nav tiştên din de, rêwîtiya Loda SS Tankan a ku Grass tê de bû, her wiha dosyaya dîlgirtinê û wêneyên wî yên cîwaniyê di dema şer ên di sala 1944an de bi ûnîformê Xizmeta Karker a Împeratoriyê têne pêşkêş kirin . Camekanek rûpelên destnivîsa orîjînal a ''Beim Häuten der Zwiebel'' nîşan didin , ew pêvajoya nivîsandinê eşkere dikin. Nivîsên rojnivîsa [[Klaus Wagenbach]] ji sala 1963an nîşan didin ku Grass wê demê jê re gotibû ku ew berê endamê Waffen-SSê bû.

=== Berhem ===
* Trilojî a Danzig
** a''Beim Häuten der Zwiebel'' enîşan d
** tz und Maus= Pisîk û eşkere 19kin)
** Hundejahre segên salan (1963)
* Örtlich betäubt = benca cihînî(1969)
* Aus dem Tagebuch einer Schnecke=Meyxaneyek ji pirtûka rojane (1972)
* Der Butt=masiyê pehnik (1979)
* Das Treffen in Telgte= Hevdîtina li Telgtê (1979)
* Kopfgeburten oder Die Deutschen sterben aus= Zayîna seriyan an Elmandimirin (1980)
* Die Rättin= Xilt (1986)
* Ein weites Feld= Zeviyekî dûr (1995)
* Mein Jahrhunder= Sedsala mint (1999)
* Im Krebsgang= rêgeha Penceşêr(2002)
* Letzte Tänze= dîlana dawî (2003)

=== Drama ===
* Die bösen Köche=Xwarinçêkerên xerab. Drama. (1956)
* Onkel,Onkel= Apo, Apo. Yariyek bi 4 fayîla ye. (1958)

=== Lyrik = Helbest ===
* Gleisdreieck = şivîl a sêçik(1960)
* Die Vorzüge der Windhühner= pêşengiya mirîşkên ba. helbest, Pexşan û xêzkêşan.
* Fundsachen des Nichtlesers= Heyokên dîtî ên nexwêner Helbestên kurt û xêzkêşan

=== Ên dîtir ===
* Widerstand lernen=fêrî berxwedanê bibin. Axaftinên siyasî 1980-1983. (1984)
* Zunge zeigen=ziman nîşan bidin. Bîranînên rojane bi xêz kêşanê (1988)

== Xelatên wergirtî ==
Ji bilî ko xelata Nobel a Literatur, Grass pir xelatên bi nirx ên din wergirtine ji wan:
* 1965 Grass xelat a Büchnerpreis= Xelat a pirtûka li ser karê xwe ê helbest û pexşan bi navê &quot; worin er kühn= ji kîve ev Dilbazî“xedarî“, ko jiyana me bi tundî rexne dike.&quot;
* 1967 Grass xelata Carl-von-Ossietzky-Medaille wergirt.
* 1994 akadîmiya Bavariya a ciwaniya huner xelata mezin a toreyê da Günter Grass=Großen Literaturpreis.
* 1995 Grass Hermann-Kesten-Medaille wergirt, û di sala pey re xelata Thomas-Mann a bajarê Lübeck wergirt.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
* [[Tengezarê Marînî]]

== Girêdanên derve ==
* [http://www.tirbespi.com/kurdi/werger/tengezar/gunter1.htm Çend helbestên Günter Grass] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040821015624/http://tirbespi.com/kurdi/werger/tengezar/gunter1.htm |date=2004-08-21 }}

{{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
[[Kategorî:Mirin 2015]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]]</text>
      <sha1>jv6gtsx4qq0trav8qxk917cov66rypd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Japon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4847</id>
    <revision>
      <id>2004743</id>
      <parentid>1992735</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IAMO The Makhnovist</username>
        <id>45673</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110972" sha1="k1x0ik18qumvx7qmrx9ccot5aan219n" xml:space="preserve">{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Japon'''{{Efn|An '''Japonya'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=220 }}&lt;/ref&gt; an '''Japan'''&lt;ref&gt;D. Îzolî, Ferhenga kurdî-tirkî-kurdî: Japan, xelkê Japanê.&lt;/ref&gt; an jî '''Yaban'''}} (bi [[Zimanê japonî|japonî]]: 日本, ''Nihon'' an jî ''Nippon'', navê fermî 日本国, ''Nihon-koku'' an jî '' Nippon-koku''), welatekî giravî yê li rojhilatê [[Asya]]yê ye. Japon li [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] li beravên bakurê rojhilatê parzemîna Asyayê ye ku li rojava bi [[Deryaya Japanê|Deryaya Japonê]] ve hatiye dorpêçkirin û li bakur jî ji aliyê [[Deryaya Oxotskê]] ve hatiye dorpêçkirin ku li başûr heta [[Deryaya Çîna Rojhilat|Deryaya Çînê ya Rojhilat]] berdewam dike. [[Komgirava Japonî|Komgirav]] ên japonî ji çar giravên mezin ên sereke yên ji axa sereke û ji 14.121 giravên biçûk pêk hatiye. Japon ji 47 parêzgehên îdarî û heşt herêmên kevneşopî pêk tê û li dora ji %75 ê ji erdê welat çiyayî û bi daristanên giran e ku çandinî û nifûsa welat li deverên bajarî yên li deştên peravên rojhilat kom bûye. Japon bi nifûsa xwe ya nêzîkî 123 milyon kesan di sala 2026an de bûye 11em welatê herî qelebalix ê cîhanê ye. [[Tokyo]] paytext û bajarê herî mezin ê welat e.

Yekem dîroka niştecihvanên komgiravan ku hatiye zanîn vedigere serdema paleolîtîka jorîn, destpêka paleolîtîka japonî ku ev dîrok ji nêzîkî 36.000 salên {{bz}} vedigere. Di navbera sedsalên 4 û 6an de, padîşahiyên giravê li Nara û paşê jî li Heian-kyō di bin serweriya împeratorekî de hatin yek kirin. Ji sedsala 12an vir be desthilatdariya rastîn ji aliyê arîstokratên leşkerî yên wekê şogun û axayên feodal ên bi navê ''daimyō'' ve dihat girtin û ji aliyê esilzadeyên şervan ên bi navê samûrayî ve dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Spafford |pêşnav=David |tarîx=2014 |sernav=Emperor and Shogun, Pope and King: The Development of Japan's Warrior Aristocracy |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/DIA43493624 |kovar=Bulletin of the Detroit Institute of Arts |cild=88 |hejmar=1-4 |rr=10–19 |doi=10.1086/DIA43493624 |issn=0011-9636 }}&lt;/ref&gt; Piştê serweriya şogûnatên Kamakura û Ashikaga û sedsalek ji dewletên şerker, Japon di sala 1600an de ji aliyê şogûnatê Tokugawa ve hatiye yekkirin ku welat bi polîtîkayeke îzolekirî birêve biriye. Di sala 1853an de floteke amerîkî Japon neçar kiriye ku dest bi bazirganiya bi rojava bike ku ev yek bûye sedema dawiya şogûnatê û vegerandina hêza împeratoriya di sala 1868an de.

Di serdema Meiji de, Japon pîşesazîbûn, nûjenbûn, mîlîtarîzma bilez û kolonyalîzma derveyî welat pêk aniye. Hêzên japon di sala 1910an de [[Nîvgirava Korêyê|Koreyê]] beşdarê axa xwe dike piştê çend salan, di sala 1937an de jî [[Çîn]]ê dagir kiriye û di sala 1941an de jî bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û hêzên kolonî yên ewropî şer daye destpêkirin ku bi vî awayî wekî hêzek mîhwerê tevlî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] bûye.

Piştî ku Japon di Şerê Pasîfîkê de têk çûye û bombebarana atomî ya [[Hîroşîma]] û [[Nagasaki]]yê ku ji aliyê Amerîkayê ve pêk hatiye, Japon di sala 1945an de radest dibe û dikeve bin dagirkeriya hevpeymanên dijber. Di dehsalên piştre de mezinbûneke bilez a aborî bidestxistiye û bûye yek ji hevalbendên sereke yên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkayê]] yên ne-[[NATO]]. Ji hilweşîna balona bihayê mal û milkên japonî ya di destpêka salên 1990î de welat serdemeke dirêj a bêçalakiya aborî derbas kiriye ku wekê dehsalên winda hatiye binavkirin.

Japon monarşiyeke destûrî ye û li welat qanûndanînek du-odeyî heye ku wekê parêzvanên neteweyî hatiye zanîn. Welat bi berfirehî wekê hêzek mezin hatiye hesibandin û yekane endamê asyayî ya [[G7]] e û yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê ye lê artêşê bi destûrî mafê xwe yê ragihandina şer berdaye. Japon welatekî pêşketî ye ku li gorî GDP ya nomînal yek ji aboriyên herî mezin ên cîhanê ye ku di pîşesaziyên otomatîv, [[elektronîk]] û robotîkê de yek ji welatên pêşengên cîhanê ye û di heman demê de beşdarîyên xwe yên girîng di zanist û teknolojîyê de berdewam dike. Welat yek ji wan welatan e ku xwedî temenê jiyanê yê herî bilind ên li cîhanê ye lê belê nifûs welat her ku kêm dibe. [[Çanda japonî]] li çaraliyê cîhanê bi awayeke baş tê nas kirin, bi taybetî çanda welat a populer ku di anîmasyon, huner, çîrokên, xwarin, mod, fîlm, muzîk, televîzyon û lîstikên vîdyoyê de ne li cîhanê tê naskirin.

== Bêjenasî ==
Di zimanê japonî de navê Japon bi kanjiya 日本 tê nivîsandin û wekê ''Nihon'' an ''Nippon'' hatiye bilêvkirin.&lt;ref name=&quot;Schreiber2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2019/11/26/language/nihon-nippon-japan/ |sernav=You say 'Nihon,' I say 'Nippon,' or let's call the whole thing 'Japan'? |malper=The Japan Times |tarîx=2019-11-26 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en |paşnav=Schreiber |pêşnav=Mark }}&lt;/ref&gt; Berî ku zimanê 日本 di destpêka sedsala 8an de were pejirandin, welat li [[Çîn]]ê wekê ''Wa'' (倭, hatiye binavkirin li Japonê jî li dora sala 757an de ev wekê 和 hatiye guhertin) û li Japonê jî bi navê ''Yamato'' hatiye naskirin.&lt;ref name=&quot;Carr1992&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Carr |pêşnav=M. |tarîx=1992-03-01 |sernav=Wa Wa Lexicography |url=https://academic.oup.com/ijl/article-lookup/doi/10.1093/ijl/5.1.1 |kovar=International Journal of Lexicography |ziman=en |cild=5 |hejmar=1 |rr=1–31 |doi=10.1093/ijl/5.1.1 |issn=0950-3846 }}&lt;/ref&gt; Nippon, xwendina resen a çînî-japonî ya karakteran, ji bo bikaranîna fermî hatiye qebûlkirin ku di nav de li ser diravên japonê û pûlên posteyê hatiye bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Schreiber2019&quot;/&gt; ''Nihon'' bi gelemperî di axaftina rojane de tê bikar anîn û guhertinên di fonolojiya japonî yê di serdema Edo de nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Carr1992&quot;/&gt; Tîpên 日本 tê wateya 'çavkaniya rojê' ku ev têgeh li welatên li deverên rojavayî ya herêmê bi gelemperî wekê &quot;welatê rojê ya ku bilind dibe&quot; hatiye bikaranîn.&lt;ref name=&quot;Schreiber2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Japanese kingship |paşnav=Piggott |pêşnav=Joan R. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8047-2832-4 |cih=Stanford, Calif }}&lt;/ref&gt;

Navê &quot;Japon&quot; li ser bilêvkirina çînî ya Min an Wu ya 日本 hatiye çêkirin û bi rêya bazirganiya destpêkê ketiye nav zimanên ewropî.&lt;ref name=&quot;Batchelor2014&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=London: The Selden Map and the Making of a Global City, 1549–1689 |paşnav=Batchelor |pêşnav=Robert K. |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2014-01-06 |isbn=978-0-226-08079-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=giZnAgAAQBAJ&amp;pg=PAPA79 }}&lt;/ref&gt; Di sedsala 13an de, Marco Polo bilêvkirina tîpên çînî di zimanê mandarînî ya destpêkê de wekê Cipangu tomar kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Cipangu's landlocked isles {{!}} The Japan Times |url=https://www.japantimes.co.jp/life/2008/07/27/general/cipangus-landlocked-isles |roja-gihiştinê=2026-02-26 |xebat=The Japan Times |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Navê kevin ê malayî yê Japon, ''Japang'' an ''Japun'' bû ku ji zaravayekî çînî ya peravê başûr hatiye deynkirin û ev peyv ji aliyê bazirganên portûgalî ve ku li başûrê rojhilatê Asyayê bihîstin e û di destpêka sedsala 16an de peyva Japon anîne [[Ewropa]]yê. Yekem guhertoya navê bi îngilîzî di pirtûkek ku di sala 1577an de hatiye weşandin de hatiye dîtin ku tê de nav di wergera nameyek [[Zimanê portûgalî|portûgalî]] ya sala 1565an de wekê ''Giapan'' hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Batchelor2014&quot;/&gt;

== Dîrok ==
=== Pêşdîrok û dîroka klasîk ===
[[Wêne:Emperor Jimmu.jpg|thumb|Împeratorê efsanewî Jimmu (武天皇 Jinmu-tennō)]]
Mirovên nûjen nêzîkî 38.000 sal berê (36.000 {{bz}}) gihîştine Japonê ku destpêka paleolîtîka japonî nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kondo |pêşnav=Y. |paşnav2=Takeshita |pêşnav2=Y. |paşnav3=Watanabe |pêşnav3=T. |paşnav4=Seki |pêşnav4=M. |paşnav5=Nojiri-ko Excavation Research Group |tarîx=2018-04-01 |sernav=Geology and Quaternary environments of the Tategahana Paleolithic site in Nojiri-ko (Lake Nojiri), Nagano, central Japan |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618217300307 |kovar=Quaternary International |series=Japanese Quaternary Studies 2 (Part III) |cild=471 |rr=385–395 |doi=10.1016/j.quaint.2017.12.012 |issn=1040-6182 }}&lt;/ref&gt; Li dora sala 14.500 {{bz}} (destpêka serdema Jōmon), çandeke nîv-rûniştvanî ya nêçîrvan-berhevkar a ji serdema mezolîtîk heta serdema neolîtîk e ku bi jiyana di avahiyên di bin erdê de û bi çandiniya sereke ve hatiye diyar kirin, derketiye holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Jomon of Japan |paşnav=Habu |pêşnav=Junko |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004-07-29 |isbn=978-0-521-77670-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vGnAbTyTynsC&amp;pg=PA43 }}&lt;/ref&gt; Kelûpelên ji gilê yên vê serdemê di nav kevintirîn mînakên seramîkê yên mayî de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/jomon-culture-ca-10500-ca-300-b-c |sernav=Jōmon Culture (ca. 10,500–ca. 300 B.C.) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2002-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}&lt;/ref&gt; Gelê Yayoi yê ku bi zimanê japonî diaxivin ji nîvgirava Koreyê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Wade |pêşnav=Nicholas |sernav=Language Study Casts New Light on Japanese Origins |url=https://www.nytimes.com/2011/05/04/science/04language.html |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Vovin |pêşnav=Alexander |tarîx=2017-09-26 |sernav=Origins of the Japanese Language |url=https://oxfordre.com/linguistics/view/10.1093/acrefore/9780199384655.001.0001/acrefore-9780199384655-e-277 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Linguistics |weşanger=Oxford University Press |doi=10.1093/acrefore/9780199384655.013.277 |isbn=978-0-19-938465-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Watanabe2019&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Watanabe |pêşnav=Yusuke |paşnav2=Naka |pêşnav2=Izumi |paşnav3=Khor |pêşnav3=Seik-Soon |paşnav4=Sawai |pêşnav4=Hiromi |paşnav5=Hitomi |pêşnav5=Yuki |paşnav6=Tokunaga |pêşnav6=Katsushi |paşnav7=Ohashi |pêşnav7=Jun |tarîx=2019-06-17 |sernav=Analysis of whole Y-chromosome sequences reveals the Japanese population history in the Jomon period |url=https://www.nature.com/articles/s41598-019-44473-z |kovar=Scientific Reports |ziman=en |cild=9 |hejmar=1 |rr=8556 |doi=10.1038/s41598-019-44473-z |issn=2045-2322 |pmc=6572846 |pmid=31209235 }}&lt;/ref&gt; derbarê girava japonî bûne û bi gelê Jōmon re tevlihev bûne.&lt;ref name=&quot;Watanabe2019&quot;/&gt; Serdema Yayoi şahidiya danasîna pratîkên nûjen ên wekê çandiniya birincê şil ên ji [[Çîn]] û Koreyê û şêwazek nû ya seramîkê û metalurjiyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html |sernav=日本人はるかな旅展 |malper=www.kahaku.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-26 |roja-arşîvê=2011-04-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110430010530/http://www.kahaku.go.jp/special/past/japanese/ipix/5/5-25.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Art2002&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/yayoi-culture-ca-4th-century-b-c-3rd-century-a-d |sernav=Yayoi Culture (ca. 300 B.C.–300 A.D.) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2002-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-26 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Art2002&quot;/&gt; Li gorî evsaneyê, împerator Jimmu (nifşê amaterasu) di sala 660 berî zayînê de li Japonê padîşahiyekê damezrandiye ku rê li ber rêzeke împeratorî ya berdewam vekiriye.&lt;ref name=&quot;Hendry2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Understanding Japanese society |paşnav=Hendry |pêşnav=Joy |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-1-136-27918-8 |çap= |cih=London New York |kesên-din=Sebastien Penmellen Boret |series=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series }}&lt;/ref&gt;

Japon cara yekem di dîroka nivîskî de di pirtûka Han a çînî de ku di sala 111 {{pz}} de temam bûye, hatiye nivîsandin û li wir Japon wekê welateke sed padîşahiyên piçûk hatiye ravekirin. Piştî sedsalek pirtûka Wei tomar kiriye ku padîşahiya Yamataî (dibe ku behsa Yamato bike) piraniya van padîşahiyan yek kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |paşnav=Henshall |pêşnav=Kenneth |weşanger=Springer |tarîx=2012-04-17 |isbn=978-0-230-34662-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hendry2013&quot;/&gt; Budîzm di sala 552an de ji Baekje (padîşahtiyeke koreyî) hatiye Japonê lê pêşketina budîzma japonî bi giranî ji aliyê Çînê ve bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Japan |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |isbn=978-0-521-22352-2 |cih=Cambridge, UK ; New York |paşnavê-edîtor=Hall |pêşnavê-edîtor=John Whitney }}&lt;/ref&gt; Tevî berxwedana destpêkê, budîzm ji aliyê çîna serdest ve ku di nav de kesayetiyên mîna Prens Shōtoku ve hatiye pêşve xistin û di destpêka serdema Asuka (592–710) de pejirandineke berfireh bi dest xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Japanese Experience: A Short History of Japan |paşnav=Beasley |pêşnav=W. G. |weşanger=University of California Press |tarîx=2000-08-31 |isbn=978-0-520-22560-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9AivK7yMICgC&amp;pg=PA42 }}&lt;/ref&gt;

Di sala 645an de hikûmeta bi serokatiya qiral Naka no Ōe û Fujiwara no Kamatari Reformên Taika yên berfireh pêşxistine û bicih anîne. Ev Reform bi reforma axê dest pê kiriye ku li ser bingeha raman û felsefeyên konfuçyûsî yên ji Çînê bû.&lt;ref name=&quot;Totman2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Japan |paşnav=Totman |pêşnav=Conrad D. |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2004 |isbn=978-1-4051-2359-4 |çap=2 |cih=Malden, Mass |series=The Blackwell history of the world }}&lt;/ref&gt; Wî ferman daye ku hemî erdên li Japonê were neteweyîkirin, bi awayekî wekhev di navbera cotkaran de werin belavkirin û tomarên malbatan wekê bingeha pergaleke bacê ya nû werin çêkirin.&lt;ref name=&quot;Totman2004&quot; /&gt; Armanca rastîn a reforman ew bû ku navendîbûnek mezintirîn çêbikin û hêza dadgeha împeratoriyê zêde bikin ku ew jî li ser bingeha rêveberiya hikûmî ya Çînê bû. Ji bo fêrbûna nivîsandin, siyaset, huner û dînên çînî, nûner û xwendekaran şandine Çînê.&lt;ref name=&quot;Totman2004&quot; /&gt;

Şerê Jinshin ê sala 672an, pevçûneke xwînî di navbera prens Ōama û biraziyê wî prens Ōtomo de, bûye katalîzatoreke girîng ê ji bo reformên îdarî yên din.&lt;ref name=&quot;Totman2014&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan: History of Japan |paşnav=Totman |pêşnav=Conrad D. |weşanger=John Wiley &amp; Sons, Incorporated |tarîx=2014 |isbn=978-1-4051-2359-4 |çap=1 |cih=Newark |series=New York Academy of Sciences Series }}&lt;/ref&gt; Ev reform bi pejirandina qanûna Taihō gihîştin bilindeyê ku qanûnên heyî yek kiriye û awayê hikûmetên navendî û hikûmetên herêmî yên binî ava kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Japan. 2: 1334-1615 |paşnav=Sansom |pêşnav=George Bailey |weşanger=Stanford Univ. Press |tarîx=1986 |isbn=978-0-8047-0525-7 |cih=Stanford, Calif }}&lt;/ref&gt; Ev reformên qanûnî dewleta ritsuryō afirandiye ku sîstemek hikûmeta navendî ya bi şêwaza çînî ava kiriye ku ev hikûmet 500 sal li ser rêveberiya welat maye.&lt;ref name=&quot;Totman2004&quot;/&gt;

Serdema Nara (710–784) nîşana derketina holê ya dewleteke japonî ye ku navenda dewletê dadgeha împeratorî ya li Heijō-kyō (Nara ya îro) bû. Ev serdem bi derketina holê ya çandeke wêjeyî ya nûjen bi temamkirina Kojiki (712) û Nihon Shoki (720) û her wiha bi pêşxistina huner û avahîsaziya ku ji budîzmê îlhama xwe girtibû, hatiye taybetmendî kirin.&lt;ref name=&quot;Totman2005&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan |paşnav=Totman |pêşnav=Conrad |weşanger=Wiley |tarîx=2005-01-14 |isbn=978-1-4051-2359-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Henshall2012&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |paşnav=Henshall |pêşnav=K. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2012-04-17 |isbn=978-0-230-36918-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=p5OL-k7A4mAC&amp;pg=PT40 }}&lt;/ref&gt; Tê bawerkirin ku di salên 735-737an de ji ber nexweşiya xureyê (smallpox) heta sêyeka nifûsa Japonê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref name=&quot;Henshall2012&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History |paşnav=Hays |pêşnav=Jo N. |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-12-12 |isbn=978-1-85109-658-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=GyE8Qt-kS1kC&amp;pg=PA31 }}&lt;/ref&gt; Di sala 784an de împerator Kanmu paytext veguhestiye û di sala 794an de li Heian-kyō (Kiotoya îro) wekê paytext diyar kiriye.&lt;ref name=&quot;Henshall2012&quot;/&gt; Vê yekê destpêka serdema Heian (794–1185) nîşan daye ku di vê demê de çandeke xwemaliyên japonî derketiye holê. Çîroka Genji ya Murasaki Shikibu û gotinên sirûda neteweyî ya Japon &quot;Kimigayo&quot; di vê demê de hatine nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Totman2014&quot;/&gt;

=== Serdema feodal ===
[[Wêne:Mokoshuraiekotoba.jpg|thumb|Samûrayekî japonî di dema dagirkirina mongolan a Japonê de li keştiyeke mongolan siwar dibin ku di Mōko Shūrai Ekotoba de hatiye nîşandan (1293)]]
Serdema feodal a Japonê bi derketin û serdestiya çînek serdest a şervanên bi navê samûrayan hatiye kategorîzekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=East and Southeast Asia 2015-2016 |paşnav=Leibo |pêşnav=Steven A. |weşanger=Bloomsbury Publishing PLC |tarîx=2015-07-02 |isbn=978-1-4758-1875-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=1yX-CQAAQBAJ&amp;pg=PA99 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1185an de piştî têkçûna qebîleya Taira ku ji aliyê eşîra Minamoto ve di Şerê Genpei de hatiye têk birin, samûray Minamoto no Yoritomo li Kamakura hikûmetek leşkerî damezrandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Monarchies and Dynasties |paşnav=Middleton |pêşnav=John |weşanger=Routledge |tarîx=2015-06-01 |isbn=978-1-315-69801-4 |cih=New York |url=https://doi.org/10.4324/9781315698014 }}&lt;/ref&gt; Piştî mirina Yoritomo, eşîra Hōjō wekê cîgirên şogûn hatine ser desthilatê.&lt;ref name=&quot;Henshall2012&quot;/&gt; Dibistana Zen a [[budîzm]]a di serdema Kamakura (1185–1333) de ji Çînê hatiye anîn û di nav çîna samurayan de populer bû.&lt;ref name=&quot;Totman2005&quot;/&gt;

Şogunatiya Kamakura di salên 1274an û di sala 1281ê de êrîşên mongolan paşve kişand lê di dawiyê de ji aliyê împerator [[Go-Daigo]] ve hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Henshall2012&quot;/&gt; Go-Daigo di sala 1336an de ji aliyê Ashikaga Takauji ve hatiye têkbirin û serdema Muromachi (1336–1573) dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Traditional Japanese Literature: An Anthology, Beginnings to 1600 |paşnav=Shirane |pêşnav=Haruo |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-231-15730-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=E8qq6zhhM5kC&amp;pg=PA409 }}&lt;/ref&gt; Şogunata Ashikaga ya piştî wê nekarî serwerên şer ên feodal (daimyō) kontrol bike û di sala 1467an de şerekî navxweyî dest pê kiriye û serdema Sengoku (dewletên şer) ya sedsal a dirêj daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Japan, 1334-1615 |paşnav=Sansom |pêşnav=Sir George Bailey |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1958 |isbn=978-0-8047-0525-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0syC6L77dpAC }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 16an de, bazirganên portûgalî û mîsyonerên cezûît cara yekem gihîştin Japonê û danûstandina rasterast a bazirganî û çandî di navbera Japon û welatên rojava de dest pê kiriye.&lt;ref name=&quot;Henshall2012&quot;/&gt; [[Oda Nobunaga]] teknolojî û çekên agirîn ên ewropî bikar aniye ku gelek ''daimyō'' yên din desteser bike û bi vê yekê re xurtkirina desthilatdariya wî dest pê kiriye û wekê serdema Azuchi-Momoyama hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brown |pêşnav=Delmer M. |tarîx=1948 |sernav=The Impact of Firearms on Japanese Warfare, 1543-98 |url=https://www.jstor.org/stable/2048846 |kovar=The Far Eastern Quarterly |cild=7 |hejmar=3 |rr=236–253 |doi=10.2307/2048846 |issn=0363-6917 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dma.org/art/collection |sernav=Dallas Museum of Art |malper=dma.org |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}&lt;/ref&gt; Piştî mirina Nobunaga di sala 1582an de cîgirê wî, [[Toyotomi Hideyoshi]] di destpêka salên 1590î de neteweyê dike yek û di salên 1592 û 1597an de du caran êrîşî Koreyê kiriye û di van her du êrîşan de têk çûye.&lt;ref name=&quot;Henshall2012&quot;/&gt;

Tokugawa Ieyasu di konseya pênc rûspiyan de kurê Hideyoshi wekê wekîlê Toyotomi Hideyori cih girtiye û vê meqamê ji bo bidestxistina piştgiriya siyasî û leşkerî bi kar aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Toyotomi Hideyoshi |paşnav=Turnbull |pêşnav=Stephen |weşanger=Bloomsbury USA |tarîx=2010-07-20 |isbn=978-1-84603-960-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=x8govgAACAAJ }}&lt;/ref&gt; Dema ku şerê vekirî dest pê kiriye, Ieyasu di Şerê Sekigahara di sala 1600an de eşîrên dijberan têk biriye. Ew di sala 1603an de ji aliyê împerator [[Go-Yōzei]] ve wekê şogun hatiye erkdar kirin û li Edo ([[Tokyo]]ya îro) şogunata Tokugawa ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Şogunatê tevdîrên wekê Buke shohatto ku wekê rêziknameyeke ji bo kontrolkirina ''daimyō'' ya xweser&lt;ref name=&quot;Totman2005&quot;/&gt; û di sala 1639an de siyaseta îzoleker a ''sakoku'' (welatê girtî) ku du sedsal û nîv yekîtîya siyasî ya nerm a wekê serdema Edo (1603–1868) berdewam kiriye, girtiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Toby |pêşnav=Ronald P. |tarîx=1977 |sernav=Reopening the Question of Sakoku: Diplomacy in the Legitimation of the Tokugawa Bakufu |url=https://www.jstor.org/stable/132115 |kovar=Journal of Japanese Studies |cild=3 |hejmar=2 |rr=323–363 |doi=10.2307/132115 |issn=0095-6848 }}&lt;/ref&gt; Mezinbûna aborî ya Japon a nûjen di vê serdemê de dest pê kiriye ku di encamê de rê (''Kaidō'') û rêyên veguhastina avê û her wiha amûrên darayî yên wekê peymanên pêşerojê, bank û sîgortaya bazirganên birincê yên [[Osaka]]yê çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Origins of Japanese Trade Supremacy: Development and Technology in Asia from 1540 to the Pacific War |paşnav=Howe |pêşnav=Christopher |weşanger=Hurst |tarîx=1999 |isbn=978-1-85065-538-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=XkCRcv0iXn0C }}&lt;/ref&gt; Lêkolîna zanistên rojavayî (rangaku) bi rêya têkiliya bi herêma holendî ya li Nagasakiyê berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Serdema Edo bûye sedema derketina ''kokugaku'' (lêkolînên neteweyî), lêkolîna Japonê ye ku ji aliyê japonan ve hatiye lêkolîn kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ohtsu |pêşnav=Makoto |paşnav2=Imanari |pêşnav2=Tomio |tarîx=1999 |sernav=Chapter 3. Japanese National Values and Confucianism |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.2753/JES1097-203X270245 |kovar=Japanese Economy |ziman=en |cild=27 |hejmar=2 |rr=45–59 |doi=10.2753/JES1097-203X270245 |issn=1097-203X }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema nûjen ===
{{multiple image
 | total_width = 320
 | image1 = Meiji tenno1.jpg
 | alt1 = 
 | caption1 = Împerator Meiji 明治天皇 1852–1912
 | image2 = Japanese Empire (orthographic projection).svg
 | alt2 = 
 | caption2 = Împeratoriya Japon û bandora împeratoriyê ya sala 1942an
}}
Hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Komodore Matthew C. Perry şandiye ku Japonê bi darê zorê ji cîhana derve re veke. Sefera Perry ya di tîrmeha sala 1853an de bi çar &quot;keştiyên reş&quot; gihîştiye Ûragayê û di encamê de di meha adara sala 1854an de Peymana Kanagawayê hatiye şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A history of Japan: from Stone Age to superpower |paşnav=Henshall |pêşnav=Kenneth G. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2012 |isbn=978-0-230-36918-4 |çap=3 |cih=Basingstoke }}&lt;/ref&gt; Peymanên bi heman awayê ku paşê bi welatên din ên rojavayî re hatine şanenav kirin, krîzên aborî û siyasî bi xwe re anîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Îstifaya şogun bûye sedema Şerê Boşînê û damezrandina dewleteke navendî ku bi navê (restorasyona Meiji) împerator re yekgirtî bû.&lt;ref name=&quot;Totman2005&quot;/&gt; Bi pejirandina saziyên siyasî, dadwerî û leşkerî yên rojavayî, kabîneyê konseya taybet ava kiriye, destûra Meiji xistiye meriyetê (29ê mijdara 1890an) û parlamentoya împeratorî kom kiriye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Di serdema Meiji (1868–1912) de împeratoriya Japonê wekê dewleta herî pêşketî ya Asyayê û wekê hêzek cîhanî ya pîşesazîkirî derketiye holê ku ji bo berfirehkirina qada bandora xwe şerê leşkerî daye meşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Japan |paşnav=McCargo |pêşnav=Duncan |weşanger=Macmillan |tarîx=2000 |isbn=978-0-333-71000-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8au8QgAACAAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Totman2005&quot;/&gt; Piştî biserketinên di şerê Çîn û Japonê ya yekem (1894–1895) û Şerê Rûs û Japonê (1904–1905) de, Japon kontrola Taywan, Kore û nîvê başûrê Sakhalinê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Japanese History |paşnav=Tsutsui |pêşnav=William M. |weşanger=Blackwell |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-1690-9 |cih=Oxford |series=Blackwell companions to world history }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; bi dest xistiye û di sala 1910an de Koreyê tevlî axa xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://yris.yira.org/reviews/samantha-power-revisits-yale/ |sernav=Samantha Power Revisits Yale - The Yale Review Of International Studies |malper=yris.yira.org |tarîx=2019-10-07 |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Nifûsa Japonê ji 35 milyon ê di sala 1873an de du car zêde bûye û di sala 1935an de gihîştiye 70 milyonan û di heman demê de veguherîneke girîng ê ber bi bajarvanibûnê ve çêbûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Japan and Singapore in the World Economy: Japan's Economic Advance Into Singapore, 1870-1965 |paşnav=Shimizu |pêşnav=Hiroshi |weşanger=Routledge |tarîx=1999 |isbn=978-0-415-19236-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7k0F8YoZ6P0C |paşnav2=Hirakawa |pêşnav2=Hitoshi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Di destpêka sedsala 20an de serdemeke demokrasiya Taishō (1912–1926) pêk hatiye ku di bin siya zêdebûna berfirehbûn û leşkerîkirinê de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Pursuit of Power in Modern Japan 1825–1995 |paşnav=Tsuzuki |pêşnav=Chushichi |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2000-04-13 |isbn=978-0-19-820589-0 |url=https://academic.oup.com/book/7118 |doi=10.1093/acprof:oso/9780198205890.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ramesh2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=China's economic rise: lessons from Japan's political economy |paşnav=Ramesh |pêşnav=Santhanam |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2020 |isbn=978-3-030-49811-5 |cih=Cham }}&lt;/ref&gt; Şerê Cîhanî yê Yekem rê daye Japonê ku tevlî hêzên hevpeyman bibe ku di dawiyê de bûye sedem ku di sala 1920an de erdên alman ên li Pasîfîkê û Çînê dagir bike.&lt;ref name=&quot;Ramesh2020&quot;/&gt; Di salên 1920î de guhertinek siyasî ber bi dewletparêziyê ve, serdemek bêqanûnî ya piştî Erdheja Mezin a Tokyoyê ya 1923an, derxistina qanûnên li dijî muxalefeta siyasî û rêze hewldanên darbeyan li dijî hikumetê pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Ev pêvajo di salên 1930an de bileztir bûye û çend komên neteweperest ên radîkal derxistiye holê ku dijminatiya wan a li dijî demokrasiya lîberal û dilsoziya wan a ji bo berfirehbûna li Asyayê hevpar bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=When democracy breaks: studies in democratic erosion and collapse, from ancient Athens to the present day |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-0-19-776078-9 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Fung |pêşnavê-edîtor=Archon |series=Oxford scholarship online |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=David A. |paşnavê-edîtor3=Westad |pêşnavê-edîtor3=Odd Arne }}&lt;/ref&gt; Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Çînê kiriye û Mançûrya dagir kiriye ku ev yek bûye sedema avakirina dewleta qûkle ya Mançukuo ya di sala 1932an de ku piştî şermezarkirina dagirkeriyê ji aliyê navneteweyî ve ku di sala 1933an de hatibû şermezar kirin ku di encama vê şermezarkirinê Japon ji komeleya neteweyan vekişiya ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=LIFE |paşnav= |pêşnav= |weşanger=Time Inc |tarîx=1945-09-17 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t0kEAAAAMBAJ&amp;pg=PA109 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1936an de Japon peymana dij-komintern bi Almanyaya Nazî re şanenav kiriye û bi peymana sêalî ya sala 1940an dibe yek ji hêzên mîhwerê.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

[[Wêne:Kantaro Suzuki cabinet - June 9, 1945.jpg|thumb|Kabîneya Kantarō Suzuki ya di hezîrana 1945an de ku konseya bilind rêveberiya şer bû]]
Împeratoriya Japonê di sala 1937an de deverên din ên Çînê dagir kiriye û bûye sedema şerê Çîn û Japonê ya duyem (1937–1945).&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Wars for Asia, 1911–1949 |paşnav=Paine |pêşnav=S. C. M. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2014-10-09 |isbn=978-1-139-56087-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bAYgAwAAQBAJ&amp;pg=PA123 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1940an de împeratoriyê êrîşî [[Indoçîna Fransayê]] kiriye ku ev êrîş bûye sedem ku Dewletên Yekbûyî ambargoya petrolê dayne ser Japonê.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=No Choice But War: The United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific |paşnav=Worth |pêşnav=Roland H. |weşanger=McFarland &amp; Company |tarîx=1995 |isbn=978-0-7864-0141-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ezBnAAAAMAAJ }}&lt;/ref&gt; Di 7 û 8ê kanûna pêşîn a sala 1941ê de hêzên japonî êrîşên ji nişka ve li ser Pearl Harbor, û her wiha li ser hêzên brîtanî ya li Malaya, [[Singapûr|Sîngapûr]] û [[Hong Kong]]ê û êrîşên din pêk aniye ku bi van êrîşan re [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] li Pasîfîkê dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Introduction: |paşnav=Bailey |pêşnav=Beth |weşanger=University Press of Kansas |tarîx=2019-10-11 |rr=1–8 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctvqmp3br.3 |paşnav2=Farber |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Li seranserê deverên ku di dema şer de ji aliyê Japonê ve hatine dagirkirin ku gelek binpêkirin li dijî welatiyên herêmî hatine kirin. Di encama van êrîşan de gelek jin bi darê zorê hatine neçar kirin ku koletiya cinsî qebûl bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yōko |pêşnav=Hayashi |tarîx=1999 |sernav=Issues Surrounding the Wartime &quot;Comfort Women&quot; |url=https://www.jstor.org/stable/42800182 |kovar=Review of Japanese Culture and Society |cild=11/12 |rr=54–65 |issn=0913-4700 }}&lt;/ref&gt;

Piştî serketinên hevalbendan di çar salên pêş de ku bi dagirkirina Mançuryayê ya ji aliyê Sovyetê ve û bombebarana atomî ya [[Hîroşîma]] û [[Nagasaki|Nagasakî]] ya di sala 1945an de bi dawî bûye ku Japon radest bûnekê bê şert û merc qebûl kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Pape |pêşnav=Robert A. |tarîx=1993 |sernav=Why Japan Surrendered |url=https://www.jstor.org/stable/2539100 |kovar=International Security |cild=18 |hejmar=2 |rr=154–201 |doi=10.2307/2539100 |issn=0162-2889 }}&lt;/ref&gt; Ev şer bûye sedema mirina bi milyonan kesan ji Japonê û windakirina gelek deverên ku Japonê dagir kiribû ku di nav de deverên wekê Kore, Taywan, Karafuto û Giravên Kurîlê habûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Hevalbendan, bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî, bi milyonan koçberên japonî ji koloniyên xwe yên berê û kampên leşkerî yên li seranserê Asyayê vegerandin welatê wan û bi vî awayî Împeratoriya Japonê û bandora împeratoriyê ya li ser herêmên ku hatibû dagirkirin bi giranî ji holê rakirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=When Empire Comes Home: Repatriation and Reintegration in Postwar Japan |paşnav=Watt |pêşnav=Lori |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05598-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_F3AN6x6AQ8C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Hevalbendan dadgeha leşkerî ya navneteweyî ji bo rojhilata dûr ava kirine ku ji xeynî împerator,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/what-happened-to-emperor-hirohito |sernav=The Fate of Emperor Hirohito |malper=The National WWII Museum {{!}} New Orleans |tarîx=2020-08-26 |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; rêberên din ên japonî ji ber sûcên şer ên japonî werin darizandin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Di sala 1947an de Japon destûreke bingehîn a nû pejirandiye ku tekez li ser pratîkên lîberal û demokratîk kiriye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Dagirkirina hevpeymanan bi peymana San Fransîskoyê ku di sala 1952an de bi dawî bûye û Japon di sala 1956an de bûye endamê [[Neteweyên Yekbûyî]].&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav='52 coup plot bid to rearm Japan: CIA {{!}} The Japan Times |url=http://www.japantimes.co.jp/news/2007/03/06/national/52-coup-plot-bid-to-rearm-japan-cia/ |roja-gihiştinê=2026-02-27 |xebat=The Japan Times |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di serdema mezinbûna rekor de Japon bûye duyem aboriya herî mezin ê cîhanê ku ev yek di nîvê salên 1990î de piştî teqîna balona bihayê mal û milkan bi dawî bûye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û &quot;dehsala winda&quot; dest pê kiriye ku bûye sedema sekinandina aborî ya Japonê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Saxonhouse |pêşnav=Gary R. |paşnav2=Stern |pêşnav2=Robert M. |tarîx=2003 |sernav=The Bubble and the Lost Decade |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9701.00522 |kovar=The World Economy |ziman=en |cild=26 |hejmar=3 |rr=267–281 |doi=10.1111/1467-9701.00522 |issn=0378-5920 }}&lt;/ref&gt; Di 1ê gulana sala 2019an de, piştî destberdana dîrokî ya împerator Akihito, kurê wî Naruhito dibe împerator û serdema Reiwa dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/japan-s-reiwa-era/japan-s-emperor-thanks-country-prays-for-peace-before-abdication |sernav=Japan's emperor thanks country, prays for peace before abdication |malper=Nikkei Asia |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Japan topo en.jpg|thumb|çep|Nexşeya topografî ya Japonê]]
Japon ji 14.125 giravan pêk hatiye ku bi hev re, bi paralelekî erdnîgarî li ser peravên Pasîfîk ên Asyayê dirêj dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2023-02-16 |sernav=Japan sees its number of islands double after recount |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/16/japan-sees-its-number-of-islands-double-after-recount |roja-gihiştinê=2026-02-27 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Welat ji Deryaya Okhotskê heta Deryaya Rojhilatê Çînê bi dirêjahiya 3000 kîlometreyê ji aliyê bakurê rojhilat ve ber bi başûrê rojava ve dirêj dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Iwashita |pêşnav=Akihiro |tarîx=2011 |sernav=An Invitation to Japan's Borderlands: At the Geopolitical Edge of the Eurasian Continent |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08865655.2011.686969 |kovar=Journal of Borderlands Studies |ziman=en |cild=26 |hejmar=3 |rr=279–282 |doi=10.1080/08865655.2011.686969 |issn=0886-5655 }}&lt;/ref&gt; Pênc giravên sereke yên welat hene ku ji bakur ber bi başûr ve giravên [[Hokkaidō|Hokkaido]], [[Honşû|Honshu]], [[Shikoku]], [[Kyushu]] û girava [[Okînawa]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kuwahara |pêşnav=Sueo |tarîx=2012-06-01 |sernav=The development of small islands in Japan: An historical perspective |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S221268211200008X |kovar=Journal of Marine and Island Cultures |cild=1 |hejmar=1 |rr=38–45 |doi=10.1016/j.imic.2012.04.004 |issn=2212-6821 }}&lt;/ref&gt; Giravên [[Ryukyu]] ku girava Okînawa jî di nav de ye, zincîregirva li başûrê Kyushu ye. Giravên [[Nanpō]] jî li başûr û li rojhilatê giravên sereke yên Japon e. [[Komgirava Japonî|Giravên japonî]] bi hev re pir caran wekê arşîpela japonî (komgiravên japonî) têne zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Contemporary Japan |paşnav=McCargo |pêşnav=Duncan |weşanger=Macmillan [u.a.] |tarîx=2003 |isbn=978-0-333-71000-5 |cih=Basingstoke |series=Contemporary states and societies }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2019an vir ve rûbera axa Japonê 377.975,24 km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html |sernav=令和元年全国都道府県市区町村別面積調（１０月１日時点） {{!}} 国土地理院 |malper=www.gsi.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=ja }}&lt;/ref&gt; Japon bi dirêjahiya 29.751 kîlometreyê xwediyê şeşem xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye. Ji ber giravên xwe yên dûr û dirêj, herêma aborî ya taybet a Japonê heştem mezintirîn herêma cîhanê ye ku bi qasê 4.470.000 km² rûber vedigire.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |sernav=Japan - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210105105736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yamada |pêşnav=Yoshihiko |tarîx=2011 |sernav=Japan's New National Border Strategy and Maritime Security |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08865655.2011.686972 |kovar=Journal of Borderlands Studies |ziman=en |cild=26 |hejmar=3 |rr=357–367 |doi=10.1080/08865655.2011.686972 |issn=0886-5655 }}&lt;/ref&gt;

Arşîpela japonî ji %67 ji qadên daristanî û ji %14 jî ji qadên çandinî yê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.env.go.jp/en/nature/npr/ncj/section1.html |sernav=Nature Conservation in Japna -Section 1 |malper=www.env.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}&lt;/ref&gt; Erdê welat bi giranî asê û çiyayî ye û ji bo qadên jiyanî bi sinor e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fujimoto |pêşnav=Shouji |paşnav2=Mizuno |pêşnav2=Takayuki |paşnav3=Ohnishi |pêşnav3=Takaaki |paşnav4=Shimizu |pêşnav4=Chihiro |paşnav5=Watanabe |pêşnav5=Tsutomu |tarîx=2017-06-01 |sernav=Relationship between population density and population movement in inhabitable lands |url=https://doi.org/10.1007/s40844-016-0064-z |kovar=Evolutionary and Institutional Economics Review |ziman=en |cild=14 |hejmar=1 |rr=117–130 |doi=10.1007/s40844-016-0064-z |issn=2188-2096 }}&lt;/ref&gt; Ji ber vê yekê, herêmên guncaw ên jiyanê, bi taybetî li deverên peravê, xwedî rêjeya giran a nifûsa zêde ye ku Japon welatê 40em e ku xwedî nifûsa giran a li serê km² ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.statisticstimes.com/demographics/countries-by-population-density.php |sernav=Countries by population density 2025 - StatisticsTimes.com |malper=www.statisticstimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}&lt;/ref&gt; Honshu xwediyê rêjeya giran a nifûsê ya herî bilind e ku ev rêje 450 kes/km² ye û di heman demê de Hokkaido jî xwedî rêjeya giran a nifûsê ya ya herî nizm e ku ev rêje li gorî daneyên sala 2016an 64.5 kes/km² bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.soumu.go.jp/main_sosiki/jichi_gyousei/c-gyousei/daityo/index.html |sernav=総務省｜住基ネット |malper=総務省 |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=ja }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2014an vir ve bi qasî ji %0,5ê tevahiya rûbera Japonê erdên ji nû ve hatine çandin (umetatechi) e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Hua |pêşnav=Yang |tarîx=2014 |sernav=Legal Regulation of Land Reclamation in China's Coastal Areas |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08920753.2013.865008 |kovar=Coastal Management |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=59–79 |doi=10.1080/08920753.2013.865008 |issn=0892-0753 }}&lt;/ref&gt; Gola Biwa golek kevnar e û mezintirîn gola ava şirîn a welat e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Tabata |pêşnav=Ryoichi |paşnav2=Kakioka |pêşnav2=Ryo |paşnav3=Tominaga |pêşnav3=Koji |paşnav4=Komiya |pêşnav4=Takefumi |paşnav5=Watanabe |pêşnav5=Katsutoshi |tarîx=2016 |sernav=Phylogeny and historical demography of endemic fishes in Lake Biwa: the ancient lake as a promoter of evolution and diversification of freshwater fishes in western Japan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ece3.2070 |kovar=Ecology and Evolution |ziman=en |cild=6 |hejmar=8 |rr=2601–2623 |doi=10.1002/ece3.2070 |issn=2045-7758 |pmc=4798153 |pmid=27066244 }}&lt;/ref&gt;

Japonya ji ber ku li ser [[Çembera Agir a Pasîfîkê]] (an Xeleka Agir a Pasîfîkê) ye ku deverekî erdhejî ya zêde ye ku li welat gelek caran tsûnamî û teqînên volkanî pêk tên.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livescience.com/30226-japan-tectonics-explosive-geology-ring-of-fire-110314.html |sernav=Japan's Explosive Geology Explained |malper=Live Science |tarîx=2011-03-14 |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en |paşnav=updated |pêşnav=Brett Israel last }}&lt;/ref&gt; Li gorî [[Endeksa Xetere ya Cîhanê]] ya 2016an, Japon xwediyê 17em xetereya herî bilind a karesatên xwezayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://collections.unu.edu/view/UNU:5763#viewMetadata |sernav=World Risk Report 2016 |malper=collections.unu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}&lt;/ref&gt; Bi tevahî li Japonê 111 çiyayên volkanî yên çalak hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Fujita |pêşnav=Eisuke |paşnav2=Ueda |pêşnav2=Hideki |paşnav3=Nakada |pêşnav3=Setsuya |tarîx=2020-07-10 |sernav=A New Japan Volcanological Database |url=https://www.frontiersin.org/journals/earth-science/articles/10.3389/feart.2020.00205/full |kovar=Frontiers in Earth Science |ziman=en |cild=8 |doi=10.3389/feart.2020.00205 |issn=2296-6463 }}&lt;/ref&gt; Erdhejên wêrankar ku pir caran dibin sedema tsûnamiyê, salane bi çend caran de diqewimin ku di erdheja Tokyoyê ya sala 1923an zêdetirî 140.000 kes jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-great-japan-earthquake-of-1923-1764539/ |sernav=The Great Japan Earthquake of 1923 |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-02-27 |ziman=en |paşnav=Hammer |pêşnav=Joshua }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |sernav=Tectonics and Volcanoes of Japan |malper=volcano.und.edu |roja-gihiştinê=2026-02-27 }}&lt;/ref&gt; Erdhejên mezin ên ku di salên dawiyê de pêk hatine, [[Erdheja mezin a Hanshin 1995|erdheja mezin a Hanshin a 1995an]] û [[Erdheja Tōhoku 2011|erdheja Tōhoku ya sala 2011an]] e ku bûye sedema tsûnamiyeke mezin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html |sernav=Powerful Quake and Tsunami Devastate Northern Japan - The New York Times {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-27 |roja-arşîvê=2021-12-30 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20211230201203/https://www.nytimes.com/2011/03/12/world/asia/12japan.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
=== Avhewa ===
[[Wêne:Series-N700a-Mt.Fuji.jpg|thumb|Dîmenek ji çiyayê Fujiyê û Shinkansen]]
Avhewaya Japonê bi piranî nerm e lê ji bakur ber bi başûr ve avhewayeke guherbar heye. Herêma herî bakur, Hokkaido, xwedan avhewayek parzemînî ya şil e ku li giravê zivistanên dirêj û sar û havînên pir germ û hinêk hene. Barîn zêde tuneye lê girav bi gelemperî di mehên zivistanê de bi berf e.&lt;ref name=&quot;Karan2004&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Japan in the 21st century: environment, economy, and society = Nijūisseiki no Nihon |paşnav=Karan |pêşnav=Pradyumna P. |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2004 |isbn=978-0-8131-2342-4 |cih=Lexington |paşnav2=Gilbreath |pêşnav2=Dick }}&lt;/ref&gt;

Li herêma Deryaya Japonê, li perava rojavayê Honshuyê, bayên zivistan a bakurê rojava di mehên zivistanê de berfeke zêde ber bi giravê ve tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.data.jma.go.jp/cpd/longfcst/en/tourist/file/Hokuriku.html |sernav=JMA {{!}} Climate_Hokuriku_district |malper=www.data.jma.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Di mehên havînê de bayê Foehnê carînan dikare germahiyên pir zêde bi xwe re bîne herêmê. Bilindahiya navendî xwedî avhewayek parzemînî ya hundirîn a şil a ji rêzê ye ku cudahiyên germahiyê yên mezin di navbera havîn û zivistanê de hene. Çiyayên herêmên Chūgoku û Shikoku Deryaya Hundir a Seto ji bayên demsalî diparêzin û di tevahiya salê de li deverê hewayeke nerm çêdikin.&lt;ref name=&quot;Karan2004&quot; /&gt;

Perava Pasîfîkê xwedî avhewayek subtropîkal a şil e ku zivistanên nermtir bi berfên carinan û havînên germ û şil ê ji ber bayê demsalî yê başûrê rojhilat heye. Di heman demê giravên Ryukyu û Nanpōyê jî xwedî avhewayeke subtropîkal in ku bi zivistan û havînan germ e. Nemaze di demsala baranê de, barîn a li giravan pir zêde ye. Demsala sereke ya baranê di destpêka gulanê de li Okinawa dest pê dike û eniya baranê hêdî hêdî ber bi bakur ve diçe.&lt;ref name=&quot;Karan2004&quot; /&gt;

Di dawiya havînê û destpêka payîzê de, tofan gelek caran barana giran ber bi giravê ve tînin. Li gorî wezareta jîngehê, barana zêde û germahiya zêde di sektora çandiniyê û deverên din de bûye sedema pirsgirêkan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.data.jma.go.jp/cpd/longfcst/en/tourist_japan.html |sernav=Japan Meteorological Agency {{!}} Overview of Japan's climate |malper=www.data.jma.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Li gorî wezareta jîngehê, barana zêde û germahiya zêde di sektora çandiniyê û deverên din de bûye sedema pirsgirêkan.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://features.japantimes.co.jp/unable-to-display/ |sernav=We are currently unable to display the content of this page |malper=Deep reads from The Japan Times |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Germahiya herî bilind a ku heta niha li Japonê hatiye pîvandin, 41,8&amp;nbsp;°C e ku di 5ê tebaxa sala 2025an de hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan record high of 41.8 degrees Celsius observed north of Tokyo {{!}} NHK WORLD-JAPAN News |url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20250805_14/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=NHK WORLD |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Pirrengiyabiyo ===
Japon ji neh herêmên ekolojîk ên daristanan pêk hatiye ku avhewa û erdnîgariya giravên nîşan didin. Girav ji daristanên pelfireh ên avhewaya şil ên subtropîkal ên li giravên Ryūkyū û Bonin bigire heya daristanên pelfireh ên avhewaya hênik û daristanên tevlihev ên li herêmên bi avhewaya hinek ên li giravên sereke pêk hatine û daristanên pelşûjinî yên avhewaya nerm ên li beşên zivistan ên sar ên giravên bakur diguherin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |sernav=Flora and Fauna Diversity and regional uniqueness |malper=www.us.emb-japan.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2019an&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Human Dimensions of Wildlife Management in Japan: From Asia to the World |paşnav=Sakurai |pêşnav=Ryo |weşanger=Springer |tarîx=2019-05-07 |isbn=978-981-13-6332-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=68OWDwAAQBAJ&amp;pg=PA12 }}&lt;/ref&gt; li Japonê zêdetirî 90.000 cureyên jiyana kovî hebûn ku di nav wan de hirçê qehweyî, makaka japonî, kûçikê rakûn ê japonî, mişkê zeviyê yê piçûk ê japonî û salamanderê mezin ê japonî hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.env.go.jp/nature/yasei/pamph/pamph01/WildlifePamphlet-EN_151126.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.env.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Li Japonê 53 deverên avî yên Ramsar hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ramsar.org/wetland/japan |sernav=Japan {{!}} Ramsar |malper=ramsar.org |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pênc cih ji ber nirxa xwe ya xwezayî ya berbiçav di lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de hatine tomar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/jp |sernav=Japan - UNESCO World Heritage Convention |malper=UNESCO World Heritage Centre |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage }}&lt;/ref&gt;
=== Jîngeh ===
Di serdema mezinbûna bilez a aborî ya piştî Şerê Cîhanê yê Duyemîn de, hikûmet û pargîdaniyên pîşesaziyê polîtîkayên jîngehê paşguh kirine ku di encamê de qirêjiya jîngehê di salên 1950 û 1960an de berbelav bûye. Ji bo bersiva fikarên zêdebûyî, hikûmetê di sala 1970î de qanûnên parastina jîngehê derxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html |sernav=日本の大気汚染の歴史 (公害国会の召集（1970年）) - 独立行政法人環境再生保全機構 |malper=www.erca.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ja |roja-arşîvê=2011-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110501085231/http://www.erca.go.jp/taiki/history/ko_syousyu.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Krîza petrolê ya sala 1973an jî ji ber kêmbûna çavkaniyên xwezayî yên Japonê, teşwîqa bikaranîna enerjiya bi bandor bi xwe re aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://nice.erina.or.jp/en/pdf/C-SEKIYAMA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=nice.erina.or.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt;

Japon di [[Endeksa Performansa Jîngehê]] ya 2018an de di rêza 20an de ye ku pabendbûna welatekî bi berdewamiya jîngehê dipîve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-country-report/JPN |sernav=Environmental Performance Index |malper=epi.envirocenter.yale.edu |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-11-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181119100506/https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-country-report/JPN |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Japon pêncem welatê cîhanê ye ku herî zêde karbondîoksîtê belav dike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Japon wekê malavan û şanenavkarê Protokola Kyoto ya sala 1997an e ku di bin mecbûriyeta peymanê de ye ku emîsyonên karbondîoksîtê kêm bike û gavên din bavêje ku guherîna avhewayê kêm bibe. Di sala 2020an de, hikûmeta Japonê xayeya xwe ya bêalîbûna karbonê heta sala 2050an ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ecowatch.com/japan-carbon-neutral-2648499409.html |sernav=Japan Targets Carbon Neutrality by 2050 |malper=EcoWatch |tarîx=2020-10-26 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Davidson |pêşnav=Jordan }}&lt;/ref&gt; Pirsgirêkên jîngeha li Japonê pirsgirêkên jîngehê qirêjiya hewaya bajaran (NOx, madeyên perçeyî yên daliqandî û jehr), rêveberiya bermahiyan, otrofonksiyona avê, parastina xwezayê, guherîna avhewayê, rêveberiya kîmyewî vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/dataoecd/0/17/2110905.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt;
== Rêveberî û polîtîka ==
{{Multiple image
| direction         = horizontal
| align             = right
| caption_align     = center
| total_width       = 280
| image1            = Emperor Naruhito 20250611 (54582524056, cropped).jpg
| image2            = Official portrait of Sanae Takaichi, Prime Minister of Japan (HD).jpg
| caption1          = Împerator Naruhito
| caption2          = Serokwezîra Japonê Sanae Takaichi
| alt1              = 
| alt2              = 
}}
Japon dewletek yekgirtî û monarşiyeke destûrî ye ku tê de desthilata împerator (Tennō) bi roleke merasîmî ve sînordar e.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI(2020)651951 |sernav=Japan's Parliament and other political institutions - Think Tank |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Desthilata rêveberiyê li cihê împerator di destê serokwezîr û kabîneyê de ye ku serweriya wan di destê gelê japonî de ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/constitution_and_government_of_japan/constitution_e.html |sernav=THE CONSTITUTION OF JAPAN |malper=www.kantei.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Naruhito împeratorê Japonê ye ku piştî ku bavê xwe Akihito di sala 2019an de li ser Textgeha Krîzanthemûmê rûniştiye ku wî cihê bavê xwe girtiye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

[[Wêne:Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|thumb|273px|Dîmenek ji svahiya Meclîsa Neteweyî]]
Dezgeha qanûndanînê ya Japonê meclîsa neteweyî ye ku ji parlementoyeke du-meclîsî pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Parlamento ji meclisa nûneran a jêrîn pêk tê ku ji 465 kursiyan pêk hatiye ku her çar salan carekê an jî dema ku tê hilweşandin bi dengdana gel têne hilbijartin û meclisa şêwirmendan a jorîn e ku ji 248 kursiyan pêk hatiye ku endamên meclîsê ji aliyê gel ve têne hilbijartin û şeş salan jî xizmetê dikin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/837056/000119312520211213/d477441dex1.htm |sernav=EX-1 Description of Japan, August 6, 2020 |malper=www.sec.gov |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Ji bo kesên ji 18 salî mezintir mafê dengdana gerdûnî heye ku bi dengdana veşartî dikarin dengê xwe ji bo hemî meqaman bikar bînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/youthaffairs/en |sernav=Home {{!}} Youth Office |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Serokwezîr wekê serokê hikûmetê xwediyê desthilatê ye ku wezîrên dewletê erkdar bike û ji kar dûr bixe û piştî ku ji nav endamên meclîsê were destnîşankirin ji aliyê împerator ve tê erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Sanae Takaichi serokwezîra Japonê ye ku piştî di hilbijartina serokatiya Partiya Lîberal Demokrat a 2025an de bi ser ketiye û bi pêkanîna peymanek bawerî û dabînkirinê bi Ishin re, dest bi kar kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/10/21/japan/politics/sanae-takaichi-elected-japan-prime-minister/ |sernav=Takaichi makes history as Japan’s first female prime minister |malper=The Japan Times |tarîx=2025-10-21 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ninivaggi |pêşnav=Gabriele }}&lt;/ref&gt; Partiya Lîberal Demokrat a muhafezekar a berfireh ji salên 1950î yê vir ve partiya serdest a welet e ku pir caran wekê sîstema sala 1955an hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |doi=10.1177/019251219501600206 }}&lt;/ref&gt;

Di dîrokê de sîstema qanûnî ya Japonî ji qanûna çînî bi bandor bûye ku di serdema Edo de bi rêya nivîsên wekê ''Kujikata Osadamegaki'' bi awayekî serbixwe pêş ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Japanese legal system |paşnav=Dean |pêşnav=Meryll |weşanger=Cavendish |tarîx=2002 |isbn=978-1-85941-673-0 |çap=2 |cih=London }}&lt;/ref&gt; Ji dawiya sedsala 19an û vir ve pergala dadwerî ya japonî bi giranî li ser bingeha qanûna sivîl a Ewropayê ye ku bi taybetî li ser bingeha qanûn a Almanyayê ye. Japon li ser bingeha qanûna Bürgerliches Gesetzbuch a almanî qanûneke sivîl ava kiriye ku bi guhertinên piştî Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve hê jî di meriyetê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=KANAMORI |pêşnav=SHIGENARI |tarîx=1999-01-01 |sernav=German influences on Japanese Pre-war Constitution and Civil Code |url=https://doi.org/10.1023/A:1008688209052 |kovar=European Journal of Law and Economics |ziman=en |cild=7 |hejmar=1 |rr=93–95 |doi=10.1023/A:1008688209052 |issn=1572-9990 }}&lt;/ref&gt; Destûra Bingehîn a Japonê ku di sala 1947an de hatiye pejirandin, destûra bingehîn a herî kevn a cîhanê ye ku heya roja îro nehatiye guhertin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nippon.com/en/in-depth/a05602/ |sernav=The Anomalous Life of the Japanese Constitution |malper=nippon.com |tarîx=2017-08-15 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Qanûn ji meclîsa qanûndanînê derdikevin û destûr destnîşan dike ku împerator qanûnên ku ji aliyê meclîsê ve hatine derxistin bipejirîne lê qanûna bingehîn destûrê nade împerator ku li dijî van qanûnên çêkirî derkeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Japanese Legal System |paşnav=Dean |pêşnav=Meryll |weşanger=Cavendish |tarîx=2002 |isbn=978-1-85941-673-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lt9jB5CjfRIC }}&lt;/ref&gt; Beşa sereke ya qanûna Japonî bi navê &quot;Şeş Qanûnan&quot; hatiye binavkirin. Pergala dadgehê ya Japonê li çar astên bingehîn ên wekê dadgeha bilind û ji sê dadgehên astên jêrîn pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html |sernav=The Japanese Judicial System |malper=www.kantei.go.jp |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt;
=== Dabeşên îdarî ===
Japon ji 47 parêzgeh û herêman pêk hatiye ku her yek ji wan ji aliyê parêzgar û meclîseke hilbijartî ve tê çavdêrîkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI(2020)651951 |sernav=Japan's Parliament and other political institutions - Think Tank |malper=www.europarl.europa.eu |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di tabloya jêrîn de, parêzgeh li gorî herêman hatine komkirin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://web-japan.org/factsheet/en/pdf/e02_regions.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web-japan.org |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}&lt;/ref&gt;
{|
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Wêne:Regions and Prefectures of Japan 2.svg|thumb|center|upright=1.3|Nexşeya herêmên Japonê]]
|style=&quot;padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{Reng box|#EF7979}} '''[[Hokkaido]]'''&lt;/div&gt;
----
1.&amp;nbsp;[[Hokkaido]]
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''{{Reng box|#EFE979}} [[Tōhoku]]'''&lt;/div&gt;
----
2.&amp;nbsp;[[Aomori Prefecture|Aomori]]
3.&amp;nbsp;[[Iwate Prefecture|Iwate]]
4.&amp;nbsp;[[Miyagi Prefecture|Miyagi]]
5.&amp;nbsp;[[Akita Prefecture|Akita]]
6.&amp;nbsp;[[Yamagata Prefecture|Yamagata]]
7.&amp;nbsp;[[Fukushima Prefecture|Fukushima]]
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''{{Reng box|#87EF79}} [[Kantō]]'''&lt;/div&gt;
----
8.&amp;nbsp;[[Ibaraki Prefecture|Ibaraki]]
9.&amp;nbsp;[[Tochigi Prefecture|Tochigi]]
10.&amp;nbsp;[[Gunma]]
11.&amp;nbsp;[[Saitama Prefecture|Saitama]]
12.&amp;nbsp;[[Chiba Prefecture|Chiba]]
13.&amp;nbsp;[[Tokyo]]
14.&amp;nbsp;[[Kanagawa]]
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''{{Reng box|#79EFDB}} [[Chūbu]]'''&lt;/div&gt;
----
15.&amp;nbsp;[[Niigata Prefecture|Niigata]]
16.&amp;nbsp;[[Toyama Prefecture|Toyama]]
17.&amp;nbsp;[[Ishikawa Prefecture|Ishikawa]]
18.&amp;nbsp;[[Fukui Prefecture|Fukui]]
19.&amp;nbsp;[[Yamanashi Prefecture|Yamanashi]]
20.&amp;nbsp;[[Nagano Prefecture|Nagano]]
21.&amp;nbsp;[[Gifu Prefecture|Gifu]]
22.&amp;nbsp;[[Shizuoka Prefecture|Shizuoka]]
23.&amp;nbsp;[[Aichi]]
|-
|style=&quot;padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''{{Reng box|#9579EF}} [[Kansai]]'''&lt;/div&gt;
----
24.&amp;nbsp;[[Mîe]]
25.&amp;nbsp;[[Shiga]]
26.&amp;nbsp;[[Kyoto]]
27.&amp;nbsp;[[Osaka]]
28.&amp;nbsp;[[Hyōgo]]
29.&amp;nbsp;[[Nara]]
30.&amp;nbsp;[[Wakayama]]
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''{{Reng box|#EFB179}} [[Chūgoku]]'''&lt;/div&gt;
----
31.&amp;nbsp;[[Tottorî]]
32.&amp;nbsp;[[Shimane]]
33.&amp;nbsp;[[Okayama]]
34.&amp;nbsp;[[Hiroshima Prefecture|Hiroshima]]
35.&amp;nbsp;[[Yamaguchi Prefecture|Yamaguchi]]
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''{{Reng box|#CC79EF}} [[Shikoku]]'''&lt;/div&gt;
----
36.&amp;nbsp;[[Tokushima]]
37.&amp;nbsp;[[Kagawa]]
38.&amp;nbsp;[[Ehime]]
39.&amp;nbsp;[[Kōchi]]
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''{{Reng box|#B4B4B4}} [[Kyūshū]]'''&lt;/div&gt;
----
40.&amp;nbsp;[[Fukuoka]]
41.&amp;nbsp;[[Saga]]
42.&amp;nbsp;[[Nagasaki Prefecture|Nagasaki]]
43.&amp;nbsp;[[Kumamoto Prefecture|Kumamoto]]
44.&amp;nbsp;[[Ōita]]
45.&amp;nbsp;[[Mîyazakî]] 
46.&amp;nbsp;[[Kagoshima]]
47.&amp;nbsp;[[Okînawa]]
|}
&lt;!--{{Japan Regions and Prefectures Labelled Map}}--&gt;
{{Paqij}}
=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Participation of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to the G7 Summit.jpg|thumb|çep|Japon hem endamê G7 û hem jî endamê G20 e]]
Japon ku ji sala 1956an vir ve endama Neteweyên Yekbûyî ye, yek ji wan welatên G4 e ku daxwaza reformkirina konseya ewlekariyê dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mofa.go.jp/policy/other/bluebook/2017/html/chapter3/c030105.html |sernav=Diplomatic Bluebook |malper=Ministry of Foreign Affairs of Japan |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ja-JP }}&lt;/ref&gt; Japon endamê G7, APEC û &quot;ASEAN Plus Three&quot; ye û beşdarê bilindeya rojhilatê Asyayê dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A pacific nation: perspectives on the US role in an East Asia community |weşanger=Japan Center for International Exchange |tarîx=2011 |isbn=978-4-88907-133-7 |cih=Tokyo |paşnavê-edîtor=Borthwick |pêşnavê-edîtor=Mark |paşnavê-edîtor2=Yamamoto |pêşnavê-edîtor2=Tadashi }}&lt;/ref&gt; Welat pêncem mezintirîn bexşkarê alîkariya geşepêdana fermî ya cîhanê ye ku di sala 2014an de 9,2 milyar dolarê amerîkî bexş kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |sernav=Global Diplomacy Index – Country Rank |malper= |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190201012801/http://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de, Japon xwediyê çarem tora dîplomatîk a herî mezin a cîhanê bû. Ji ber hêza xwe ya aborî û bandora xwe ya siyasî, çandî û leşkerî Japon bi berfirehî wekê hêzek mezin hatiye hesabkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Right to Self-determination Under International Law: &quot;selfistans&quot;, Secession and the Rule of the Great Powers |paşnav=Sterio |pêşnav=Milena |weşanger=Routledge |tarîx=2013 |isbn=978-0-415-66818-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&amp;pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}&lt;/ref&gt;

Japon pêwendiyên nêzîk ên aborî û leşkerî bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re berdewam dike û di heman demê de bi Dewletên Yekbûyî re hevpeymaniyeke ewlehiyê jî berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=U.S. Department of State |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bazareke sereke ye ji bo hinardekirinên japonî û çavkaniyeke sereke ya hawirdekirina japonî ye û bi baregehên leşkerî yên li Japonê, bi biryar e ku bi parastina welat pêk bîne.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Di sala 2016an de Japon vîzyona Hind-Pasîfîkê ya azad û vekirî ragihandye ku polîtîkayên wê yên herêmî çarçove dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mod.go.jp/en/ |sernav=Japan Ministry of Defense |malper=Japan Ministry of Defense |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/posts/2019/10/working-toward-a-free-and-open-indo-pacific |sernav=Working Toward a Free and Open Indo-Pacific |malper=Carnegie Endowment for International Peace |tarîx=2019-10-10 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her wiha endameke diyaloga ewlehiyê ya çaralî (&quot;Çaralî&quot;) ye ku diyalogeke ewlehiyê ya piralî di sala 2017an de ji nû ve hatiye nûvekirin û armanc dike ku bandora Çînê li herêma Hind-Pasîfîkê, ligel Dewletên Yekbûyî, Awistralya û Hindistanê, bi sinor bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chanlett-Avery |pêşnav=Emma |tarîx=2018 |sernav=Japan, the Indo-Pacific, and the “Quad” |url=https://www.jstor.org/stable/resrep17325 |kovar=jstor.org }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/quad-indo-pacific-what-know |sernav=The Quad in the Indo-Pacific: What to Know {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2021-05-27 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Japon bi cîranên xwe re di nav gelek nakokiyên axê de ye. Welat kontrola Rûsyayê ya li ser Giravên Kurîl ên Başûr ku di sala 1945an de ji aliyê Yekîtiya Sovyetê ve hatine dagirkirin, qebûl neke.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mofa.go.jp/region/europe/russia/territory/index.html |sernav=Northern Territories |malper=Ministry of Foreign Affairs of Japan |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ja-JP }}&lt;/ref&gt; Kontrola Koreya Başûr a li ser Zinarên Liancourtê ji ber ku Japon jî îdîa dike ku ew axa wan e bi gelemperî nehatiye qebûl kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mofa.go.jp/region/asia-paci/takeshima/index.html |sernav=Takeshima |malper=Ministry of Foreign Affairs of Japan |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ja-JP }}&lt;/ref&gt; Pêwendiyên Japon û Çînê hem bi têkiliyên kûr ên aborî û hem jî bi rageşiyên li ser Taywan, ewlehî û Giravên Senkaku hatiye destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |doi=10.1177/0920203X16665778 }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:US Navy 051115-N-8492C-125 The Japan Maritime Self-Defense Force (JMSDF) destroyer JDS Kongou (DDG 173) sails in formation with other JMSDF ships and ships assigned to the USS Kitty Hawk Carrier Strike Group.jpg|thumb|Dîmenek ji keştiya şer a pola Kongō ya hêza parastina deryayî ya Japon]]
Japon di endeksa aştiya cîhanî ya sala 2024an de welatê sêyem ê asyayî ya bi rêza herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Caruso |pêşnav=Raul |tarîx=2024-09-01 |sernav=7th Walter Isard Annual Award for the Best Article in Peace Economics Peace Science and Public Policy |url=https://doi.org/10.1515/peps-2024-0039 |kovar=Peace Economics, Peace Science and Public Policy |cild=30 |hejmar=3 |rr=271–272 |doi=10.1515/peps-2024-0039 |issn=1554-8597 }}&lt;/ref&gt; Welat ji %1,4ê GDPya xwe ya giştî li ser lêçûna xwe ya parastinê xerc kiriye û di sala 2024an de xwedî sermiyana leşkerî ya dehem a herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Military Expenditure Comparisons |paşnav=Cars |pêşnav=Hans Christian |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1987 |rr=250–265 |isbn=978-1-349-18900-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-349-18898-7_12 |paşnav2=Fontanel |pêşnav2=Jacques }}&lt;/ref&gt; Artêşa welat hêzên parastina xweparastinê ya Japon e ku ji aliyê benda 9an a destûra bingehîn a Japonê ve hatiye sînordarkirin ku mafê Japon a ragihandina şer an jî bikaranîna hêza leşkerî di nakokiyên navneteweyî de napejirîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.loc.gov/law/help/japan-constitution/article9.php |sernav=Japan: Article 9 of the Constitution {{!}} Law Library of Congress |malper=www.loc.gov |tarîx=2006 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |kesên-din=Umeda, Sayuri }}&lt;/ref&gt; Artêş ji aliyê wezareta parastinê ve tê birêvebirin ku ji artêşên hêza parastina bejayî ya Japon, hêza parastina bejayî ya Japon û hêza parastina hewayî ya Japon pêk hatiye. Şandina leşkeran ji bo şerên [[Iraq]] û [[Efxanistan]]ê, ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] vir ve yekem şandina leşkerî ya ji bo derveyî welat bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan and Its Military |url=https://www.cfr.org/backgrounder/japan-and-its-military |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=Council on Foreign Relations |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Hikûmeta Japonê di siyaseta xwe ya ewlehiyê de guhertinan pêk aniye ku di nav wan de avakirina konseya ewlekariya neteweyî, pejirandina stratejiya ewlekariya neteweyî û pêşxistina rêbernameyên bernameya parastina neteweyî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mofa.go.jp/policy/security/ |sernav=Japan’s Security Policy |malper=Ministry of Foreign Affairs of Japan |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=ja-JP }}&lt;/ref&gt; Di sala 2015an de, parlamena Japonê qanûna aştî û ewlehiyê pejirandiye ku rê daye artêşê ku di &quot;rewşa krîzeke hebûnî&quot; de beşdarî şerên biyanî bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kurosaki |pêşnav=Masahiro |tarîx=2023-01-18 |sernav=Japan’s Evolving Position on the Use of Force in Collective Self-Defense |url=https://www.lawfaremedia.org/article/japans-evolving-position-use-force-collective-self-defense |kovar=Lawfare |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di kanûna sala 2022an de serokwezîr Fumio Kishida ferman daye hikûmetê ku heta sala 2027an lêçûna artêşa bi rêjeya ji %65 zêde bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Liff |pêşnav=Adam P. |tarîx=2023-05-22 |sernav=No, Japan is not planning to “double its defense budget” |url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2023/05/22/no-japan-is-not-planning-to-double-its-defense-budget/ |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=Brookings |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Aloziyên dawî bi taybetî yên bi Koreya Bakur û Çînê re, nîqaşa li ser rewşa artêşa Japonê û têkiliya artêşê bi civaka japonî re ji nû ve zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan: Dealing with North Korea’s Growing Missile Threat |url=https://thediplomat.com/2020/09/japan-dealing-with-north-koreas-growing-missile-threat/ |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Gale |pêşnav=Alastair |paşnav2=Tsuneoka |pêşnav2=Chieko |tarîx=2020-07-14 |sernav=China Provocations Hasten Japan’s Military Revival |url=https://www.wsj.com/articles/japan-china-military-provocations-revival-disputed-islands-pacifism-11594735596 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}&lt;/ref&gt;
=== Bicîhanîna qanûnê ===
[[Wêne:警視庁 - panoramio.jpg|thumb|Dîmenek ji navenda departmena polîsên li metropolîtan a Tokyoyê]]
Ewlekariya navxweyî li Japonê bi giranî ji aliyê departmena polîsên parêzgehê ve tê pêkanîn ku di bin çavdêriya ajansa polîsê neteweyî de ye. Wekê dezgeha koordîne kirina navendî ya departmena polîsên parêzgehê, ajansa polîsên neteweyî ji aliyê komîsyona ewlehiya giştî ya neteweyî ve hatiye birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Japanese Police State |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4725-5357-7 |url=https://doi.org/10.5040/9781472553577.ch-006 }}&lt;/ref&gt;

Tîma êrîşa taybet ji yekîneyên taktîkî yên dijîterorê yên asta neteweyî pêk tê ku bi tîmên li dijî çekên agir ên asta herêmî û bi tîmên li dijîterorê yên NBCyê re hevkariyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.npa.go.jp/english/kokusai9/White_Paper_2009_7.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.npa.go.jp |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}&lt;/ref&gt; Hêzên ewlehîya peravên Japon avên herêmî yên derdora Japonê diparêze û tevdîrên çavdêrî û kontrola li dijî qaçaxçîtîyê, sûcên hawîrdorê yên deryayî, nêçîrvanîya neqanûnî, korsanîyê, keştîyên sîxurî, keştîyên masîgiriyê yên biyanî yên bê destûr û koçberîya neqanûnî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kaiho.mlit.go.jp/e/image/15_b%20of%20jcg.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.kaiho.mlit.go.jp |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}&lt;/ref&gt;

Qanûna kontrolkirina çek û şûran xwedîbûna sivîlan a çek, şûr û çekên din bi tundî birêve dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Diet tightens laws on knives, guns |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2008/11/29/national/diet-tightens-laws-on-knives-guns/#.XS9faShKi01 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=The Japan Times |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Li gorî ofîsa neteweyên yekbûyî ya li ser narkotîk û sûc ku di nav dewletên endam ên [[Neteweyên Yekbûyî]] de statîstîkên sala 2018an radigihînin, rêjeyên bûyerên sûcên tundûtûjî yên wekê kuştin, revandin, şîddeta cinsî û dizî li Japonê pir kêm in.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.unodc.org/ |sernav=Data Portal UNODC |malper=data.unodc.org |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

=== Mafên mirovan ===
Civaka japonî bi kevneşopî girîngiyek mezin dide aheng û lihevhatina kolektîv ku ev yek bûye sedema tepeserkirina mafên takekesî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matsui |pêşnav=Shigenori |tarîx=2018 |sernav=Fundamental Human Rights and ‘Traditional Japanese Values’: Constitutional Amendment and Vision of the Japanese Society |url=https://www.cambridge.org/core/journals/asian-journal-of-comparative-law/article/fundamental-human-rights-and-traditional-japanese-values-constitutional-amendment-and-vision-of-the-japanese-society/C3CD7177248931D96EE302F434257007 |kovar=Asian Journal of Comparative Law |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=59–86 |doi=10.1017/asjcl.2017.25 |issn=2194-6078 }}&lt;/ref&gt; Destûra bingehîn a Japonê cudakariya nijadî û dînî qedexe dike û welat şanenavkarê gelek peymanên navneteweyî yên mafên mirovan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2009/10/committee-elimination-racial-discrimination-started-consideration-initial |sernav=Committee on the Elimination of Racial Discrimination started consideration of the initial and second periodic reports of Japan |malper=OHCHR |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ti qanûnek li dijî cudakariya li ser bingeha nijad, etnîsîte, dîn an nasnameya zayendî tune ye û saziyek mafên mirovan a neteweyî jî tune ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1932-03-01 |sernav=Extraterritoriality in Japan, and the Diplomatic Relations resulting in its Abolition (1853–99) |url=https://doi.org/10.2307/3016350 |kovar=International Affairs |doi=10.2307/3016350 |issn=1468-2346 }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Nakanoshima Skyscrapers in 201504 001.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji avahiyên li Nakanoshima, Osaka ku navendeke darayî ya mezin ê li Japonê ye]]
Japon piştî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Çîn, Almanya û Hindistanê, ji aliyê GDPya nomînal ve, xwediyê pêncemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê GDPya li gorî hêza kirînê ve jî pêncemîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Economic Outlook Selected Topics |weşanger=International Monetary Fund |tarîx=2025 |isbn=979-8-4002-8958-3 |cih=Washington, D.C. |url=https://doi.org/10.5089/9798400289583.081.ch005 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2023an vir ve hêza kar a Japonê di cîhanê de di rêza dehem de ye ku ji zêdetirî 69,2 milyon karkeran pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |sernav=Japan - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |roja-arşîvê=2021-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210105105736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2024an vir ve rêjeya bêkariyê li Japonê kêm e û li dora ji u %2,6 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}&lt;/ref&gt; Rêjeya hejariyê ya welat di nav welatên G7 de duyem rêjeya herî bilind e û ji %15,7ê ji nifûsa heyî pêk pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/07/03/japans-middle-class-is-disappearing-as-poverty-rises-warns-economist.html |sernav=Japan's middle class is 'disappearing' as poverty rises, warns economist |malper=CNBC |tarîx=2020-07-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Huang |pêşnav=Eustance }}&lt;/ref&gt; Japon di nav aboriyên pêşketî de xwedî rêjeya deynê giştî ya herî bilind a GDP ye ku bi deynê neteweyî yê ku di sala 2026an de li gorî GDPyê ji %237 hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=İmrohoroğlu |pêşnav=Selahattin |paşnav2=Kitao |pêşnav2=Sagiri |paşnav3=Yamada |pêşnav3=Tomoaki |tarîx=2016 |sernav=ACHIEVING FISCAL BALANCE IN JAPAN* |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/iere.12150 |kovar=International Economic Review |ziman=en |cild=57 |hejmar=1 |rr=117–154 |doi=10.1111/iere.12150 |issn=0020-6598 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/29c46363-9d8f-42f7-8805-f9995e0eadad |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-03 }}&lt;/ref&gt; Yenê japonî piştî dolarê amerîkî û euroyê sêyem mezintirîn diravê rezervî ya cîhanê ye.

Di sala 2024an de, Japon heştem hinardeya herî mezin ê cîhanê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=List of importing markets for the product exported by Japan in 2022 |url=https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7c392%7c%7c%7c%7cTOTAL%7c%7c%7c2%7c1%7c1%7c2%7c1%7c%7c2%7c1%7c1%7c1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230410225438/https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C392%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1 |roja-arşîvê=10 nîsan 2023 |roja-gihiştinê=11 tebax 2023 |weşanger=[[International Trade Centre]] }}&lt;/ref&gt; bû û şeşem derhanîn a herî mezin ê cîhanê bû. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=List of supplying markets for the product imported by Japan in 2022 |url=https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7c392%7c%7c%7c%7cTOTAL%7c%7c%7c2%7c1%7c1%7c1%7c1%7c%7c2%7c1%7c1%7c1 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230410225448/https://www.trademap.org/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C392%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1 |roja-arşîvê=10 nîsan 2023 |roja-gihiştinê=11 tebax 2023 |weşanger=[[International Trade Centre]] }}&lt;/ref&gt; Hinardekirina welat di sala 2024an de gihîştiye ji %22,8ê GDPya welat ya giştî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS?locations=JP |weşanger=World Bank |sernav=Exports of goods and services (% of GDP): Japan |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=30 çiriya paşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171130064945/https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.ZS?locations=JP |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; Di sala 2025an de, bazarên sereke yên hinardeya Japonê bi Çînê (%22,8, tevî Hong Kongê) û bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (%18.5)&lt;ref name=&quot;STATJETRO&quot;&gt;{{Jêder-malper |sernav=Japanese Trade and Investment Statistics |url=https://www.jetro.go.jp/en/reports/statistics/ |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210301094344/https://www.jetro.go.jp/en/reports/statistics/ |roja-arşîvê=1 adar 2021 |roja-gihiştinê=3 adar 2021 |weşanger=[[Japan External Trade Organization]] }}&lt;/ref&gt; re bû. Hinardeya sereke yê Japonê wesayîtên motorî, berhemên hesin û pola, nîvragihbar û parçeyên otomobîlan bûn.&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |sernav=World Factbook: Japan |weşanger=CIA |roja-gihiştinê=24 îlon 2022 |roja-arşîvê=5 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210105105736/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/japan/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Bazarên sereke yên derhanîn ên Japonê di sala 2025an de Çîn (%23.8) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (%11.4) bûn.&lt;ref name=&quot;STATJETRO&quot; /&gt; Hinardeya sereke yên Japonya makîne û alav, sotemeniyên fosîlî, xwarin, kîmyewî û madeyên xam in.&lt;ref name=&quot;STATJETRO&quot; /&gt;

Guhertoya kapîtalîzm a japonî gelek xwedî taybetmendiyên cihêreng e ku pargîdaniyên keiretsu bi bandor in û karê jiyanî û pêşveçûna kariyerê ya li ser bingeha pileya bilind di hawîrdora kar a japonî de gelemperî ne.&lt;ref name=&quot;oecd2008&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/document/17/0,3343,en_2649_34111_40353553_1_1_1_1,00.html |sernav=Economic survey of Japan 2008 |weşanger=[[OECD]] |roja-gihiştinê=25 tebax 2010 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101109122744/http://www.oecd.org/document/17/0%2C3343%2Cen_2649_34111_40353553_1_1_1_1%2C00.html |roja-arşîvê=9 çiriya paşîn 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.economist.com/leaders/2006/07/20/free-at-last |sernav=Japan's Economy: Free at last |rojname=The Economist |tarîx=20 tîrmeh 2006 |roja-arşîvê=30 nîsan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110430001614/http://www.economist.com/node/7193984?story_id=7193984 |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; Japon xwedî sektoreke kooperatîf a mezin e ku sê ji deh kooperatîfên herî mezin ên cîhanê li Japonê ne ku di nav de mezintirîn kooperatîfa xerîdaran û mezintirîn kooperatîfa çandiniyê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ica.coop/sites/default/files/publication-files/wcm2018-printx50-227290600.pdf |sernav=The 2018 World Cooperative Monitor: Exploring the Cooperative Economy |tarîx=October 2018 |weşanger=[[International Co-operative Alliance]] |roja-arşîvê=2 sibat 2019 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190202042643/https://www.ica.coop/sites/default/files/publication-files/wcm2018-printx50-227290600.pdf |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; Welat di warî pêşbazî û azadiya aborî di rêza herî bilind ê cîhanê de ye. Welat di sala 2024an de 36,9 milyon&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/#graph--inbound--travelers--transition |sernav=Trends in the Visitor Arrivals to Japan by Year |weşanger=Japan National Tourism Organization |roja-gihiştinê=11 kanûna pêşîn 2020 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201126123636/https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/#graph--inbound--travelers--transition |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; geştiyarên navneteweyî kişandiye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hatinê di rêza yanzdehem a cîhanê de cih girtiye.&lt;ref name=&quot;WTOB&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=August–September 2020 |sernav=Statistical Annex |kovar=UNWTO World Tourism Barometer |cild=18 |hejmar=5 |rûpel=18 |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Rapora pêşbazîya geştyarî û geştyarîyê ya sala 2024an, Japon di nav 117 welatan de di rêza sêyem a cîhanê de bi cih kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=May 2024 |sernav=The Travel &amp; Tourism Development Index 2024 |url=https://www3.weforum.org/docs/WEF_Travel_and_Tourism_Development_Index_2024.pdf |roja-gihiştinê=24 tîrmeh 2025 |weşanger=[[World Economic Forum]] }}&lt;/ref&gt; Dahata welat a geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîşt 46,1 milyar dolarê amerîkî.&lt;ref name=&quot;WTOB&quot;/&gt;

== Demografî ==
[[Wêne:Tokyo from the top of the SkyTree.JPG|thumb|Ji ser Skytree yê dîmenek ji Tokyoyê. Dîmen ji devera Tokyoya Mezin e ku wekê herêma metropolîtan a herî qelebalix a cîhanê tê qebûlkirin.]]
[[Wêne:Historical population of Japan.svg|thumb|Dîroka nifûsa Japonê]]
Li gorî daneyên sala 2024an nifûsa Japonê ji 123 milyonî zêdetir bû ku ji wan nêzîkî 120 milyon hemwelatiyên japonî bûn.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper|url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html |sernav=Population Estimates Monthly Report November 2020 |tarîx=20 hezîran 2019 |weşanger=Statistics Bureau of Japan |roja-gihiştinê=29 nîsan 2021 |roja-arşîvê=5 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180405030144/https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; Nifûseke piçûk jî şêniyên biyanî yên mayî yên ku li welat dijîn pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|url=https://mainichi.jp/english/articles/20190710/p2g/00m/0dm/075000c |sernav=Japan population drops by record number to 124.8 mil.: gov't |paşnav= |pêşnav= |tarîx=10 tîrmeh 2019 |malper=The Mainichi |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190711174837/https://mainichi.jp/english/articles/20190710/p2g/00m/0dm/075000c |roja-arşîvê=11 tîrmeh 2019 }}&lt;/ref&gt; Japon yek ji wan welatan ew ku şêniyên welat bilez kal û pîr dibin û xwediyê rêjeya welatiyên pîr û kal ên herî bilind e ku ev nifûs sêyeka nifûsa giştî pêk tîne;&lt;ref name=&quot;EUAgeing&quot;&gt;{{Jêder-malper|url=https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/659419/EPRS_BRI(2020)659419_EN.pdf |sernav=Japan's ageing society |weşanger=[[European Parliament]] |paşnav=D'Ambrogio |pêşnav=Enrico |tarîx=December 2020 |roja-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201216060510/https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/659419/EPRS_BRI(2020)659419_EN.pdf |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt; ev encama bi zêdebûna zarokan a piştî Şerê Cîhanê yê Duyem e ku piştre jî bi zêdebûna temenê jiyanê û kêmbûna rêjeyên jidayikbûna zarokan pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2015/01/05/national/numbers-tell-tale-japans-postwar-rise-fall/ |malper=The Japan Times |sernav=Numbers tell tale of Japan's postwar rise and fall |paşnav=Yoshida |pêşnav=Reiji |tarîx=5 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=7 kanûna paşîn 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150107180452/https://www.japantimes.co.jp/news/2015/01/05/national/numbers-tell-tale-japans-postwar-rise-fall/ |rewşa-urlyê=zindî }}&lt;/ref&gt;

Rêjeya giştî ya jidayîk bûna Japonê 1,2 ye ku ji rêjeya guherîna 2,1 ê kêmtir e û di nav rêjeyên herî nizm ên cîhanê de ye û temenê navîn a welat 48,4 e ku temenê navîn a herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/news/articles/2020/02/10/na021020-japan-demographic-shift-opens-door-to-reforms |sernav=Japan: Demographic Shift Opens Door to Reforms |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2025an vir ve ji %29,3ê nifûsê ji 65 salî mezintir e an jî ji her çar kesan yek zêdetir ji nifûsa japonî ye. Ji ber ku hejmareke zêde ya ciwanên Japonî nezewicin an jî bêzarok dimînin,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theatlantic.com/business/archive/2017/07/japan-mystery-low-birth-rate/534291/ |sernav=The Mystery of Why Japanese People Are Having So Few Babies |malper=The Atlantic |tarîx=2017-07-20 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Semuels |pêşnav=Alana }}&lt;/ref&gt; tê payîn ku nifûsa Japonê heta sala 2065an dakeve dora 88 milyonan.&lt;ref name=&quot;Walia2019&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/opinion/2019/11/19/commentary/japan-commentary/economic-challenge-japans-aging-crisis/ |sernav=The economic challenge of Japan's aging crisis |malper=The Japan Times |tarîx=2019-11-19 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Walia |pêşnav=Simran }}&lt;/ref&gt;

Guhertinên di avaniya demografîk de bûne sedema çend pirsgirêkên civakî, bi taybetî kêmbûna nifûsa kar û zêdebûna lêçûnên feydeyên ewlehiya civakî.&lt;ref name=&quot;Walia2019&quot;/&gt; Hikûmeta Japonê pêşbînî dike ku heta sala 2060an nêzîkî yek kesê di temenê kar de dê ji bo her kesekî keseke bi temen hebe.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Carinan teşwîqên koçberî û jidayikbûnê wekê çareseriyek têne pêşniyar kirin ku karkerên ciwan peyda bikin ku piştgiriyê bidin nifûsa bi temen a welat.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2018/05/07/health/japan-child-population-record-low-intl |sernav=Number of children in Japan shrinks to new record low |malper=CNN |tarîx=2018-05-07 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Griffiths |pêşnav=Yoko Wakatsuki,James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/worklife/article/20181210-more-seniors-more-foreigners-how-japan-is-rapidly-changing |sernav=More seniors, more foreigners: How Japan is changing |malper=www.bbc.com |tarîx=2018-12-11 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Di 1ê nîsana 2019an de, qanûna koçberiyê ya sererastkirî ya Japonê hatiye pejirandin ku mafên karkerên biyanî diparêze ku kêmbûna karkeran di hinek beşên kar de kêm bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Adriana |tarîx=2019-03-27 |sernav=New immigration rules to stir up Japan’s regional rentals scene — if they work {{!}} REthink Tokyo - Real Estate Information for Buyers and Investors |url=https://www.rethinktokyo.com/2019/03/27/new-immigration-visa-rules-japan-foreign-workers |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=REthink Tokyo - Real Estate Information for Buyers and Investors |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2023an de ji %92ê nifûsa japonî li bajaran dijiyan.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt; Li bajarê paytext a Tokyoyê 13,9 milyon (2022) kes dijîn. Tokyo beşek ji devera Tokyoya mezin e ku mezintirîn herêma metropolîtan a cîhanê ye û nêzîkî 37,4 milyon (2024) kes lê dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sciencefocus.com/planet-earth/in-pictures-the-largest-cities-in-the-world |sernav=Top 14 largest cities in the world |malper=BBC Science Focus Magazine |tarîx=2024-12-05 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Japon ji aliyê nîjadî û çandî ve civatek homojen e ku gelê japonî ji %97,4 ê nifûsa welat pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apjjf.org/chris-burgess/2389/article |sernav=Multicultural Japan? Discourse and the 'Myth' of Homogeneity [Indonesian Translation Available] |malper=Asia-Pacific Journal: Japan Focus |tarîx=2007-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=L |pêşnav=Aaron }}&lt;/ref&gt; Komên etnîkî yên kêmneteweyên li welat gelên xwemalî yên Ainu û Ryukyuan in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jinam |pêşnav=Timothy |paşnav2=Nishida |pêşnav2=Nao |paşnav3=Hirai |pêşnav3=Momoki |paşnav4=Kawamura |pêşnav4=Shoji |paşnav5=Oota |pêşnav5=Hiroki |paşnav6=Umetsu |pêşnav6=Kazuo |paşnav7=Kimura |pêşnav7=Ryosuke |paşnav8=Ohashi |pêşnav8=Jun |paşnav9=Tajima |pêşnav9=Atsushi |paşnav10=Yamamoto |pêşnav10=Toshimichi |paşnav11=Tanabe |pêşnav11=Hideyuki |paşnav12=Mano |pêşnav12=Shuhei |paşnav13=Suto |pêşnav13=Yumiko |paşnav14=Kaname |pêşnav14=Tadashi |paşnav15=Naritomi |pêşnav15=Kenji |tarîx=2012 |sernav=The history of human populations in the Japanese Archipelago inferred from genome-wide SNP data with a special reference to the Ainu and the Ryukyuan populations |url=https://www.nature.com/articles/jhg2012114 |kovar=Journal of Human Genetics |ziman=en |cild=57 |hejmar=12 |rr=787–795 |doi=10.1038/jhg.2012.114 |issn=1435-232X }}&lt;/ref&gt; Koreyîyên zainichî, çînî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese in Japan |paşnav=Chen |pêşnav=Lara Tien-shi |weşanger=Springer, Boston, MA |tarîx=2005 |rr=680–688 |isbn=978-0-387-29904-4 |ziman=en |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-0-387-29904-4_70 |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_70 }}&lt;/ref&gt; filîpînî,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Seiger |pêşnav=Fiona-Katharina |tarîx=2019-05-04 |sernav=‘Mixed’ Japanese-Filipino identities under Japanese multiculturalism |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13504630.2018.1499225 |kovar=Social Identities |ziman=en |cild=25 |hejmar=3 |rr=392–407 |doi=10.1080/13504630.2018.1499225 |issn=1350-4630 }}&lt;/ref&gt; brezîlyayîyên bi piranî bi eslê xwe japonî&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-07-16 |sernav=The Brazilians winning in Japan |url=https://www.bbc.com/news/business-33114120 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; û perûyîyên bi piranî bi eslê xwe japonî jî di nav komên hindikahîyên piçûk ên Japonê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nippon.com/en/people/e00054/ |sernav=Peruvians Struggling to Find a Place in Japanese Society |malper=nippon.com |tarîx=2014-02-13 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Burakumin komeke hindikahiyên civakî pêk tînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-23 |sernav=Japan's hidden caste of untouchables |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34615972 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Ziman ===
[[Wêne:豚骨らーめん 博多天神 いらっしゃい 2010 (5023366778).jpg|thumb|Nîşanên kanjî û hîragana]]
Zimanê japonî, zimanê neteweyî ya de facto yê Japonê ye û zimanê sereke yê nivîskî û axaftinê ya ku ji aliyê piraniya gelên welat ve tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language Policy and Political Issues in Education |weşanger=Springer |tarîx=2017 |isbn=978-3-319-02343-4 |çap=3rd ed. 2017 |cih=Cham |paşnavê-edîtor=McCarty |pêşnavê-edîtor=Teresa L. |series=Encyclopedia of Language and Education, 3rd ed |paşnavê-edîtor2=May |pêşnavê-edîtor2=Stephen }}&lt;/ref&gt; Nivîsandina Japonî kanji (tîpên çînî) û du komên kana (nivîsandina kitekitî ya li ser bingeha tîpên rêzkirî û kokî yên ku ji aliyê kanji ve têne bikar anîn) û her wiha alfabeya latînî û hêjmarên erebî bikar tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.mit.edu/jpnet/articles/JapaneseLanguage.html |sernav=The Japanese Language |malper=web.mit.edu |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt; Li Japonê zimanê îngilîzî wekê zimaneke karsaziyê û pêwendiyên navneteweyî roleke girîng dilîze û di astên dibistana seretayî û lîseyê de perwerdehiyeke mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://education.jnto.go.jp/en/school-in-japan/japanese-education-system/ |sernav=JAPANESE EDUCATIONAL SYSTEM |malper=JAPAN Educational Travel |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşaretan ê japonî zimanê îşaretên sereke ye ku li Japonê tê bikaranîn û hinek nasnameyên fermî bi dest xistiye lê bikaranîna vê zimanê di dîrokê de ji ber polîtîkayên cudakar û nebûna piştgiriya perwerdehiyê hatiye astengkirin.&lt;ref name=&quot;FujitaRound2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language Policy and Education in Japan |paşnav=Fujita-Round |pêşnav=Sachiyo |weşanger=Springer, Cham |tarîx=2017 |rr=491–505 |isbn=978-3-319-02344-1 |ziman=en |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-319-02344-1_36 |paşnav2=Maher |pêşnav2=John C. |doi=10.1007/978-3-319-02344-1_36 }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî zimanê japonî, zimanên ryukyuanî (amami, kunigami, okînawanî, miyakoyî, yaeyamayî û yonagunîyî) ku beşek ji malbata zimanê japonî ne ku li zincîregiravên Ryukyuyê têne axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Routledge handbook of Japanese sociolinguistics |paşnav=Heinrich |pêşnav=Patrick |weşanger=Routledge |tarîx=2019 |isbn=978-0-415-79027-7 |cih=Abingdon, Oxon New York, NY |paşnav2=Ōhara |pêşnav2=Yumiko |series=Routledge handbooks }}&lt;/ref&gt; Hêjmareke kêm ên zarokan fêrê van zimanan dibin lê hikûmetên herêmî hewl dane ku di nav civakê de hişmendiya li ser zimanên kevneşopî zêde bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Self-Determinable Development of Small Islands |paşnav=Ishihara |pêşnav=Masahide |weşanger=Springer Singapore Pte. Limited |tarîx=2016 |isbn=978-981-10-0132-1 |cih=Singapore |kesên-din=Eiichi Hoshino, Yoko Fujita }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Language Policy and Political Issues in Education |weşanger=Springer |tarîx=2017 |isbn=978-3-319-02320-5 |cih=Cham |paşnavê-edîtor=McCarty |pêşnavê-edîtor=Teresa |series=Encyclopedia of Language and Education, 3rd ed |paşnavê-edîtor2=May |pêşnavê-edîtor2=Stephen }}&lt;/ref&gt; Zimanê ainuyî ku zimanekî îzolekirî ye, li ber mirinê ye û heta sala 2014an tenê çend axavtvanên xwemalî mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the archaeology and anthropology of hunter-gatherers |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2014 |isbn=978-0-19-955122-4 |çap= |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cummings |pêşnavê-edîtor=Vicki }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de hejmarek zimanên din ji aliyê kêmneteweyên nîjadî, civakên koçber û hejmareke zêde ya xwendekarên zimanên biyanî ve têne hînkirin û bikar anîn ku di nav van zimanan de zimanên wekê koreyî (di nav de zaravayekî cuda yê zainichi ya koreyî), çînî û zimanê portûgalî hene.&lt;ref name=&quot;FujitaRound2017&quot;/&gt;

=== Dîn ===
[[Wêne:Itsukushima Gate.jpg|thumb|çep|Deriyên torii yên perestgeha şîntoyê ya Itsukushima ya li nêzîkî Hîroşîmayê]]
Destûra bingehîn a Japonê azadiya dînî ya bê kêmasî ji bo welatiyên Japonê garantî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=MacArthur's Japanese constitution: a linguistic and cultural study of its making |paşnav=Inoue |pêşnav=Kyoko |weşanger=Univ. of Chicago Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-226-38391-0 |cih=Chicago, Ill. }}&lt;/ref&gt; Texmînên jorîn nîşan didin ku ji sedî 84–96ê nifûsa japonî baweriya Şîntoyê wekê dînî xwe yên sereke dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.japansociety.org/a_view_of_religion_in_japan |sernav=A View of Religion in Japan |malper=www.japansociety.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |roja-arşîvê=2016-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160123023617/http://www.japansociety.org/a_view_of_religion_in_japan |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêbelê ev texmîn li ser bingeha mirovên ku bi perestgehekê ve girêdayî ne hatine kirin ne li ser bingeha hejmara bawermendên rastîn. Gelek japonî baweriya xwe hem bi baweriya şîntoyê û hem jî bi baweriya budîzmê tînin ku dikarin xwe bi herdu dînam ve girêbidin an jî xwe wekî ne-dîndar an xwe giyanî bi nav dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://japantoday.com/category/features/opinions/how-religious-are-japanese-people |sernav=How religious are Japanese people? |malper=Japan Today |tarîx=2013-10-27 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Asta beşdarbûnên di merasîmên dînî de wekê kevneşopiyeke çandî ya bilind dimîne, nemaze di festîval û boneyan de wekê serdana yekem a perestgehê ya sersalê japonî beşdarê merasîm an jî rîtûelên dînî dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Cavaliere |pêşnav=Paola |tarîx=2019-06-08 |sernav=Women between Religion and Spirituality: Observing Religious Experience in Everyday Japanese Life |url=https://www.mdpi.com/2077-1444/10/6/377 |kovar=Religions |ziman=en |cild=10 |hejmar=6 |rr=377 |doi=10.3390/rel10060377 |issn=2077-1444 }}&lt;/ref&gt; Taoîzm û konfuçyusîzm ên ji Çînê bandor li bawerî û edetên japonî jî kirine.&lt;ref name=&quot;Totman2004&quot;/&gt;

Di sala 2018an de ji %1 heta %1,5ê nifûsê japonî xiristiyan bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.christianitytoday.com/2018/05/japan-unesco-hidden-christian-persecution-world-heritage/ |sernav=Why Japan Wants Its Past Persecution of Christians to Be World Renowned |malper=Christianity Today |tarîx=2018-05-29 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Shellnutt |pêşnav=Kate }}&lt;/ref&gt; Di sedsala dawî de, adetên rojavayî yên ku di destpêkê de ku bi xiristiyaniyê ve girêdayî bûn ku di nav de dawetên bi şêwaza rojavayî, roja evîndaran û noel hene ku di nav gelek japoniyan de wekê edetên sekuler populer bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=4. Mapping the Margins of Japan - Ronald P. Toby |paşnav=Wigen |pêşnav=Kären |weşanger=University of Chicago Press |tarîx=2016 |rr=24–27 |isbn=978-0-226-07305-7 |url=https://doi.org/10.7208/chicago/9780226073194.003.0004 |paşnav2=Fumiko |pêşnav2=Sugimoto |paşnav3=Karacas |pêşnav3=Cary }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên sala 2016an bi rêjeyeke zêde kesên ku li Japonê baweriya îslamê qebûl dikin, ji koçberên ku li derveyî welat ji dayik bûne pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/community/2016/07/13/issues/shadow-surveillance-looms-japans-muslims/ |sernav=Shadow of surveillance looms over Japan's Muslims |malper=The Japan Times |tarîx=2016-07-13 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Blakkarly |pêşnav=Jarni }}&lt;/ref&gt; Di sala 2018an de, li Japonê bi texmînî 105 mizgeft û 200.000 misilman hebûn ku 43.000 ji wan welatiyên japonî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-11-28 |sernav=No. of Muslims, mosques on the rise in Japan amid some misconceptions, prejudice |url=https://mainichi.jp/english/articles/20191128/p2a/00m/0fe/014000c |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=Mainichi Daily News |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dînên hindikahî yên din hindûîzm, cihûtî û baweriya baha'î û her wiha baweriyên anîmîst ên aînu ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2019/05/JAPAN-2018-INTERNATIONAL-RELIGIOUS-FREEDOM-REPORT.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.state.gov |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt;

=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Institute of Medical Science First building 3.jpg|thumb|Dîmenek ji avahiya yekem a enstîtuya zanistên tibî ya Zanîngeha Tokyoyê]]
Ji qanûna bingehîn a perwerdehiyê ya sala 1947an vir ve, perwerdehiya mecbûrî li Japonê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk hatiye ku bi hev re neh sal berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jica.go.jp/jica-ri/IFIC_and_JBICI-Studies/english/publications/reports/study/topical/educational/pdf/educational_02.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.jica.go.jp |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî bi tevahiya hemî zarokên Japonî perwerdehiya xwe li dibistana amadeyî ya sêsalî didomînin. Zanîngeha Tokyoyê zanîngeha herî baş ê welat e ku di rêza yekem a Japonê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings |sernav=QS World University Rankings 2026: Top global universities |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-12 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji nîsana sala 2016an vir ve dibistanên cûrbecûr ku nav de dibistana seretayî û dibistana navîn hene bi bernameyeke perwerdehiya nehsalî ya dibistana mecbûrî de hatine yekkirin. Wezareta perwerde, çand, werzîş, zanist û teknolojiyê plan dike ku ev rêbaz li seranserê welêt were pejirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.japantimes.co.jp/search?query=news |sernav=Search results |malper=The Japan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Times |pêşnav=The Japan }}&lt;/ref&gt;

Bernameya nirxandina xwendekarên navneteweyî ku ji aliyê OECDyê ve tê koordîne kirina, zanîn û jêhatîyên xwendekarên 15 salî yên japonî wekê sêyem çêtirînên cîhanê bi nav kiriye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/ |sernav=OECD Education GPS |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt; Japon yek ji welatên OECDyê ye ku di warê xwendin û nivîsandin, bîrkarî (matematîk) û zanistê de bi navînî 520 puanên xwendekaran di warê performansa herî baş de ye û di nav welatên OECDyê de yek ji hêzên kar ên herî zêde xwendewar ên cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about/programmes/pisa/pisa-publications.html |sernav=PISA publications |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat di sala 2021ê de ji %7,4ê GDPya xwe ya giştî li ser perwerdehiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

Di sala 2023an de Japon di rêjeya kesên di navbera 25 û 64 salî de ku perwerdehiya bilind wergirtine, bi rêjeya ji %56, di rêza sêyem de bû.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://gpseducation.oecd.org/CountryProfile?plotter=h5&amp;primaryCountry=JPN&amp;treshold=10&amp;topic=EO |sernav=Education GPS - Japan - Overview of the education system (EAG 2021) |malper=gpseducation.oecd.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %65,5ê japonên ku temenê wan di navbera 25 û 34 salî de ne xwedî formeke perwerdehiya bilind in û ji %34,8ê japonên ku temenê wan di navbera 25 û 64 salî de xwediyê bawernameya lîsansê ne ku ev jî piştî Koreya Başûr di rêza duyem a welatên OECDyê de rêjeya herî zêde ye.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt; Jinên japonî bi rêjeya ji %59an xwedî dîplomeya zanîngehê ne ev rêje di navbera mêran de ji %52 ye ku dîplomeya zanîngehê wergirtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://asiapacificcurriculum.ca/sites/default/files/2019-10/Japan%20-%20Womenomics%20-V3-October%202019.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=asiapacificcurriculum.ca |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt;

=== Tenduristî ===
[[Wêne:University of Tokyo Hospital.JPG|thumb|Dîmenek ji nexweşxaneya Zanîngeha Tokyoyê]]
Lênêrîna tenduristiyê li Japonê ji aliyê hikûmetên neteweyî û herêmî ve tê peyda kirin. Lêçûna xizmetên bijîşkî yên kesane bi rêya sîstemeke sîgorteya tenduristiyê ya gerdûnî tê pêşkêş kirin ku wekheviya nisbî ya gihîştinê peyda dike û lêçûn ji aliyê komîteyeke hikûmetê ve têne destnîşankirin. Kesên sîgorteya wan ên tenduristiyê tune ye dikarin beşdarî bernameyek sîgorteya tenduristiyê ya neteweyî bibin ku ji hêla hikûmetên herêmî ve tê birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Universal Health Coverage for Inclusive and Sustainable Development: Lessons from Japan |paşnav=Ikegami |pêşnav=Naoki |weşanger=World Bank Publications |tarîx=2014-10-14 |isbn=978-1-4648-0408-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=q6m1BAAAQBAJ&amp;pg=PA16 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1973an vir ve hemî kesên bi temen bi sîgorteya ku ji aliyê hikûmetê ve tê piştgirî kirin ve têne dermankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nyu.edu/projects/rodwin/lessons.html |sernav=&quot;Health Care in Japan&quot; |malper=www.nyu.edu |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt;

Japon di sala 2022an de ji %11,42ê GDPya xwe ya giştî li ser tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Di sala 2020an de, temenê jiyanê yê giştî li Japonê ji dema jidayikbûnê ve 85 sal bû (82 sal ji bo mêran û 88 sal ji bo jinan)&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; ku ev yek temenê herî bilind li cîhanê ye û di heman demê de rêjeya mirina dergûşan (2 ji her 1.000 jidayikbûnên zindî) pir kêm e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?Locations=RU&amp;locations=JP |sernav=Mortality rate, infant (per 1,000 live births) - Japan {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1981ê vir ve sedema sereke ya mirinê li Japonê penceşêr e ku di sala 2018an de ji sedî 27ê tevahî mirinan pêk aniye, piştre jî nexweşiyên dil û demaran hatiye ku bûye sedema ji sedî 15ê mirinên li Japonê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Tsugane |pêşnav=Shoichiro |tarîx=2021 |sernav=Why has Japan become the world’s most long-lived country: insights from a food and nutrition perspective |url=https://www.nature.com/articles/s41430-020-0677-5 |kovar=European Journal of Clinical Nutrition |ziman=en |cild=75 |hejmar=6 |rr=921–928 |doi=10.1038/s41430-020-0677-5 |issn=1476-5640 |pmc=8189904 |pmid=32661353 }}&lt;/ref&gt; Japon xwedî yek ji rêjeyên herî bilind ên xwekuştinê li cîhanê ye ku ev yek wekê pirsgirêkek civakî ya girîng hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Russell |pêşnav=Roxanne |paşnav2=Metraux |pêşnav2=Daniel |paşnav3=Tohen |pêşnav3=Mauricio |tarîx=2017 |sernav=Cultural influences on suicide in J apan |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/pcn.12428 |kovar=Psychiatry and Clinical Neurosciences |ziman=en |cild=71 |hejmar=1 |rr=2–5 |doi=10.1111/pcn.12428 |issn=1323-1316 }}&lt;/ref&gt; Pirsgirêkeke din a girîng a tenduristiya giştî cixarekêşandin ê di nav mêrên japonî de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Akter |pêşnav=Shamima |paşnav2=Goto |pêşnav2=Atsushi |paşnav3=Mizoue |pêşnav3=Tetsuya |tarîx=2017-12-01 |sernav=Smoking and the risk of type 2 diabetes in Japan: A systematic review and meta-analysis |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0917504017301399 |kovar=Journal of Epidemiology |cild=27 |hejmar=12 |rr=553–561 |doi=10.1016/j.je.2016.12.017 |issn=0917-5040 |pmc=5623034 |pmid=28716381 }}&lt;/ref&gt; Japon di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî nizm a nexweşiya dil e û di nav welatên pêşketî de jî xwedî asta herî nizm a demansê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In Search of the Perfect Health System |paşnav=Britnell |pêşnav=Mark |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |isbn=978-1-137-49661-4 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
Çanda japonî ya hemdem ji çandên Asya, Ewropa û Amerîkaya Bakur bi bandor dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Japan's open future: an agenda for global citizenship |paşnav=Haffner |pêşnav=John |weşanger=Anthem Press |tarîx=2009 |isbn=978-1-84331-311-3 |cih=London ; New York |paşnav2=Casas i Klett |pêşnav2=Tomas |paşnav3=Lehmann |pêşnav3=Jean-Pierre }}&lt;/ref&gt; Hunerên kevneşopî yên japonî karên hunerî yên wekê seramîk, tekstîl, alavên lakkirî, şûr û bûk; performansên bunraku, kabuki, noh, reqs û rakugo û pratîkên din, merasîma çayê, ikebana, hunerên şerî, xetnivîsî, orîgamî, onsen, geisha û lîstik vedihewîne. Japon xwedî sîstemeke pêşketî ye ku ji bo parastin û pêşvebirina hem mal û milkên çandî yên berbiçav û hem jî milkên berbiçav û zezîneyên neteweyî heye. Bîst û du cih di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de hatine tomar kirin ku hejdeh ji wan xwedî girîngiya çandî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/JP/ |sernav=Japan - UNESCO World Heritage Centre |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=UNESCO World Heritage Centre }}&lt;/ref&gt; Japon wekê hêzek çandî ya super hatiye hesibandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2002-06-01 |sernav=The other superpower |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2002/jun/01/artsfeatures.features |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=the Guardian |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-01-31 |sernav=How Japan became a pop culture superpower {{!}} The Spectator |url=https://www.spectator.co.uk/2015/01/how-japan-became-a-pop-culture-superpower/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Spectator |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Aboriya Japonê]]

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Japan}}

{{Dewletên Asyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Asya]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]
[[Kategorî:Japon| ]]</text>
      <sha1>k1x0ik18qumvx7qmrx9ccot5aan219n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hewlêr (paytext)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5342</id>
    <revision>
      <id>2004767</id>
      <parentid>1999654</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>599</id>
      </contributor>
      <comment>Wêneyê bi navê Erbil_Montage_2014.png ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Polarlys|Polarlys]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Erbil Montage 2014.png|]]</comment>
      <origin>2004767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30621" sha1="ivpzpsvb0ksclr57r1ybdln6etmncvl" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Hewlêr}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Hewlêr
| navê_fermî         = Arbîl
| nexşeya_cihan      = #Başûrê Kurdistanê#Îraq
| koordînat          = {{Koord|36|11|28|N|44|00|33|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| navçe              = [[Navenda Hewlêrê (navçe)]]
| şaredar            = 
| gelhe              = 1.713.461&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |tarîxa-gihiştinê=2016-12-15 |tarîxa-arşîvê=2016-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161212103045/http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2009]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| koda_telefonê      = 066 (bajar)
| wêneSer            =
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = Wêneyên ji bajêr
| malper             = [https://www.hawlergov.org/app/en hawler.gov]
}}
'''Hewlêr''' (bi soranî: هەولێر) bajarê herî mezinê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Federalism, Secession, and International Recognition Regime: Iraqi Kurdistan |paşnav=Danilovich |pêşnav=Alex |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-10 |isbn=978-0-429-82765-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_yVxDwAAQBAJ&amp;q=rudaw.net+kurdistan&amp;pg=PT54 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2018an nifûsa bajêr 879.071 kes e. Hewlêr bajarê herî qelebalix û bajarê herî mezinê [[Herêma Kurdistanê]] ye.

Dîroka niştecihbûna mirovî ya li Hewlêrê vedigere hezarsala 5an a berî zayînê. Li navenda bajêr de [[Keleha Hewlêrê]] û [[Minareya Mudhafariya]] heye. Belgeyên dîrokî ya herî kevn a li Hewlêrê ji Xanedaniya Sêyem a Ur Sumerê vedigere ku Qral Shulgi behsa bajarê Urbilumê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beaumesnil, Henriette Adélaïde Villard de |paşnav=Cook |pêşnav=Elisabeth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.42770 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the ancient Near East to 1600 BC: holy warriors at the dawn of history |paşnav=Hamblin |pêşnav=William James |weşanger=Routledge |tarîx=2010 |isbn=978-0-415-25589-9 |çap=Repr |cih=London |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 3an a berî zayînê de Hewlêr li herêma xwe hêzeke serbixwe bû. Bajêr demekê ji aliyê gûtiyan ve hatiye birêvebirin û beriya zayînê di dawiya sedsala 2an de ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Piştre bajêr ji aliyê împeratoriyên wekî [[Med|Împeratoriya Medan]], [[Împeratoriya Hexamenişî]] (Asûriya Hexamenîs), [[Keyaniya Makedonî]], [[Împeratoriya Seleukî]], [[Împeratoriya Eşkanî]], [[Asûriya Roma]] û [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin.

Piştî dagirkirina erban a Îranê li herêm êdî yekgirtî namîne û di serdema navîn de bajar ji aliyê selçûqî û osmaniyan ve tê dagirkirin. Piştê belavbûna osmaniyan û bi parvekirina herêmên kurdan re bajêr û [[Başûrê Kurdistanê]] dikeve nav axa [[Iraq]]ê.

Bi şerê navxweyî ya Iraqê ku sala 1991ê li hemberê rejîma [[Sedam Huseyn]] derdikeve û bi dawî bûna şer re [[Herêma Kurdistanê]] statuyeke federatîf wergirtiye û di sala 1992an de parlamena Herêma Kurdistanê li bajêr hatiye avakirin.

Muzexaneya arkeolojîk a Hewlêrê komeke mezin ji berhemên berî îslamê, bi taybetî hunera Mezopotamyayê, vedihewîne ku muzexane bûye navendeke ji bo projeyên arkeolojîk ên li deverê. Di tîrmeha sala 2014an de [[Keleha Hewlêrê]] wek Kelepora Cîhanî ya [[UNESCO]]yê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1437/ |sernav=Keleha Hewlêrê |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2024-08-25 }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Hewlêrê di nivîsarên pîroz ên di hezarsaliya 3an a sumeriyan de wek ''Urbilum,'' ''Urbelum'' hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&amp;pg=PA2 |sernav=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47 |paşnav=Khan |pêşnav=Geoffrey |weşanger=BRILL |sal=1999 |isbn=978-90-04-11510-1 |rûpel=2 |lînka-nivîskar=Geoffrey Khan }}&lt;/ref&gt; Piştre ji aliyê akadî û asûriyan ve ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve bajêr wekî ''arba'ū ilered'' (''çar xwedê'') binav kirine.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;/&gt; Di demên klasîk de bajar wekî ''Arbela'' hatiye binavkirin.

Navê bi zimanê kurdî û navê nûjen a bajêr îro wekî Hewlêr an Hewlêrê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==
=== Arkelojî ===
[[Wêne:Citadel (old city) of Hewlêr (Erbil).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji [[Keleha Hewlêrê]] ku qadeke girîng e arkeolojîkê bajêr e.]]
Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji Zanîngeha Bohemya Rojava, ligel tîma Zanîngeha Selahedînê a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya Keleha Hewlêrê hatiye pêk anîn. Ji ber ku herêma arkeolojîk we qas bi giranî ji aliyê mirovan ve hatiye dagirkirî cih bi awayeke birêkûpêk nehatiye kolandin. Lêkolîna Arkeolojîk a Deşta Hewlêrê di sala 2012an de dest hatiye destpêkirin. Lêkolîna arkeolojîk dîmenên satelaytê û xebatên meydanî ji bo destnîşankirina geşepêdan û arkeolojiya deşta derdora Hewlêrê pêk tîne. Ji xeynî Hewlêrê li deştê gelek şûnwarên arkeolojîk ên bi hêvî hene nemaze li Tell Baqrtayê. Tell Baqrta deverek pir mezin e ku qada deverê ji 80 hektaran pêk tê ku dîroka deverê vedigere Serdema Bronz a Destpêkê. Di sala 2013an de tîmek ji Zanîngeha Sapienza ya Romayê li navenda kelehê hinek xebatên radarê bi qul kirina erdê pêk anîn. Di sala 2014an bi hilweşana avahiyek nû yê li kelehê dest bi kolanên arkeolojîk hatiye kirin ku derfetek ji bo kolandinê peyda kiribû. Li jêrzemîna bajêr jî wêneyên hewayî yên dîrokî û lêkolîna bejahî hatiye destpêkirin.

=== Serdema bronzî ===
==== Bronza destpêkê ====
Herêma ku Hewlêr tê de ye ji 3000 salên {{bz}} ve bi giranî di bin serweriya sumeran de bû.

Bi hatina Împeratoriya Akadî (2335–2154 {{bz}}) hemû semîtên akadî û sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek desthilatdariyê de dibin yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/members/ |sernav=Members - |tarîx=2024-05-09 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Erridupizirê qralê Qraliyeta Gutîumê beriya zayînê di sala 2150an de bajêr hatiye bidestxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |sernav=Timeline |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-14 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |roja-arşîvê=2014-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140814010854/http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di çavkaniyên edebî de yekem behsa Hewlêrê di arşîvên mîrektiya Eblayê hatiye nivîsandin. Wan du seferên xwe yên Hewlêrê (Irbilum) bi qasidekî ji Elbayê li dora 2300 BFC tomar dikin.

Di sala xwe yê duyem de mîrê Sumera Nû ya Ur, Amar-Sin, ''Urbilum'' li dora sala 1975 ê {{bz}} de talan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-25588-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C }}&lt;/ref&gt;
==== Bronza navîn ====
Di sedsalên piştî hilweşîna împeratoriya Ûr III de Hewlêr li herêma xwe dibe hêzeke serbixwe. Bajêr ji aliyê Şemsî-Adad I ve di dema Padîşahiya Mezopotamyaya Jorîn a kurtedem de hatiye zeftkirin û piştî hilweşîna bajêr Hewlêr dibe bajareke serbixwe.

==== Bronza dereng ====
Di vê serdemê de di dema Împeratoriya Asûriya Navîn de (1365-1050 {{bz}}) Hewlêr di bin kontrola Asûriyan de bû.

=== Serdema medan ===
Med û bi wan re Sagartiyan diviyabû ku di sala 522 berî zayînê de li dijî Daryûsê I ê farisî serî hildin lê ev serhildan ji hêla artêşa ku Daryûs di bin serokatiya general Takmispada sala paşerojê de şandibû bi tundî hatiye şikandin. Ev bûyer di [[Nivîskên Bêstûnê]] de ku îro li çiyayên parêzgeha [[Kermaşan]]ê ya [[Rojhilata Kurdistanê]] radiweste hatiye nivîsandin. Her dem herêmeke vala di navbera her du împeratoriyên mezin ên [[bîzans]] û faris de ku dever li deştên 10 km li rojavayê Hewlêrê ye dibe şahidê [[Şerê Gaugamelayê]] di navbera Îskenderê Mezin û Daryûsê III yê faris de ku di sala 331ê berî zayînê de diqewime. [[Daryûs III]] yê faris di vê şerê de têk diçe tenê dikare xwe bavêje Hewlêrê. Ji ber vê yekê hinek carinan ev şer bi xeletî wekî şerê Hewlêrê hatiye binavkirin.

Hewlêr di sedsala yekem a piştî zayînê de dibe navenda serweriya Padîşahiya Adiabene ku bi giranî li [[Bakurê Kurdistanê]] ya îro bû.

=== Serdema hesinî ===
Herêm careke din dîsa dikeve bin desthilatdariya Împeratoriya Neo-Asûriyan (935–605 {{bz}}). Piştre bajêr gelek caran di nav de desthilatdariya persan, yewnanan, partan, roma û sasaniyan de dest diguherîne.

Di bin desthilatdariya medan de, dibe ku [[Kiyaksar]] hejmarek mirovên ji eşîra kevnarê îranî ya sagartiyan li bajarên asûrî Arbela û Arafa (Kerkûka nûjen) bi cih kiribe û dibe ku ev yek wekî xelateke ji bo alîkariya wan ê di girtina Nînewayê de be. Li gorî nivîskarên klasîk, împeratorê persan Kûruşê Mezin di sala 547 berî zayînê de Asûrî dagîr dike û ew wek dewleteke parastinê ya leşkerî ya axamenî (an satrapî) bi navê Aθûra (Athura) ya Persî ya Kevin ku bi paytextê Babîlê ava kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 1: Vol. 3, The Seleucid, Parthian and Sasanian periods / ed. by Ehsan Yarshater |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-20092-9 |çap=4. printing |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yāršātir |pêşnavê-edîtor=Iḥsān }}&lt;/ref&gt;

Şerê Gaugamelayê ku tê de [[Îskenderê Makedonî]] Daryûs III yê Faris têk dibe di sala 331 {{bz}} de li gorî nexşeya cîhanê ya Urbano Montî bi qasî 100 kîlomêtre li rojavayê Hewlêrê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316 |sernav=Composite: Tavola 1-60. (Map of the World) (Re-projected in Plate Carree or Geographic, Marinus of Tyre, Ptolemy) - David Rumsey Historical Map Collection |malper=www.davidrumsey.com |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Piştî şer Daryûs bi awayeke rê dibîne direve bajêr. Piştre Arbela dibe beşek ji Împeratoriya Îskender. Piştî mirina Îskenderê Makedonî di sala 323 berî zayînê de Arbela (Hewlêr) dibe beşek ji Împeratoriya Selûkî ya Helenîstîk.

Hewlêr dibe beşek ji herêma ku di navbera Roma û Faris de di bin destê sasaniyan de nakok bû. Di serdema Partan de heya destpêka Sasaniyan, Hewlêr dibe paytexta dewleta Adiabeneyê (Asûrî Ḥadyab). Bajar û padîşahî di dîroka cihûyan de ji ber guheztina malbata padîşah ji bo cihûtiyê têne zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Jews of Khazaria |paşnav=Brook |pêşnav=Kevin Alan |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2018 |isbn=978-1-5381-0343-2 |çap= |cih= }}&lt;/ref&gt;

Piştre nifûsa bajêr hêdî hêdî ji ola kevnar a Mezopotamya di navbera sedsalên yekem û çaran de vediguhezîne xiristiyaniyê ku Pkidha bi kevneşopî li dora 104 {{pz}} dibe yekemîn metranê bajêr. Dînê kevnar a Mezopotamya heta sedsala 10ê piştî zayînê bi tevahî li herêmê nemiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm |sernav=The Chronicle of Arbela (1907) Translation (partial) pp.76-... |malper=www.tertullian.org |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Adiabene (parêzgeha dêrî ya rojhilatî ya suryaniyan) li Arbela (bi suryanî: ܐܪܒܝܠ ''Arbel'') heya derengiya serdema navîn bûye navendeke xiristiyaniya rojhilatî ya suryaniyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |weşanger=The Institute |tarîx=1981 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rNdtAAAAMAAJ&amp;q=adiabene }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku bi caran rastê êrîşên dagirkirinan hatiye.]]
Ji ber ku gelek ji asûriyên ku bûne xiristiyanî navên încîlê (cihû jî di nav de) qebûl kirine, piraniya metranên pêşîn navên aramî yên rojhilatî an cihû/încîlî hebûn ku ev nayê wê wateyê ku gelek ji xirîstiyanên destpêkê yên vî bajarî ji cihûtiyê hatine. Di vê sedemê de bajêr dibe navenda metropolê ya dêra asûrî ya rojhilat. Di serdema xiristiyaniya bajêr gelek bav û kalên dêrê û nivîskarên navdar ên aramî derketine.

Piştî dagirkirina Persiya ku ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin parêzgeha Sasanî ya Naxwardaşîragan û paşê Garamig ud Nodardashiragan ku Hewlêr jî beşek ji vê parêzgehê bû hatiye wêran kirin û ji nîveka sedsala heftemîn a {{pz}} ve herêm ji aliyê tirk û ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/adiabene |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Eşîra kurdan a herî bi nav û deng li herêmê eşîrê hezabaniyan bû ku ji dawiya sedsala 12an heta sedsala 12an ku bajêr ji aliyê zengiyan ve hatibû dagirkirin û parêzgariya wê ji begtegeniyên tirk re hatibû dayîn û çend kesan jî wekî waliyên bajêr bûn û di nav wan de kesê herî navdar Gökbörî bû ku di serdema eyûbiyan de bajar dagirkiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nováček |pêşnav=Karel |paşnav2=Amin |pêşnav2=Narmin Ali Muhammad |paşnav3=Melčák |pêşnav3=Miroslav |tarîx=2013 |sernav=A Medieval City Within Assyrian Walls: The Continuity of the Town of Arbīl in Northern Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/medieval-city-within-assyrian-walls-the-continuity-of-the-town-of-arbil-in-northern-mesopotamia/88418B8DF227B2D6BB488A0314AC46B5 |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=75 |rr=1–42 |doi=10.1017/S0021088900000401 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Wekî din Yaqut el-Hemawî diyar dike ku Hewlêr di sedsala 13an de jî bi piranî kurd bû.

Dema ku Mongolan di sedsala 13an de rojhilata nêzîk dagir dikin di sala 1237an de yekem car êrîşî Hewlêrê dikin. Mongolan bajarokê jêrîn a Hewlêrê talan dikin lê neçar dimînin ku ji ber berxwedana leşkerên xilafetê ku nêzîk dibe paşde vekişin û dagirkirina kelehê paşde dixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=SCHEDULES OF ETHANOL REINFORCEMENT |paşnav=Woods |pêşnav=James H. |weşanger=Elsevier |tarîx=1977 |rr=86 |isbn=978-0-08-021308-8 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-021308-8.50200-3 |paşnav2=Winger |pêşnav2=Gail }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1258an Bexda de dikeve destê Hülegü û Mongolan mîrê dawî ya begtegenî radestê destê Mongolan dike û îddîa dike ku garnîzona kurd ya li Hewlêrê bi heman awayî xwe radestî destê Mongolan dike lê ev yek ji aliyê kurdan ve tê redkirin ku tişteke wiha tineye. Bi îdîaya mîrê begtegenî mongol vegeriyan Hewlêrê û piştî dorpêçkirina şeş mehan paşnê dikarin ku keleha Hewlêrê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nováček, Ottokar |paşnav=Heron-Allen |pêşnav=E. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.20140 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt; Piştre Hulegû waliyê bajêr ê xiristiyanên suryanî tayîn kir û destûr hate dayîn ku dêra ortodoks a suryaniyan dêrê ava bike.

Her ku dem derbas dibe li seranserê Îlxanan di sala 1295an de di bin desthilatdariya Oïrat amir Nauruz de dest zilm li xiristiyan, cihû û budîstên tê kirin ku ev zilm bandorek mezin li suryaniyên xiristiyan ên xwemalî yên bajêr dike. Ev yek di destpêka serdema desthilatdariya Îlxan Gazan de destpêdike. Di sala 1297an de piştî ku Gazan bi têra xwe bi hêz dibe ku tê derdixe li hemberê Nauruz bi hêz bûye dest ji zilmê berdide.

Lê hêjmara suryaniyên bajêr heya rûxandina bajêr ji aliyê hêzên Tîmûr ve ku di sala 1397an Hewlêr tê rûxandin hêjmareke girîng ê suryaniyan li bajêr hebû.

Di Serdema Navîn de Hewlêr ji aliyê Emewiyan, Ebasiyan, Buweyhî, Selçûqiyan ve (1131–1232) ve hatiye birêvebirin. Hewlêr cihê jidayikbûna dîrokzan û nivîskarên kurd ên navdar n sedsalên 12e û 13an Ibn Xelîkan û Ibn el-Mustewfî ye. Piştî şerê çaldiranê di sala 1514an de, Hewlêr ji aliyê [[Mîrektiya Soran]] ve ji destê dagikerên derve hatiye rizgarkirin. Di sedsala 18an de [[Mîrektiya Babanan]] bajar ji Mîrektiya Soran distîne lê carek din dîsa di sala 1822an de bajêr ji aliyê mîrê soran [[Mîr Muhammed Kor]] ve hatiye vegerandin. Heya sala 1851an bajêr di bin desthilatdariya Mîrektiya Soran de dimîne ku careke din dîsa di sala 1851ê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagirkirin. Hewlêr heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dibe beşek ji parêzgeha [[Mûsil]]ê di bin dagirkirina Xanedaniya Osmanî de dimîne heya ku osmanî ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] ve tê şikandin.

=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|Piştî serxwebûna [[Başûrê Kurdistanê]] herêm bi awayeke bilez pêşvediçe. Dîmenek ji [[Parka Şar]] û Hewlêra nû.]]
Hewlêr li deşteke li binê çiyayan hatiye hatiye avakirin ku rûniştevanên [[Başûrê Kurdistanê]] li jor di nav erda zirav û zinar de rûdinin ku ji mêj ve ji berê ve jîngeha kevneşopî ya kurdan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abebooks.co.uk/9781906768188/Kurdistan-Nation-Emerges-Jonathan-Fryer-1906768188/plp |sernav=Kurdistan - a Nation Emerges - Jonathan Fryer: 9781906768188 - AbeBooks |malper=www.abebooks.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Bajarê nûjen a Hewlêrê li ser deşteke hatiye avakirin ku Keleha Hewlêrê ya dîrokî ji aliyê bajarê nûjen ve hatiye dorpêç kiriye. Di Serdema Navîn de Hewlêr bûye navendeke bazirganiyê ya sereke ku li ser rêya di navbera Bexda û Mûsilê de bû. Bajêr îro li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Iraq]]ê roleke giring wergirtiye ku ji bo herêmê bûye deriyê derve yê cîhanê.

Hewlêr ji ber şer û pevçûnên ku li Sûriyê derdikeve dibe malavaniya hejmareke zêde ya penaberan. Di sala 2020an de hat texmînkirin ku ji sala 2003an vir ve 450 hezar penaber li bajarê Hewlêrê bi cih bûne û tê payîn ku gelek ji wan li bajêr bimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://qantara.de/en/article/interview-nihad-salim-qoja-%E2%80%9Ciranian-hegemony-iraq-very-strong%E2%80%9D |sernav=Interview with Nihad Salim Qoja: “Iranian hegemony in Iraq is very strong” {{!}} Qantara.de |malper=qantara.de |tarîx=2020-01-06 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parlamena Herêma Kurdistana di sala 1970ê de piştî danûstandinên navbera hikûmeta Iraqê û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Mistefa Barzanî, li Hewlêrê hatiye damezrandin lê parlamen bi awayeke bi bandor ji aliyê Sedam Huseyn ve heya serhildana Kurdan a di dawiya Şerê Kendavê ya sala 1991ê de hatiye kontrolkirin. Di nîveka salên 1990î de dema ku şer di navbera her du aliyên sereke yên [[Başûrê Kurdistanê]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dest pê kir ku parlamen bi awayekî bi bandor rawestiyaye. Bajar di sala 1996an de bi alîkariya hikûmeta Iraqê ya Sedam Husên ji aliyê PDKê ve hat kontrolkirin. Piştre YNKê li [[Silêmanî]] yê hikûmeteke alternatîv a [[Kurd]] ava dike.

Parlamena Kurdistanê li Hewlêrê piştî ku di sala 1997an de di navbera partiyên Kurdistanî de peymana aştiyê hate îmzekirin, dîsa kom dibe lê belê tu hêzeke rasteqîn tunebû. Desthilatdariya kurdî li Hewlêrê tenê li beşên rojava û bakur ên herêma xweser hebû. Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya sala 2003an de baregeha hêzên taybet ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li derveyî Hewlêrê bû. Bajêr di 10ê nîsana sala 2003an de piştî rûxandina rejîma Be'sê dibe qada pîrozbahiyan.

Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya de ji aliyê komên aligîr ên Sedam Huseyn ve çend caran êrişên Hewlêrê hatiye kirin. Di sibata sala 2004an de êrîşên bombeyî yên paralel ên li dijî pîrozbahiyên cejna remezanê 117 kes jiyana xwe ji dest didin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.arabnews.com/node/243882 |sernav=Twin Bombings Kill 56 in Irbil |malper=Arab News |tarîx=2004-02-02 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke xwekujî di gulana sala 2005an de pêk hatiye ku di êrîşê de 60 sîvîl têne kuştin û 150 kesên din jî li derveyî navendeke polîsan birîndar dibin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Neqlîye ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] yek ji [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|firokexaneyên]] otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holenda, Almanya, Erebistana Siûdî, Awistirya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navneteweyî di 2017 de ji hêla hikûmeta Iraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di adar 2018 de dîsa hat vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.france24.com/en/20170929-iraq-foreigners-ban-international-flights-airports-kurdistan-independence-referendum-yes-vo |sernav=Iraqi govt enforces international flight ban in Kurdistan region |paşnav=Blockade by Iraq |tarîx=29 îlon 2017 |malper=France 24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://erbilairport.com/INFO06/F_INFO06_01_02.aspx?articleId=436&amp;page=1 |sernav=Erbil International Airport |paşnav=International Flight Return |malper=erbilairport.com }}&lt;/ref&gt;

Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendiyên Tirkiye û Îranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hatiye vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/25042014 |sernav=Erbil's New Bus Terminal a Boon for Travelers |tarîx=4 nîsan 2019 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin.

Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/050220173 |sernav=Erbil's 5th ring road completed - the 120 Meter highway |tarîx=2 gulan 2017 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Bagûrdan ==
Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen ''Csa''), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile.

{{Avûhewa
| TABLO = 
| DIYAGRAM GERMAHÎ = 
| DIYAGRAM BARÎN   = 
| DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230
| ÇAVKANÎ = [https://en.climate-data.org/asia/iraq/erbil/erbil-4976/ climate-data.org]
| Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Hewlêrê
| Cîh = Hewlêr
&lt;!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| bgRêb = 12.4
| bgReş = 14.2
| bgAda = 18.1
| bgAvr = 24.0
| bgGul = 31.5
| bgPûş = 38.1
| bgTîr = 42.0
| bgGel = 41.9
| bgRez = 37.9
| bgKew = 30.7
| bgSer = 21.2
| bgBer = 14.4
&lt;!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| ngRêb = 2.4
| ngReş = 3.6
| ngAda = 6.7
| ngAvr = 11.1
| ngGul = 16.7
| ngPûş = 21.4
| ngTîr = 24.9
| ngGel = 24.4
| ngRez = 20.01
| ngKew = 14.5
| ngSer = 8.9
| ngBer = 3.9
&lt;!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --&gt;
| gnRêb = 7.4
| gnReş = 8.9
| gnAda = 12.4
| gnAvr = 17.5
| gnGul = 24.1
| gnPûş = 29.7
| gnTîr = 33.4
| gnGel = 33.1
| gnRez = 29.0
| gnKew = 22.6
| gnSer = 15.0
| gnBer = 9.1
&lt;!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --&gt;
| bnRêb = 111
| bnReş = 97
| bnAda = 89
| bnAvr = 69
| bnGul = 26
| bnPûş = 0
| bnTîr = 0
| bnGel = 0
| bnRez = 0
| bnKew = 12
| bnSer = 56
| bnBer = 80
&lt;!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --&gt;
| rtRêb = 
| rtReş = 
| rtAda = 
| rtAvr = 
| rtGul = 
| rtPûş = 
| rtTîr = 
| rtGel = 
| rtRez = 
| rtKew = 
| rtSer = 
| rtBer = 
&lt;!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --&gt;
| gaRêb = 
| gaReş = 
| gaAda = 
| gaAvr = 
| gaGul = 
| gaPûş = 
| gaTîr = 
| gaGel = 
| gaRez = 
| gaKew = 
| gaSer = 
| gaBer = 
&lt;!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --&gt;
| rbRêb = 
| rbReş = 
| rbAda = 
| rbAvr = 
| rbGul = 
| rbPûş = 
| rbTîr = 
| rbGel = 
| rbRez = 
| rbKew = 
| rbSer = 
| rbBer = 
&lt;!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --&gt;
| hnRêb = 
| hnReş = 
| hnAda = 
| hnAvr = 
| hnGul = 
| hnPûş = 
| hnTîr = 
| hnGel = 
| hnRez = 
| hnKew = 
| hnSer = 
| hnBer = 
}}

== Çand ==

=== Cûmalî ya Hewlêrê ===

==== Savdêriyên din ====

* Bazîdên Qaysarî yên Erdelanê, ku li binê deriyê bingehîn a jûreyê ye û li piraniya mal û amûrên malê tê standin.
* Minareya Mudhafaria ya {{Convert|36|m|ft|0|-high}} lingî {{Convert|36|m|ft|0|-high}}, ku di Parka Minaret de li ser gelek bendav ji nav sînyalê ye, li dawiya sedsala 12an û damezrandina parêzgeha Hewlêrê, di serdema [[Selahedînê Eyûbî]] de, Muzaffar Al-Din Abu Sa 'eed Al-Kawkaboori ([[Gökböri]]), ku ketibû bin şer di nav Selahedîn de bê şer û xwişka xwe zewicand. Ew bingehek oktagonal e ku bi du nîgarên nîskê hatiye xemilandin, ku ji balafirek bingehîn ve bi balgehek piçûk ve tê veqetandin, di heman demê de jî xemilandî. Minareke din a dîrokî ya bi kevirên xalîçandî yên turqî, li nêz e.
* [[Parka Samî Ebdulrehman]]
* Stadyûma Franso Heriri
* Gundê Qalich Agha di binê erdê de Muzeya izationaristanî, {{Convert|1|km|mi}} ji gûzê. Goreke di sala 1996 an de ji serdema [[Til Xelef|Halaf]], [[Heyama Ubeyd|Ubeyd]] û [[Heyama Uruk|Uruk de]] alav dît.
* Muzeya Tekstîlê ya Kurdî

=== Spor ===

Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klûbek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên futbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê [[Franso Herîrî]]) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike.

=== Medya ===

* [[Babylon FM]]
* [[Ishtar TV]]
* [[Kanal 4]]
* [[Kurdistan24]]
* [[Kurdistan TV]]
* [[Kurdmax Pepûle]]
* [[Kurdsat]]
* [[Net TV]]
* [[Rûdaw|Tora Medya Rudaw]]
* [[Ava Entertainment]]
* [[Korek TV]]
* [[I Star]]
* [[I Star Sport]]
* [[I Star Quran]]
* [[new line HD]]

== Seferî ==
Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin.

== Huner ==
Hewlêr ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê.

Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Hewler Old Minaret.jpg|Mînara Dîrokî û Hewlêr
Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|Hewlêr
Wêne:Qaysari-bazaar.jpg|Bazara Qeyserî
Wêne:Hawler Castle.jpg|Keleha Hewlêrê ji esman
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Biblîografî ==
* {{Jêder |paşnav=Sourdel |pêşnav=D. |pêşnavê-edîtor1=P. |paşnavê-edîtor1=Bearman |pêşnavê-edîtor2=Th. |paşnavê-edîtor2=Bianquis |pêşnavê-edîtor3=C.E. |paşnavê-edîtor3=Bosworth |pêşnavê-edîtor4=E. |paşnavê-edîtor4=van Donzel |lînka-edîtor3=Clifford Edmund Bosworth |sernav=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |sal=2010 |weşanger=Brill Online |beş=Irbil |oclc=624382576 }}
* {{girêdan|Grousset, René|en|René Grousset}}, ''The Empire of the Steppes'', (Translated from the French by Naomi Walford), New Brunswick: {{girêdan|Rutgers University Press|en|Rutgers University Press}} (1970)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arbil}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}
{{Paytextên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hewlêr (paytext)| ]]
[[Kategorî:Hezewan]]
[[Kategorî:Navenda Hewlêrê| ]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]</text>
      <sha1>ivpzpsvb0ksclr57r1ybdln6etmncvl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004769</id>
      <parentid>2004767</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30667" sha1="llue52q3l6x7vi4wwocvaxk32pr00vm" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Hewlêr}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Hewlêr
| navê_fermî         = Arbîl
| nexşeya_cihan      = #Başûrê Kurdistanê#Îraq
| koordînat          = {{Koord|36|11|28|N|44|00|33|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| navçe              = [[Navenda Hewlêrê (navçe)]]
| şaredar            = 
| gelhe              = 1.713.461&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |tarîxa-gihiştinê=2016-12-15 |tarîxa-arşîvê=2016-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161212103045/http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2009]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| koda_telefonê      = 066 (bajar)
| wêneSer            = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = Şehrpark, Hewlêr
| malper             = [https://www.hawlergov.org/app/en hawler.gov]
}}
'''Hewlêr''' (bi soranî: هەولێر) bajarê herî mezinê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Federalism, Secession, and International Recognition Regime: Iraqi Kurdistan |paşnav=Danilovich |pêşnav=Alex |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-10 |isbn=978-0-429-82765-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_yVxDwAAQBAJ&amp;q=rudaw.net+kurdistan&amp;pg=PT54 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2018an nifûsa bajêr 879.071 kes e. Hewlêr bajarê herî qelebalix û bajarê herî mezinê [[Herêma Kurdistanê]] ye.

Dîroka niştecihbûna mirovî ya li Hewlêrê vedigere hezarsala 5an a berî zayînê. Li navenda bajêr de [[Keleha Hewlêrê]] û [[Minareya Mudhafariya]] heye. Belgeyên dîrokî ya herî kevn a li Hewlêrê ji Xanedaniya Sêyem a Ur Sumerê vedigere ku Qral Shulgi behsa bajarê Urbilumê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beaumesnil, Henriette Adélaïde Villard de |paşnav=Cook |pêşnav=Elisabeth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.42770 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the ancient Near East to 1600 BC: holy warriors at the dawn of history |paşnav=Hamblin |pêşnav=William James |weşanger=Routledge |tarîx=2010 |isbn=978-0-415-25589-9 |çap=Repr |cih=London |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 3an a berî zayînê de Hewlêr li herêma xwe hêzeke serbixwe bû. Bajêr demekê ji aliyê gûtiyan ve hatiye birêvebirin û beriya zayînê di dawiya sedsala 2an de ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Piştre bajêr ji aliyê împeratoriyên wekî [[Med|Împeratoriya Medan]], [[Împeratoriya Hexamenişî]] (Asûriya Hexamenîs), [[Keyaniya Makedonî]], [[Împeratoriya Seleukî]], [[Împeratoriya Eşkanî]], [[Asûriya Roma]] û [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin.

Piştî dagirkirina erban a Îranê li herêm êdî yekgirtî namîne û di serdema navîn de bajar ji aliyê selçûqî û osmaniyan ve tê dagirkirin. Piştê belavbûna osmaniyan û bi parvekirina herêmên kurdan re bajêr û [[Başûrê Kurdistanê]] dikeve nav axa [[Iraq]]ê.

Bi şerê navxweyî ya Iraqê ku sala 1991ê li hemberê rejîma [[Sedam Huseyn]] derdikeve û bi dawî bûna şer re [[Herêma Kurdistanê]] statuyeke federatîf wergirtiye û di sala 1992an de parlamena Herêma Kurdistanê li bajêr hatiye avakirin.

Muzexaneya arkeolojîk a Hewlêrê komeke mezin ji berhemên berî îslamê, bi taybetî hunera Mezopotamyayê, vedihewîne ku muzexane bûye navendeke ji bo projeyên arkeolojîk ên li deverê. Di tîrmeha sala 2014an de [[Keleha Hewlêrê]] wek Kelepora Cîhanî ya [[UNESCO]]yê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1437/ |sernav=Keleha Hewlêrê |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2024-08-25 }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Hewlêrê di nivîsarên pîroz ên di hezarsaliya 3an a sumeriyan de wek ''Urbilum,'' ''Urbelum'' hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&amp;pg=PA2 |sernav=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47 |paşnav=Khan |pêşnav=Geoffrey |weşanger=BRILL |sal=1999 |isbn=978-90-04-11510-1 |rûpel=2 |lînka-nivîskar=Geoffrey Khan }}&lt;/ref&gt; Piştre ji aliyê akadî û asûriyan ve ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve bajêr wekî ''arba'ū ilered'' (''çar xwedê'') binav kirine.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;/&gt; Di demên klasîk de bajar wekî ''Arbela'' hatiye binavkirin.

Navê bi zimanê kurdî û navê nûjen a bajêr îro wekî Hewlêr an Hewlêrê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==
=== Arkelojî ===
[[Wêne:Citadel (old city) of Hewlêr (Erbil).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji [[Keleha Hewlêrê]] ku qadeke girîng e arkeolojîkê bajêr e.]]
Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji Zanîngeha Bohemya Rojava, ligel tîma Zanîngeha Selahedînê a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya Keleha Hewlêrê hatiye pêk anîn. Ji ber ku herêma arkeolojîk we qas bi giranî ji aliyê mirovan ve hatiye dagirkirî cih bi awayeke birêkûpêk nehatiye kolandin. Lêkolîna Arkeolojîk a Deşta Hewlêrê di sala 2012an de dest hatiye destpêkirin. Lêkolîna arkeolojîk dîmenên satelaytê û xebatên meydanî ji bo destnîşankirina geşepêdan û arkeolojiya deşta derdora Hewlêrê pêk tîne. Ji xeynî Hewlêrê li deştê gelek şûnwarên arkeolojîk ên bi hêvî hene nemaze li Tell Baqrtayê. Tell Baqrta deverek pir mezin e ku qada deverê ji 80 hektaran pêk tê ku dîroka deverê vedigere Serdema Bronz a Destpêkê. Di sala 2013an de tîmek ji Zanîngeha Sapienza ya Romayê li navenda kelehê hinek xebatên radarê bi qul kirina erdê pêk anîn. Di sala 2014an bi hilweşana avahiyek nû yê li kelehê dest bi kolanên arkeolojîk hatiye kirin ku derfetek ji bo kolandinê peyda kiribû. Li jêrzemîna bajêr jî wêneyên hewayî yên dîrokî û lêkolîna bejahî hatiye destpêkirin.

=== Serdema bronzî ===
==== Bronza destpêkê ====
Herêma ku Hewlêr tê de ye ji 3000 salên {{bz}} ve bi giranî di bin serweriya sumeran de bû.

Bi hatina Împeratoriya Akadî (2335–2154 {{bz}}) hemû semîtên akadî û sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek desthilatdariyê de dibin yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/members/ |sernav=Members - |tarîx=2024-05-09 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Erridupizirê qralê Qraliyeta Gutîumê beriya zayînê di sala 2150an de bajêr hatiye bidestxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |sernav=Timeline |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-14 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |roja-arşîvê=2014-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140814010854/http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di çavkaniyên edebî de yekem behsa Hewlêrê di arşîvên mîrektiya Eblayê hatiye nivîsandin. Wan du seferên xwe yên Hewlêrê (Irbilum) bi qasidekî ji Elbayê li dora 2300 BFC tomar dikin.

Di sala xwe yê duyem de mîrê Sumera Nû ya Ur, Amar-Sin, ''Urbilum'' li dora sala 1975 ê {{bz}} de talan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-25588-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C }}&lt;/ref&gt;
==== Bronza navîn ====
Di sedsalên piştî hilweşîna împeratoriya Ûr III de Hewlêr li herêma xwe dibe hêzeke serbixwe. Bajêr ji aliyê Şemsî-Adad I ve di dema Padîşahiya Mezopotamyaya Jorîn a kurtedem de hatiye zeftkirin û piştî hilweşîna bajêr Hewlêr dibe bajareke serbixwe.

==== Bronza dereng ====
Di vê serdemê de di dema Împeratoriya Asûriya Navîn de (1365-1050 {{bz}}) Hewlêr di bin kontrola Asûriyan de bû.

=== Serdema medan ===
Med û bi wan re Sagartiyan diviyabû ku di sala 522 berî zayînê de li dijî Daryûsê I ê farisî serî hildin lê ev serhildan ji hêla artêşa ku Daryûs di bin serokatiya general Takmispada sala paşerojê de şandibû bi tundî hatiye şikandin. Ev bûyer di [[Nivîskên Bêstûnê]] de ku îro li çiyayên parêzgeha [[Kermaşan]]ê ya [[Rojhilata Kurdistanê]] radiweste hatiye nivîsandin. Her dem herêmeke vala di navbera her du împeratoriyên mezin ên [[bîzans]] û faris de ku dever li deştên 10 km li rojavayê Hewlêrê ye dibe şahidê [[Şerê Gaugamelayê]] di navbera Îskenderê Mezin û Daryûsê III yê faris de ku di sala 331ê berî zayînê de diqewime. [[Daryûs III]] yê faris di vê şerê de têk diçe tenê dikare xwe bavêje Hewlêrê. Ji ber vê yekê hinek carinan ev şer bi xeletî wekî şerê Hewlêrê hatiye binavkirin.

Hewlêr di sedsala yekem a piştî zayînê de dibe navenda serweriya Padîşahiya Adiabene ku bi giranî li [[Bakurê Kurdistanê]] ya îro bû.

=== Serdema hesinî ===
Herêm careke din dîsa dikeve bin desthilatdariya Împeratoriya Neo-Asûriyan (935–605 {{bz}}). Piştre bajêr gelek caran di nav de desthilatdariya persan, yewnanan, partan, roma û sasaniyan de dest diguherîne.

Di bin desthilatdariya medan de, dibe ku [[Kiyaksar]] hejmarek mirovên ji eşîra kevnarê îranî ya sagartiyan li bajarên asûrî Arbela û Arafa (Kerkûka nûjen) bi cih kiribe û dibe ku ev yek wekî xelateke ji bo alîkariya wan ê di girtina Nînewayê de be. Li gorî nivîskarên klasîk, împeratorê persan Kûruşê Mezin di sala 547 berî zayînê de Asûrî dagîr dike û ew wek dewleteke parastinê ya leşkerî ya axamenî (an satrapî) bi navê Aθûra (Athura) ya Persî ya Kevin ku bi paytextê Babîlê ava kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 1: Vol. 3, The Seleucid, Parthian and Sasanian periods / ed. by Ehsan Yarshater |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-20092-9 |çap=4. printing |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yāršātir |pêşnavê-edîtor=Iḥsān }}&lt;/ref&gt;

Şerê Gaugamelayê ku tê de [[Îskenderê Makedonî]] Daryûs III yê Faris têk dibe di sala 331 {{bz}} de li gorî nexşeya cîhanê ya Urbano Montî bi qasî 100 kîlomêtre li rojavayê Hewlêrê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316 |sernav=Composite: Tavola 1-60. (Map of the World) (Re-projected in Plate Carree or Geographic, Marinus of Tyre, Ptolemy) - David Rumsey Historical Map Collection |malper=www.davidrumsey.com |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Piştî şer Daryûs bi awayeke rê dibîne direve bajêr. Piştre Arbela dibe beşek ji Împeratoriya Îskender. Piştî mirina Îskenderê Makedonî di sala 323 berî zayînê de Arbela (Hewlêr) dibe beşek ji Împeratoriya Selûkî ya Helenîstîk.

Hewlêr dibe beşek ji herêma ku di navbera Roma û Faris de di bin destê sasaniyan de nakok bû. Di serdema Partan de heya destpêka Sasaniyan, Hewlêr dibe paytexta dewleta Adiabeneyê (Asûrî Ḥadyab). Bajar û padîşahî di dîroka cihûyan de ji ber guheztina malbata padîşah ji bo cihûtiyê têne zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Jews of Khazaria |paşnav=Brook |pêşnav=Kevin Alan |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2018 |isbn=978-1-5381-0343-2 |çap= |cih= }}&lt;/ref&gt;

Piştre nifûsa bajêr hêdî hêdî ji ola kevnar a Mezopotamya di navbera sedsalên yekem û çaran de vediguhezîne xiristiyaniyê ku Pkidha bi kevneşopî li dora 104 {{pz}} dibe yekemîn metranê bajêr. Dînê kevnar a Mezopotamya heta sedsala 10ê piştî zayînê bi tevahî li herêmê nemiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm |sernav=The Chronicle of Arbela (1907) Translation (partial) pp.76-... |malper=www.tertullian.org |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Adiabene (parêzgeha dêrî ya rojhilatî ya suryaniyan) li Arbela (bi suryanî: ܐܪܒܝܠ ''Arbel'') heya derengiya serdema navîn bûye navendeke xiristiyaniya rojhilatî ya suryaniyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |weşanger=The Institute |tarîx=1981 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rNdtAAAAMAAJ&amp;q=adiabene }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku bi caran rastê êrîşên dagirkirinan hatiye.]]
Ji ber ku gelek ji asûriyên ku bûne xiristiyanî navên încîlê (cihû jî di nav de) qebûl kirine, piraniya metranên pêşîn navên aramî yên rojhilatî an cihû/încîlî hebûn ku ev nayê wê wateyê ku gelek ji xirîstiyanên destpêkê yên vî bajarî ji cihûtiyê hatine. Di vê sedemê de bajêr dibe navenda metropolê ya dêra asûrî ya rojhilat. Di serdema xiristiyaniya bajêr gelek bav û kalên dêrê û nivîskarên navdar ên aramî derketine.

Piştî dagirkirina Persiya ku ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin parêzgeha Sasanî ya Naxwardaşîragan û paşê Garamig ud Nodardashiragan ku Hewlêr jî beşek ji vê parêzgehê bû hatiye wêran kirin û ji nîveka sedsala heftemîn a {{pz}} ve herêm ji aliyê tirk û ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/adiabene |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Eşîra kurdan a herî bi nav û deng li herêmê eşîrê hezabaniyan bû ku ji dawiya sedsala 12an heta sedsala 12an ku bajêr ji aliyê zengiyan ve hatibû dagirkirin û parêzgariya wê ji begtegeniyên tirk re hatibû dayîn û çend kesan jî wekî waliyên bajêr bûn û di nav wan de kesê herî navdar Gökbörî bû ku di serdema eyûbiyan de bajar dagirkiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nováček |pêşnav=Karel |paşnav2=Amin |pêşnav2=Narmin Ali Muhammad |paşnav3=Melčák |pêşnav3=Miroslav |tarîx=2013 |sernav=A Medieval City Within Assyrian Walls: The Continuity of the Town of Arbīl in Northern Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/medieval-city-within-assyrian-walls-the-continuity-of-the-town-of-arbil-in-northern-mesopotamia/88418B8DF227B2D6BB488A0314AC46B5 |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=75 |rr=1–42 |doi=10.1017/S0021088900000401 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Wekî din Yaqut el-Hemawî diyar dike ku Hewlêr di sedsala 13an de jî bi piranî kurd bû.

Dema ku Mongolan di sedsala 13an de rojhilata nêzîk dagir dikin di sala 1237an de yekem car êrîşî Hewlêrê dikin. Mongolan bajarokê jêrîn a Hewlêrê talan dikin lê neçar dimînin ku ji ber berxwedana leşkerên xilafetê ku nêzîk dibe paşde vekişin û dagirkirina kelehê paşde dixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=SCHEDULES OF ETHANOL REINFORCEMENT |paşnav=Woods |pêşnav=James H. |weşanger=Elsevier |tarîx=1977 |rr=86 |isbn=978-0-08-021308-8 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-021308-8.50200-3 |paşnav2=Winger |pêşnav2=Gail }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1258an Bexda de dikeve destê Hülegü û Mongolan mîrê dawî ya begtegenî radestê destê Mongolan dike û îddîa dike ku garnîzona kurd ya li Hewlêrê bi heman awayî xwe radestî destê Mongolan dike lê ev yek ji aliyê kurdan ve tê redkirin ku tişteke wiha tineye. Bi îdîaya mîrê begtegenî mongol vegeriyan Hewlêrê û piştî dorpêçkirina şeş mehan paşnê dikarin ku keleha Hewlêrê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nováček, Ottokar |paşnav=Heron-Allen |pêşnav=E. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.20140 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt; Piştre Hulegû waliyê bajêr ê xiristiyanên suryanî tayîn kir û destûr hate dayîn ku dêra ortodoks a suryaniyan dêrê ava bike.

Her ku dem derbas dibe li seranserê Îlxanan di sala 1295an de di bin desthilatdariya Oïrat amir Nauruz de dest zilm li xiristiyan, cihû û budîstên tê kirin ku ev zilm bandorek mezin li suryaniyên xiristiyan ên xwemalî yên bajêr dike. Ev yek di destpêka serdema desthilatdariya Îlxan Gazan de destpêdike. Di sala 1297an de piştî ku Gazan bi têra xwe bi hêz dibe ku tê derdixe li hemberê Nauruz bi hêz bûye dest ji zilmê berdide.

Lê hêjmara suryaniyên bajêr heya rûxandina bajêr ji aliyê hêzên Tîmûr ve ku di sala 1397an Hewlêr tê rûxandin hêjmareke girîng ê suryaniyan li bajêr hebû.

Di Serdema Navîn de Hewlêr ji aliyê Emewiyan, Ebasiyan, Buweyhî, Selçûqiyan ve (1131–1232) ve hatiye birêvebirin. Hewlêr cihê jidayikbûna dîrokzan û nivîskarên kurd ên navdar n sedsalên 12e û 13an Ibn Xelîkan û Ibn el-Mustewfî ye. Piştî şerê çaldiranê di sala 1514an de, Hewlêr ji aliyê [[Mîrektiya Soran]] ve ji destê dagikerên derve hatiye rizgarkirin. Di sedsala 18an de [[Mîrektiya Babanan]] bajar ji Mîrektiya Soran distîne lê carek din dîsa di sala 1822an de bajêr ji aliyê mîrê soran [[Mîr Muhammed Kor]] ve hatiye vegerandin. Heya sala 1851an bajêr di bin desthilatdariya Mîrektiya Soran de dimîne ku careke din dîsa di sala 1851ê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagirkirin. Hewlêr heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dibe beşek ji parêzgeha [[Mûsil]]ê di bin dagirkirina Xanedaniya Osmanî de dimîne heya ku osmanî ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] ve tê şikandin.

=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|Piştî serxwebûna [[Başûrê Kurdistanê]] herêm bi awayeke bilez pêşvediçe. Dîmenek ji [[Parka Şar]] û Hewlêra nû.]]
Hewlêr li deşteke li binê çiyayan hatiye hatiye avakirin ku rûniştevanên [[Başûrê Kurdistanê]] li jor di nav erda zirav û zinar de rûdinin ku ji mêj ve ji berê ve jîngeha kevneşopî ya kurdan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abebooks.co.uk/9781906768188/Kurdistan-Nation-Emerges-Jonathan-Fryer-1906768188/plp |sernav=Kurdistan - a Nation Emerges - Jonathan Fryer: 9781906768188 - AbeBooks |malper=www.abebooks.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Bajarê nûjen a Hewlêrê li ser deşteke hatiye avakirin ku Keleha Hewlêrê ya dîrokî ji aliyê bajarê nûjen ve hatiye dorpêç kiriye. Di Serdema Navîn de Hewlêr bûye navendeke bazirganiyê ya sereke ku li ser rêya di navbera Bexda û Mûsilê de bû. Bajêr îro li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Iraq]]ê roleke giring wergirtiye ku ji bo herêmê bûye deriyê derve yê cîhanê.

Hewlêr ji ber şer û pevçûnên ku li Sûriyê derdikeve dibe malavaniya hejmareke zêde ya penaberan. Di sala 2020an de hat texmînkirin ku ji sala 2003an vir ve 450 hezar penaber li bajarê Hewlêrê bi cih bûne û tê payîn ku gelek ji wan li bajêr bimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://qantara.de/en/article/interview-nihad-salim-qoja-%E2%80%9Ciranian-hegemony-iraq-very-strong%E2%80%9D |sernav=Interview with Nihad Salim Qoja: “Iranian hegemony in Iraq is very strong” {{!}} Qantara.de |malper=qantara.de |tarîx=2020-01-06 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parlamena Herêma Kurdistana di sala 1970ê de piştî danûstandinên navbera hikûmeta Iraqê û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Mistefa Barzanî, li Hewlêrê hatiye damezrandin lê parlamen bi awayeke bi bandor ji aliyê Sedam Huseyn ve heya serhildana Kurdan a di dawiya Şerê Kendavê ya sala 1991ê de hatiye kontrolkirin. Di nîveka salên 1990î de dema ku şer di navbera her du aliyên sereke yên [[Başûrê Kurdistanê]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dest pê kir ku parlamen bi awayekî bi bandor rawestiyaye. Bajar di sala 1996an de bi alîkariya hikûmeta Iraqê ya Sedam Husên ji aliyê PDKê ve hat kontrolkirin. Piştre YNKê li [[Silêmanî]] yê hikûmeteke alternatîv a [[Kurd]] ava dike.

Parlamena Kurdistanê li Hewlêrê piştî ku di sala 1997an de di navbera partiyên Kurdistanî de peymana aştiyê hate îmzekirin, dîsa kom dibe lê belê tu hêzeke rasteqîn tunebû. Desthilatdariya kurdî li Hewlêrê tenê li beşên rojava û bakur ên herêma xweser hebû. Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya sala 2003an de baregeha hêzên taybet ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li derveyî Hewlêrê bû. Bajêr di 10ê nîsana sala 2003an de piştî rûxandina rejîma Be'sê dibe qada pîrozbahiyan.

Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya de ji aliyê komên aligîr ên Sedam Huseyn ve çend caran êrişên Hewlêrê hatiye kirin. Di sibata sala 2004an de êrîşên bombeyî yên paralel ên li dijî pîrozbahiyên cejna remezanê 117 kes jiyana xwe ji dest didin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.arabnews.com/node/243882 |sernav=Twin Bombings Kill 56 in Irbil |malper=Arab News |tarîx=2004-02-02 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke xwekujî di gulana sala 2005an de pêk hatiye ku di êrîşê de 60 sîvîl têne kuştin û 150 kesên din jî li derveyî navendeke polîsan birîndar dibin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Neqlîye ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] yek ji [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|firokexaneyên]] otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holenda, Almanya, Erebistana Siûdî, Awistirya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navneteweyî di 2017 de ji hêla hikûmeta Iraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di adar 2018 de dîsa hat vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.france24.com/en/20170929-iraq-foreigners-ban-international-flights-airports-kurdistan-independence-referendum-yes-vo |sernav=Iraqi govt enforces international flight ban in Kurdistan region |paşnav=Blockade by Iraq |tarîx=29 îlon 2017 |malper=France 24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://erbilairport.com/INFO06/F_INFO06_01_02.aspx?articleId=436&amp;page=1 |sernav=Erbil International Airport |paşnav=International Flight Return |malper=erbilairport.com }}&lt;/ref&gt;

Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendiyên Tirkiye û Îranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hatiye vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/25042014 |sernav=Erbil's New Bus Terminal a Boon for Travelers |tarîx=4 nîsan 2019 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin.

Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/050220173 |sernav=Erbil's 5th ring road completed - the 120 Meter highway |tarîx=2 gulan 2017 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Bagûrdan ==
Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen ''Csa''), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile.

{{Avûhewa
| TABLO = 
| DIYAGRAM GERMAHÎ = 
| DIYAGRAM BARÎN   = 
| DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230
| ÇAVKANÎ = [https://en.climate-data.org/asia/iraq/erbil/erbil-4976/ climate-data.org]
| Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Hewlêrê
| Cîh = Hewlêr
&lt;!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| bgRêb = 12.4
| bgReş = 14.2
| bgAda = 18.1
| bgAvr = 24.0
| bgGul = 31.5
| bgPûş = 38.1
| bgTîr = 42.0
| bgGel = 41.9
| bgRez = 37.9
| bgKew = 30.7
| bgSer = 21.2
| bgBer = 14.4
&lt;!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| ngRêb = 2.4
| ngReş = 3.6
| ngAda = 6.7
| ngAvr = 11.1
| ngGul = 16.7
| ngPûş = 21.4
| ngTîr = 24.9
| ngGel = 24.4
| ngRez = 20.01
| ngKew = 14.5
| ngSer = 8.9
| ngBer = 3.9
&lt;!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --&gt;
| gnRêb = 7.4
| gnReş = 8.9
| gnAda = 12.4
| gnAvr = 17.5
| gnGul = 24.1
| gnPûş = 29.7
| gnTîr = 33.4
| gnGel = 33.1
| gnRez = 29.0
| gnKew = 22.6
| gnSer = 15.0
| gnBer = 9.1
&lt;!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --&gt;
| bnRêb = 111
| bnReş = 97
| bnAda = 89
| bnAvr = 69
| bnGul = 26
| bnPûş = 0
| bnTîr = 0
| bnGel = 0
| bnRez = 0
| bnKew = 12
| bnSer = 56
| bnBer = 80
&lt;!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --&gt;
| rtRêb = 
| rtReş = 
| rtAda = 
| rtAvr = 
| rtGul = 
| rtPûş = 
| rtTîr = 
| rtGel = 
| rtRez = 
| rtKew = 
| rtSer = 
| rtBer = 
&lt;!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --&gt;
| gaRêb = 
| gaReş = 
| gaAda = 
| gaAvr = 
| gaGul = 
| gaPûş = 
| gaTîr = 
| gaGel = 
| gaRez = 
| gaKew = 
| gaSer = 
| gaBer = 
&lt;!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --&gt;
| rbRêb = 
| rbReş = 
| rbAda = 
| rbAvr = 
| rbGul = 
| rbPûş = 
| rbTîr = 
| rbGel = 
| rbRez = 
| rbKew = 
| rbSer = 
| rbBer = 
&lt;!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --&gt;
| hnRêb = 
| hnReş = 
| hnAda = 
| hnAvr = 
| hnGul = 
| hnPûş = 
| hnTîr = 
| hnGel = 
| hnRez = 
| hnKew = 
| hnSer = 
| hnBer = 
}}

== Çand ==

=== Cûmalî ya Hewlêrê ===

==== Savdêriyên din ====

* Bazîdên Qaysarî yên Erdelanê, ku li binê deriyê bingehîn a jûreyê ye û li piraniya mal û amûrên malê tê standin.
* Minareya Mudhafaria ya {{Convert|36|m|ft|0|-high}} lingî {{Convert|36|m|ft|0|-high}}, ku di Parka Minaret de li ser gelek bendav ji nav sînyalê ye, li dawiya sedsala 12an û damezrandina parêzgeha Hewlêrê, di serdema [[Selahedînê Eyûbî]] de, Muzaffar Al-Din Abu Sa 'eed Al-Kawkaboori ([[Gökböri]]), ku ketibû bin şer di nav Selahedîn de bê şer û xwişka xwe zewicand. Ew bingehek oktagonal e ku bi du nîgarên nîskê hatiye xemilandin, ku ji balafirek bingehîn ve bi balgehek piçûk ve tê veqetandin, di heman demê de jî xemilandî. Minareke din a dîrokî ya bi kevirên xalîçandî yên turqî, li nêz e.
* [[Parka Samî Ebdulrehman]]
* Stadyûma Franso Heriri
* Gundê Qalich Agha di binê erdê de Muzeya izationaristanî, {{Convert|1|km|mi}} ji gûzê. Goreke di sala 1996 an de ji serdema [[Til Xelef|Halaf]], [[Heyama Ubeyd|Ubeyd]] û [[Heyama Uruk|Uruk de]] alav dît.
* Muzeya Tekstîlê ya Kurdî

=== Spor ===

Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klûbek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên futbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê [[Franso Herîrî]]) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike.

=== Medya ===

* [[Babylon FM]]
* [[Ishtar TV]]
* [[Kanal 4]]
* [[Kurdistan24]]
* [[Kurdistan TV]]
* [[Kurdmax Pepûle]]
* [[Kurdsat]]
* [[Net TV]]
* [[Rûdaw|Tora Medya Rudaw]]
* [[Ava Entertainment]]
* [[Korek TV]]
* [[I Star]]
* [[I Star Sport]]
* [[I Star Quran]]
* [[new line HD]]

== Seferî ==
Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin.

== Huner ==
Hewlêr ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê.

Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Hewler Old Minaret.jpg|Mînara Dîrokî û Hewlêr
Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|Hewlêr
Wêne:Qaysari-bazaar.jpg|Bazara Qeyserî
Wêne:Hawler Castle.jpg|Keleha Hewlêrê ji esman
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Biblîografî ==
* {{Jêder |paşnav=Sourdel |pêşnav=D. |pêşnavê-edîtor1=P. |paşnavê-edîtor1=Bearman |pêşnavê-edîtor2=Th. |paşnavê-edîtor2=Bianquis |pêşnavê-edîtor3=C.E. |paşnavê-edîtor3=Bosworth |pêşnavê-edîtor4=E. |paşnavê-edîtor4=van Donzel |lînka-edîtor3=Clifford Edmund Bosworth |sernav=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |sal=2010 |weşanger=Brill Online |beş=Irbil |oclc=624382576 }}
* {{girêdan|Grousset, René|en|René Grousset}}, ''The Empire of the Steppes'', (Translated from the French by Naomi Walford), New Brunswick: {{girêdan|Rutgers University Press|en|Rutgers University Press}} (1970)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arbil}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}
{{Paytextên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hewlêr (paytext)| ]]
[[Kategorî:Hezewan]]
[[Kategorî:Navenda Hewlêrê| ]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]</text>
      <sha1>llue52q3l6x7vi4wwocvaxk32pr00vm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004771</id>
      <parentid>2004769</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30722" sha1="9z5qnrif0x0puyzk97avwnhnesg9j95" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Hewlêr}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Hewlêr
| navê_fermî         = Arbîl
| nexşeya_cihan      = #Başûrê Kurdistanê#Îraq
| koordînat          = {{Koord|36|11|28|N|44|00|33|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| navçe              = [[Navenda Hewlêrê (navçe)]]
| şaredar            = 
| gelhe              = 1.713.461&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |tarîxa-gihiştinê=2016-12-15 |tarîxa-arşîvê=2016-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161212103045/http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2009]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| koda_telefonê      = 066 (bajar)
| wêneSer            = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = Şehrpark, Hewlêr
| malper             = [https://www.hawlergov.org/app/en hawler.gov]
}}
'''Hewlêr''' (bi soranî: هەولێر) bajarê herî mezinê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Federalism, Secession, and International Recognition Regime: Iraqi Kurdistan |paşnav=Danilovich |pêşnav=Alex |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-10 |isbn=978-0-429-82765-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_yVxDwAAQBAJ&amp;q=rudaw.net+kurdistan&amp;pg=PT54 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2018an nifûsa bajêr 879.071 kes e. Hewlêr bajarê herî qelebalix û bajarê herî mezinê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û bajarê herî mezin ê [[Herêma Kurdistanê]] ye.

Dîroka niştecihbûna mirovî ya li Hewlêrê vedigere hezarsala 5an a berî zayînê. Li navenda bajêr de [[Keleha Hewlêrê]] û [[Minareya Mudhafariya]] heye. Belgeyên dîrokî ya herî kevn a li Hewlêrê ji Xanedaniya Sêyem a Ur Sumerê vedigere ku Qral Shulgi behsa bajarê Urbilumê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beaumesnil, Henriette Adélaïde Villard de |paşnav=Cook |pêşnav=Elisabeth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.42770 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the ancient Near East to 1600 BC: holy warriors at the dawn of history |paşnav=Hamblin |pêşnav=William James |weşanger=Routledge |tarîx=2010 |isbn=978-0-415-25589-9 |çap=Repr |cih=London |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 3an a berî zayînê de Hewlêr li herêma xwe hêzeke serbixwe bû. Bajêr demekê ji aliyê gûtiyan ve hatiye birêvebirin û beriya zayînê di dawiya sedsala 2an de ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Piştre bajêr ji aliyê împeratoriyên wekî [[Med|Împeratoriya Medan]], [[Împeratoriya Hexamenişî]] (Asûriya Hexamenîs), [[Keyaniya Makedonî]], [[Împeratoriya Seleukî]], [[Împeratoriya Eşkanî]], [[Asûriya Roma]] û [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin.

Piştî dagirkirina erban a Îranê li herêm êdî yekgirtî namîne û di serdema navîn de bajar ji aliyê selçûqî û osmaniyan ve tê dagirkirin. Piştê belavbûna osmaniyan û bi parvekirina herêmên kurdan re bajêr û [[Başûrê Kurdistanê]] dikeve nav axa [[Iraq]]ê.

Bi şerê navxweyî ya Iraqê ku sala 1991ê li hemberê rejîma [[Sedam Huseyn]] derdikeve û bi dawî bûna şer re [[Herêma Kurdistanê]] statuyeke federatîf wergirtiye û di sala 1992an de parlamena Herêma Kurdistanê li bajêr hatiye avakirin.

Muzexaneya arkeolojîk a Hewlêrê komeke mezin ji berhemên berî îslamê, bi taybetî hunera Mezopotamyayê, vedihewîne ku muzexane bûye navendeke ji bo projeyên arkeolojîk ên li deverê. Di tîrmeha sala 2014an de [[Keleha Hewlêrê]] wek Kelepora Cîhanî ya [[UNESCO]]yê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1437/ |sernav=Keleha Hewlêrê |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2024-08-25 }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Hewlêrê di nivîsarên pîroz ên di hezarsaliya 3an a sumeriyan de wek ''Urbilum,'' ''Urbelum'' hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&amp;pg=PA2 |sernav=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47 |paşnav=Khan |pêşnav=Geoffrey |weşanger=BRILL |sal=1999 |isbn=978-90-04-11510-1 |rûpel=2 |lînka-nivîskar=Geoffrey Khan }}&lt;/ref&gt; Piştre ji aliyê akadî û asûriyan ve ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve bajêr wekî ''arba'ū ilered'' (''çar xwedê'') binav kirine.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;/&gt; Di demên klasîk de bajar wekî ''Arbela'' hatiye binavkirin.

Navê bi zimanê kurdî û navê nûjen a bajêr îro wekî Hewlêr an Hewlêrê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==
=== Arkelojî ===
[[Wêne:Citadel (old city) of Hewlêr (Erbil).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji [[Keleha Hewlêrê]] ku qadeke girîng e arkeolojîkê bajêr e.]]
Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji Zanîngeha Bohemya Rojava, ligel tîma Zanîngeha Selahedînê a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya Keleha Hewlêrê hatiye pêk anîn. Ji ber ku herêma arkeolojîk we qas bi giranî ji aliyê mirovan ve hatiye dagirkirî cih bi awayeke birêkûpêk nehatiye kolandin. Lêkolîna Arkeolojîk a Deşta Hewlêrê di sala 2012an de dest hatiye destpêkirin. Lêkolîna arkeolojîk dîmenên satelaytê û xebatên meydanî ji bo destnîşankirina geşepêdan û arkeolojiya deşta derdora Hewlêrê pêk tîne. Ji xeynî Hewlêrê li deştê gelek şûnwarên arkeolojîk ên bi hêvî hene nemaze li Tell Baqrtayê. Tell Baqrta deverek pir mezin e ku qada deverê ji 80 hektaran pêk tê ku dîroka deverê vedigere Serdema Bronz a Destpêkê. Di sala 2013an de tîmek ji Zanîngeha Sapienza ya Romayê li navenda kelehê hinek xebatên radarê bi qul kirina erdê pêk anîn. Di sala 2014an bi hilweşana avahiyek nû yê li kelehê dest bi kolanên arkeolojîk hatiye kirin ku derfetek ji bo kolandinê peyda kiribû. Li jêrzemîna bajêr jî wêneyên hewayî yên dîrokî û lêkolîna bejahî hatiye destpêkirin.

=== Serdema bronzî ===
==== Bronza destpêkê ====
Herêma ku Hewlêr tê de ye ji 3000 salên {{bz}} ve bi giranî di bin serweriya sumeran de bû.

Bi hatina Împeratoriya Akadî (2335–2154 {{bz}}) hemû semîtên akadî û sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek desthilatdariyê de dibin yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/members/ |sernav=Members - |tarîx=2024-05-09 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Erridupizirê qralê Qraliyeta Gutîumê beriya zayînê di sala 2150an de bajêr hatiye bidestxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |sernav=Timeline |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-14 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |roja-arşîvê=2014-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140814010854/http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di çavkaniyên edebî de yekem behsa Hewlêrê di arşîvên mîrektiya Eblayê hatiye nivîsandin. Wan du seferên xwe yên Hewlêrê (Irbilum) bi qasidekî ji Elbayê li dora 2300 BFC tomar dikin.

Di sala xwe yê duyem de mîrê Sumera Nû ya Ur, Amar-Sin, ''Urbilum'' li dora sala 1975 ê {{bz}} de talan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-25588-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C }}&lt;/ref&gt;
==== Bronza navîn ====
Di sedsalên piştî hilweşîna împeratoriya Ûr III de Hewlêr li herêma xwe dibe hêzeke serbixwe. Bajêr ji aliyê Şemsî-Adad I ve di dema Padîşahiya Mezopotamyaya Jorîn a kurtedem de hatiye zeftkirin û piştî hilweşîna bajêr Hewlêr dibe bajareke serbixwe.

==== Bronza dereng ====
Di vê serdemê de di dema Împeratoriya Asûriya Navîn de (1365-1050 {{bz}}) Hewlêr di bin kontrola Asûriyan de bû.

=== Serdema medan ===
Med û bi wan re Sagartiyan diviyabû ku di sala 522 berî zayînê de li dijî Daryûsê I ê farisî serî hildin lê ev serhildan ji hêla artêşa ku Daryûs di bin serokatiya general Takmispada sala paşerojê de şandibû bi tundî hatiye şikandin. Ev bûyer di [[Nivîskên Bêstûnê]] de ku îro li çiyayên parêzgeha [[Kermaşan]]ê ya [[Rojhilata Kurdistanê]] radiweste hatiye nivîsandin. Her dem herêmeke vala di navbera her du împeratoriyên mezin ên [[bîzans]] û faris de ku dever li deştên 10 km li rojavayê Hewlêrê ye dibe şahidê [[Şerê Gaugamelayê]] di navbera Îskenderê Mezin û Daryûsê III yê faris de ku di sala 331ê berî zayînê de diqewime. [[Daryûs III]] yê faris di vê şerê de têk diçe tenê dikare xwe bavêje Hewlêrê. Ji ber vê yekê hinek carinan ev şer bi xeletî wekî şerê Hewlêrê hatiye binavkirin.

Hewlêr di sedsala yekem a piştî zayînê de dibe navenda serweriya Padîşahiya Adiabene ku bi giranî li [[Bakurê Kurdistanê]] ya îro bû.

=== Serdema hesinî ===
Herêm careke din dîsa dikeve bin desthilatdariya Împeratoriya Neo-Asûriyan (935–605 {{bz}}). Piştre bajêr gelek caran di nav de desthilatdariya persan, yewnanan, partan, roma û sasaniyan de dest diguherîne.

Di bin desthilatdariya medan de, dibe ku [[Kiyaksar]] hejmarek mirovên ji eşîra kevnarê îranî ya sagartiyan li bajarên asûrî Arbela û Arafa (Kerkûka nûjen) bi cih kiribe û dibe ku ev yek wekî xelateke ji bo alîkariya wan ê di girtina Nînewayê de be. Li gorî nivîskarên klasîk, împeratorê persan Kûruşê Mezin di sala 547 berî zayînê de Asûrî dagîr dike û ew wek dewleteke parastinê ya leşkerî ya axamenî (an satrapî) bi navê Aθûra (Athura) ya Persî ya Kevin ku bi paytextê Babîlê ava kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 1: Vol. 3, The Seleucid, Parthian and Sasanian periods / ed. by Ehsan Yarshater |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-20092-9 |çap=4. printing |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yāršātir |pêşnavê-edîtor=Iḥsān }}&lt;/ref&gt;

Şerê Gaugamelayê ku tê de [[Îskenderê Makedonî]] Daryûs III yê Faris têk dibe di sala 331 {{bz}} de li gorî nexşeya cîhanê ya Urbano Montî bi qasî 100 kîlomêtre li rojavayê Hewlêrê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316 |sernav=Composite: Tavola 1-60. (Map of the World) (Re-projected in Plate Carree or Geographic, Marinus of Tyre, Ptolemy) - David Rumsey Historical Map Collection |malper=www.davidrumsey.com |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Piştî şer Daryûs bi awayeke rê dibîne direve bajêr. Piştre Arbela dibe beşek ji Împeratoriya Îskender. Piştî mirina Îskenderê Makedonî di sala 323 berî zayînê de Arbela (Hewlêr) dibe beşek ji Împeratoriya Selûkî ya Helenîstîk.

Hewlêr dibe beşek ji herêma ku di navbera Roma û Faris de di bin destê sasaniyan de nakok bû. Di serdema Partan de heya destpêka Sasaniyan, Hewlêr dibe paytexta dewleta Adiabeneyê (Asûrî Ḥadyab). Bajar û padîşahî di dîroka cihûyan de ji ber guheztina malbata padîşah ji bo cihûtiyê têne zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Jews of Khazaria |paşnav=Brook |pêşnav=Kevin Alan |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2018 |isbn=978-1-5381-0343-2 |çap= |cih= }}&lt;/ref&gt;

Piştre nifûsa bajêr hêdî hêdî ji ola kevnar a Mezopotamya di navbera sedsalên yekem û çaran de vediguhezîne xiristiyaniyê ku Pkidha bi kevneşopî li dora 104 {{pz}} dibe yekemîn metranê bajêr. Dînê kevnar a Mezopotamya heta sedsala 10ê piştî zayînê bi tevahî li herêmê nemiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm |sernav=The Chronicle of Arbela (1907) Translation (partial) pp.76-... |malper=www.tertullian.org |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Adiabene (parêzgeha dêrî ya rojhilatî ya suryaniyan) li Arbela (bi suryanî: ܐܪܒܝܠ ''Arbel'') heya derengiya serdema navîn bûye navendeke xiristiyaniya rojhilatî ya suryaniyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |weşanger=The Institute |tarîx=1981 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rNdtAAAAMAAJ&amp;q=adiabene }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku bi caran rastê êrîşên dagirkirinan hatiye.]]
Ji ber ku gelek ji asûriyên ku bûne xiristiyanî navên încîlê (cihû jî di nav de) qebûl kirine, piraniya metranên pêşîn navên aramî yên rojhilatî an cihû/încîlî hebûn ku ev nayê wê wateyê ku gelek ji xirîstiyanên destpêkê yên vî bajarî ji cihûtiyê hatine. Di vê sedemê de bajêr dibe navenda metropolê ya dêra asûrî ya rojhilat. Di serdema xiristiyaniya bajêr gelek bav û kalên dêrê û nivîskarên navdar ên aramî derketine.

Piştî dagirkirina Persiya ku ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin parêzgeha Sasanî ya Naxwardaşîragan û paşê Garamig ud Nodardashiragan ku Hewlêr jî beşek ji vê parêzgehê bû hatiye wêran kirin û ji nîveka sedsala heftemîn a {{pz}} ve herêm ji aliyê tirk û ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/adiabene |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Eşîra kurdan a herî bi nav û deng li herêmê eşîrê hezabaniyan bû ku ji dawiya sedsala 12an heta sedsala 12an ku bajêr ji aliyê zengiyan ve hatibû dagirkirin û parêzgariya wê ji begtegeniyên tirk re hatibû dayîn û çend kesan jî wekî waliyên bajêr bûn û di nav wan de kesê herî navdar Gökbörî bû ku di serdema eyûbiyan de bajar dagirkiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nováček |pêşnav=Karel |paşnav2=Amin |pêşnav2=Narmin Ali Muhammad |paşnav3=Melčák |pêşnav3=Miroslav |tarîx=2013 |sernav=A Medieval City Within Assyrian Walls: The Continuity of the Town of Arbīl in Northern Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/medieval-city-within-assyrian-walls-the-continuity-of-the-town-of-arbil-in-northern-mesopotamia/88418B8DF227B2D6BB488A0314AC46B5 |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=75 |rr=1–42 |doi=10.1017/S0021088900000401 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Wekî din Yaqut el-Hemawî diyar dike ku Hewlêr di sedsala 13an de jî bi piranî kurd bû.

Dema ku Mongolan di sedsala 13an de rojhilata nêzîk dagir dikin di sala 1237an de yekem car êrîşî Hewlêrê dikin. Mongolan bajarokê jêrîn a Hewlêrê talan dikin lê neçar dimînin ku ji ber berxwedana leşkerên xilafetê ku nêzîk dibe paşde vekişin û dagirkirina kelehê paşde dixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=SCHEDULES OF ETHANOL REINFORCEMENT |paşnav=Woods |pêşnav=James H. |weşanger=Elsevier |tarîx=1977 |rr=86 |isbn=978-0-08-021308-8 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-021308-8.50200-3 |paşnav2=Winger |pêşnav2=Gail }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1258an Bexda de dikeve destê Hülegü û Mongolan mîrê dawî ya begtegenî radestê destê Mongolan dike û îddîa dike ku garnîzona kurd ya li Hewlêrê bi heman awayî xwe radestî destê Mongolan dike lê ev yek ji aliyê kurdan ve tê redkirin ku tişteke wiha tineye. Bi îdîaya mîrê begtegenî mongol vegeriyan Hewlêrê û piştî dorpêçkirina şeş mehan paşnê dikarin ku keleha Hewlêrê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nováček, Ottokar |paşnav=Heron-Allen |pêşnav=E. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.20140 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt; Piştre Hulegû waliyê bajêr ê xiristiyanên suryanî tayîn kir û destûr hate dayîn ku dêra ortodoks a suryaniyan dêrê ava bike.

Her ku dem derbas dibe li seranserê Îlxanan di sala 1295an de di bin desthilatdariya Oïrat amir Nauruz de dest zilm li xiristiyan, cihû û budîstên tê kirin ku ev zilm bandorek mezin li suryaniyên xiristiyan ên xwemalî yên bajêr dike. Ev yek di destpêka serdema desthilatdariya Îlxan Gazan de destpêdike. Di sala 1297an de piştî ku Gazan bi têra xwe bi hêz dibe ku tê derdixe li hemberê Nauruz bi hêz bûye dest ji zilmê berdide.

Lê hêjmara suryaniyên bajêr heya rûxandina bajêr ji aliyê hêzên Tîmûr ve ku di sala 1397an Hewlêr tê rûxandin hêjmareke girîng ê suryaniyan li bajêr hebû.

Di Serdema Navîn de Hewlêr ji aliyê Emewiyan, Ebasiyan, Buweyhî, Selçûqiyan ve (1131–1232) ve hatiye birêvebirin. Hewlêr cihê jidayikbûna dîrokzan û nivîskarên kurd ên navdar n sedsalên 12e û 13an Ibn Xelîkan û Ibn el-Mustewfî ye. Piştî şerê çaldiranê di sala 1514an de, Hewlêr ji aliyê [[Mîrektiya Soran]] ve ji destê dagikerên derve hatiye rizgarkirin. Di sedsala 18an de [[Mîrektiya Babanan]] bajar ji Mîrektiya Soran distîne lê carek din dîsa di sala 1822an de bajêr ji aliyê mîrê soran [[Mîr Muhammed Kor]] ve hatiye vegerandin. Heya sala 1851an bajêr di bin desthilatdariya Mîrektiya Soran de dimîne ku careke din dîsa di sala 1851ê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagirkirin. Hewlêr heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dibe beşek ji parêzgeha [[Mûsil]]ê di bin dagirkirina Xanedaniya Osmanî de dimîne heya ku osmanî ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] ve tê şikandin.

=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|Piştî serxwebûna [[Başûrê Kurdistanê]] herêm bi awayeke bilez pêşvediçe. Dîmenek ji [[Parka Şar]] û Hewlêra nû.]]
Hewlêr li deşteke li binê çiyayan hatiye hatiye avakirin ku rûniştevanên [[Başûrê Kurdistanê]] li jor di nav erda zirav û zinar de rûdinin ku ji mêj ve ji berê ve jîngeha kevneşopî ya kurdan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abebooks.co.uk/9781906768188/Kurdistan-Nation-Emerges-Jonathan-Fryer-1906768188/plp |sernav=Kurdistan - a Nation Emerges - Jonathan Fryer: 9781906768188 - AbeBooks |malper=www.abebooks.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Bajarê nûjen a Hewlêrê li ser deşteke hatiye avakirin ku Keleha Hewlêrê ya dîrokî ji aliyê bajarê nûjen ve hatiye dorpêç kiriye. Di Serdema Navîn de Hewlêr bûye navendeke bazirganiyê ya sereke ku li ser rêya di navbera Bexda û Mûsilê de bû. Bajêr îro li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Iraq]]ê roleke giring wergirtiye ku ji bo herêmê bûye deriyê derve yê cîhanê.

Hewlêr ji ber şer û pevçûnên ku li Sûriyê derdikeve dibe malavaniya hejmareke zêde ya penaberan. Di sala 2020an de hat texmînkirin ku ji sala 2003an vir ve 450 hezar penaber li bajarê Hewlêrê bi cih bûne û tê payîn ku gelek ji wan li bajêr bimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://qantara.de/en/article/interview-nihad-salim-qoja-%E2%80%9Ciranian-hegemony-iraq-very-strong%E2%80%9D |sernav=Interview with Nihad Salim Qoja: “Iranian hegemony in Iraq is very strong” {{!}} Qantara.de |malper=qantara.de |tarîx=2020-01-06 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parlamena Herêma Kurdistana di sala 1970ê de piştî danûstandinên navbera hikûmeta Iraqê û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Mistefa Barzanî, li Hewlêrê hatiye damezrandin lê parlamen bi awayeke bi bandor ji aliyê Sedam Huseyn ve heya serhildana Kurdan a di dawiya Şerê Kendavê ya sala 1991ê de hatiye kontrolkirin. Di nîveka salên 1990î de dema ku şer di navbera her du aliyên sereke yên [[Başûrê Kurdistanê]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dest pê kir ku parlamen bi awayekî bi bandor rawestiyaye. Bajar di sala 1996an de bi alîkariya hikûmeta Iraqê ya Sedam Husên ji aliyê PDKê ve hat kontrolkirin. Piştre YNKê li [[Silêmanî]] yê hikûmeteke alternatîv a [[Kurd]] ava dike.

Parlamena Kurdistanê li Hewlêrê piştî ku di sala 1997an de di navbera partiyên Kurdistanî de peymana aştiyê hate îmzekirin, dîsa kom dibe lê belê tu hêzeke rasteqîn tunebû. Desthilatdariya kurdî li Hewlêrê tenê li beşên rojava û bakur ên herêma xweser hebû. Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya sala 2003an de baregeha hêzên taybet ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li derveyî Hewlêrê bû. Bajêr di 10ê nîsana sala 2003an de piştî rûxandina rejîma Be'sê dibe qada pîrozbahiyan.

Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya de ji aliyê komên aligîr ên Sedam Huseyn ve çend caran êrişên Hewlêrê hatiye kirin. Di sibata sala 2004an de êrîşên bombeyî yên paralel ên li dijî pîrozbahiyên cejna remezanê 117 kes jiyana xwe ji dest didin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.arabnews.com/node/243882 |sernav=Twin Bombings Kill 56 in Irbil |malper=Arab News |tarîx=2004-02-02 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke xwekujî di gulana sala 2005an de pêk hatiye ku di êrîşê de 60 sîvîl têne kuştin û 150 kesên din jî li derveyî navendeke polîsan birîndar dibin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Neqlîye ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] yek ji [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|firokexaneyên]] otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holenda, Almanya, Erebistana Siûdî, Awistirya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navneteweyî di 2017 de ji hêla hikûmeta Iraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di adar 2018 de dîsa hat vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.france24.com/en/20170929-iraq-foreigners-ban-international-flights-airports-kurdistan-independence-referendum-yes-vo |sernav=Iraqi govt enforces international flight ban in Kurdistan region |paşnav=Blockade by Iraq |tarîx=29 îlon 2017 |malper=France 24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://erbilairport.com/INFO06/F_INFO06_01_02.aspx?articleId=436&amp;page=1 |sernav=Erbil International Airport |paşnav=International Flight Return |malper=erbilairport.com }}&lt;/ref&gt;

Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendiyên Tirkiye û Îranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hatiye vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/25042014 |sernav=Erbil's New Bus Terminal a Boon for Travelers |tarîx=4 nîsan 2019 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin.

Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/050220173 |sernav=Erbil's 5th ring road completed - the 120 Meter highway |tarîx=2 gulan 2017 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Bagûrdan ==
Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen ''Csa''), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile.

{{Avûhewa
| TABLO = 
| DIYAGRAM GERMAHÎ = 
| DIYAGRAM BARÎN   = 
| DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230
| ÇAVKANÎ = [https://en.climate-data.org/asia/iraq/erbil/erbil-4976/ climate-data.org]
| Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Hewlêrê
| Cîh = Hewlêr
&lt;!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| bgRêb = 12.4
| bgReş = 14.2
| bgAda = 18.1
| bgAvr = 24.0
| bgGul = 31.5
| bgPûş = 38.1
| bgTîr = 42.0
| bgGel = 41.9
| bgRez = 37.9
| bgKew = 30.7
| bgSer = 21.2
| bgBer = 14.4
&lt;!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| ngRêb = 2.4
| ngReş = 3.6
| ngAda = 6.7
| ngAvr = 11.1
| ngGul = 16.7
| ngPûş = 21.4
| ngTîr = 24.9
| ngGel = 24.4
| ngRez = 20.01
| ngKew = 14.5
| ngSer = 8.9
| ngBer = 3.9
&lt;!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --&gt;
| gnRêb = 7.4
| gnReş = 8.9
| gnAda = 12.4
| gnAvr = 17.5
| gnGul = 24.1
| gnPûş = 29.7
| gnTîr = 33.4
| gnGel = 33.1
| gnRez = 29.0
| gnKew = 22.6
| gnSer = 15.0
| gnBer = 9.1
&lt;!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --&gt;
| bnRêb = 111
| bnReş = 97
| bnAda = 89
| bnAvr = 69
| bnGul = 26
| bnPûş = 0
| bnTîr = 0
| bnGel = 0
| bnRez = 0
| bnKew = 12
| bnSer = 56
| bnBer = 80
&lt;!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --&gt;
| rtRêb = 
| rtReş = 
| rtAda = 
| rtAvr = 
| rtGul = 
| rtPûş = 
| rtTîr = 
| rtGel = 
| rtRez = 
| rtKew = 
| rtSer = 
| rtBer = 
&lt;!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --&gt;
| gaRêb = 
| gaReş = 
| gaAda = 
| gaAvr = 
| gaGul = 
| gaPûş = 
| gaTîr = 
| gaGel = 
| gaRez = 
| gaKew = 
| gaSer = 
| gaBer = 
&lt;!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --&gt;
| rbRêb = 
| rbReş = 
| rbAda = 
| rbAvr = 
| rbGul = 
| rbPûş = 
| rbTîr = 
| rbGel = 
| rbRez = 
| rbKew = 
| rbSer = 
| rbBer = 
&lt;!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --&gt;
| hnRêb = 
| hnReş = 
| hnAda = 
| hnAvr = 
| hnGul = 
| hnPûş = 
| hnTîr = 
| hnGel = 
| hnRez = 
| hnKew = 
| hnSer = 
| hnBer = 
}}

== Çand ==

=== Cûmalî ya Hewlêrê ===

==== Savdêriyên din ====

* Bazîdên Qaysarî yên Erdelanê, ku li binê deriyê bingehîn a jûreyê ye û li piraniya mal û amûrên malê tê standin.
* Minareya Mudhafaria ya {{Convert|36|m|ft|0|-high}} lingî {{Convert|36|m|ft|0|-high}}, ku di Parka Minaret de li ser gelek bendav ji nav sînyalê ye, li dawiya sedsala 12an û damezrandina parêzgeha Hewlêrê, di serdema [[Selahedînê Eyûbî]] de, Muzaffar Al-Din Abu Sa 'eed Al-Kawkaboori ([[Gökböri]]), ku ketibû bin şer di nav Selahedîn de bê şer û xwişka xwe zewicand. Ew bingehek oktagonal e ku bi du nîgarên nîskê hatiye xemilandin, ku ji balafirek bingehîn ve bi balgehek piçûk ve tê veqetandin, di heman demê de jî xemilandî. Minareke din a dîrokî ya bi kevirên xalîçandî yên turqî, li nêz e.
* [[Parka Samî Ebdulrehman]]
* Stadyûma Franso Heriri
* Gundê Qalich Agha di binê erdê de Muzeya izationaristanî, {{Convert|1|km|mi}} ji gûzê. Goreke di sala 1996 an de ji serdema [[Til Xelef|Halaf]], [[Heyama Ubeyd|Ubeyd]] û [[Heyama Uruk|Uruk de]] alav dît.
* Muzeya Tekstîlê ya Kurdî

=== Spor ===

Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klûbek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên futbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê [[Franso Herîrî]]) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike.

=== Medya ===

* [[Babylon FM]]
* [[Ishtar TV]]
* [[Kanal 4]]
* [[Kurdistan24]]
* [[Kurdistan TV]]
* [[Kurdmax Pepûle]]
* [[Kurdsat]]
* [[Net TV]]
* [[Rûdaw|Tora Medya Rudaw]]
* [[Ava Entertainment]]
* [[Korek TV]]
* [[I Star]]
* [[I Star Sport]]
* [[I Star Quran]]
* [[new line HD]]

== Seferî ==
Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin.

== Huner ==
Hewlêr ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê.

Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Hewler Old Minaret.jpg|Mînara Dîrokî û Hewlêr
Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|Hewlêr
Wêne:Qaysari-bazaar.jpg|Bazara Qeyserî
Wêne:Hawler Castle.jpg|Keleha Hewlêrê ji esman
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Biblîografî ==
* {{Jêder |paşnav=Sourdel |pêşnav=D. |pêşnavê-edîtor1=P. |paşnavê-edîtor1=Bearman |pêşnavê-edîtor2=Th. |paşnavê-edîtor2=Bianquis |pêşnavê-edîtor3=C.E. |paşnavê-edîtor3=Bosworth |pêşnavê-edîtor4=E. |paşnavê-edîtor4=van Donzel |lînka-edîtor3=Clifford Edmund Bosworth |sernav=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |sal=2010 |weşanger=Brill Online |beş=Irbil |oclc=624382576 }}
* {{girêdan|Grousset, René|en|René Grousset}}, ''The Empire of the Steppes'', (Translated from the French by Naomi Walford), New Brunswick: {{girêdan|Rutgers University Press|en|Rutgers University Press}} (1970)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arbil}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}
{{Paytextên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hewlêr (paytext)| ]]
[[Kategorî:Hezewan]]
[[Kategorî:Navenda Hewlêrê| ]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]</text>
      <sha1>9z5qnrif0x0puyzk97avwnhnesg9j95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004772</id>
      <parentid>2004771</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30733" sha1="7nh5hzei0jvq1i636dl5bvq6974j7tv" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Hewlêr}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Hewlêr
| navê_fermî         = Arbîl
| nexşeya_cihan      = #Başûrê Kurdistanê#Îraq
| koordînat          = {{Koord|36|11|28|N|44|00|33|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| navçe              = [[Navenda Hewlêrê (navçe)]]
| şaredar            = 
| gelhe              = 1.713.461&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |tarîxa-gihiştinê=2016-12-15 |tarîxa-arşîvê=2016-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161212103045/http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2009]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| koda_telefonê      = 066 (bajar)
| wêneSer            = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = Şehrpark, Hewlêr
| malper             = [https://www.hawlergov.org/app/en hawler.gov]
}}
'''Hewlêr''' (bi soranî: هەولێر) bajarê herî mezinê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Federalism, Secession, and International Recognition Regime: Iraqi Kurdistan |paşnav=Danilovich |pêşnav=Alex |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-10 |isbn=978-0-429-82765-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_yVxDwAAQBAJ&amp;q=rudaw.net+kurdistan&amp;pg=PT54 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2018an nifûsa bajêr 879.071 kes e. Hewlêr bajarê herî qelebalix û bajarê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji aliyê hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] be tê birêvebirin.

Dîroka niştecihbûna mirovî ya li Hewlêrê vedigere hezarsala 5an a berî zayînê. Li navenda bajêr de [[Keleha Hewlêrê]] û [[Minareya Mudhafariya]] heye. Belgeyên dîrokî ya herî kevn a li Hewlêrê ji Xanedaniya Sêyem a Ur Sumerê vedigere ku Qral Shulgi behsa bajarê Urbilumê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beaumesnil, Henriette Adélaïde Villard de |paşnav=Cook |pêşnav=Elisabeth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.42770 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the ancient Near East to 1600 BC: holy warriors at the dawn of history |paşnav=Hamblin |pêşnav=William James |weşanger=Routledge |tarîx=2010 |isbn=978-0-415-25589-9 |çap=Repr |cih=London |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 3an a berî zayînê de Hewlêr li herêma xwe hêzeke serbixwe bû. Bajêr demekê ji aliyê gûtiyan ve hatiye birêvebirin û beriya zayînê di dawiya sedsala 2an de ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Piştre bajêr ji aliyê împeratoriyên wekî [[Med|Împeratoriya Medan]], [[Împeratoriya Hexamenişî]] (Asûriya Hexamenîs), [[Keyaniya Makedonî]], [[Împeratoriya Seleukî]], [[Împeratoriya Eşkanî]], [[Asûriya Roma]] û [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin.

Piştî dagirkirina erban a Îranê li herêm êdî yekgirtî namîne û di serdema navîn de bajar ji aliyê selçûqî û osmaniyan ve tê dagirkirin. Piştê belavbûna osmaniyan û bi parvekirina herêmên kurdan re bajêr û [[Başûrê Kurdistanê]] dikeve nav axa [[Iraq]]ê.

Bi şerê navxweyî ya Iraqê ku sala 1991ê li hemberê rejîma [[Sedam Huseyn]] derdikeve û bi dawî bûna şer re [[Herêma Kurdistanê]] statuyeke federatîf wergirtiye û di sala 1992an de parlamena Herêma Kurdistanê li bajêr hatiye avakirin.

Muzexaneya arkeolojîk a Hewlêrê komeke mezin ji berhemên berî îslamê, bi taybetî hunera Mezopotamyayê, vedihewîne ku muzexane bûye navendeke ji bo projeyên arkeolojîk ên li deverê. Di tîrmeha sala 2014an de [[Keleha Hewlêrê]] wek Kelepora Cîhanî ya [[UNESCO]]yê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1437/ |sernav=Keleha Hewlêrê |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2024-08-25 }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Hewlêrê di nivîsarên pîroz ên di hezarsaliya 3an a sumeriyan de wek ''Urbilum,'' ''Urbelum'' hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&amp;pg=PA2 |sernav=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47 |paşnav=Khan |pêşnav=Geoffrey |weşanger=BRILL |sal=1999 |isbn=978-90-04-11510-1 |rûpel=2 |lînka-nivîskar=Geoffrey Khan }}&lt;/ref&gt; Piştre ji aliyê akadî û asûriyan ve ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve bajêr wekî ''arba'ū ilered'' (''çar xwedê'') binav kirine.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;/&gt; Di demên klasîk de bajar wekî ''Arbela'' hatiye binavkirin.

Navê bi zimanê kurdî û navê nûjen a bajêr îro wekî Hewlêr an Hewlêrê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==
=== Arkelojî ===
[[Wêne:Citadel (old city) of Hewlêr (Erbil).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji [[Keleha Hewlêrê]] ku qadeke girîng e arkeolojîkê bajêr e.]]
Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji Zanîngeha Bohemya Rojava, ligel tîma Zanîngeha Selahedînê a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya Keleha Hewlêrê hatiye pêk anîn. Ji ber ku herêma arkeolojîk we qas bi giranî ji aliyê mirovan ve hatiye dagirkirî cih bi awayeke birêkûpêk nehatiye kolandin. Lêkolîna Arkeolojîk a Deşta Hewlêrê di sala 2012an de dest hatiye destpêkirin. Lêkolîna arkeolojîk dîmenên satelaytê û xebatên meydanî ji bo destnîşankirina geşepêdan û arkeolojiya deşta derdora Hewlêrê pêk tîne. Ji xeynî Hewlêrê li deştê gelek şûnwarên arkeolojîk ên bi hêvî hene nemaze li Tell Baqrtayê. Tell Baqrta deverek pir mezin e ku qada deverê ji 80 hektaran pêk tê ku dîroka deverê vedigere Serdema Bronz a Destpêkê. Di sala 2013an de tîmek ji Zanîngeha Sapienza ya Romayê li navenda kelehê hinek xebatên radarê bi qul kirina erdê pêk anîn. Di sala 2014an bi hilweşana avahiyek nû yê li kelehê dest bi kolanên arkeolojîk hatiye kirin ku derfetek ji bo kolandinê peyda kiribû. Li jêrzemîna bajêr jî wêneyên hewayî yên dîrokî û lêkolîna bejahî hatiye destpêkirin.

=== Serdema bronzî ===
==== Bronza destpêkê ====
Herêma ku Hewlêr tê de ye ji 3000 salên {{bz}} ve bi giranî di bin serweriya sumeran de bû.

Bi hatina Împeratoriya Akadî (2335–2154 {{bz}}) hemû semîtên akadî û sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek desthilatdariyê de dibin yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/members/ |sernav=Members - |tarîx=2024-05-09 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Erridupizirê qralê Qraliyeta Gutîumê beriya zayînê di sala 2150an de bajêr hatiye bidestxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |sernav=Timeline |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-14 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |roja-arşîvê=2014-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140814010854/http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di çavkaniyên edebî de yekem behsa Hewlêrê di arşîvên mîrektiya Eblayê hatiye nivîsandin. Wan du seferên xwe yên Hewlêrê (Irbilum) bi qasidekî ji Elbayê li dora 2300 BFC tomar dikin.

Di sala xwe yê duyem de mîrê Sumera Nû ya Ur, Amar-Sin, ''Urbilum'' li dora sala 1975 ê {{bz}} de talan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-25588-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C }}&lt;/ref&gt;
==== Bronza navîn ====
Di sedsalên piştî hilweşîna împeratoriya Ûr III de Hewlêr li herêma xwe dibe hêzeke serbixwe. Bajêr ji aliyê Şemsî-Adad I ve di dema Padîşahiya Mezopotamyaya Jorîn a kurtedem de hatiye zeftkirin û piştî hilweşîna bajêr Hewlêr dibe bajareke serbixwe.

==== Bronza dereng ====
Di vê serdemê de di dema Împeratoriya Asûriya Navîn de (1365-1050 {{bz}}) Hewlêr di bin kontrola Asûriyan de bû.

=== Serdema medan ===
Med û bi wan re Sagartiyan diviyabû ku di sala 522 berî zayînê de li dijî Daryûsê I ê farisî serî hildin lê ev serhildan ji hêla artêşa ku Daryûs di bin serokatiya general Takmispada sala paşerojê de şandibû bi tundî hatiye şikandin. Ev bûyer di [[Nivîskên Bêstûnê]] de ku îro li çiyayên parêzgeha [[Kermaşan]]ê ya [[Rojhilata Kurdistanê]] radiweste hatiye nivîsandin. Her dem herêmeke vala di navbera her du împeratoriyên mezin ên [[bîzans]] û faris de ku dever li deştên 10 km li rojavayê Hewlêrê ye dibe şahidê [[Şerê Gaugamelayê]] di navbera Îskenderê Mezin û Daryûsê III yê faris de ku di sala 331ê berî zayînê de diqewime. [[Daryûs III]] yê faris di vê şerê de têk diçe tenê dikare xwe bavêje Hewlêrê. Ji ber vê yekê hinek carinan ev şer bi xeletî wekî şerê Hewlêrê hatiye binavkirin.

Hewlêr di sedsala yekem a piştî zayînê de dibe navenda serweriya Padîşahiya Adiabene ku bi giranî li [[Bakurê Kurdistanê]] ya îro bû.

=== Serdema hesinî ===
Herêm careke din dîsa dikeve bin desthilatdariya Împeratoriya Neo-Asûriyan (935–605 {{bz}}). Piştre bajêr gelek caran di nav de desthilatdariya persan, yewnanan, partan, roma û sasaniyan de dest diguherîne.

Di bin desthilatdariya medan de, dibe ku [[Kiyaksar]] hejmarek mirovên ji eşîra kevnarê îranî ya sagartiyan li bajarên asûrî Arbela û Arafa (Kerkûka nûjen) bi cih kiribe û dibe ku ev yek wekî xelateke ji bo alîkariya wan ê di girtina Nînewayê de be. Li gorî nivîskarên klasîk, împeratorê persan Kûruşê Mezin di sala 547 berî zayînê de Asûrî dagîr dike û ew wek dewleteke parastinê ya leşkerî ya axamenî (an satrapî) bi navê Aθûra (Athura) ya Persî ya Kevin ku bi paytextê Babîlê ava kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 1: Vol. 3, The Seleucid, Parthian and Sasanian periods / ed. by Ehsan Yarshater |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-20092-9 |çap=4. printing |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yāršātir |pêşnavê-edîtor=Iḥsān }}&lt;/ref&gt;

Şerê Gaugamelayê ku tê de [[Îskenderê Makedonî]] Daryûs III yê Faris têk dibe di sala 331 {{bz}} de li gorî nexşeya cîhanê ya Urbano Montî bi qasî 100 kîlomêtre li rojavayê Hewlêrê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316 |sernav=Composite: Tavola 1-60. (Map of the World) (Re-projected in Plate Carree or Geographic, Marinus of Tyre, Ptolemy) - David Rumsey Historical Map Collection |malper=www.davidrumsey.com |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Piştî şer Daryûs bi awayeke rê dibîne direve bajêr. Piştre Arbela dibe beşek ji Împeratoriya Îskender. Piştî mirina Îskenderê Makedonî di sala 323 berî zayînê de Arbela (Hewlêr) dibe beşek ji Împeratoriya Selûkî ya Helenîstîk.

Hewlêr dibe beşek ji herêma ku di navbera Roma û Faris de di bin destê sasaniyan de nakok bû. Di serdema Partan de heya destpêka Sasaniyan, Hewlêr dibe paytexta dewleta Adiabeneyê (Asûrî Ḥadyab). Bajar û padîşahî di dîroka cihûyan de ji ber guheztina malbata padîşah ji bo cihûtiyê têne zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Jews of Khazaria |paşnav=Brook |pêşnav=Kevin Alan |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2018 |isbn=978-1-5381-0343-2 |çap= |cih= }}&lt;/ref&gt;

Piştre nifûsa bajêr hêdî hêdî ji ola kevnar a Mezopotamya di navbera sedsalên yekem û çaran de vediguhezîne xiristiyaniyê ku Pkidha bi kevneşopî li dora 104 {{pz}} dibe yekemîn metranê bajêr. Dînê kevnar a Mezopotamya heta sedsala 10ê piştî zayînê bi tevahî li herêmê nemiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm |sernav=The Chronicle of Arbela (1907) Translation (partial) pp.76-... |malper=www.tertullian.org |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Adiabene (parêzgeha dêrî ya rojhilatî ya suryaniyan) li Arbela (bi suryanî: ܐܪܒܝܠ ''Arbel'') heya derengiya serdema navîn bûye navendeke xiristiyaniya rojhilatî ya suryaniyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |weşanger=The Institute |tarîx=1981 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rNdtAAAAMAAJ&amp;q=adiabene }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku bi caran rastê êrîşên dagirkirinan hatiye.]]
Ji ber ku gelek ji asûriyên ku bûne xiristiyanî navên încîlê (cihû jî di nav de) qebûl kirine, piraniya metranên pêşîn navên aramî yên rojhilatî an cihû/încîlî hebûn ku ev nayê wê wateyê ku gelek ji xirîstiyanên destpêkê yên vî bajarî ji cihûtiyê hatine. Di vê sedemê de bajêr dibe navenda metropolê ya dêra asûrî ya rojhilat. Di serdema xiristiyaniya bajêr gelek bav û kalên dêrê û nivîskarên navdar ên aramî derketine.

Piştî dagirkirina Persiya ku ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin parêzgeha Sasanî ya Naxwardaşîragan û paşê Garamig ud Nodardashiragan ku Hewlêr jî beşek ji vê parêzgehê bû hatiye wêran kirin û ji nîveka sedsala heftemîn a {{pz}} ve herêm ji aliyê tirk û ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/adiabene |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Eşîra kurdan a herî bi nav û deng li herêmê eşîrê hezabaniyan bû ku ji dawiya sedsala 12an heta sedsala 12an ku bajêr ji aliyê zengiyan ve hatibû dagirkirin û parêzgariya wê ji begtegeniyên tirk re hatibû dayîn û çend kesan jî wekî waliyên bajêr bûn û di nav wan de kesê herî navdar Gökbörî bû ku di serdema eyûbiyan de bajar dagirkiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nováček |pêşnav=Karel |paşnav2=Amin |pêşnav2=Narmin Ali Muhammad |paşnav3=Melčák |pêşnav3=Miroslav |tarîx=2013 |sernav=A Medieval City Within Assyrian Walls: The Continuity of the Town of Arbīl in Northern Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/medieval-city-within-assyrian-walls-the-continuity-of-the-town-of-arbil-in-northern-mesopotamia/88418B8DF227B2D6BB488A0314AC46B5 |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=75 |rr=1–42 |doi=10.1017/S0021088900000401 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Wekî din Yaqut el-Hemawî diyar dike ku Hewlêr di sedsala 13an de jî bi piranî kurd bû.

Dema ku Mongolan di sedsala 13an de rojhilata nêzîk dagir dikin di sala 1237an de yekem car êrîşî Hewlêrê dikin. Mongolan bajarokê jêrîn a Hewlêrê talan dikin lê neçar dimînin ku ji ber berxwedana leşkerên xilafetê ku nêzîk dibe paşde vekişin û dagirkirina kelehê paşde dixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=SCHEDULES OF ETHANOL REINFORCEMENT |paşnav=Woods |pêşnav=James H. |weşanger=Elsevier |tarîx=1977 |rr=86 |isbn=978-0-08-021308-8 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-021308-8.50200-3 |paşnav2=Winger |pêşnav2=Gail }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1258an Bexda de dikeve destê Hülegü û Mongolan mîrê dawî ya begtegenî radestê destê Mongolan dike û îddîa dike ku garnîzona kurd ya li Hewlêrê bi heman awayî xwe radestî destê Mongolan dike lê ev yek ji aliyê kurdan ve tê redkirin ku tişteke wiha tineye. Bi îdîaya mîrê begtegenî mongol vegeriyan Hewlêrê û piştî dorpêçkirina şeş mehan paşnê dikarin ku keleha Hewlêrê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nováček, Ottokar |paşnav=Heron-Allen |pêşnav=E. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.20140 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt; Piştre Hulegû waliyê bajêr ê xiristiyanên suryanî tayîn kir û destûr hate dayîn ku dêra ortodoks a suryaniyan dêrê ava bike.

Her ku dem derbas dibe li seranserê Îlxanan di sala 1295an de di bin desthilatdariya Oïrat amir Nauruz de dest zilm li xiristiyan, cihû û budîstên tê kirin ku ev zilm bandorek mezin li suryaniyên xiristiyan ên xwemalî yên bajêr dike. Ev yek di destpêka serdema desthilatdariya Îlxan Gazan de destpêdike. Di sala 1297an de piştî ku Gazan bi têra xwe bi hêz dibe ku tê derdixe li hemberê Nauruz bi hêz bûye dest ji zilmê berdide.

Lê hêjmara suryaniyên bajêr heya rûxandina bajêr ji aliyê hêzên Tîmûr ve ku di sala 1397an Hewlêr tê rûxandin hêjmareke girîng ê suryaniyan li bajêr hebû.

Di Serdema Navîn de Hewlêr ji aliyê Emewiyan, Ebasiyan, Buweyhî, Selçûqiyan ve (1131–1232) ve hatiye birêvebirin. Hewlêr cihê jidayikbûna dîrokzan û nivîskarên kurd ên navdar n sedsalên 12e û 13an Ibn Xelîkan û Ibn el-Mustewfî ye. Piştî şerê çaldiranê di sala 1514an de, Hewlêr ji aliyê [[Mîrektiya Soran]] ve ji destê dagikerên derve hatiye rizgarkirin. Di sedsala 18an de [[Mîrektiya Babanan]] bajar ji Mîrektiya Soran distîne lê carek din dîsa di sala 1822an de bajêr ji aliyê mîrê soran [[Mîr Muhammed Kor]] ve hatiye vegerandin. Heya sala 1851an bajêr di bin desthilatdariya Mîrektiya Soran de dimîne ku careke din dîsa di sala 1851ê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagirkirin. Hewlêr heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dibe beşek ji parêzgeha [[Mûsil]]ê di bin dagirkirina Xanedaniya Osmanî de dimîne heya ku osmanî ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] ve tê şikandin.

=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|Piştî serxwebûna [[Başûrê Kurdistanê]] herêm bi awayeke bilez pêşvediçe. Dîmenek ji [[Parka Şar]] û Hewlêra nû.]]
Hewlêr li deşteke li binê çiyayan hatiye hatiye avakirin ku rûniştevanên [[Başûrê Kurdistanê]] li jor di nav erda zirav û zinar de rûdinin ku ji mêj ve ji berê ve jîngeha kevneşopî ya kurdan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abebooks.co.uk/9781906768188/Kurdistan-Nation-Emerges-Jonathan-Fryer-1906768188/plp |sernav=Kurdistan - a Nation Emerges - Jonathan Fryer: 9781906768188 - AbeBooks |malper=www.abebooks.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Bajarê nûjen a Hewlêrê li ser deşteke hatiye avakirin ku Keleha Hewlêrê ya dîrokî ji aliyê bajarê nûjen ve hatiye dorpêç kiriye. Di Serdema Navîn de Hewlêr bûye navendeke bazirganiyê ya sereke ku li ser rêya di navbera Bexda û Mûsilê de bû. Bajêr îro li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Iraq]]ê roleke giring wergirtiye ku ji bo herêmê bûye deriyê derve yê cîhanê.

Hewlêr ji ber şer û pevçûnên ku li Sûriyê derdikeve dibe malavaniya hejmareke zêde ya penaberan. Di sala 2020an de hat texmînkirin ku ji sala 2003an vir ve 450 hezar penaber li bajarê Hewlêrê bi cih bûne û tê payîn ku gelek ji wan li bajêr bimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://qantara.de/en/article/interview-nihad-salim-qoja-%E2%80%9Ciranian-hegemony-iraq-very-strong%E2%80%9D |sernav=Interview with Nihad Salim Qoja: “Iranian hegemony in Iraq is very strong” {{!}} Qantara.de |malper=qantara.de |tarîx=2020-01-06 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parlamena Herêma Kurdistana di sala 1970ê de piştî danûstandinên navbera hikûmeta Iraqê û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Mistefa Barzanî, li Hewlêrê hatiye damezrandin lê parlamen bi awayeke bi bandor ji aliyê Sedam Huseyn ve heya serhildana Kurdan a di dawiya Şerê Kendavê ya sala 1991ê de hatiye kontrolkirin. Di nîveka salên 1990î de dema ku şer di navbera her du aliyên sereke yên [[Başûrê Kurdistanê]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dest pê kir ku parlamen bi awayekî bi bandor rawestiyaye. Bajar di sala 1996an de bi alîkariya hikûmeta Iraqê ya Sedam Husên ji aliyê PDKê ve hat kontrolkirin. Piştre YNKê li [[Silêmanî]] yê hikûmeteke alternatîv a [[Kurd]] ava dike.

Parlamena Kurdistanê li Hewlêrê piştî ku di sala 1997an de di navbera partiyên Kurdistanî de peymana aştiyê hate îmzekirin, dîsa kom dibe lê belê tu hêzeke rasteqîn tunebû. Desthilatdariya kurdî li Hewlêrê tenê li beşên rojava û bakur ên herêma xweser hebû. Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya sala 2003an de baregeha hêzên taybet ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li derveyî Hewlêrê bû. Bajêr di 10ê nîsana sala 2003an de piştî rûxandina rejîma Be'sê dibe qada pîrozbahiyan.

Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya de ji aliyê komên aligîr ên Sedam Huseyn ve çend caran êrişên Hewlêrê hatiye kirin. Di sibata sala 2004an de êrîşên bombeyî yên paralel ên li dijî pîrozbahiyên cejna remezanê 117 kes jiyana xwe ji dest didin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.arabnews.com/node/243882 |sernav=Twin Bombings Kill 56 in Irbil |malper=Arab News |tarîx=2004-02-02 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke xwekujî di gulana sala 2005an de pêk hatiye ku di êrîşê de 60 sîvîl têne kuştin û 150 kesên din jî li derveyî navendeke polîsan birîndar dibin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Neqlîye ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] yek ji [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|firokexaneyên]] otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holenda, Almanya, Erebistana Siûdî, Awistirya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navneteweyî di 2017 de ji hêla hikûmeta Iraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di adar 2018 de dîsa hat vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.france24.com/en/20170929-iraq-foreigners-ban-international-flights-airports-kurdistan-independence-referendum-yes-vo |sernav=Iraqi govt enforces international flight ban in Kurdistan region |paşnav=Blockade by Iraq |tarîx=29 îlon 2017 |malper=France 24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://erbilairport.com/INFO06/F_INFO06_01_02.aspx?articleId=436&amp;page=1 |sernav=Erbil International Airport |paşnav=International Flight Return |malper=erbilairport.com }}&lt;/ref&gt;

Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendiyên Tirkiye û Îranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hatiye vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/25042014 |sernav=Erbil's New Bus Terminal a Boon for Travelers |tarîx=4 nîsan 2019 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin.

Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/050220173 |sernav=Erbil's 5th ring road completed - the 120 Meter highway |tarîx=2 gulan 2017 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Bagûrdan ==
Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen ''Csa''), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile.

{{Avûhewa
| TABLO = 
| DIYAGRAM GERMAHÎ = 
| DIYAGRAM BARÎN   = 
| DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230
| ÇAVKANÎ = [https://en.climate-data.org/asia/iraq/erbil/erbil-4976/ climate-data.org]
| Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Hewlêrê
| Cîh = Hewlêr
&lt;!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| bgRêb = 12.4
| bgReş = 14.2
| bgAda = 18.1
| bgAvr = 24.0
| bgGul = 31.5
| bgPûş = 38.1
| bgTîr = 42.0
| bgGel = 41.9
| bgRez = 37.9
| bgKew = 30.7
| bgSer = 21.2
| bgBer = 14.4
&lt;!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| ngRêb = 2.4
| ngReş = 3.6
| ngAda = 6.7
| ngAvr = 11.1
| ngGul = 16.7
| ngPûş = 21.4
| ngTîr = 24.9
| ngGel = 24.4
| ngRez = 20.01
| ngKew = 14.5
| ngSer = 8.9
| ngBer = 3.9
&lt;!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --&gt;
| gnRêb = 7.4
| gnReş = 8.9
| gnAda = 12.4
| gnAvr = 17.5
| gnGul = 24.1
| gnPûş = 29.7
| gnTîr = 33.4
| gnGel = 33.1
| gnRez = 29.0
| gnKew = 22.6
| gnSer = 15.0
| gnBer = 9.1
&lt;!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --&gt;
| bnRêb = 111
| bnReş = 97
| bnAda = 89
| bnAvr = 69
| bnGul = 26
| bnPûş = 0
| bnTîr = 0
| bnGel = 0
| bnRez = 0
| bnKew = 12
| bnSer = 56
| bnBer = 80
&lt;!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --&gt;
| rtRêb = 
| rtReş = 
| rtAda = 
| rtAvr = 
| rtGul = 
| rtPûş = 
| rtTîr = 
| rtGel = 
| rtRez = 
| rtKew = 
| rtSer = 
| rtBer = 
&lt;!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --&gt;
| gaRêb = 
| gaReş = 
| gaAda = 
| gaAvr = 
| gaGul = 
| gaPûş = 
| gaTîr = 
| gaGel = 
| gaRez = 
| gaKew = 
| gaSer = 
| gaBer = 
&lt;!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --&gt;
| rbRêb = 
| rbReş = 
| rbAda = 
| rbAvr = 
| rbGul = 
| rbPûş = 
| rbTîr = 
| rbGel = 
| rbRez = 
| rbKew = 
| rbSer = 
| rbBer = 
&lt;!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --&gt;
| hnRêb = 
| hnReş = 
| hnAda = 
| hnAvr = 
| hnGul = 
| hnPûş = 
| hnTîr = 
| hnGel = 
| hnRez = 
| hnKew = 
| hnSer = 
| hnBer = 
}}

== Çand ==

=== Cûmalî ya Hewlêrê ===

==== Savdêriyên din ====

* Bazîdên Qaysarî yên Erdelanê, ku li binê deriyê bingehîn a jûreyê ye û li piraniya mal û amûrên malê tê standin.
* Minareya Mudhafaria ya {{Convert|36|m|ft|0|-high}} lingî {{Convert|36|m|ft|0|-high}}, ku di Parka Minaret de li ser gelek bendav ji nav sînyalê ye, li dawiya sedsala 12an û damezrandina parêzgeha Hewlêrê, di serdema [[Selahedînê Eyûbî]] de, Muzaffar Al-Din Abu Sa 'eed Al-Kawkaboori ([[Gökböri]]), ku ketibû bin şer di nav Selahedîn de bê şer û xwişka xwe zewicand. Ew bingehek oktagonal e ku bi du nîgarên nîskê hatiye xemilandin, ku ji balafirek bingehîn ve bi balgehek piçûk ve tê veqetandin, di heman demê de jî xemilandî. Minareke din a dîrokî ya bi kevirên xalîçandî yên turqî, li nêz e.
* [[Parka Samî Ebdulrehman]]
* Stadyûma Franso Heriri
* Gundê Qalich Agha di binê erdê de Muzeya izationaristanî, {{Convert|1|km|mi}} ji gûzê. Goreke di sala 1996 an de ji serdema [[Til Xelef|Halaf]], [[Heyama Ubeyd|Ubeyd]] û [[Heyama Uruk|Uruk de]] alav dît.
* Muzeya Tekstîlê ya Kurdî

=== Spor ===

Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klûbek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên futbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê [[Franso Herîrî]]) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike.

=== Medya ===

* [[Babylon FM]]
* [[Ishtar TV]]
* [[Kanal 4]]
* [[Kurdistan24]]
* [[Kurdistan TV]]
* [[Kurdmax Pepûle]]
* [[Kurdsat]]
* [[Net TV]]
* [[Rûdaw|Tora Medya Rudaw]]
* [[Ava Entertainment]]
* [[Korek TV]]
* [[I Star]]
* [[I Star Sport]]
* [[I Star Quran]]
* [[new line HD]]

== Seferî ==
Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin.

== Huner ==
Hewlêr ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê.

Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Hewler Old Minaret.jpg|Mînara Dîrokî û Hewlêr
Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|Hewlêr
Wêne:Qaysari-bazaar.jpg|Bazara Qeyserî
Wêne:Hawler Castle.jpg|Keleha Hewlêrê ji esman
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Biblîografî ==
* {{Jêder |paşnav=Sourdel |pêşnav=D. |pêşnavê-edîtor1=P. |paşnavê-edîtor1=Bearman |pêşnavê-edîtor2=Th. |paşnavê-edîtor2=Bianquis |pêşnavê-edîtor3=C.E. |paşnavê-edîtor3=Bosworth |pêşnavê-edîtor4=E. |paşnavê-edîtor4=van Donzel |lînka-edîtor3=Clifford Edmund Bosworth |sernav=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |sal=2010 |weşanger=Brill Online |beş=Irbil |oclc=624382576 }}
* {{girêdan|Grousset, René|en|René Grousset}}, ''The Empire of the Steppes'', (Translated from the French by Naomi Walford), New Brunswick: {{girêdan|Rutgers University Press|en|Rutgers University Press}} (1970)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arbil}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}
{{Paytextên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hewlêr (paytext)| ]]
[[Kategorî:Hezewan]]
[[Kategorî:Navenda Hewlêrê| ]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]</text>
      <sha1>7nh5hzei0jvq1i636dl5bvq6974j7tv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004773</id>
      <parentid>2004772</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30733" sha1="5ytj83zgolyzopwm84p6n7fnv9ejody" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Hewlêr}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Hewlêr
| navê_fermî         = Arbîl
| nexşeya_cihan      = #Başûrê Kurdistanê#Îraq
| koordînat          = {{Koord|36|11|28|N|44|00|33|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| navçe              = [[Navenda Hewlêrê (navçe)]]
| şaredar            = 
| gelhe              = 1.713.461&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |tarîxa-gihiştinê=2016-12-15 |tarîxa-arşîvê=2016-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161212103045/http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2009]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| koda_telefonê      = 066 (bajar)
| wêneSer            = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = Şehrpark, Hewlêr
| malper             = [https://www.hawlergov.org/app/en hawler.gov]
}}
'''Hewlêr''' (bi soranî: هەولێر) bajarê herî mezinê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Federalism, Secession, and International Recognition Regime: Iraqi Kurdistan |paşnav=Danilovich |pêşnav=Alex |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-10 |isbn=978-0-429-82765-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_yVxDwAAQBAJ&amp;q=rudaw.net+kurdistan&amp;pg=PT54 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2018an nifûsa bajêr 879.071 kes e. Hewlêr bajarê herî qelebalix û bajarê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji aliyê hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin.

Dîroka niştecihbûna mirovî ya li Hewlêrê vedigere hezarsala 5an a berî zayînê. Li navenda bajêr de [[Keleha Hewlêrê]] û [[Minareya Mudhafariya]] heye. Belgeyên dîrokî ya herî kevn a li Hewlêrê ji Xanedaniya Sêyem a Ur Sumerê vedigere ku Qral Shulgi behsa bajarê Urbilumê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beaumesnil, Henriette Adélaïde Villard de |paşnav=Cook |pêşnav=Elisabeth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.42770 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the ancient Near East to 1600 BC: holy warriors at the dawn of history |paşnav=Hamblin |pêşnav=William James |weşanger=Routledge |tarîx=2010 |isbn=978-0-415-25589-9 |çap=Repr |cih=London |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 3an a berî zayînê de Hewlêr li herêma xwe hêzeke serbixwe bû. Bajêr demekê ji aliyê gûtiyan ve hatiye birêvebirin û beriya zayînê di dawiya sedsala 2an de ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Piştre bajêr ji aliyê împeratoriyên wekî [[Med|Împeratoriya Medan]], [[Împeratoriya Hexamenişî]] (Asûriya Hexamenîs), [[Keyaniya Makedonî]], [[Împeratoriya Seleukî]], [[Împeratoriya Eşkanî]], [[Asûriya Roma]] û [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin.

Piştî dagirkirina erban a Îranê li herêm êdî yekgirtî namîne û di serdema navîn de bajar ji aliyê selçûqî û osmaniyan ve tê dagirkirin. Piştê belavbûna osmaniyan û bi parvekirina herêmên kurdan re bajêr û [[Başûrê Kurdistanê]] dikeve nav axa [[Iraq]]ê.

Bi şerê navxweyî ya Iraqê ku sala 1991ê li hemberê rejîma [[Sedam Huseyn]] derdikeve û bi dawî bûna şer re [[Herêma Kurdistanê]] statuyeke federatîf wergirtiye û di sala 1992an de parlamena Herêma Kurdistanê li bajêr hatiye avakirin.

Muzexaneya arkeolojîk a Hewlêrê komeke mezin ji berhemên berî îslamê, bi taybetî hunera Mezopotamyayê, vedihewîne ku muzexane bûye navendeke ji bo projeyên arkeolojîk ên li deverê. Di tîrmeha sala 2014an de [[Keleha Hewlêrê]] wek Kelepora Cîhanî ya [[UNESCO]]yê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1437/ |sernav=Keleha Hewlêrê |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2024-08-25 }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Hewlêrê di nivîsarên pîroz ên di hezarsaliya 3an a sumeriyan de wek ''Urbilum,'' ''Urbelum'' hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&amp;pg=PA2 |sernav=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47 |paşnav=Khan |pêşnav=Geoffrey |weşanger=BRILL |sal=1999 |isbn=978-90-04-11510-1 |rûpel=2 |lînka-nivîskar=Geoffrey Khan }}&lt;/ref&gt; Piştre ji aliyê akadî û asûriyan ve ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve bajêr wekî ''arba'ū ilered'' (''çar xwedê'') binav kirine.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;/&gt; Di demên klasîk de bajar wekî ''Arbela'' hatiye binavkirin.

Navê bi zimanê kurdî û navê nûjen a bajêr îro wekî Hewlêr an Hewlêrê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==
=== Arkelojî ===
[[Wêne:Citadel (old city) of Hewlêr (Erbil).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji [[Keleha Hewlêrê]] ku qadeke girîng e arkeolojîkê bajêr e.]]
Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji Zanîngeha Bohemya Rojava, ligel tîma Zanîngeha Selahedînê a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya Keleha Hewlêrê hatiye pêk anîn. Ji ber ku herêma arkeolojîk we qas bi giranî ji aliyê mirovan ve hatiye dagirkirî cih bi awayeke birêkûpêk nehatiye kolandin. Lêkolîna Arkeolojîk a Deşta Hewlêrê di sala 2012an de dest hatiye destpêkirin. Lêkolîna arkeolojîk dîmenên satelaytê û xebatên meydanî ji bo destnîşankirina geşepêdan û arkeolojiya deşta derdora Hewlêrê pêk tîne. Ji xeynî Hewlêrê li deştê gelek şûnwarên arkeolojîk ên bi hêvî hene nemaze li Tell Baqrtayê. Tell Baqrta deverek pir mezin e ku qada deverê ji 80 hektaran pêk tê ku dîroka deverê vedigere Serdema Bronz a Destpêkê. Di sala 2013an de tîmek ji Zanîngeha Sapienza ya Romayê li navenda kelehê hinek xebatên radarê bi qul kirina erdê pêk anîn. Di sala 2014an bi hilweşana avahiyek nû yê li kelehê dest bi kolanên arkeolojîk hatiye kirin ku derfetek ji bo kolandinê peyda kiribû. Li jêrzemîna bajêr jî wêneyên hewayî yên dîrokî û lêkolîna bejahî hatiye destpêkirin.

=== Serdema bronzî ===
==== Bronza destpêkê ====
Herêma ku Hewlêr tê de ye ji 3000 salên {{bz}} ve bi giranî di bin serweriya sumeran de bû.

Bi hatina Împeratoriya Akadî (2335–2154 {{bz}}) hemû semîtên akadî û sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek desthilatdariyê de dibin yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/members/ |sernav=Members - |tarîx=2024-05-09 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Erridupizirê qralê Qraliyeta Gutîumê beriya zayînê di sala 2150an de bajêr hatiye bidestxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |sernav=Timeline |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-14 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |roja-arşîvê=2014-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140814010854/http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di çavkaniyên edebî de yekem behsa Hewlêrê di arşîvên mîrektiya Eblayê hatiye nivîsandin. Wan du seferên xwe yên Hewlêrê (Irbilum) bi qasidekî ji Elbayê li dora 2300 BFC tomar dikin.

Di sala xwe yê duyem de mîrê Sumera Nû ya Ur, Amar-Sin, ''Urbilum'' li dora sala 1975 ê {{bz}} de talan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-25588-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C }}&lt;/ref&gt;
==== Bronza navîn ====
Di sedsalên piştî hilweşîna împeratoriya Ûr III de Hewlêr li herêma xwe dibe hêzeke serbixwe. Bajêr ji aliyê Şemsî-Adad I ve di dema Padîşahiya Mezopotamyaya Jorîn a kurtedem de hatiye zeftkirin û piştî hilweşîna bajêr Hewlêr dibe bajareke serbixwe.

==== Bronza dereng ====
Di vê serdemê de di dema Împeratoriya Asûriya Navîn de (1365-1050 {{bz}}) Hewlêr di bin kontrola Asûriyan de bû.

=== Serdema medan ===
Med û bi wan re Sagartiyan diviyabû ku di sala 522 berî zayînê de li dijî Daryûsê I ê farisî serî hildin lê ev serhildan ji hêla artêşa ku Daryûs di bin serokatiya general Takmispada sala paşerojê de şandibû bi tundî hatiye şikandin. Ev bûyer di [[Nivîskên Bêstûnê]] de ku îro li çiyayên parêzgeha [[Kermaşan]]ê ya [[Rojhilata Kurdistanê]] radiweste hatiye nivîsandin. Her dem herêmeke vala di navbera her du împeratoriyên mezin ên [[bîzans]] û faris de ku dever li deştên 10 km li rojavayê Hewlêrê ye dibe şahidê [[Şerê Gaugamelayê]] di navbera Îskenderê Mezin û Daryûsê III yê faris de ku di sala 331ê berî zayînê de diqewime. [[Daryûs III]] yê faris di vê şerê de têk diçe tenê dikare xwe bavêje Hewlêrê. Ji ber vê yekê hinek carinan ev şer bi xeletî wekî şerê Hewlêrê hatiye binavkirin.

Hewlêr di sedsala yekem a piştî zayînê de dibe navenda serweriya Padîşahiya Adiabene ku bi giranî li [[Bakurê Kurdistanê]] ya îro bû.

=== Serdema hesinî ===
Herêm careke din dîsa dikeve bin desthilatdariya Împeratoriya Neo-Asûriyan (935–605 {{bz}}). Piştre bajêr gelek caran di nav de desthilatdariya persan, yewnanan, partan, roma û sasaniyan de dest diguherîne.

Di bin desthilatdariya medan de, dibe ku [[Kiyaksar]] hejmarek mirovên ji eşîra kevnarê îranî ya sagartiyan li bajarên asûrî Arbela û Arafa (Kerkûka nûjen) bi cih kiribe û dibe ku ev yek wekî xelateke ji bo alîkariya wan ê di girtina Nînewayê de be. Li gorî nivîskarên klasîk, împeratorê persan Kûruşê Mezin di sala 547 berî zayînê de Asûrî dagîr dike û ew wek dewleteke parastinê ya leşkerî ya axamenî (an satrapî) bi navê Aθûra (Athura) ya Persî ya Kevin ku bi paytextê Babîlê ava kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 1: Vol. 3, The Seleucid, Parthian and Sasanian periods / ed. by Ehsan Yarshater |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-20092-9 |çap=4. printing |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yāršātir |pêşnavê-edîtor=Iḥsān }}&lt;/ref&gt;

Şerê Gaugamelayê ku tê de [[Îskenderê Makedonî]] Daryûs III yê Faris têk dibe di sala 331 {{bz}} de li gorî nexşeya cîhanê ya Urbano Montî bi qasî 100 kîlomêtre li rojavayê Hewlêrê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316 |sernav=Composite: Tavola 1-60. (Map of the World) (Re-projected in Plate Carree or Geographic, Marinus of Tyre, Ptolemy) - David Rumsey Historical Map Collection |malper=www.davidrumsey.com |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Piştî şer Daryûs bi awayeke rê dibîne direve bajêr. Piştre Arbela dibe beşek ji Împeratoriya Îskender. Piştî mirina Îskenderê Makedonî di sala 323 berî zayînê de Arbela (Hewlêr) dibe beşek ji Împeratoriya Selûkî ya Helenîstîk.

Hewlêr dibe beşek ji herêma ku di navbera Roma û Faris de di bin destê sasaniyan de nakok bû. Di serdema Partan de heya destpêka Sasaniyan, Hewlêr dibe paytexta dewleta Adiabeneyê (Asûrî Ḥadyab). Bajar û padîşahî di dîroka cihûyan de ji ber guheztina malbata padîşah ji bo cihûtiyê têne zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Jews of Khazaria |paşnav=Brook |pêşnav=Kevin Alan |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2018 |isbn=978-1-5381-0343-2 |çap= |cih= }}&lt;/ref&gt;

Piştre nifûsa bajêr hêdî hêdî ji ola kevnar a Mezopotamya di navbera sedsalên yekem û çaran de vediguhezîne xiristiyaniyê ku Pkidha bi kevneşopî li dora 104 {{pz}} dibe yekemîn metranê bajêr. Dînê kevnar a Mezopotamya heta sedsala 10ê piştî zayînê bi tevahî li herêmê nemiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm |sernav=The Chronicle of Arbela (1907) Translation (partial) pp.76-... |malper=www.tertullian.org |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Adiabene (parêzgeha dêrî ya rojhilatî ya suryaniyan) li Arbela (bi suryanî: ܐܪܒܝܠ ''Arbel'') heya derengiya serdema navîn bûye navendeke xiristiyaniya rojhilatî ya suryaniyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |weşanger=The Institute |tarîx=1981 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rNdtAAAAMAAJ&amp;q=adiabene }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku bi caran rastê êrîşên dagirkirinan hatiye.]]
Ji ber ku gelek ji asûriyên ku bûne xiristiyanî navên încîlê (cihû jî di nav de) qebûl kirine, piraniya metranên pêşîn navên aramî yên rojhilatî an cihû/încîlî hebûn ku ev nayê wê wateyê ku gelek ji xirîstiyanên destpêkê yên vî bajarî ji cihûtiyê hatine. Di vê sedemê de bajêr dibe navenda metropolê ya dêra asûrî ya rojhilat. Di serdema xiristiyaniya bajêr gelek bav û kalên dêrê û nivîskarên navdar ên aramî derketine.

Piştî dagirkirina Persiya ku ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin parêzgeha Sasanî ya Naxwardaşîragan û paşê Garamig ud Nodardashiragan ku Hewlêr jî beşek ji vê parêzgehê bû hatiye wêran kirin û ji nîveka sedsala heftemîn a {{pz}} ve herêm ji aliyê tirk û ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/adiabene |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Eşîra kurdan a herî bi nav û deng li herêmê eşîrê hezabaniyan bû ku ji dawiya sedsala 12an heta sedsala 12an ku bajêr ji aliyê zengiyan ve hatibû dagirkirin û parêzgariya wê ji begtegeniyên tirk re hatibû dayîn û çend kesan jî wekî waliyên bajêr bûn û di nav wan de kesê herî navdar Gökbörî bû ku di serdema eyûbiyan de bajar dagirkiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nováček |pêşnav=Karel |paşnav2=Amin |pêşnav2=Narmin Ali Muhammad |paşnav3=Melčák |pêşnav3=Miroslav |tarîx=2013 |sernav=A Medieval City Within Assyrian Walls: The Continuity of the Town of Arbīl in Northern Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/medieval-city-within-assyrian-walls-the-continuity-of-the-town-of-arbil-in-northern-mesopotamia/88418B8DF227B2D6BB488A0314AC46B5 |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=75 |rr=1–42 |doi=10.1017/S0021088900000401 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Wekî din Yaqut el-Hemawî diyar dike ku Hewlêr di sedsala 13an de jî bi piranî kurd bû.

Dema ku Mongolan di sedsala 13an de rojhilata nêzîk dagir dikin di sala 1237an de yekem car êrîşî Hewlêrê dikin. Mongolan bajarokê jêrîn a Hewlêrê talan dikin lê neçar dimînin ku ji ber berxwedana leşkerên xilafetê ku nêzîk dibe paşde vekişin û dagirkirina kelehê paşde dixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=SCHEDULES OF ETHANOL REINFORCEMENT |paşnav=Woods |pêşnav=James H. |weşanger=Elsevier |tarîx=1977 |rr=86 |isbn=978-0-08-021308-8 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-021308-8.50200-3 |paşnav2=Winger |pêşnav2=Gail }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1258an Bexda de dikeve destê Hülegü û Mongolan mîrê dawî ya begtegenî radestê destê Mongolan dike û îddîa dike ku garnîzona kurd ya li Hewlêrê bi heman awayî xwe radestî destê Mongolan dike lê ev yek ji aliyê kurdan ve tê redkirin ku tişteke wiha tineye. Bi îdîaya mîrê begtegenî mongol vegeriyan Hewlêrê û piştî dorpêçkirina şeş mehan paşnê dikarin ku keleha Hewlêrê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nováček, Ottokar |paşnav=Heron-Allen |pêşnav=E. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.20140 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt; Piştre Hulegû waliyê bajêr ê xiristiyanên suryanî tayîn kir û destûr hate dayîn ku dêra ortodoks a suryaniyan dêrê ava bike.

Her ku dem derbas dibe li seranserê Îlxanan di sala 1295an de di bin desthilatdariya Oïrat amir Nauruz de dest zilm li xiristiyan, cihû û budîstên tê kirin ku ev zilm bandorek mezin li suryaniyên xiristiyan ên xwemalî yên bajêr dike. Ev yek di destpêka serdema desthilatdariya Îlxan Gazan de destpêdike. Di sala 1297an de piştî ku Gazan bi têra xwe bi hêz dibe ku tê derdixe li hemberê Nauruz bi hêz bûye dest ji zilmê berdide.

Lê hêjmara suryaniyên bajêr heya rûxandina bajêr ji aliyê hêzên Tîmûr ve ku di sala 1397an Hewlêr tê rûxandin hêjmareke girîng ê suryaniyan li bajêr hebû.

Di Serdema Navîn de Hewlêr ji aliyê Emewiyan, Ebasiyan, Buweyhî, Selçûqiyan ve (1131–1232) ve hatiye birêvebirin. Hewlêr cihê jidayikbûna dîrokzan û nivîskarên kurd ên navdar n sedsalên 12e û 13an Ibn Xelîkan û Ibn el-Mustewfî ye. Piştî şerê çaldiranê di sala 1514an de, Hewlêr ji aliyê [[Mîrektiya Soran]] ve ji destê dagikerên derve hatiye rizgarkirin. Di sedsala 18an de [[Mîrektiya Babanan]] bajar ji Mîrektiya Soran distîne lê carek din dîsa di sala 1822an de bajêr ji aliyê mîrê soran [[Mîr Muhammed Kor]] ve hatiye vegerandin. Heya sala 1851an bajêr di bin desthilatdariya Mîrektiya Soran de dimîne ku careke din dîsa di sala 1851ê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagirkirin. Hewlêr heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dibe beşek ji parêzgeha [[Mûsil]]ê di bin dagirkirina Xanedaniya Osmanî de dimîne heya ku osmanî ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] ve tê şikandin.

=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|Piştî serxwebûna [[Başûrê Kurdistanê]] herêm bi awayeke bilez pêşvediçe. Dîmenek ji [[Parka Şar]] û Hewlêra nû.]]
Hewlêr li deşteke li binê çiyayan hatiye hatiye avakirin ku rûniştevanên [[Başûrê Kurdistanê]] li jor di nav erda zirav û zinar de rûdinin ku ji mêj ve ji berê ve jîngeha kevneşopî ya kurdan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abebooks.co.uk/9781906768188/Kurdistan-Nation-Emerges-Jonathan-Fryer-1906768188/plp |sernav=Kurdistan - a Nation Emerges - Jonathan Fryer: 9781906768188 - AbeBooks |malper=www.abebooks.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Bajarê nûjen a Hewlêrê li ser deşteke hatiye avakirin ku Keleha Hewlêrê ya dîrokî ji aliyê bajarê nûjen ve hatiye dorpêç kiriye. Di Serdema Navîn de Hewlêr bûye navendeke bazirganiyê ya sereke ku li ser rêya di navbera Bexda û Mûsilê de bû. Bajêr îro li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Iraq]]ê roleke giring wergirtiye ku ji bo herêmê bûye deriyê derve yê cîhanê.

Hewlêr ji ber şer û pevçûnên ku li Sûriyê derdikeve dibe malavaniya hejmareke zêde ya penaberan. Di sala 2020an de hat texmînkirin ku ji sala 2003an vir ve 450 hezar penaber li bajarê Hewlêrê bi cih bûne û tê payîn ku gelek ji wan li bajêr bimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://qantara.de/en/article/interview-nihad-salim-qoja-%E2%80%9Ciranian-hegemony-iraq-very-strong%E2%80%9D |sernav=Interview with Nihad Salim Qoja: “Iranian hegemony in Iraq is very strong” {{!}} Qantara.de |malper=qantara.de |tarîx=2020-01-06 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parlamena Herêma Kurdistana di sala 1970ê de piştî danûstandinên navbera hikûmeta Iraqê û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Mistefa Barzanî, li Hewlêrê hatiye damezrandin lê parlamen bi awayeke bi bandor ji aliyê Sedam Huseyn ve heya serhildana Kurdan a di dawiya Şerê Kendavê ya sala 1991ê de hatiye kontrolkirin. Di nîveka salên 1990î de dema ku şer di navbera her du aliyên sereke yên [[Başûrê Kurdistanê]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dest pê kir ku parlamen bi awayekî bi bandor rawestiyaye. Bajar di sala 1996an de bi alîkariya hikûmeta Iraqê ya Sedam Husên ji aliyê PDKê ve hat kontrolkirin. Piştre YNKê li [[Silêmanî]] yê hikûmeteke alternatîv a [[Kurd]] ava dike.

Parlamena Kurdistanê li Hewlêrê piştî ku di sala 1997an de di navbera partiyên Kurdistanî de peymana aştiyê hate îmzekirin, dîsa kom dibe lê belê tu hêzeke rasteqîn tunebû. Desthilatdariya kurdî li Hewlêrê tenê li beşên rojava û bakur ên herêma xweser hebû. Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya sala 2003an de baregeha hêzên taybet ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li derveyî Hewlêrê bû. Bajêr di 10ê nîsana sala 2003an de piştî rûxandina rejîma Be'sê dibe qada pîrozbahiyan.

Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya de ji aliyê komên aligîr ên Sedam Huseyn ve çend caran êrişên Hewlêrê hatiye kirin. Di sibata sala 2004an de êrîşên bombeyî yên paralel ên li dijî pîrozbahiyên cejna remezanê 117 kes jiyana xwe ji dest didin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.arabnews.com/node/243882 |sernav=Twin Bombings Kill 56 in Irbil |malper=Arab News |tarîx=2004-02-02 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke xwekujî di gulana sala 2005an de pêk hatiye ku di êrîşê de 60 sîvîl têne kuştin û 150 kesên din jî li derveyî navendeke polîsan birîndar dibin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Neqlîye ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] yek ji [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|firokexaneyên]] otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holenda, Almanya, Erebistana Siûdî, Awistirya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navneteweyî di 2017 de ji hêla hikûmeta Iraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di adar 2018 de dîsa hat vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.france24.com/en/20170929-iraq-foreigners-ban-international-flights-airports-kurdistan-independence-referendum-yes-vo |sernav=Iraqi govt enforces international flight ban in Kurdistan region |paşnav=Blockade by Iraq |tarîx=29 îlon 2017 |malper=France 24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://erbilairport.com/INFO06/F_INFO06_01_02.aspx?articleId=436&amp;page=1 |sernav=Erbil International Airport |paşnav=International Flight Return |malper=erbilairport.com }}&lt;/ref&gt;

Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendiyên Tirkiye û Îranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hatiye vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/25042014 |sernav=Erbil's New Bus Terminal a Boon for Travelers |tarîx=4 nîsan 2019 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin.

Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/050220173 |sernav=Erbil's 5th ring road completed - the 120 Meter highway |tarîx=2 gulan 2017 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Bagûrdan ==
Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen ''Csa''), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile.

{{Avûhewa
| TABLO = 
| DIYAGRAM GERMAHÎ = 
| DIYAGRAM BARÎN   = 
| DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230
| ÇAVKANÎ = [https://en.climate-data.org/asia/iraq/erbil/erbil-4976/ climate-data.org]
| Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Hewlêrê
| Cîh = Hewlêr
&lt;!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| bgRêb = 12.4
| bgReş = 14.2
| bgAda = 18.1
| bgAvr = 24.0
| bgGul = 31.5
| bgPûş = 38.1
| bgTîr = 42.0
| bgGel = 41.9
| bgRez = 37.9
| bgKew = 30.7
| bgSer = 21.2
| bgBer = 14.4
&lt;!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| ngRêb = 2.4
| ngReş = 3.6
| ngAda = 6.7
| ngAvr = 11.1
| ngGul = 16.7
| ngPûş = 21.4
| ngTîr = 24.9
| ngGel = 24.4
| ngRez = 20.01
| ngKew = 14.5
| ngSer = 8.9
| ngBer = 3.9
&lt;!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --&gt;
| gnRêb = 7.4
| gnReş = 8.9
| gnAda = 12.4
| gnAvr = 17.5
| gnGul = 24.1
| gnPûş = 29.7
| gnTîr = 33.4
| gnGel = 33.1
| gnRez = 29.0
| gnKew = 22.6
| gnSer = 15.0
| gnBer = 9.1
&lt;!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --&gt;
| bnRêb = 111
| bnReş = 97
| bnAda = 89
| bnAvr = 69
| bnGul = 26
| bnPûş = 0
| bnTîr = 0
| bnGel = 0
| bnRez = 0
| bnKew = 12
| bnSer = 56
| bnBer = 80
&lt;!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --&gt;
| rtRêb = 
| rtReş = 
| rtAda = 
| rtAvr = 
| rtGul = 
| rtPûş = 
| rtTîr = 
| rtGel = 
| rtRez = 
| rtKew = 
| rtSer = 
| rtBer = 
&lt;!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --&gt;
| gaRêb = 
| gaReş = 
| gaAda = 
| gaAvr = 
| gaGul = 
| gaPûş = 
| gaTîr = 
| gaGel = 
| gaRez = 
| gaKew = 
| gaSer = 
| gaBer = 
&lt;!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --&gt;
| rbRêb = 
| rbReş = 
| rbAda = 
| rbAvr = 
| rbGul = 
| rbPûş = 
| rbTîr = 
| rbGel = 
| rbRez = 
| rbKew = 
| rbSer = 
| rbBer = 
&lt;!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --&gt;
| hnRêb = 
| hnReş = 
| hnAda = 
| hnAvr = 
| hnGul = 
| hnPûş = 
| hnTîr = 
| hnGel = 
| hnRez = 
| hnKew = 
| hnSer = 
| hnBer = 
}}

== Çand ==

=== Cûmalî ya Hewlêrê ===

==== Savdêriyên din ====

* Bazîdên Qaysarî yên Erdelanê, ku li binê deriyê bingehîn a jûreyê ye û li piraniya mal û amûrên malê tê standin.
* Minareya Mudhafaria ya {{Convert|36|m|ft|0|-high}} lingî {{Convert|36|m|ft|0|-high}}, ku di Parka Minaret de li ser gelek bendav ji nav sînyalê ye, li dawiya sedsala 12an û damezrandina parêzgeha Hewlêrê, di serdema [[Selahedînê Eyûbî]] de, Muzaffar Al-Din Abu Sa 'eed Al-Kawkaboori ([[Gökböri]]), ku ketibû bin şer di nav Selahedîn de bê şer û xwişka xwe zewicand. Ew bingehek oktagonal e ku bi du nîgarên nîskê hatiye xemilandin, ku ji balafirek bingehîn ve bi balgehek piçûk ve tê veqetandin, di heman demê de jî xemilandî. Minareke din a dîrokî ya bi kevirên xalîçandî yên turqî, li nêz e.
* [[Parka Samî Ebdulrehman]]
* Stadyûma Franso Heriri
* Gundê Qalich Agha di binê erdê de Muzeya izationaristanî, {{Convert|1|km|mi}} ji gûzê. Goreke di sala 1996 an de ji serdema [[Til Xelef|Halaf]], [[Heyama Ubeyd|Ubeyd]] û [[Heyama Uruk|Uruk de]] alav dît.
* Muzeya Tekstîlê ya Kurdî

=== Spor ===

Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klûbek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên futbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê [[Franso Herîrî]]) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike.

=== Medya ===

* [[Babylon FM]]
* [[Ishtar TV]]
* [[Kanal 4]]
* [[Kurdistan24]]
* [[Kurdistan TV]]
* [[Kurdmax Pepûle]]
* [[Kurdsat]]
* [[Net TV]]
* [[Rûdaw|Tora Medya Rudaw]]
* [[Ava Entertainment]]
* [[Korek TV]]
* [[I Star]]
* [[I Star Sport]]
* [[I Star Quran]]
* [[new line HD]]

== Seferî ==
Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin.

== Huner ==
Hewlêr ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê.

Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Hewler Old Minaret.jpg|Mînara Dîrokî û Hewlêr
Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|Hewlêr
Wêne:Qaysari-bazaar.jpg|Bazara Qeyserî
Wêne:Hawler Castle.jpg|Keleha Hewlêrê ji esman
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Biblîografî ==
* {{Jêder |paşnav=Sourdel |pêşnav=D. |pêşnavê-edîtor1=P. |paşnavê-edîtor1=Bearman |pêşnavê-edîtor2=Th. |paşnavê-edîtor2=Bianquis |pêşnavê-edîtor3=C.E. |paşnavê-edîtor3=Bosworth |pêşnavê-edîtor4=E. |paşnavê-edîtor4=van Donzel |lînka-edîtor3=Clifford Edmund Bosworth |sernav=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |sal=2010 |weşanger=Brill Online |beş=Irbil |oclc=624382576 }}
* {{girêdan|Grousset, René|en|René Grousset}}, ''The Empire of the Steppes'', (Translated from the French by Naomi Walford), New Brunswick: {{girêdan|Rutgers University Press|en|Rutgers University Press}} (1970)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arbil}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}
{{Paytextên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hewlêr (paytext)| ]]
[[Kategorî:Hezewan]]
[[Kategorî:Navenda Hewlêrê| ]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]</text>
      <sha1>5ytj83zgolyzopwm84p6n7fnv9ejody</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004774</id>
      <parentid>2004773</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30746" sha1="mr1vfzlbyfjjyb6c1l14qoelxwg5a3n" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Hewlêr}}
{{Agahîdank bajar
| nav                = Hewlêr
| navê_fermî         = Arbîl
| nexşeya_cihan      = #Başûrê Kurdistanê#Îraq
| koordînat          = {{Koord|36|11|28|N|44|00|33|E|display=inline, title}}
| welat              = [[Başûrê Kurdistanê]]
| dûgel              = [[Îraq]]
| parêzgeh           = [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]]
| navçe              = [[Navenda Hewlêrê (navçe)]]
| şaredar            = 
| gelhe              = 1.713.461&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |tarîxa-gihiştinê=2016-12-15 |tarîxa-arşîvê=2016-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161212103045/http://www.hawlergov.org/en/page.php?id=1329152161 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| gelhe_sal          = [[2009]]
| rûerd              = 
| bilindayî          = 415
| nexşeSer           = 
| nexşeSer_firehî    = 
| nexşeSer_sernav    = 
| koda_telefonê      = 066 (bajar)
| wêneSer            = Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg
| wêneSer_firehî     = 
| wêneSer_sernav     = Şehrpark, Hewlêr
| malper             = [https://www.hawlergov.org/app/en hawler.gov]
}}
'''Hewlêr''' (bi soranî: هەولێر) bajarê herî mezinê [[Başûrê Kurdistanê]] ye û paytexta [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Federalism, Secession, and International Recognition Regime: Iraqi Kurdistan |paşnav=Danilovich |pêşnav=Alex |weşanger=Routledge |tarîx=2018-10-10 |isbn=978-0-429-82765-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_yVxDwAAQBAJ&amp;q=rudaw.net+kurdistan&amp;pg=PT54 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daneyên sala 2018an nifûsa bajêr 879.071 kes e. Hewlêr bajarê herî qelebalix û bajarê herî mezin ê Başûrê Kurdistanê ye ku ji aliyê hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] ve tê birêvebirin.

Dîroka niştecihbûna mirovî ya li Hewlêrê vedigere hezarsala 5an a berî zayînê. Li navenda bajêr de [[Keleha Hewlêrê]] û [[Minareya Mudhafariya]] heye. Belgeyên dîrokî ya herî kevn a li Hewlêrê ji Xanedaniya Sêyem a Ur Sumerê vedigere ku Qral Shulgi behsa bajarê Urbilumê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Beaumesnil, Henriette Adélaïde Villard de |paşnav=Cook |pêşnav=Elisabeth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.42770 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the ancient Near East to 1600 BC: holy warriors at the dawn of history |paşnav=Hamblin |pêşnav=William James |weşanger=Routledge |tarîx=2010 |isbn=978-0-415-25589-9 |çap=Repr |cih=London |series=Warfare and history }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 3an a berî zayînê de Hewlêr li herêma xwe hêzeke serbixwe bû. Bajêr demekê ji aliyê gûtiyan ve hatiye birêvebirin û beriya zayînê di dawiya sedsala 2an de ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin. Piştre bajêr ji aliyê împeratoriyên wekî [[Med|Împeratoriya Medan]], [[Împeratoriya Hexamenişî]] (Asûriya Hexamenîs), [[Keyaniya Makedonî]], [[Împeratoriya Seleukî]], [[Împeratoriya Eşkanî]], [[Asûriya Roma]] û [[Împeratoriya Sasanî|Împeratoriya Sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin.

Piştî dagirkirina erban a Îranê li herêm êdî yekgirtî namîne û di serdema navîn de bajar ji aliyê selçûqî û osmaniyan ve tê dagirkirin. Piştê belavbûna osmaniyan û bi parvekirina herêmên kurdan re bajêr û [[Başûrê Kurdistanê]] dikeve nav axa [[Iraq]]ê.

Bi şerê navxweyî ya Iraqê ku sala 1991ê li hemberê rejîma [[Sedam Huseyn]] derdikeve û bi dawî bûna şer re [[Herêma Kurdistanê]] statuyeke federatîf wergirtiye û di sala 1992an de parlamena Herêma Kurdistanê li bajêr hatiye avakirin.

Muzexaneya arkeolojîk a Hewlêrê komeke mezin ji berhemên berî îslamê, bi taybetî hunera Mezopotamyayê, vedihewîne ku muzexane bûye navendeke ji bo projeyên arkeolojîk ên li deverê. Di tîrmeha sala 2014an de [[Keleha Hewlêrê]] wek Kelepora Cîhanî ya [[UNESCO]]yê hatiye tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1437/ |sernav=Keleha Hewlêrê |malper=whc.unesco.org |roja-gihiştinê=2024-08-25 }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Navê Hewlêrê di nivîsarên pîroz ên di hezarsaliya 3an a sumeriyan de wek ''Urbilum,'' ''Urbelum'' hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=we7Q1AxbiOYC&amp;pg=PA2 |sernav=A grammar of neo-Aramaic: the dialect of the Jews of Arbel, Part 1, Volume 47 |paşnav=Khan |pêşnav=Geoffrey |weşanger=BRILL |sal=1999 |isbn=978-90-04-11510-1 |rûpel=2 |lînka-nivîskar=Geoffrey Khan }}&lt;/ref&gt; Piştre ji aliyê akadî û asûriyan ve ji hêla etîmolojiyek folklorîk ve bajêr wekî ''arba'ū ilered'' (''çar xwedê'') binav kirine.&lt;ref name=&quot;Khan22&quot;/&gt; Di demên klasîk de bajar wekî ''Arbela'' hatiye binavkirin.

Navê bi zimanê kurdî û navê nûjen a bajêr îro wekî Hewlêr an Hewlêrê hatiye binavkirin.

== Dîrok ==
=== Arkelojî ===
[[Wêne:Citadel (old city) of Hewlêr (Erbil).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji [[Keleha Hewlêrê]] ku qadeke girîng e arkeolojîkê bajêr e.]]
Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji Zanîngeha Bohemya Rojava, ligel tîma Zanîngeha Selahedînê a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya Keleha Hewlêrê hatiye pêk anîn. Ji ber ku herêma arkeolojîk we qas bi giranî ji aliyê mirovan ve hatiye dagirkirî cih bi awayeke birêkûpêk nehatiye kolandin. Lêkolîna Arkeolojîk a Deşta Hewlêrê di sala 2012an de dest hatiye destpêkirin. Lêkolîna arkeolojîk dîmenên satelaytê û xebatên meydanî ji bo destnîşankirina geşepêdan û arkeolojiya deşta derdora Hewlêrê pêk tîne. Ji xeynî Hewlêrê li deştê gelek şûnwarên arkeolojîk ên bi hêvî hene nemaze li Tell Baqrtayê. Tell Baqrta deverek pir mezin e ku qada deverê ji 80 hektaran pêk tê ku dîroka deverê vedigere Serdema Bronz a Destpêkê. Di sala 2013an de tîmek ji Zanîngeha Sapienza ya Romayê li navenda kelehê hinek xebatên radarê bi qul kirina erdê pêk anîn. Di sala 2014an bi hilweşana avahiyek nû yê li kelehê dest bi kolanên arkeolojîk hatiye kirin ku derfetek ji bo kolandinê peyda kiribû. Li jêrzemîna bajêr jî wêneyên hewayî yên dîrokî û lêkolîna bejahî hatiye destpêkirin.

=== Serdema bronzî ===
==== Bronza destpêkê ====
Herêma ku Hewlêr tê de ye ji 3000 salên {{bz}} ve bi giranî di bin serweriya sumeran de bû.

Bi hatina Împeratoriya Akadî (2335–2154 {{bz}}) hemû semîtên akadî û sumeriyên Mezopotamyayê di bin yek desthilatdariyê de dibin yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://unpo.org/members/ |sernav=Members - |tarîx=2024-05-09 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Erridupizirê qralê Qraliyeta Gutîumê beriya zayînê di sala 2150an de bajêr hatiye bidestxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |sernav=Timeline |malper=web.archive.org |tarîx=2014-08-14 |roja-gihiştinê=2024-08-27 |roja-arşîvê=2014-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140814010854/http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&amp;view=itemlist&amp;layout=category&amp;task=category&amp;id=116&amp;Itemid=696 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di çavkaniyên edebî de yekem behsa Hewlêrê di arşîvên mîrektiya Eblayê hatiye nivîsandin. Wan du seferên xwe yên Hewlêrê (Irbilum) bi qasidekî ji Elbayê li dora 2300 BFC tomar dikin.

Di sala xwe yê duyem de mîrê Sumera Nû ya Ur, Amar-Sin, ''Urbilum'' li dora sala 1975 ê {{bz}} de talan dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC: Holy Warriors at the Dawn of History |weşanger=Routledge |tarîx=2006 |isbn=978-0-415-25588-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=en9tzr1-VM4C }}&lt;/ref&gt;
==== Bronza navîn ====
Di sedsalên piştî hilweşîna împeratoriya Ûr III de Hewlêr li herêma xwe dibe hêzeke serbixwe. Bajêr ji aliyê Şemsî-Adad I ve di dema Padîşahiya Mezopotamyaya Jorîn a kurtedem de hatiye zeftkirin û piştî hilweşîna bajêr Hewlêr dibe bajareke serbixwe.

==== Bronza dereng ====
Di vê serdemê de di dema Împeratoriya Asûriya Navîn de (1365-1050 {{bz}}) Hewlêr di bin kontrola Asûriyan de bû.

=== Serdema medan ===
Med û bi wan re Sagartiyan diviyabû ku di sala 522 berî zayînê de li dijî Daryûsê I ê farisî serî hildin lê ev serhildan ji hêla artêşa ku Daryûs di bin serokatiya general Takmispada sala paşerojê de şandibû bi tundî hatiye şikandin. Ev bûyer di [[Nivîskên Bêstûnê]] de ku îro li çiyayên parêzgeha [[Kermaşan]]ê ya [[Rojhilata Kurdistanê]] radiweste hatiye nivîsandin. Her dem herêmeke vala di navbera her du împeratoriyên mezin ên [[bîzans]] û faris de ku dever li deştên 10 km li rojavayê Hewlêrê ye dibe şahidê [[Şerê Gaugamelayê]] di navbera Îskenderê Mezin û Daryûsê III yê faris de ku di sala 331ê berî zayînê de diqewime. [[Daryûs III]] yê faris di vê şerê de têk diçe tenê dikare xwe bavêje Hewlêrê. Ji ber vê yekê hinek carinan ev şer bi xeletî wekî şerê Hewlêrê hatiye binavkirin.

Hewlêr di sedsala yekem a piştî zayînê de dibe navenda serweriya Padîşahiya Adiabene ku bi giranî li [[Bakurê Kurdistanê]] ya îro bû.

=== Serdema hesinî ===
Herêm careke din dîsa dikeve bin desthilatdariya Împeratoriya Neo-Asûriyan (935–605 {{bz}}). Piştre bajêr gelek caran di nav de desthilatdariya persan, yewnanan, partan, roma û sasaniyan de dest diguherîne.

Di bin desthilatdariya medan de, dibe ku [[Kiyaksar]] hejmarek mirovên ji eşîra kevnarê îranî ya sagartiyan li bajarên asûrî Arbela û Arafa (Kerkûka nûjen) bi cih kiribe û dibe ku ev yek wekî xelateke ji bo alîkariya wan ê di girtina Nînewayê de be. Li gorî nivîskarên klasîk, împeratorê persan Kûruşê Mezin di sala 547 berî zayînê de Asûrî dagîr dike û ew wek dewleteke parastinê ya leşkerî ya axamenî (an satrapî) bi navê Aθûra (Athura) ya Persî ya Kevin ku bi paytextê Babîlê ava kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 1: Vol. 3, The Seleucid, Parthian and Sasanian periods / ed. by Ehsan Yarshater |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=2006 |isbn=978-0-521-20092-9 |çap=4. printing |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Yāršātir |pêşnavê-edîtor=Iḥsān }}&lt;/ref&gt;

Şerê Gaugamelayê ku tê de [[Îskenderê Makedonî]] Daryûs III yê Faris têk dibe di sala 331 {{bz}} de li gorî nexşeya cîhanê ya Urbano Montî bi qasî 100 kîlomêtre li rojavayê Hewlêrê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/workspace/handleMediaPlayer?lunaMediaId=RUMSEY~8~1~303667~90074316 |sernav=Composite: Tavola 1-60. (Map of the World) (Re-projected in Plate Carree or Geographic, Marinus of Tyre, Ptolemy) - David Rumsey Historical Map Collection |malper=www.davidrumsey.com |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Piştî şer Daryûs bi awayeke rê dibîne direve bajêr. Piştre Arbela dibe beşek ji Împeratoriya Îskender. Piştî mirina Îskenderê Makedonî di sala 323 berî zayînê de Arbela (Hewlêr) dibe beşek ji Împeratoriya Selûkî ya Helenîstîk.

Hewlêr dibe beşek ji herêma ku di navbera Roma û Faris de di bin destê sasaniyan de nakok bû. Di serdema Partan de heya destpêka Sasaniyan, Hewlêr dibe paytexta dewleta Adiabeneyê (Asûrî Ḥadyab). Bajar û padîşahî di dîroka cihûyan de ji ber guheztina malbata padîşah ji bo cihûtiyê têne zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Jews of Khazaria |paşnav=Brook |pêşnav=Kevin Alan |weşanger=Rowman &amp; Littlefield |tarîx=2018 |isbn=978-1-5381-0343-2 |çap= |cih= }}&lt;/ref&gt;

Piştre nifûsa bajêr hêdî hêdî ji ola kevnar a Mezopotamya di navbera sedsalên yekem û çaran de vediguhezîne xiristiyaniyê ku Pkidha bi kevneşopî li dora 104 {{pz}} dibe yekemîn metranê bajêr. Dînê kevnar a Mezopotamya heta sedsala 10ê piştî zayînê bi tevahî li herêmê nemiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tertullian.org/fathers/arbela_02_text.htm |sernav=The Chronicle of Arbela (1907) Translation (partial) pp.76-... |malper=www.tertullian.org |roja-gihiştinê=2024-08-27 }}&lt;/ref&gt; Adiabene (parêzgeha dêrî ya rojhilatî ya suryaniyan) li Arbela (bi suryanî: ܐܪܒܝܠ ''Arbel'') heya derengiya serdema navîn bûye navendeke xiristiyaniya rojhilatî ya suryaniyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Iran |weşanger=The Institute |tarîx=1981 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=rNdtAAAAMAAJ&amp;q=adiabene }}&lt;/ref&gt;
=== Serdema navîn ===
[[Wêne:Citadel of Hewlêr (Erbil), Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku bi caran rastê êrîşên dagirkirinan hatiye.]]
Ji ber ku gelek ji asûriyên ku bûne xiristiyanî navên încîlê (cihû jî di nav de) qebûl kirine, piraniya metranên pêşîn navên aramî yên rojhilatî an cihû/încîlî hebûn ku ev nayê wê wateyê ku gelek ji xirîstiyanên destpêkê yên vî bajarî ji cihûtiyê hatine. Di vê sedemê de bajêr dibe navenda metropolê ya dêra asûrî ya rojhilat. Di serdema xiristiyaniya bajêr gelek bav û kalên dêrê û nivîskarên navdar ên aramî derketine.

Piştî dagirkirina Persiya ku ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin parêzgeha Sasanî ya Naxwardaşîragan û paşê Garamig ud Nodardashiragan ku Hewlêr jî beşek ji vê parêzgehê bû hatiye wêran kirin û ji nîveka sedsala heftemîn a {{pz}} ve herêm ji aliyê tirk û ereban ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/adiabene |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}&lt;/ref&gt;

Eşîra kurdan a herî bi nav û deng li herêmê eşîrê hezabaniyan bû ku ji dawiya sedsala 12an heta sedsala 12an ku bajêr ji aliyê zengiyan ve hatibû dagirkirin û parêzgariya wê ji begtegeniyên tirk re hatibû dayîn û çend kesan jî wekî waliyên bajêr bûn û di nav wan de kesê herî navdar Gökbörî bû ku di serdema eyûbiyan de bajar dagirkiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nováček |pêşnav=Karel |paşnav2=Amin |pêşnav2=Narmin Ali Muhammad |paşnav3=Melčák |pêşnav3=Miroslav |tarîx=2013 |sernav=A Medieval City Within Assyrian Walls: The Continuity of the Town of Arbīl in Northern Mesopotamia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/medieval-city-within-assyrian-walls-the-continuity-of-the-town-of-arbil-in-northern-mesopotamia/88418B8DF227B2D6BB488A0314AC46B5 |kovar=IRAQ |ziman=en |cild=75 |rr=1–42 |doi=10.1017/S0021088900000401 |issn=0021-0889 }}&lt;/ref&gt; Wekî din Yaqut el-Hemawî diyar dike ku Hewlêr di sedsala 13an de jî bi piranî kurd bû.

Dema ku Mongolan di sedsala 13an de rojhilata nêzîk dagir dikin di sala 1237an de yekem car êrîşî Hewlêrê dikin. Mongolan bajarokê jêrîn a Hewlêrê talan dikin lê neçar dimînin ku ji ber berxwedana leşkerên xilafetê ku nêzîk dibe paşde vekişin û dagirkirina kelehê paşde dixin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=SCHEDULES OF ETHANOL REINFORCEMENT |paşnav=Woods |pêşnav=James H. |weşanger=Elsevier |tarîx=1977 |rr=86 |isbn=978-0-08-021308-8 |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-021308-8.50200-3 |paşnav2=Winger |pêşnav2=Gail }}&lt;/ref&gt; Piştî ku di sala 1258an Bexda de dikeve destê Hülegü û Mongolan mîrê dawî ya begtegenî radestê destê Mongolan dike û îddîa dike ku garnîzona kurd ya li Hewlêrê bi heman awayî xwe radestî destê Mongolan dike lê ev yek ji aliyê kurdan ve tê redkirin ku tişteke wiha tineye. Bi îdîaya mîrê begtegenî mongol vegeriyan Hewlêrê û piştî dorpêçkirina şeş mehan paşnê dikarin ku keleha Hewlêrê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Nováček, Ottokar |paşnav=Heron-Allen |pêşnav=E. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2001 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.20140 |series=Oxford Music Online }}&lt;/ref&gt; Piştre Hulegû waliyê bajêr ê xiristiyanên suryanî tayîn kir û destûr hate dayîn ku dêra ortodoks a suryaniyan dêrê ava bike.

Her ku dem derbas dibe li seranserê Îlxanan di sala 1295an de di bin desthilatdariya Oïrat amir Nauruz de dest zilm li xiristiyan, cihû û budîstên tê kirin ku ev zilm bandorek mezin li suryaniyên xiristiyan ên xwemalî yên bajêr dike. Ev yek di destpêka serdema desthilatdariya Îlxan Gazan de destpêdike. Di sala 1297an de piştî ku Gazan bi têra xwe bi hêz dibe ku tê derdixe li hemberê Nauruz bi hêz bûye dest ji zilmê berdide.

Lê hêjmara suryaniyên bajêr heya rûxandina bajêr ji aliyê hêzên Tîmûr ve ku di sala 1397an Hewlêr tê rûxandin hêjmareke girîng ê suryaniyan li bajêr hebû.

Di Serdema Navîn de Hewlêr ji aliyê Emewiyan, Ebasiyan, Buweyhî, Selçûqiyan ve (1131–1232) ve hatiye birêvebirin. Hewlêr cihê jidayikbûna dîrokzan û nivîskarên kurd ên navdar n sedsalên 12e û 13an Ibn Xelîkan û Ibn el-Mustewfî ye. Piştî şerê çaldiranê di sala 1514an de, Hewlêr ji aliyê [[Mîrektiya Soran]] ve ji destê dagikerên derve hatiye rizgarkirin. Di sedsala 18an de [[Mîrektiya Babanan]] bajar ji Mîrektiya Soran distîne lê carek din dîsa di sala 1822an de bajêr ji aliyê mîrê soran [[Mîr Muhammed Kor]] ve hatiye vegerandin. Heya sala 1851an bajêr di bin desthilatdariya Mîrektiya Soran de dimîne ku careke din dîsa di sala 1851ê de ji aliyê osmaniyan ve hatiye dagirkirin. Hewlêr heya [[Şerê Cîhanê yê Yekem]] dibe beşek ji parêzgeha [[Mûsil]]ê di bin dagirkirina Xanedaniya Osmanî de dimîne heya ku osmanî ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] ve tê şikandin.

=== Serdema nûjen ===
[[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|Piştî serxwebûna [[Başûrê Kurdistanê]] herêm bi awayeke bilez pêşvediçe. Dîmenek ji [[Parka Şar]] û Hewlêra nû.]]
Hewlêr li deşteke li binê çiyayan hatiye hatiye avakirin ku rûniştevanên [[Başûrê Kurdistanê]] li jor di nav erda zirav û zinar de rûdinin ku ji mêj ve ji berê ve jîngeha kevneşopî ya kurdan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abebooks.co.uk/9781906768188/Kurdistan-Nation-Emerges-Jonathan-Fryer-1906768188/plp |sernav=Kurdistan - a Nation Emerges - Jonathan Fryer: 9781906768188 - AbeBooks |malper=www.abebooks.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Bajarê nûjen a Hewlêrê li ser deşteke hatiye avakirin ku Keleha Hewlêrê ya dîrokî ji aliyê bajarê nûjen ve hatiye dorpêç kiriye. Di Serdema Navîn de Hewlêr bûye navendeke bazirganiyê ya sereke ku li ser rêya di navbera Bexda û Mûsilê de bû. Bajêr îro li [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Iraq]]ê roleke giring wergirtiye ku ji bo herêmê bûye deriyê derve yê cîhanê.

Hewlêr ji ber şer û pevçûnên ku li Sûriyê derdikeve dibe malavaniya hejmareke zêde ya penaberan. Di sala 2020an de hat texmînkirin ku ji sala 2003an vir ve 450 hezar penaber li bajarê Hewlêrê bi cih bûne û tê payîn ku gelek ji wan li bajêr bimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://qantara.de/en/article/interview-nihad-salim-qoja-%E2%80%9Ciranian-hegemony-iraq-very-strong%E2%80%9D |sernav=Interview with Nihad Salim Qoja: “Iranian hegemony in Iraq is very strong” {{!}} Qantara.de |malper=qantara.de |tarîx=2020-01-06 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parlamena Herêma Kurdistana di sala 1970ê de piştî danûstandinên navbera hikûmeta Iraqê û Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) bi serokatiya Mistefa Barzanî, li Hewlêrê hatiye damezrandin lê parlamen bi awayeke bi bandor ji aliyê Sedam Huseyn ve heya serhildana Kurdan a di dawiya Şerê Kendavê ya sala 1991ê de hatiye kontrolkirin. Di nîveka salên 1990î de dema ku şer di navbera her du aliyên sereke yên [[Başûrê Kurdistanê]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dest pê kir ku parlamen bi awayekî bi bandor rawestiyaye. Bajar di sala 1996an de bi alîkariya hikûmeta Iraqê ya Sedam Husên ji aliyê PDKê ve hat kontrolkirin. Piştre YNKê li [[Silêmanî]] yê hikûmeteke alternatîv a [[Kurd]] ava dike.

Parlamena Kurdistanê li Hewlêrê piştî ku di sala 1997an de di navbera partiyên Kurdistanî de peymana aştiyê hate îmzekirin, dîsa kom dibe lê belê tu hêzeke rasteqîn tunebû. Desthilatdariya kurdî li Hewlêrê tenê li beşên rojava û bakur ên herêma xweser hebû. Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya sala 2003an de baregeha hêzên taybet ên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li derveyî Hewlêrê bû. Bajêr di 10ê nîsana sala 2003an de piştî rûxandina rejîma Be'sê dibe qada pîrozbahiyan.

Di dema şerê navxweyî ya Iraqê ya de ji aliyê komên aligîr ên Sedam Huseyn ve çend caran êrişên Hewlêrê hatiye kirin. Di sibata sala 2004an de êrîşên bombeyî yên paralel ên li dijî pîrozbahiyên cejna remezanê 117 kes jiyana xwe ji dest didin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.arabnews.com/node/243882 |sernav=Twin Bombings Kill 56 in Irbil |malper=Arab News |tarîx=2004-02-02 |roja-gihiştinê=2024-08-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke xwekujî di gulana sala 2005an de pêk hatiye ku di êrîşê de 60 sîvîl têne kuştin û 150 kesên din jî li derveyî navendeke polîsan birîndar dibin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Neqlîye ==
[[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] yek ji [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|firokexaneyên]] otobusê yên Iraqê ye û ew nêzîkî bajêr e. Xizmet di nav geştên rasterê de ji gelek firokeyên navxweyî re, wek balafirgeha navneteweyî ya Bexda. Gelek geştên navneteweyî yên ji Hewlêrê diçin gelek welatan hene; wek Holenda, Almanya, Erebistana Siûdî, Awistirya, Tirkiye, Urdun û gelek balafirên din li seranserê cîhanê. Ji balafirgeha navneteweyî ya Hewlêrê carinan geştên demsalî hene. Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê bi kurtahî ji bo firokeyên bazirganî yên navneteweyî di 2017 de ji hêla hikûmeta Iraq ve wek bersiv ji bo dengdana serxwebûna kurd hati bû girtin lê di adar 2018 de dîsa hat vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.france24.com/en/20170929-iraq-foreigners-ban-international-flights-airports-kurdistan-independence-referendum-yes-vo |sernav=Iraqi govt enforces international flight ban in Kurdistan region |paşnav=Blockade by Iraq |tarîx=29 îlon 2017 |malper=France 24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://erbilairport.com/INFO06/F_INFO06_01_02.aspx?articleId=436&amp;page=1 |sernav=Erbil International Airport |paşnav=International Flight Return |malper=erbilairport.com }}&lt;/ref&gt;

Forma din a girîng a veguhastinê di navbera Hewlêr û deverên derdorê de bi otobusê ye. Di nav hev de, karûbarên otobusê peywendiyên Tirkiye û Îranê peyda dikin. Termînalek nû ya otobusê di 2014 de hatiye vekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/25042014 |sernav=Erbil's New Bus Terminal a Boon for Travelers |tarîx=4 nîsan 2019 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

Piraniya veguhastina Kurdistanê bi Bacaniyên Herêmî re, yên ku ji hêla pargîdaniyên taybetî ve têne rêve kirin û di heman demê de ji hêla hikûmeta Kurdistanê ve têne rêve kirin.

Hewlêr xwedan pergalek e ku pênc rêyên ring dorpêçê bajêr dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/050220173 |sernav=Erbil's 5th ring road completed - the 120 Meter highway |tarîx=2 gulan 2017 |malper=Rudaw |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=19 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;

== Bagûrdan ==
Hewlêr xwedî avhewa Medîn (Kategoriya avhewayê Köppen ''Csa''), digel havînên dirêj, pir germ û mezelên nerm. Mehên havînê zehf zuwa ne, bi bahozê re di navbera hezîran û îlonê de çêdibe. Zivistan bi gelemperî şil û şil in, bi çileya paşîna meha wetile.

{{Avûhewa
| TABLO = 
| DIYAGRAM GERMAHÎ = 
| DIYAGRAM BARÎN   = 
| DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230
| ÇAVKANÎ = [https://en.climate-data.org/asia/iraq/erbil/erbil-4976/ climate-data.org]
| Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Hewlêrê
| Cîh = Hewlêr
&lt;!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| bgRêb = 12.4
| bgReş = 14.2
| bgAda = 18.1
| bgAvr = 24.0
| bgGul = 31.5
| bgPûş = 38.1
| bgTîr = 42.0
| bgGel = 41.9
| bgRez = 37.9
| bgKew = 30.7
| bgSer = 21.2
| bgBer = 14.4
&lt;!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --&gt;
| ngRêb = 2.4
| ngReş = 3.6
| ngAda = 6.7
| ngAvr = 11.1
| ngGul = 16.7
| ngPûş = 21.4
| ngTîr = 24.9
| ngGel = 24.4
| ngRez = 20.01
| ngKew = 14.5
| ngSer = 8.9
| ngBer = 3.9
&lt;!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --&gt;
| gnRêb = 7.4
| gnReş = 8.9
| gnAda = 12.4
| gnAvr = 17.5
| gnGul = 24.1
| gnPûş = 29.7
| gnTîr = 33.4
| gnGel = 33.1
| gnRez = 29.0
| gnKew = 22.6
| gnSer = 15.0
| gnBer = 9.1
&lt;!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --&gt;
| bnRêb = 111
| bnReş = 97
| bnAda = 89
| bnAvr = 69
| bnGul = 26
| bnPûş = 0
| bnTîr = 0
| bnGel = 0
| bnRez = 0
| bnKew = 12
| bnSer = 56
| bnBer = 80
&lt;!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --&gt;
| rtRêb = 
| rtReş = 
| rtAda = 
| rtAvr = 
| rtGul = 
| rtPûş = 
| rtTîr = 
| rtGel = 
| rtRez = 
| rtKew = 
| rtSer = 
| rtBer = 
&lt;!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --&gt;
| gaRêb = 
| gaReş = 
| gaAda = 
| gaAvr = 
| gaGul = 
| gaPûş = 
| gaTîr = 
| gaGel = 
| gaRez = 
| gaKew = 
| gaSer = 
| gaBer = 
&lt;!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --&gt;
| rbRêb = 
| rbReş = 
| rbAda = 
| rbAvr = 
| rbGul = 
| rbPûş = 
| rbTîr = 
| rbGel = 
| rbRez = 
| rbKew = 
| rbSer = 
| rbBer = 
&lt;!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --&gt;
| hnRêb = 
| hnReş = 
| hnAda = 
| hnAvr = 
| hnGul = 
| hnPûş = 
| hnTîr = 
| hnGel = 
| hnRez = 
| hnKew = 
| hnSer = 
| hnBer = 
}}

== Çand ==

=== Cûmalî ya Hewlêrê ===

==== Savdêriyên din ====

* Bazîdên Qaysarî yên Erdelanê, ku li binê deriyê bingehîn a jûreyê ye û li piraniya mal û amûrên malê tê standin.
* Minareya Mudhafaria ya {{Convert|36|m|ft|0|-high}} lingî {{Convert|36|m|ft|0|-high}}, ku di Parka Minaret de li ser gelek bendav ji nav sînyalê ye, li dawiya sedsala 12an û damezrandina parêzgeha Hewlêrê, di serdema [[Selahedînê Eyûbî]] de, Muzaffar Al-Din Abu Sa 'eed Al-Kawkaboori ([[Gökböri]]), ku ketibû bin şer di nav Selahedîn de bê şer û xwişka xwe zewicand. Ew bingehek oktagonal e ku bi du nîgarên nîskê hatiye xemilandin, ku ji balafirek bingehîn ve bi balgehek piçûk ve tê veqetandin, di heman demê de jî xemilandî. Minareke din a dîrokî ya bi kevirên xalîçandî yên turqî, li nêz e.
* [[Parka Samî Ebdulrehman]]
* Stadyûma Franso Heriri
* Gundê Qalich Agha di binê erdê de Muzeya izationaristanî, {{Convert|1|km|mi}} ji gûzê. Goreke di sala 1996 an de ji serdema [[Til Xelef|Halaf]], [[Heyama Ubeyd|Ubeyd]] û [[Heyama Uruk|Uruk de]] alav dît.
* Muzeya Tekstîlê ya Kurdî

=== Spor ===

Tîmê mezin ê futbolê yê herêmî Klûbek Futbolê ya Hewlêrê ye ku pêşbaziyên xwe yên futbolê li Stada Franso Herîrî (navê navê siyasetmedarê asûrî kuştiye, parêzgarê berê yê bajarê Hewlêrê [[Franso Herîrî]]) ku li başûrê rojhilata navendî ya Hewlêrê ye, tê lîstin. Tîmê Futbolê ya Hewlêrê 3 lîga neteweya Iraqê qezenc dike û 2 caran digihîje Fînala AFC lê herdu jî winda dike.

=== Medya ===

* [[Babylon FM]]
* [[Ishtar TV]]
* [[Kanal 4]]
* [[Kurdistan24]]
* [[Kurdistan TV]]
* [[Kurdmax Pepûle]]
* [[Kurdsat]]
* [[Net TV]]
* [[Rûdaw|Tora Medya Rudaw]]
* [[Ava Entertainment]]
* [[Korek TV]]
* [[I Star]]
* [[I Star Sport]]
* [[I Star Quran]]
* [[New Line HD]]
* [[Ava TV]]

== Seferî ==
Ji ber ewlehiya xwe û cihê yekta temaşevanên ku dixwazin serdana Iraqê bikin yekem serdana Hewlêrê dikin, salê zêdetirî çend sed hezar ziyaretvan serdana Hewlêrê dikin û ji wir jî serdana bajar û bajarokên derdorê dikin. Tûrîzm ji bo bajêr ku xwedan sazî û navendên nû û navend û otêlên li derdora bajêr ne çavkaniyek baş a dahatê ye ku mêvanên xwe pêşwazî dike û wan bi cî tîne. Gundî bi gelemperî van cihan ji ber ku ew li gorî adet û zagonên herêmî û Islamicslamî baş tevnehev dibe. Ziyaretvanên ji bajarên din ên Iraqê bi nêrîna azadîxwaz û nûjen her dem van cihên nû jî dubare dikin.

== Huner ==
Hewlêr ji bo şêwaza Hairan a kurdî bi gelek stranbêjên ku demeke dirêj xizmeta başkirina forma hunerê li herêmê dikin pir baş tête zanîn û ji we re mîrateyek dirêj derxist ku ji gelek stranbêjên navdar ên mîna sê birayên Osman, Khdr û Hassan Hairan re gelek dewlemend e, hişt. formên din ên hunerê nûjen li wê deverê helbestek Rap, Breakdance û Slam derketiye holê.

Formên hunerî yên din ên mîna stranbêjiya kevneşopî di derdorên piçûk de li Hewlêrê pir navdar in, stranbêjên wekî Karwan Khabati, Awat Bokani, Farman Belana û Khdr Begalasi ku navên berbiçav in û heftê 3-5 caran li ser bûyerên taybet û giştî perform dikin, van stranbêjên folklorî dikin. heta naha 10,000 $ li Hewlêrê rûniştinek çêdibe ku li bajarên din jî ew dikarin $ 1000 bidin, ji ber vê yekê, ew alikî hewl didin ku xwe li Hewlêrê navekê bikin.

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Hewler Old Minaret.jpg|Mînara Dîrokî û Hewlêr
Wêne:Hewler-Kurdistan.jpg|Hewlêr
Wêne:Qaysari-bazaar.jpg|Bazara Qeyserî
Wêne:Hawler Castle.jpg|Keleha Hewlêrê ji esman
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

== Biblîografî ==
* {{Jêder |paşnav=Sourdel |pêşnav=D. |pêşnavê-edîtor1=P. |paşnavê-edîtor1=Bearman |pêşnavê-edîtor2=Th. |paşnavê-edîtor2=Bianquis |pêşnavê-edîtor3=C.E. |paşnavê-edîtor3=Bosworth |pêşnavê-edîtor4=E. |paşnavê-edîtor4=van Donzel |lînka-edîtor3=Clifford Edmund Bosworth |sernav=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |sal=2010 |weşanger=Brill Online |beş=Irbil |oclc=624382576 }}
* {{girêdan|Grousset, René|en|René Grousset}}, ''The Empire of the Steppes'', (Translated from the French by Naomi Walford), New Brunswick: {{girêdan|Rutgers University Press|en|Rutgers University Press}} (1970)

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Arbil}}

{{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}}
{{Bajar_kurd}}
{{Paytextên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên hezarsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Bajarên Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Hewlêr (paytext)| ]]
[[Kategorî:Hezewan]]
[[Kategorî:Navenda Hewlêrê| ]]
[[Kategorî:Parêzgeha Hewlêrê]]</text>
      <sha1>mr1vfzlbyfjjyb6c1l14qoelxwg5a3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Awistralya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6370</id>
    <revision>
      <id>2004880</id>
      <parentid>1985086</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137940" sha1="amree5evw6s4b67bcqmpouwj0ttttqt" xml:space="preserve">{{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a &quot;Awistralya&quot;, li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}}
{{Agahîdank welat2/wîkîdane}}
'''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}&lt;/ref&gt;}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}&lt;/ref&gt; Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene.

Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}&lt;/ref&gt; Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin.

Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye.

Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş parêzgeh û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in.

Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne.

== Etîmolojî ==
Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li nîvkada başûr hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}&lt;/ref&gt;

Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê &quot;Commonwealth of Australya&quot; ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
== Dîrok ==
=== Pêşdîrok ===
Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in.

[[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]]
Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}&lt;/ref&gt; ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.&lt;ref name=&quot;Clarkson2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Williams2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malaspinas2016&quot;/&gt; Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Williams1987&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}&lt;/ref&gt; Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}&lt;/ref&gt; Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}&lt;/ref&gt; xwedîkirina masiyan&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}&lt;/ref&gt; û stargehên nîvmayînde ava dikirin.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê &quot;nêçîrvan-berhevkar&quot;, &quot;çandinî&quot;, &quot;çandiniya xwezayî&quot; û &quot;zêdekirin&quot; hatine wesifandin.&lt;ref name=&quot;Mawson2021&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History &amp; Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
=== Hatina ewropiyan ===
[[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]]
Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}&lt;/ref&gt; Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê &quot;New South Wales&quot; binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}&lt;/ref&gt; Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}&lt;/ref&gt;

Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo &quot;niştecihên azad&quot; (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt; Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}&lt;/ref&gt; Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt; Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna ewropiyan ===
[[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]]
Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}&lt;/ref&gt; Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}&lt;/ref&gt; Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}&lt;/ref&gt;

Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;

Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.&lt;ref name=&quot;Macintyre2020&quot;/&gt; Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt; û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.&lt;ref name=&quot;Bashford2013&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

=== Federasyona şerên cîhanê ===
[[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]]
Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}&lt;/ref&gt; Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&amp;r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}&lt;/ref&gt; Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav=&quot;Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society&quot;: The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}&lt;/ref&gt; Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- &quot;Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea&quot; [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |archive-date=2024-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]]
Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî Şerê Cîhanî yê Yekem bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}&lt;/ref&gt; Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}&lt;/ref&gt; Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê &quot;vaftîzma agir&quot; dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}&lt;/ref&gt; Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}&lt;/ref&gt;

Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

=== Serdema hevdem ===
[[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]]
Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê &quot;awistralyayên nû&quot; hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana &quot;nifûs bibe an jî bimire&quot; hatiye rewakirin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}&lt;/ref&gt; Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}&lt;/ref&gt;

Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† &quot;The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*&quot; |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat.

Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}&lt;/ref&gt;

== Erdnîgarî ==
=== Taybetmendiyên giştî ===
[[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]]
Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav=&quot;Remote Offshore Territories&quot; |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}&lt;/ref&gt; Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International &amp; Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}&lt;/ref&gt;

Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê &quot;parzemîna giravê&quot; hatiye binavkirin.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism &amp; Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}&lt;/ref&gt;

Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}&lt;/ref&gt; Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt; Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Jeolojî ===
[[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]]
Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt; Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot; /&gt; [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}&lt;/ref&gt; Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}&lt;/ref&gt; Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt; Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.&lt;ref name=&quot;Kennett2018&quot;/&gt;

=== Avhewa ===
[[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]]
Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Avhewa Awistralyayê ji &quot;helîpana hespan&quot; bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}&lt;/ref&gt;

Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.&lt;ref name=&quot;Henderson2016&quot;/&gt;

Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&amp;nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot; caption=&quot;Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê&quot;&gt;
Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê
Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree
Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê
Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê
Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê
&lt;/gallery&gt;

=== Pirrengiyabiyo ===
[[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]]
Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}&lt;/ref&gt; Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;

Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt; Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.&lt;ref name=&quot;Stow2015&quot;/&gt;

Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy &amp; van Leeuwen 2021 }}&lt;/ref&gt; Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;

Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Rêveberî û siyaset ==
[[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]]
Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê.
* Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e.

Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê &quot;hilbijêr&quot; an &quot;kursî&quot; têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}&lt;/ref&gt; Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê &quot;mutasyona Washminster&quot; an nîv-parlemanî tê binavkirin.&lt;ref name=&quot;Thompson1980&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}&lt;/ref&gt;

Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt; Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}&lt;/ref&gt;
=== Eyaletên îdarî ===
[[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]]
Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |archive-date=2024-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.&lt;ref name=&quot;Pyke2020&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}&lt;/ref&gt;

Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;

Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}&lt;/ref&gt;
==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Rêz
!Nav
!Cureyê yekîneya îdarî
!Paytext
!Nifûs (2021) 
!Rûber
(km²)
|-
|1
| align=&quot;left&quot; |Herêma Paytexta Awistralyayê
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Kanberra
| align=&quot;right&quot; |454.499
| align=&quot;right&quot; |2.358
|-
|2
| align=&quot;left&quot; |Vîktorya
|Eyalet 
| align=&quot;left&quot; |Melbourne
| align=&quot;right&quot; |6.503.491
| align=&quot;right&quot; |227.444
|-
|3
| align=&quot;left&quot; |Awistralyaya Rojava
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Perth
| align=&quot;right&quot; |2.660.026
| align=&quot;right&quot; |2.527.013
|-
|4
| align=&quot;left&quot; |Queensland
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Brisbane
| align=&quot;right&quot; |5.156.138
| align=&quot;right&quot; |1.729.742
|-
|5
| align=&quot;left&quot; |Wêlsa Başûr a Nû
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Sîdney
| align=&quot;right&quot; |8.072.163
| align=&quot;right&quot; |801.150
|-
|6
| align=&quot;left&quot; |Herêma Bakur
|Herêm
| align=&quot;left&quot; |Darwîn
| align=&quot;right&quot; |232.605
| align=&quot;right&quot; |1.347.791
|-
|7
| align=&quot;left&quot; |Tasmanya
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Hobart
| align=&quot;right&quot; |557.571
| align=&quot;right&quot; |68.401
|-
|8
| align=&quot;left&quot; |Awistralyaya Başûr
|Eyalet
| align=&quot;left&quot; |Adelaide
| align=&quot;right&quot; |1.781.516
| align=&quot;right&quot; |984.321
|-
! colspan=&quot;4&quot; |Hemî
!'''25.422.788'''
!'''7.688.220'''
|}

=== Têkiliyên derve ===
[[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]]
[[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]]
Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen &amp; Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}&lt;/ref&gt; Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav=&quot;The Five Power Defence Arrangement comes into force&quot; |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt;

Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}&lt;/ref&gt; Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav=&quot;2021 Lowy Institute Poll&quot; |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt; Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firth2011&quot;/&gt; Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade&quot; }}&lt;/ref&gt;
=== Hêz ===
[[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]]
Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê &quot;Parastin&quot; têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene.

Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}&lt;/ref&gt;

=== Mafê mirovan ===
Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}&lt;/ref&gt; Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav=&quot;A Human Rights Act for Australia&quot; }}&lt;/ref&gt;

Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Aborî ==
[[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]]
Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav=&quot;Small island economies&quot; }}&lt;/ref&gt;

Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav=&quot;Household debt, loans and debt securities&quot; |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}&lt;/ref&gt; Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&amp;AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}&lt;/ref&gt; Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World &amp; Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav=&quot;Statistical Annex&quot; |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}&lt;/ref&gt; Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;
== Demografî ==
Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}&lt;/ref&gt;

Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt; Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;

Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Esl û koçberî ===
[[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]]
Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav=&quot;2018–19 Migration Program Report&quot; }}&lt;/ref&gt;

Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}&lt;/ref&gt; Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.&lt;ref name=&quot;:20&quot;/&gt;

Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene.

Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav=&quot;General Community Profile&quot; }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.&lt;ref name=&quot;:21&quot;/&gt;

=== Ziman ===
Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}&lt;/ref&gt; Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}&lt;/ref&gt; Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada  in the wake of Bill C-91: Report on a  national colloquium at Glendon College,  December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}&lt;/ref&gt; Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Dîn ===
[[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]]
Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;

Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.&lt;ref name=&quot;:26&quot;/&gt; Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.&lt;ref name=&quot;Flood2019&quot;/&gt;

=== Tenduristî ===
Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}&lt;/ref&gt; Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}&lt;/ref&gt; Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.&lt;ref name=&quot;:24&quot;/&gt;
=== Perwerdehî ===
[[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]]
Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}&lt;/ref&gt; Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}&lt;/ref&gt; Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}&lt;/ref&gt; Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}&lt;/ref&gt;

Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman }}&lt;/ref&gt; OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}&lt;/ref&gt; Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}&lt;/ref&gt; Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt; Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}&lt;/ref&gt;

== Çand ==
[[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]]
Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}&lt;/ref&gt; Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;/&gt;

Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}&lt;/ref&gt; Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî &quot;nirxên Awistralyayê&quot; bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina &quot;mafê dadperwer&quot; ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;
=== Huner ===
Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, &quot;tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an&quot; e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}&lt;/ref&gt; Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera &quot;bi taybetî awistralyayî&quot; di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}&lt;/ref&gt; Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;

== Nîşe ==
{{Notelist}}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}}

{{Welatên Okyanûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Awistralya| ]]
[[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]]
[[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]]
[[Kategorî:Endamên G20ê]]</text>
      <sha1>amree5evw6s4b67bcqmpouwj0ttttqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nemrûd (cudakirin)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7009</id>
    <revision>
      <id>2004700</id>
      <parentid>1195749</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:36:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="gtxw04ujh5gxw65jp98j5l9znccvpfb" xml:space="preserve">{{cudakirin}}
* [[Nemrûd (key)]]
* [[Nemrûd (volkan)]]
* [[Nemrûd (Semsûr)]] an [[Çiyayê Bêllî]]
* [[Gola Nemrûdê]]</text>
      <sha1>gtxw04ujh5gxw65jp98j5l9znccvpfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nemrûd (volkan)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7012</id>
    <revision>
      <id>2004692</id>
      <parentid>1944722</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19161" sha1="kt7vr8icuc16kpubugfcm4mpp8e027i" xml:space="preserve">{{Ev gotar|di derbarê  '''Çiyayê Nemrûdê''' de ye. Ji bo bikaranînên din hûn dikarin li [[Nemrûd (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank çiya
| nav                = Nemrûd
| nav1               = 
| wêne               = Nemrut Dagi winter.jpg
| wêne_sernav        = Dîmenek di dema zivistanê de ji korta volkana Çiyayê Nemrûdê.
| bilindayî          = 2 948
| cih                = [[Tetwan]], [[Bidlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| zincîreçiya        = 
| nexşeya_cihan      = #Bidlîs#Bakurê Kurdistanê#Rojhilata Navîn
| koordînat          = {{Koord|38|37|0|N|42|14|0|E|type:mountain|display=inline, title}}
| cure               = [[Stratovolkan]]
| çalakbûna_dawî     = [[1692]]
}}
'''Çiyayê Nemrûdê''', '''Kirkor''' yan jî '''Çiyayê Nemrûd a Bidlîsê''', yek ji stratovolkan û yek ji çiyayên herî bilind ên li [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku dikeve aliyê rojavayê navçeya [[Tetwan]]a [[Bidlîs]]ê û dikeve aliyê rojavayê [[Gola Wanê]]. Çiyayê Nemrûdê çiyayeke volkanîk ên razandî ye ku çalakiya herî dawî di sala 1692an de pêk hatiye. Bilindbûna çiyayê 2948 mêtre ye û bi sekana çalakiyên [[volkan]]îkî, bi daketina madeyên volkanê re kortaleke li serê çiyayê pêk hatiye û piştre bi barina [[baran]] û [[berf]]ê re veguheztiye goleke krater û [[Gola Nemrûdê|Gola Krater a Nemrûdê]] ya îro derketiye holê.

Çiyayê Nemrûdê di [[Serdema kevirî|Serdema Kevirê]] de çavkaniya sereke ya obsîdyan bû ku ji bo niştecihên [[Mezopotamya]]yê û jibo niştecihên [[Serdema Mezolîtîk]] ên ku li derdora Deryaya Mirî jiyane, bûye yek ji jêderên sereke yên obsîdyan a herêmê. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku volkana Nemrûdê jibo niştecihên deverê wekî yek ji çavkaniyên obsîdyan a herêmê hatiye bikaranîn.

== Etîmolojî ==
Navê çiyayê stratovolkana Nemrûdê ji aliyê [[kurd]]ên herêmê ve bi navê qeralê sumerî ya [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] hatiye binavkirin. Efsaneyên herêmê di derbarê çiyayê de wiha vedibêje:
&lt;blockquote&gt;Li gorî efsaneyên ku ji aliyê Kurdên herêmê hatiye gotin, Nemrûd zivistanan li derdorê çiyayê û havînan jî li ser vî çiyayî dema xwe derbas kiriye. Ji bo vê mebestê Nemrûd li ser lûtkeya çiyayê ji xwe re qesrek bilind çêkiriye û demek dirêj li vir jiyan kiriye. Nemrûd xwe wek kesek nemir îlan kiriye û li hemberî xwedê serî hildaye. Jiber sedema vî serîhildana li hemberî Xwedê, Nemrûd li ser vî çiyayî rastê xezeb a Xwedê hatiye.&lt;/blockquote&gt;

== Giştîve ==
Rûbera kaldera ku li çiyayê pêk hatiye 40 km² ye. [[Gola Nemrûdê|Kratera Nemrûdê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] di rêza yekemîn, li [[Ewropa]]yê di rêza çaremîn û li [[Cîhan]]ê de di rêza şazdemîn de ye. Di kelderayê de 5 gol, gelek dergehên lavê, lûleyên lavê, kaniyên germ û 6 şikeft hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Gola Nemrûdê]] ya mezin bi awayê heyvê ye û rûbera wê 15 km² ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://tatvan.net/tatvan/nemrut-dagi-golu |sernav=Nemrut Dağı ve Nemrut Krater Gölleri - Tatvan Etkinlik Haberleri - Tatvan Kent Bilgileri |malper=tatvan.net |tarîxa-gihiştinê=2022-01-15 }}&lt;/ref&gt; Bilindahiya golê ji asta deryayê 2247 mêtre û ji asta [[Gola Wanê]] jî 600 mêtre bilindahiya wî heye. [[Gola Nemrûdê|Gola Kraterê ya Nemrûdê]] bi dirêjahiya 6 kîlometreyan di cîhanê de duyemîn gola kraterê ya herî mezin e. Stratovolkana Nemrûdê herî dawî di sala 1441ê de çalak bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Tê pêşbînîkirin ku beriya teqîna herî dawî ya çiyayê bilindahiya Çiyayê Nemrûdê nêzîkî 4100 mêtre bûye. Pîştî teqînê ji ber hilweşînên navxweyî, lûtkeya herî bilind a çiyê daketiye 2935 mêtreyê.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi teqîna Çiyayê Nemrûdê û herikîna maddeyên volkanîk lav û tufên Nemrûdê rê [[Geliyê Miradê ya Kevin|Geliyê Miradê ya kevin]] girtiye û bi çêbûna Deşta bilind ya Rewanê [[Gola Wanê]] çêbûye. Tûfa qalind a ku di qonaxa teqîn ên dawî de derketiye holê, rê [[Geliyê Bidlîsê]] girtiye û bi van çalakiyên dawî rê li ber herikîna ava [[Gola Wanê]] qut bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Volkana Nemrûdê xwedî awaya elîptîkî ye ku mezinahiya binyada çiyayê bi qasî 27×18 kîlomêtreye û di keware ya çiyayê de 377,5 km³ madeyên volkanîk hene. Kalderaya Nemrûdê, kalderaya herî mezinê li [[Bakurê Kurdistan]]ê ye, li [[Ewropa]]yê kalderaya çaremîn û li [[Cîhan]]ê jî kalderaya mezin ya şazdemîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.youngreporters.org/article.php3?id_article=3365 |sernav=Young Reporters for the Environment (YRE) |tarîx=2012-10-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-12 |tarîxa-arşîvê=2012-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121014065904/http://www.youngreporters.org/article.php3?id_article=3365 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Stratovolkana Nemrûdê li [[Bakurê Kurdistanê]] li qeraxa rojavayê [[Gola Wanê]] û li rojhilatê [[deşta Mûşê]] ye û di; 38° 37' 10 firahiya bakur; 42° 14' 28 dirêjahiya rojhilat de çiyayekî volkanê ya razandiye ku 12e kîlomêtre li rojavayê navçeya [[Tetwan]] a [[Bidlîs]]ê ye. Çiyayê Nemrûdê di navbera [[Gola Wanê]], [[Deşta Mûşê]], [[Gola Nazikê]] û [[Geliyê Bidlîsê]] de ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
== Dîrok ==
=== Kronîkên serdema navîn ===
Teqînên volkanîkî ya Çiyayê Nemrûdê di çavkaniyên kurdî yên sedsala 16an de derbas dibin. Ev çavkanî dibin sedema piştrastkirin a çalakiya volkana Çiyayê Nemrûdê ya di dema Holocene de.
&lt;blockquote&gt;
Di sala 1441an de çiyayê bi navê Nemrûdê ku di navbera Xelat û Bidlîsê de ye, ji nişka ve wek birûskên giran dest bi vedanê kir, tevlîheviyek mezin çêbû. Vî yekê hemî herêmê xiste nav tirs û xofê. Mirovan dibînin ku çiya bi firehiya bajarekî perçe bûye û ji nav vê perçeyê agirê ku di nav duyeke gurr hatiye pêçandin dertê. Bêhneke ewqas xerab ji çiyayê tê mirovên ku vî bêhnê hildidin nexweş dikevin. Kevirên sor di nav agirê gurr de dibiriqîn û kevirên mezin bi pêlên agirê re wek birûskê ji çiyayê dipekin. Li bajarên din ên ku gelek durî çiyayê ye, mirovan vî bûyerê bi awayekî zelal dîtin.
&lt;/blockquote&gt;
=== Bûyerên dîrokî ===
Ji bilî têkiliya efsanewî ya volkanê bi qeral [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] re, di salên 1990an de zanyaran keşf kirin ku Nemrûd di jiyana şaristaniyên pêşîn de rolek girîng lîstiye. Ligel pirbûna çavkaniyên obsîdyenê yên li [[Anatolya]] û Îranê jî, Çiyayê Nemrûdê çavkaniya sereke ya obsîdyanê ku madeya herî girîng a Serdema Kevirê ji bo hemû niştecihên Mezopotamyayê û niştecihên [[Serdema Mezolîtîk]] ên li derdora Deryaya Mirî bû. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku niştecihên van deveran tenê ji du çavkaniyan obsîdyan bikar aniye ku di nav de Çiyayê Nemrûd û volkana dorvekirî ya Çewlikê heye. Li [[Gola Wanê]] ku beşek ji rêyên bazirganiyê yên berê bû navendek kevnar a hilberandin û bazirganiya obsîdyenê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chataigner |pêşnav=C |paşnav2=Poidevin |pêşnav2=J. L |paşnav3=Arnaud |pêşnav3=N. O |tarîx=1998-10-01 |sernav=Turkish occurrences of obsidian and use by prehistoric peoples in the Near East from 14,000 to 6000 BP |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000699 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=85 |hejmar=1 |rr=517–537 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00069-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969-01-01 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 |issn=0002-9114 }}&lt;/ref&gt;

Du teqînên Nemrûdê dibe ku ji aliyê gelê Ûrartuyê ku yek dewletên kevnar ên li herêmê hatiye avakirin, hatiye dîtin. Ev teqîn di salên 787 {{bz}} (di serdema Qeral Menua) û 657 {{bz}} de (di serdema padîşah Rusa II) pêk hatine. Teqîna paşîn dibe ku bûye sedema windabûna ji nişka ve ya bajarê [[Uaiais]]ê ku 30 kîlomêtre li rojhilatê [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/50604710 |sernav=Ayanis I : ten years' excavations at Rusaḫinili Eiduru-Kai 1989-1998 |tarîx=2001 |weşanger=Istituto per gli studi micenei ed egeo-anatolici CNR |kesên-din=Altan Çilingiroğlu, Mirjo Salvini |isbn=88-87345-04-X |cih=Roma |oclc=50604710 }}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên serdema nûjen ===
[[Wêne:Lake Van Old 01.jpg|thumb|Nexşeya sedsala 19an a herêma Nemrûdê ku ji aliyê gerokekî Brîtanî ve hatiye çêkirin.]]
Yekemîn lêkolînên sîstematîkî yên Çiyayê Nemrûdê di nîvê sedsala 19an de di dema ku sûd ji bandora Brîtanî ya li herêmê girt, ji hêla gelek gerokên Ewropiyan ve hate serlêdan kirin, hatiye destpêkirin. Herêm hate ravekirin û hate nexşe kirin. Li gel ku di nava wan de arkeologê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanî]] [[Austen Henry Layard]] jî hebû li ser bermahiyên kelehên Ûrartûyan ên li derdora [[Gola Wanê]] lêkolîn kirin. Di vê serdemê de hat destnîşankirin ku awayê neasayî ya av û çemên li herêmê û çêbûna [[Gola Wanê]] bi teqîneke mezin a volkanîkî û pê re astengkirina ava ku diherike [[Çemê Miradê]] bi girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1893-07-01 |sernav=Geographical Notes |url=https://www.nature.com/articles/048233b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=48 |hejmar=1236 |rr=233–234 |doi=10.1038/048233b0 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 20an de, lêkolîna zanistî ya volkanê ji ber zextên polîtîk a Tirkiyeyê û pêvçûnên ku li Bakurê Kurdistanê derdikeve holê, hate qut kirin. Di nîvê yekem ê sedsala 20an de Nemrûd bi xeletî wekî volkaneke vemirî hate kategorîzekirin. Di salên 1980an de lêkolîn ji nû ve hatin destpêkirina û statûya wê hate guheztin. Di roja îro de Nemrûd bi ji aliyê volkanologan ve tê şopandin û tê lêkolînkirin. Volkan hêj jî bi awayekî baş nehatiye fêm kirin û li ser şîrovekirina daneyên stratîgrafîk lihevhatinek tune ye. Bi analîzên bermahiyên volkanîkî yên li Gola Wanê ku li nêzî volkanê ye, kronolojî û çalakiya teqînên vê dawiyê ya Çiyayê Nemrûdê hatiye zelalkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-12-18 |sernav=Nemrut (volcano) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nemrut_(volcano)&amp;oldid=1128145738 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çalakî ==
Teqînên Nemrûdê bi giranî ji cureyên teqînên pekandinê pêk hatine. Madeyên wî bi gelemperî alkalin ne û ji cûrbecûr ên lavê pêk hatiye ku di nav de ji bazaltê bigire heya rîolît û fonolît, bermayiyên piroklastîk û slagê hene.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; Teqînên di serdemên cuda de yan bi teqemenî yan jî bi pirole bûn. Çiyayê Nemrûd li ser şikestekê ye ku ji bakur ber bi başûr ve volqan derbas dike û kraterek sereke û gelek kraterên piçûk, maar, kaniyên germ û fumarolan dihewîne, cih digire.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ulusoy |pêşnav=İnan |paşnav2=Labazuy |pêşnav2=Philippe |paşnav3=Aydar |pêşnav3=Erkan |paşnav4=Ersoy |pêşnav4=Orkun |paşnav5=Çubukçu |pêşnav5=Evren |tarîx=2008-07-10 |sernav=Structure of the Nemrut caldera (Eastern Anatolia, Turkey) and associated hydrothermal fluid circulation |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027308000875 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=174 |hejmar=4 |rr=269–283 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2008.02.012 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;
=== Kronolojiya çalakiyê ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background:#B0C4DE|Dîrok 
!style=&quot;background:#B0C4DE|Maddeyên sereke 
!style=&quot;background:#B0C4DE|Cureyên çalakiyê
!style=&quot;background:#B0C4DE|Çavkanî 
|-
|13ê nîsana 1692
|?
|Derxistina gaz û xweliyên volkanîk
|
|-
|1597
| rowspan=&quot;2&quot; |Obsîdyen û bazalt
| rowspan=&quot;2&quot; |Lava herikîn
|Çavkaniyên kurdî
|-
|1441
|
|-
|657 ± 24 {{bz}}
| rowspan=&quot;5&quot; |Xweliyên volkanîk
| rowspan=&quot;5&quot; |Pekandina xweliyê 
| rowspan=&quot;5&quot; |Analîzên deverên Gola Wanê
|-
|787 ± 25 {{bz}}
|-
|4.055 ± 60 {{bz}}
|-
|4.938 ± 69 {{bz}}
|-
|5.242 ± 72 {{bz}}
|-
|18.000 ± 2,000 {{bz}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Riyolît 
| rowspan=&quot;6&quot; |Lava herikîn 
|
|-
|28.000 {{bz}}
|K–Ar dating
|-
|80.000 ± 20.000 {{bz}}
|Bazaltên olîvîn
| rowspan=&quot;2&quot; |K–Ar dating
|-
|100.000 ± 20,000 {{bz}}
|Bazaltên trakît
|-
|150.000 {{bz}}
|
| rowspan=&quot;3&quot; |K–Ar dating
|-
|240.000 {{bz}}
|Trakîtên kuartz
|-
|270.000 BZ
|Îngîbrît 
|Derxistina axên volkanîk û çêbûna kalderaya 
|-
|310.000 {{bz}}
|Trakît
| rowspan=&quot;7&quot; |Lava herikîn
|Dîrokkirina îzotopîk
|-
|330.000 {{bz}}
| rowspan=&quot;3&quot; |Trakîtên kuartz
| rowspan=&quot;3&quot; |K–Ar dating
|-
|380.000 {{bz}}
|-
|565.000 {{bz}}
|-
|700.000 {{bz}}
|Trakît 
|K–Ar dating
|-
|790.000 {{bz}}
|Bazaltên olîvîn
| rowspan=&quot;2&quot; |K–Ar dating
|-
|1.010.000 {{bz}}
|Trakît
|}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Awayiya Nemrûdê
|width=&quot;33%&quot;|[[Wêne:Nemrut Vulcano.jpg|242px]]
|width=&quot;33%&quot;|[[Wêne:NemrutVolcano02.jpg|240px]]
|[[Wêne:NemrutVolcano Map russ.png|242px]]
|-
|Ji fezayê de dîtina Çiyayê Nemrûdê.
|Kaldera ya ku ji peravê başûrê rojhilat ve tê dîtin.
|Xeta sor şikesteka volkanî nişan dide û nişanên din ên çep û rast herikîna lavan nîşan didin.
|}
Çalakiya volkanîk a Çiyayê Nemrûdê di sê qonaxan, qonaxa çêbûna konê (qonaxa berî kaldera), qonaxa piştî kalderayê û çalakiya qonaxa dereng, pêk hatiye. Bi van qonaxan di roja îro de niqaş li ser dabeşkirina qonaxan û li ser şîroveyên cihêreng ên daneyên stratîgrafîk hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |sernav=archive.md |malper=archive.md |tarîxa-gihiştinê=2022-12-20 |tarîxa-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121222053841/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Çêbûna kona volkanîk ===
Çêbûna Nemrûdê û qonaxa yekem a teqînan bi qasî 1 mîlyon sal berê bi teqînên pakanê dest pê kir û piştre jî bi teqînên tîşirên cihê yên ku 5-10 kîlometre ji hev veqetiyane dewam kiriye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt; Di encama van teqînan de qatek stûrên (ji 50 mêtreayn stûrtir) tebeqeyên piroklastîk ên li pey hev ku bi giranî ku ji trakîtê (celebek ji kevirên volkanîk e) pêk tê, çêbûye. Maddeyên volkanîk a Çiyayê Nemrûdê ku qadek 500 km² vedihewîne, deşteke ku çavkaniyên parzemînî yên serdema Miyosenê vedişare, ava dike.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt;

Konika Nemrûdê ji lavên trakît ên tarî yên gerok ku gav bi gav Geliyê [[Bitlîs]]ê tijî kir û 80 km dûrî navenda volkanîkê dagirtiye, çêbûye. Herikîna lavê digihîje bi firehiya 200 mêtre û qalindiya wê jî ji 5 mêtreyê heta 30 mêtreyê bû. Di encamê de bi tebeqeyên ji basalt û lavên trakîtîk, konek bi bilindahiya 4400-4500 mêtre hate temam kirin.&lt;ref name=&quot;Aydar2003&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Aydar |pêşnav=Erkan |paşnav2=Gourgaud |pêşnav2=Alain |paşnav3=Ulusoy |pêşnav3=Inan |paşnav4=Digonnet |pêşnav4=Fabrice |paşnav5=Labazuy |pêşnav5=Philippe |paşnav6=Sen |pêşnav6=Erdal |paşnav7=Bayhan |pêşnav7=Hasan |paşnav8=Kurttas |pêşnav8=Turker |paşnav9=Tolluoglu |pêşnav9=Arif Umit |tarîx=2003-05-01 |sernav=Morphological analysis of active Mount Nemrut stratovolcano, eastern Turkey: evidences and possible impact areas of future eruption |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027303000027 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=123 |hejmar=3 |rr=301–312 |doi=10.1016/S0377-0273(03)00002-7 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;

Teqîna mezin a piştre (bi qebareya 62.6 km³) valahiyên mezin di hundurê volqan de çêdike û valahî dibe sedema hilweşîna lûtkeyê û çêbûna kalderaya li serê Çiya Nemrûdê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |sernav=archive.md |malper=archive.md |tarîxa-gihiştinê=2022-12-21 |tarîxa-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121222053841/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt; Di destpêkê de hat texmîn kirin ku kaldera piştî vê teqînê, bi qasî 310 hezar sal berê çêbûye, lê belê lêkolînên nûtir destnîşan dikin ku hilweşîn bi teqînek din ku bi qasî 270 hezar sal berê pêk hatiye, çêbûye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt; Madeyên vê teqînê bi piranî ji ignimbritê (nêzîkî 58.2 km³) pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi vî rengî hilweşîna konê hêdî hêdî dibe ku di sê qonaxan de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt;

=== Qonaxên piştî kalderayê ===
Piştî çêbûna kalderyê, teqîn li qiraxa çiyayê pêk hatine û deh kraterên piçûk ku bi piranî li milê bakur in, derketine holê. Maddeyên lavên van teqînan ji aliyê trakît û riyolît vîskosê ve serdest bûn. Kombûnên herikîna piroklastîk li binê kalderayê kom dibûn vegerîne ignimbrit û obsîdyen û carinan jî vegerîne kevirên slag. Kraterek ku bi bilindahiya 2.485 mêtre ji asta deryayê bilind e, li binê kalderayê li ser xeta volkanê çêbûye.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt;
=== Qonaxa dereng ===
Di vê qonaxê de nêzîkî 20 kraterên piçûk û maar ku bi piranî li ser şikesteka navendî ya volkanê ne ava bûne. Lavên basaltîk a van krateran kevirên volkanîk ên herî ciwan ên di nava kevirên Nemrûdê de ne. Teqîna herî dawî di 13ê avrêl sala 1692an de pêk hatiye. Ji wê demê vir ve tenê teqînên hilmê li binê kalderayê hatine dîtin û ev yek jî tê wateya ku çalakiya volkana Nemrûdê ya fumarol hêj jî dewam dike.&lt;ref name=&quot;Aydar2003&quot;/&gt;

== Binêre ==
* [[Gola Nemrûdê]]
* [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Çiyayên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çiya|Nemrûd]]
[[Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Stratovolkanên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Tetwan]]
[[Kategorî:Volkan]]
[[Kategorî:Volkanên Kurdistanê]]</text>
      <sha1>kt7vr8icuc16kpubugfcm4mpp8e027i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004697</id>
      <parentid>2004692</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19159" sha1="lr0zris09ir3etwls2i4bbvsckyhaxs" xml:space="preserve">{{Ev gotar|di derbarê  '''Çiyayê Nemrûdê''' de ye. Ji bo bikaranînên din hûn dikarin li [[Nemrûd (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank çiya
| nav                = Nemrûd
| nav1               = 
| wêne               = Nemrut Dagi winter.jpg
| wêne_sernav        = Dîmenek di dema zivistanê de ji korta volkana Çiyayê Nemrûdê.
| bilindayî          = 2 948
| cih                = [[Tetwan]], [[Bidlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| zincîreçiya        = 
| nexşeya_cihan      = #Bidlîs#Bakurê Kurdistanê#Rojhilata Navîn
| koordînat          = {{Koord|38|37|0|N|42|14|0|E|type:mountain|display=inline, title}}
| cure               = [[Stratovolkan]]
| çalakbûna_dawî     = [[1692]]
}}
'''Çiyayê Nemrûdê''', '''Kirkor''' yan jî '''Çiyayê Nemrûd a Bidlîsê''', yek ji stratovolkan û yek ji çiyayên herî bilind ên li [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku dikeve aliyê rojavayê navçeya [[Tetwan]]a [[Bidlîs]]ê û dikeve aliyê rojavayê [[Gola Wanê]]. Çiyayê Nemrûdê çiyayeke volkanîk ên razandî ye ku çalakiya herî dawî di sala 1692an de pêk hatiye. Bilindbûna çiyayê 2948 mêtre ye û bi sekana çalakiyên [[volkan]]îkî, bi daketina madeyên volkanê re kortaleke li serê çiyayê pêk hatiye û piştre bi barina [[baran]] û [[berf]]ê re veguheztiye goleke krater û [[Gola Nemrûdê|Gola Krater a Nemrûdê]] ya îro derketiye holê.

Çiyayê Nemrûdê di [[Serdema kevirî|Serdema Kevirê]] de çavkaniya sereke ya obsîdyan bû ku ji bo niştecihên [[Mezopotamya]]yê û jibo niştecihên [[Serdema Mezolîtîk]] ên ku li derdora Deryaya Mirî jiyane, bûye yek ji jêderên sereke yên obsîdyan a herêmê. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku volkana Nemrûdê jibo niştecihên deverê wekî yek ji çavkaniyên obsîdyan a herêmê hatiye bikaranîn.

== Etîmolojî ==
Navê çiyayê stratovolkana Nemrûdê ji aliyê [[kurd]]ên herêmê ve bi navê keyê sumerî ya [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] hatiye binavkirin. Efsaneyên herêmê di derbarê çiyayê de wiha vedibêje:
&lt;blockquote&gt;Li gorî efsaneyên ku ji aliyê Kurdên herêmê hatiye gotin, Nemrûd zivistanan li derdorê çiyayê û havînan jî li ser vî çiyayî dema xwe derbas kiriye. Ji bo vê mebestê Nemrûd li ser lûtkeya çiyayê ji xwe re qesrek bilind çêkiriye û demek dirêj li vir jiyan kiriye. Nemrûd xwe wek kesek nemir îlan kiriye û li hemberî xwedê serî hildaye. Jiber sedema vî serîhildana li hemberî Xwedê, Nemrûd li ser vî çiyayî rastê xezeb a Xwedê hatiye.&lt;/blockquote&gt;

== Giştîve ==
Rûbera kaldera ku li çiyayê pêk hatiye 40 km² ye. [[Gola Nemrûdê|Kratera Nemrûdê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] di rêza yekemîn, li [[Ewropa]]yê di rêza çaremîn û li [[Cîhan]]ê de di rêza şazdemîn de ye. Di kelderayê de 5 gol, gelek dergehên lavê, lûleyên lavê, kaniyên germ û 6 şikeft hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Gola Nemrûdê]] ya mezin bi awayê heyvê ye û rûbera wê 15 km² ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://tatvan.net/tatvan/nemrut-dagi-golu |sernav=Nemrut Dağı ve Nemrut Krater Gölleri - Tatvan Etkinlik Haberleri - Tatvan Kent Bilgileri |malper=tatvan.net |tarîxa-gihiştinê=2022-01-15 }}&lt;/ref&gt; Bilindahiya golê ji asta deryayê 2247 mêtre û ji asta [[Gola Wanê]] jî 600 mêtre bilindahiya wî heye. [[Gola Nemrûdê|Gola Kraterê ya Nemrûdê]] bi dirêjahiya 6 kîlometreyan di cîhanê de duyemîn gola kraterê ya herî mezin e. Stratovolkana Nemrûdê herî dawî di sala 1441ê de çalak bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Tê pêşbînîkirin ku beriya teqîna herî dawî ya çiyayê bilindahiya Çiyayê Nemrûdê nêzîkî 4100 mêtre bûye. Pîştî teqînê ji ber hilweşînên navxweyî, lûtkeya herî bilind a çiyê daketiye 2935 mêtreyê.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi teqîna Çiyayê Nemrûdê û herikîna maddeyên volkanîk lav û tufên Nemrûdê rê [[Geliyê Miradê ya Kevin|Geliyê Miradê ya kevin]] girtiye û bi çêbûna Deşta bilind ya Rewanê [[Gola Wanê]] çêbûye. Tûfa qalind a ku di qonaxa teqîn ên dawî de derketiye holê, rê [[Geliyê Bidlîsê]] girtiye û bi van çalakiyên dawî rê li ber herikîna ava [[Gola Wanê]] qut bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Volkana Nemrûdê xwedî awaya elîptîkî ye ku mezinahiya binyada çiyayê bi qasî 27×18 kîlomêtreye û di keware ya çiyayê de 377,5 km³ madeyên volkanîk hene. Kalderaya Nemrûdê, kalderaya herî mezinê li [[Bakurê Kurdistan]]ê ye, li [[Ewropa]]yê kalderaya çaremîn û li [[Cîhan]]ê jî kalderaya mezin ya şazdemîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.youngreporters.org/article.php3?id_article=3365 |sernav=Young Reporters for the Environment (YRE) |tarîx=2012-10-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-12 |tarîxa-arşîvê=2012-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121014065904/http://www.youngreporters.org/article.php3?id_article=3365 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Stratovolkana Nemrûdê li [[Bakurê Kurdistanê]] li qeraxa rojavayê [[Gola Wanê]] û li rojhilatê [[deşta Mûşê]] ye û di; 38° 37' 10 firahiya bakur; 42° 14' 28 dirêjahiya rojhilat de çiyayekî volkanê ya razandiye ku 12e kîlomêtre li rojavayê navçeya [[Tetwan]] a [[Bidlîs]]ê ye. Çiyayê Nemrûdê di navbera [[Gola Wanê]], [[Deşta Mûşê]], [[Gola Nazikê]] û [[Geliyê Bidlîsê]] de ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
== Dîrok ==
=== Kronîkên serdema navîn ===
Teqînên volkanîkî ya Çiyayê Nemrûdê di çavkaniyên kurdî yên sedsala 16an de derbas dibin. Ev çavkanî dibin sedema piştrastkirin a çalakiya volkana Çiyayê Nemrûdê ya di dema Holocene de.
&lt;blockquote&gt;
Di sala 1441an de çiyayê bi navê Nemrûdê ku di navbera Xelat û Bidlîsê de ye, ji nişka ve wek birûskên giran dest bi vedanê kir, tevlîheviyek mezin çêbû. Vî yekê hemî herêmê xiste nav tirs û xofê. Mirovan dibînin ku çiya bi firehiya bajarekî perçe bûye û ji nav vê perçeyê agirê ku di nav duyeke gurr hatiye pêçandin dertê. Bêhneke ewqas xerab ji çiyayê tê mirovên ku vî bêhnê hildidin nexweş dikevin. Kevirên sor di nav agirê gurr de dibiriqîn û kevirên mezin bi pêlên agirê re wek birûskê ji çiyayê dipekin. Li bajarên din ên ku gelek durî çiyayê ye, mirovan vî bûyerê bi awayekî zelal dîtin.
&lt;/blockquote&gt;
=== Bûyerên dîrokî ===
Ji bilî têkiliya efsanewî ya volkanê bi qeral [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] re, di salên 1990an de zanyaran keşf kirin ku Nemrûd di jiyana şaristaniyên pêşîn de rolek girîng lîstiye. Ligel pirbûna çavkaniyên obsîdyenê yên li [[Anatolya]] û Îranê jî, Çiyayê Nemrûdê çavkaniya sereke ya obsîdyanê ku madeya herî girîng a Serdema Kevirê ji bo hemû niştecihên Mezopotamyayê û niştecihên [[Serdema Mezolîtîk]] ên li derdora Deryaya Mirî bû. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku niştecihên van deveran tenê ji du çavkaniyan obsîdyan bikar aniye ku di nav de Çiyayê Nemrûd û volkana dorvekirî ya Çewlikê heye. Li [[Gola Wanê]] ku beşek ji rêyên bazirganiyê yên berê bû navendek kevnar a hilberandin û bazirganiya obsîdyenê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chataigner |pêşnav=C |paşnav2=Poidevin |pêşnav2=J. L |paşnav3=Arnaud |pêşnav3=N. O |tarîx=1998-10-01 |sernav=Turkish occurrences of obsidian and use by prehistoric peoples in the Near East from 14,000 to 6000 BP |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000699 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=85 |hejmar=1 |rr=517–537 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00069-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969-01-01 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 |issn=0002-9114 }}&lt;/ref&gt;

Du teqînên Nemrûdê dibe ku ji aliyê gelê Ûrartuyê ku yek dewletên kevnar ên li herêmê hatiye avakirin, hatiye dîtin. Ev teqîn di salên 787 {{bz}} (di serdema Qeral Menua) û 657 {{bz}} de (di serdema padîşah Rusa II) pêk hatine. Teqîna paşîn dibe ku bûye sedema windabûna ji nişka ve ya bajarê [[Uaiais]]ê ku 30 kîlomêtre li rojhilatê [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/50604710 |sernav=Ayanis I : ten years' excavations at Rusaḫinili Eiduru-Kai 1989-1998 |tarîx=2001 |weşanger=Istituto per gli studi micenei ed egeo-anatolici CNR |kesên-din=Altan Çilingiroğlu, Mirjo Salvini |isbn=88-87345-04-X |cih=Roma |oclc=50604710 }}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên serdema nûjen ===
[[Wêne:Lake Van Old 01.jpg|thumb|Nexşeya sedsala 19an a herêma Nemrûdê ku ji aliyê gerokekî Brîtanî ve hatiye çêkirin.]]
Yekemîn lêkolînên sîstematîkî yên Çiyayê Nemrûdê di nîvê sedsala 19an de di dema ku sûd ji bandora Brîtanî ya li herêmê girt, ji hêla gelek gerokên Ewropiyan ve hate serlêdan kirin, hatiye destpêkirin. Herêm hate ravekirin û hate nexşe kirin. Li gel ku di nava wan de arkeologê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanî]] [[Austen Henry Layard]] jî hebû li ser bermahiyên kelehên Ûrartûyan ên li derdora [[Gola Wanê]] lêkolîn kirin. Di vê serdemê de hat destnîşankirin ku awayê neasayî ya av û çemên li herêmê û çêbûna [[Gola Wanê]] bi teqîneke mezin a volkanîkî û pê re astengkirina ava ku diherike [[Çemê Miradê]] bi girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1893-07-01 |sernav=Geographical Notes |url=https://www.nature.com/articles/048233b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=48 |hejmar=1236 |rr=233–234 |doi=10.1038/048233b0 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 20an de, lêkolîna zanistî ya volkanê ji ber zextên polîtîk a Tirkiyeyê û pêvçûnên ku li Bakurê Kurdistanê derdikeve holê, hate qut kirin. Di nîvê yekem ê sedsala 20an de Nemrûd bi xeletî wekî volkaneke vemirî hate kategorîzekirin. Di salên 1980an de lêkolîn ji nû ve hatin destpêkirina û statûya wê hate guheztin. Di roja îro de Nemrûd bi ji aliyê volkanologan ve tê şopandin û tê lêkolînkirin. Volkan hêj jî bi awayekî baş nehatiye fêm kirin û li ser şîrovekirina daneyên stratîgrafîk lihevhatinek tune ye. Bi analîzên bermahiyên volkanîkî yên li Gola Wanê ku li nêzî volkanê ye, kronolojî û çalakiya teqînên vê dawiyê ya Çiyayê Nemrûdê hatiye zelalkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-12-18 |sernav=Nemrut (volcano) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nemrut_(volcano)&amp;oldid=1128145738 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çalakî ==
Teqînên Nemrûdê bi giranî ji cureyên teqînên pekandinê pêk hatine. Madeyên wî bi gelemperî alkalin ne û ji cûrbecûr ên lavê pêk hatiye ku di nav de ji bazaltê bigire heya rîolît û fonolît, bermayiyên piroklastîk û slagê hene.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; Teqînên di serdemên cuda de yan bi teqemenî yan jî bi pirole bûn. Çiyayê Nemrûd li ser şikestekê ye ku ji bakur ber bi başûr ve volqan derbas dike û kraterek sereke û gelek kraterên piçûk, maar, kaniyên germ û fumarolan dihewîne, cih digire.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ulusoy |pêşnav=İnan |paşnav2=Labazuy |pêşnav2=Philippe |paşnav3=Aydar |pêşnav3=Erkan |paşnav4=Ersoy |pêşnav4=Orkun |paşnav5=Çubukçu |pêşnav5=Evren |tarîx=2008-07-10 |sernav=Structure of the Nemrut caldera (Eastern Anatolia, Turkey) and associated hydrothermal fluid circulation |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027308000875 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=174 |hejmar=4 |rr=269–283 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2008.02.012 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;
=== Kronolojiya çalakiyê ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background:#B0C4DE|Dîrok 
!style=&quot;background:#B0C4DE|Maddeyên sereke 
!style=&quot;background:#B0C4DE|Cureyên çalakiyê
!style=&quot;background:#B0C4DE|Çavkanî 
|-
|13ê nîsana 1692
|?
|Derxistina gaz û xweliyên volkanîk
|
|-
|1597
| rowspan=&quot;2&quot; |Obsîdyen û bazalt
| rowspan=&quot;2&quot; |Lava herikîn
|Çavkaniyên kurdî
|-
|1441
|
|-
|657 ± 24 {{bz}}
| rowspan=&quot;5&quot; |Xweliyên volkanîk
| rowspan=&quot;5&quot; |Pekandina xweliyê 
| rowspan=&quot;5&quot; |Analîzên deverên Gola Wanê
|-
|787 ± 25 {{bz}}
|-
|4.055 ± 60 {{bz}}
|-
|4.938 ± 69 {{bz}}
|-
|5.242 ± 72 {{bz}}
|-
|18.000 ± 2,000 {{bz}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Riyolît 
| rowspan=&quot;6&quot; |Lava herikîn 
|
|-
|28.000 {{bz}}
|K–Ar dating
|-
|80.000 ± 20.000 {{bz}}
|Bazaltên olîvîn
| rowspan=&quot;2&quot; |K–Ar dating
|-
|100.000 ± 20,000 {{bz}}
|Bazaltên trakît
|-
|150.000 {{bz}}
|
| rowspan=&quot;3&quot; |K–Ar dating
|-
|240.000 {{bz}}
|Trakîtên kuartz
|-
|270.000 BZ
|Îngîbrît 
|Derxistina axên volkanîk û çêbûna kalderaya 
|-
|310.000 {{bz}}
|Trakît
| rowspan=&quot;7&quot; |Lava herikîn
|Dîrokkirina îzotopîk
|-
|330.000 {{bz}}
| rowspan=&quot;3&quot; |Trakîtên kuartz
| rowspan=&quot;3&quot; |K–Ar dating
|-
|380.000 {{bz}}
|-
|565.000 {{bz}}
|-
|700.000 {{bz}}
|Trakît 
|K–Ar dating
|-
|790.000 {{bz}}
|Bazaltên olîvîn
| rowspan=&quot;2&quot; |K–Ar dating
|-
|1.010.000 {{bz}}
|Trakît
|}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Awayiya Nemrûdê
|width=&quot;33%&quot;|[[Wêne:Nemrut Vulcano.jpg|242px]]
|width=&quot;33%&quot;|[[Wêne:NemrutVolcano02.jpg|240px]]
|[[Wêne:NemrutVolcano Map russ.png|242px]]
|-
|Ji fezayê de dîtina Çiyayê Nemrûdê.
|Kaldera ya ku ji peravê başûrê rojhilat ve tê dîtin.
|Xeta sor şikesteka volkanî nişan dide û nişanên din ên çep û rast herikîna lavan nîşan didin.
|}
Çalakiya volkanîk a Çiyayê Nemrûdê di sê qonaxan, qonaxa çêbûna konê (qonaxa berî kaldera), qonaxa piştî kalderayê û çalakiya qonaxa dereng, pêk hatiye. Bi van qonaxan di roja îro de niqaş li ser dabeşkirina qonaxan û li ser şîroveyên cihêreng ên daneyên stratîgrafîk hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |sernav=archive.md |malper=archive.md |tarîxa-gihiştinê=2022-12-20 |tarîxa-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121222053841/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Çêbûna kona volkanîk ===
Çêbûna Nemrûdê û qonaxa yekem a teqînan bi qasî 1 mîlyon sal berê bi teqînên pakanê dest pê kir û piştre jî bi teqînên tîşirên cihê yên ku 5-10 kîlometre ji hev veqetiyane dewam kiriye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt; Di encama van teqînan de qatek stûrên (ji 50 mêtreayn stûrtir) tebeqeyên piroklastîk ên li pey hev ku bi giranî ku ji trakîtê (celebek ji kevirên volkanîk e) pêk tê, çêbûye. Maddeyên volkanîk a Çiyayê Nemrûdê ku qadek 500 km² vedihewîne, deşteke ku çavkaniyên parzemînî yên serdema Miyosenê vedişare, ava dike.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt;

Konika Nemrûdê ji lavên trakît ên tarî yên gerok ku gav bi gav Geliyê [[Bitlîs]]ê tijî kir û 80 km dûrî navenda volkanîkê dagirtiye, çêbûye. Herikîna lavê digihîje bi firehiya 200 mêtre û qalindiya wê jî ji 5 mêtreyê heta 30 mêtreyê bû. Di encamê de bi tebeqeyên ji basalt û lavên trakîtîk, konek bi bilindahiya 4400-4500 mêtre hate temam kirin.&lt;ref name=&quot;Aydar2003&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Aydar |pêşnav=Erkan |paşnav2=Gourgaud |pêşnav2=Alain |paşnav3=Ulusoy |pêşnav3=Inan |paşnav4=Digonnet |pêşnav4=Fabrice |paşnav5=Labazuy |pêşnav5=Philippe |paşnav6=Sen |pêşnav6=Erdal |paşnav7=Bayhan |pêşnav7=Hasan |paşnav8=Kurttas |pêşnav8=Turker |paşnav9=Tolluoglu |pêşnav9=Arif Umit |tarîx=2003-05-01 |sernav=Morphological analysis of active Mount Nemrut stratovolcano, eastern Turkey: evidences and possible impact areas of future eruption |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027303000027 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=123 |hejmar=3 |rr=301–312 |doi=10.1016/S0377-0273(03)00002-7 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;

Teqîna mezin a piştre (bi qebareya 62.6 km³) valahiyên mezin di hundurê volqan de çêdike û valahî dibe sedema hilweşîna lûtkeyê û çêbûna kalderaya li serê Çiya Nemrûdê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |sernav=archive.md |malper=archive.md |tarîxa-gihiştinê=2022-12-21 |tarîxa-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121222053841/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt; Di destpêkê de hat texmîn kirin ku kaldera piştî vê teqînê, bi qasî 310 hezar sal berê çêbûye, lê belê lêkolînên nûtir destnîşan dikin ku hilweşîn bi teqînek din ku bi qasî 270 hezar sal berê pêk hatiye, çêbûye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt; Madeyên vê teqînê bi piranî ji ignimbritê (nêzîkî 58.2 km³) pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi vî rengî hilweşîna konê hêdî hêdî dibe ku di sê qonaxan de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt;

=== Qonaxên piştî kalderayê ===
Piştî çêbûna kalderyê, teqîn li qiraxa çiyayê pêk hatine û deh kraterên piçûk ku bi piranî li milê bakur in, derketine holê. Maddeyên lavên van teqînan ji aliyê trakît û riyolît vîskosê ve serdest bûn. Kombûnên herikîna piroklastîk li binê kalderayê kom dibûn vegerîne ignimbrit û obsîdyen û carinan jî vegerîne kevirên slag. Kraterek ku bi bilindahiya 2.485 mêtre ji asta deryayê bilind e, li binê kalderayê li ser xeta volkanê çêbûye.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt;
=== Qonaxa dereng ===
Di vê qonaxê de nêzîkî 20 kraterên piçûk û maar ku bi piranî li ser şikesteka navendî ya volkanê ne ava bûne. Lavên basaltîk a van krateran kevirên volkanîk ên herî ciwan ên di nava kevirên Nemrûdê de ne. Teqîna herî dawî di 13ê avrêl sala 1692an de pêk hatiye. Ji wê demê vir ve tenê teqînên hilmê li binê kalderayê hatine dîtin û ev yek jî tê wateya ku çalakiya volkana Nemrûdê ya fumarol hêj jî dewam dike.&lt;ref name=&quot;Aydar2003&quot;/&gt;

== Binêre ==
* [[Gola Nemrûdê]]
* [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Çiyayên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çiya|Nemrûd]]
[[Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Stratovolkanên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Tetwan]]
[[Kategorî:Volkan]]
[[Kategorî:Volkanên Kurdistanê]]</text>
      <sha1>lr0zris09ir3etwls2i4bbvsckyhaxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004698</id>
      <parentid>2004697</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rastnivîs</comment>
      <origin>2004698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19143" sha1="jpa3u40snm9e9y1kerqfuqefemd5q2c" xml:space="preserve">{{Ev gotar|di derbarê  '''Çiyayê Nemrûdê''' de ye. Ji bo bikaranînên din hûn dikarin li [[Nemrûd (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank çiya
| nav                = Nemrûd
| nav1               = 
| wêne               = Nemrut Dagi winter.jpg
| wêne_sernav        = Dîmenek di dema zivistanê de ji korta volkana Çiyayê Nemrûdê.
| bilindayî          = 2 948
| cih                = [[Tetwan]], [[Bidlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| zincîreçiya        = 
| nexşeya_cihan      = #Bidlîs#Bakurê Kurdistanê#Rojhilata Navîn
| koordînat          = {{Koord|38|37|0|N|42|14|0|E|type:mountain|display=inline, title}}
| cure               = [[Stratovolkan]]
| çalakbûna_dawî     = [[1692]]
}}
'''Çiyayê Nemrûdê''', '''Kirkor''' yan jî '''Çiyayê Nemrûd a Bidlîsê''', yek ji stratovolkan û yek ji çiyayên herî bilind ên li [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku dikeve aliyê rojavayê navçeya [[Tetwan]]a [[Bidlîs]]ê û dikeve aliyê rojavayê [[Gola Wanê]]. Çiyayê Nemrûdê çiyayeke volkanîk ên razandî ye ku çalakiya herî dawî di sala 1692an de pêk hatiye. Bilindbûna çiyayê 2948 mêtre ye û bi sekana çalakiyên [[volkan]]îkî, bi daketina madeyên volkanê re kortaleke li serê çiyayê pêk hatiye û piştre bi barina [[baran]] û [[berf]]ê re veguheztiye goleke krater û [[Gola Nemrûdê|Gola Krater a Nemrûdê]] ya îro derketiye holê.

Çiyayê Nemrûdê di [[Serdema kevirî]] de çavkaniya sereke ya obsîdyan bû ku ji bo niştecihên [[Mezopotamya]]yê û jibo niştecihên [[Serdema Mezolîtîk]] ên ku li derdora Deryaya Mirî jiyane, bûye yek ji jêderên sereke yên obsîdyan a herêmê. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku volkana Nemrûdê jibo niştecihên deverê wekî yek ji çavkaniyên obsîdyan a herêmê hatiye bikaranîn.

== Etîmolojî ==
Navê çiyayê stratovolkana Nemrûdê ji aliyê [[kurd]]ên herêmê ve bi navê keyê sumerî ya [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] hatiye binavkirin. Efsaneyên herêmê di derbarê çiyayê de wiha vedibêje:
&lt;blockquote&gt;Li gorî efsaneyên ku ji aliyê Kurdên herêmê hatiye gotin, Nemrûd zivistanan li derdorê çiyayê û havînan jî li ser vî çiyayî dema xwe derbas kiriye. Ji bo vê mebestê Nemrûd li ser lûtkeya çiyayê ji xwe re qesrek bilind çêkiriye û demek dirêj li vir jiyan kiriye. Nemrûd xwe wek kesek nemir îlan kiriye û li hemberî xwedê serî hildaye. Jiber sedema vî serîhildana li hemberî Xwedê, Nemrûd li ser vî çiyayî rastê xezeb a Xwedê hatiye.&lt;/blockquote&gt;

== Giştîve ==
Rûbera kaldera ku li çiyayê pêk hatiye 40 km² ye. [[Gola Nemrûdê|Kratera Nemrûdê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] di rêza yekemîn, li [[Ewropa]]yê di rêza çaremîn û li [[Cîhan]]ê de di rêza şazdemîn de ye. Di kelderayê de 5 gol, gelek dergehên lavê, lûleyên lavê, kaniyên germ û 6 şikeft hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Gola Nemrûdê]] ya mezin bi awayê heyvê ye û rûbera wê 15 km² ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://tatvan.net/tatvan/nemrut-dagi-golu |sernav=Nemrut Dağı ve Nemrut Krater Gölleri - Tatvan Etkinlik Haberleri - Tatvan Kent Bilgileri |malper=tatvan.net |tarîxa-gihiştinê=2022-01-15 }}&lt;/ref&gt; Bilindahiya golê ji asta deryayê 2247 mêtre û ji asta [[Gola Wanê]] jî 600 mêtre bilindahiya wî heye. [[Gola Nemrûdê|Gola Kraterê ya Nemrûdê]] bi dirêjahiya 6 kîlometreyan di cîhanê de duyemîn gola kraterê ya herî mezin e. Stratovolkana Nemrûdê herî dawî di sala 1441ê de çalak bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Tê pêşbînîkirin ku beriya teqîna herî dawî ya çiyayê bilindahiya Çiyayê Nemrûdê nêzîkî 4100 mêtre bûye. Pîştî teqînê ji ber hilweşînên navxweyî, lûtkeya herî bilind a çiyê daketiye 2935 mêtreyê.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi teqîna Çiyayê Nemrûdê û herikîna maddeyên volkanîk lav û tufên Nemrûdê rê [[Geliyê Miradê ya Kevin|Geliyê Miradê ya kevin]] girtiye û bi çêbûna Deşta bilind ya Rewanê [[Gola Wanê]] çêbûye. Tûfa qalind a ku di qonaxa teqîn ên dawî de derketiye holê, rê [[Geliyê Bidlîsê]] girtiye û bi van çalakiyên dawî rê li ber herikîna ava [[Gola Wanê]] qut bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Volkana Nemrûdê xwedî awaya elîptîkî ye ku mezinahiya binyada çiyayê bi qasî 27×18 kîlomêtreye û di keware ya çiyayê de 377,5 km³ madeyên volkanîk hene. Kalderaya Nemrûdê, kalderaya herî mezinê li [[Bakurê Kurdistan]]ê ye, li [[Ewropa]]yê kalderaya çaremîn û li [[Cîhan]]ê jî kalderaya mezin ya şazdemîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.youngreporters.org/article.php3?id_article=3365 |sernav=Young Reporters for the Environment (YRE) |tarîx=2012-10-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-12 |tarîxa-arşîvê=2012-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121014065904/http://www.youngreporters.org/article.php3?id_article=3365 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Stratovolkana Nemrûdê li [[Bakurê Kurdistanê]] li qeraxa rojavayê [[Gola Wanê]] û li rojhilatê [[deşta Mûşê]] ye û di; 38° 37' 10 firahiya bakur; 42° 14' 28 dirêjahiya rojhilat de çiyayekî volkanê ya razandiye ku 12e kîlomêtre li rojavayê navçeya [[Tetwan]] a [[Bidlîs]]ê ye. Çiyayê Nemrûdê di navbera [[Gola Wanê]], [[Deşta Mûşê]], [[Gola Nazikê]] û [[Geliyê Bidlîsê]] de ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
== Dîrok ==
=== Kronîkên serdema navîn ===
Teqînên volkanîkî ya Çiyayê Nemrûdê di çavkaniyên kurdî yên sedsala 16an de derbas dibin. Ev çavkanî dibin sedema piştrastkirin a çalakiya volkana Çiyayê Nemrûdê ya di dema Holocene de.
&lt;blockquote&gt;
Di sala 1441an de çiyayê bi navê Nemrûdê ku di navbera Xelat û Bidlîsê de ye, ji nişka ve wek birûskên giran dest bi vedanê kir, tevlîheviyek mezin çêbû. Vî yekê hemî herêmê xiste nav tirs û xofê. Mirovan dibînin ku çiya bi firehiya bajarekî perçe bûye û ji nav vê perçeyê agirê ku di nav duyeke gurr hatiye pêçandin dertê. Bêhneke ewqas xerab ji çiyayê tê mirovên ku vî bêhnê hildidin nexweş dikevin. Kevirên sor di nav agirê gurr de dibiriqîn û kevirên mezin bi pêlên agirê re wek birûskê ji çiyayê dipekin. Li bajarên din ên ku gelek durî çiyayê ye, mirovan vî bûyerê bi awayekî zelal dîtin.
&lt;/blockquote&gt;
=== Bûyerên dîrokî ===
Ji bilî têkiliya efsanewî ya volkanê bi qeral [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] re, di salên 1990an de zanyaran keşf kirin ku Nemrûd di jiyana şaristaniyên pêşîn de rolek girîng lîstiye. Ligel pirbûna çavkaniyên obsîdyenê yên li [[Anatolya]] û Îranê jî, Çiyayê Nemrûdê çavkaniya sereke ya obsîdyanê ku madeya herî girîng a Serdema Kevirê ji bo hemû niştecihên Mezopotamyayê û niştecihên [[Serdema Mezolîtîk]] ên li derdora Deryaya Mirî bû. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku niştecihên van deveran tenê ji du çavkaniyan obsîdyan bikar aniye ku di nav de Çiyayê Nemrûd û volkana dorvekirî ya Çewlikê heye. Li [[Gola Wanê]] ku beşek ji rêyên bazirganiyê yên berê bû navendek kevnar a hilberandin û bazirganiya obsîdyenê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chataigner |pêşnav=C |paşnav2=Poidevin |pêşnav2=J. L |paşnav3=Arnaud |pêşnav3=N. O |tarîx=1998-10-01 |sernav=Turkish occurrences of obsidian and use by prehistoric peoples in the Near East from 14,000 to 6000 BP |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000699 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=85 |hejmar=1 |rr=517–537 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00069-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969-01-01 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 |issn=0002-9114 }}&lt;/ref&gt;

Du teqînên Nemrûdê dibe ku ji aliyê gelê Ûrartuyê ku yek dewletên kevnar ên li herêmê hatiye avakirin, hatiye dîtin. Ev teqîn di salên 787 {{bz}} (di serdema Qeral Menua) û 657 {{bz}} de (di serdema padîşah Rusa II) pêk hatine. Teqîna paşîn dibe ku bûye sedema windabûna ji nişka ve ya bajarê [[Uaiais]]ê ku 30 kîlomêtre li rojhilatê [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/50604710 |sernav=Ayanis I : ten years' excavations at Rusaḫinili Eiduru-Kai 1989-1998 |tarîx=2001 |weşanger=Istituto per gli studi micenei ed egeo-anatolici CNR |kesên-din=Altan Çilingiroğlu, Mirjo Salvini |isbn=88-87345-04-X |cih=Roma |oclc=50604710 }}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên serdema nûjen ===
[[Wêne:Lake Van Old 01.jpg|thumb|Nexşeya sedsala 19an a herêma Nemrûdê ku ji aliyê gerokekî Brîtanî ve hatiye çêkirin.]]
Yekemîn lêkolînên sîstematîkî yên Çiyayê Nemrûdê di nîvê sedsala 19an de di dema ku sûd ji bandora Brîtanî ya li herêmê girt, ji hêla gelek gerokên Ewropiyan ve hate serlêdan kirin, hatiye destpêkirin. Herêm hate ravekirin û hate nexşe kirin. Li gel ku di nava wan de arkeologê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanî]] [[Austen Henry Layard]] jî hebû li ser bermahiyên kelehên Ûrartûyan ên li derdora [[Gola Wanê]] lêkolîn kirin. Di vê serdemê de hat destnîşankirin ku awayê neasayî ya av û çemên li herêmê û çêbûna [[Gola Wanê]] bi teqîneke mezin a volkanîkî û pê re astengkirina ava ku diherike [[Çemê Miradê]] bi girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1893-07-01 |sernav=Geographical Notes |url=https://www.nature.com/articles/048233b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=48 |hejmar=1236 |rr=233–234 |doi=10.1038/048233b0 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 20an de, lêkolîna zanistî ya volkanê ji ber zextên polîtîk a Tirkiyeyê û pêvçûnên ku li Bakurê Kurdistanê derdikeve holê, hate qut kirin. Di nîvê yekem ê sedsala 20an de Nemrûd bi xeletî wekî volkaneke vemirî hate kategorîzekirin. Di salên 1980an de lêkolîn ji nû ve hatin destpêkirina û statûya wê hate guheztin. Di roja îro de Nemrûd bi ji aliyê volkanologan ve tê şopandin û tê lêkolînkirin. Volkan hêj jî bi awayekî baş nehatiye fêm kirin û li ser şîrovekirina daneyên stratîgrafîk lihevhatinek tune ye. Bi analîzên bermahiyên volkanîkî yên li Gola Wanê ku li nêzî volkanê ye, kronolojî û çalakiya teqînên vê dawiyê ya Çiyayê Nemrûdê hatiye zelalkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-12-18 |sernav=Nemrut (volcano) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nemrut_(volcano)&amp;oldid=1128145738 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çalakî ==
Teqînên Nemrûdê bi giranî ji cureyên teqînên pekandinê pêk hatine. Madeyên wî bi gelemperî alkalin ne û ji cûrbecûr ên lavê pêk hatiye ku di nav de ji bazaltê bigire heya rîolît û fonolît, bermayiyên piroklastîk û slagê hene.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; Teqînên di serdemên cuda de yan bi teqemenî yan jî bi pirole bûn. Çiyayê Nemrûd li ser şikestekê ye ku ji bakur ber bi başûr ve volqan derbas dike û kraterek sereke û gelek kraterên piçûk, maar, kaniyên germ û fumarolan dihewîne, cih digire.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ulusoy |pêşnav=İnan |paşnav2=Labazuy |pêşnav2=Philippe |paşnav3=Aydar |pêşnav3=Erkan |paşnav4=Ersoy |pêşnav4=Orkun |paşnav5=Çubukçu |pêşnav5=Evren |tarîx=2008-07-10 |sernav=Structure of the Nemrut caldera (Eastern Anatolia, Turkey) and associated hydrothermal fluid circulation |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027308000875 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=174 |hejmar=4 |rr=269–283 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2008.02.012 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;
=== Kronolojiya çalakiyê ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background:#B0C4DE|Dîrok 
!style=&quot;background:#B0C4DE|Maddeyên sereke 
!style=&quot;background:#B0C4DE|Cureyên çalakiyê
!style=&quot;background:#B0C4DE|Çavkanî 
|-
|13ê nîsana 1692
|?
|Derxistina gaz û xweliyên volkanîk
|
|-
|1597
| rowspan=&quot;2&quot; |Obsîdyen û bazalt
| rowspan=&quot;2&quot; |Lava herikîn
|Çavkaniyên kurdî
|-
|1441
|
|-
|657 ± 24 {{bz}}
| rowspan=&quot;5&quot; |Xweliyên volkanîk
| rowspan=&quot;5&quot; |Pekandina xweliyê 
| rowspan=&quot;5&quot; |Analîzên deverên Gola Wanê
|-
|787 ± 25 {{bz}}
|-
|4.055 ± 60 {{bz}}
|-
|4.938 ± 69 {{bz}}
|-
|5.242 ± 72 {{bz}}
|-
|18.000 ± 2,000 {{bz}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Riyolît 
| rowspan=&quot;6&quot; |Lava herikîn 
|
|-
|28.000 {{bz}}
|K–Ar dating
|-
|80.000 ± 20.000 {{bz}}
|Bazaltên olîvîn
| rowspan=&quot;2&quot; |K–Ar dating
|-
|100.000 ± 20,000 {{bz}}
|Bazaltên trakît
|-
|150.000 {{bz}}
|
| rowspan=&quot;3&quot; |K–Ar dating
|-
|240.000 {{bz}}
|Trakîtên kuartz
|-
|270.000 BZ
|Îngîbrît 
|Derxistina axên volkanîk û çêbûna kalderaya 
|-
|310.000 {{bz}}
|Trakît
| rowspan=&quot;7&quot; |Lava herikîn
|Dîrokkirina îzotopîk
|-
|330.000 {{bz}}
| rowspan=&quot;3&quot; |Trakîtên kuartz
| rowspan=&quot;3&quot; |K–Ar dating
|-
|380.000 {{bz}}
|-
|565.000 {{bz}}
|-
|700.000 {{bz}}
|Trakît 
|K–Ar dating
|-
|790.000 {{bz}}
|Bazaltên olîvîn
| rowspan=&quot;2&quot; |K–Ar dating
|-
|1.010.000 {{bz}}
|Trakît
|}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Awayiya Nemrûdê
|width=&quot;33%&quot;|[[Wêne:Nemrut Vulcano.jpg|242px]]
|width=&quot;33%&quot;|[[Wêne:NemrutVolcano02.jpg|240px]]
|[[Wêne:NemrutVolcano Map russ.png|242px]]
|-
|Ji fezayê de dîtina Çiyayê Nemrûdê.
|Kaldera ya ku ji peravê başûrê rojhilat ve tê dîtin.
|Xeta sor şikesteka volkanî nişan dide û nişanên din ên çep û rast herikîna lavan nîşan didin.
|}
Çalakiya volkanîk a Çiyayê Nemrûdê di sê qonaxan, qonaxa çêbûna konê (qonaxa berî kaldera), qonaxa piştî kalderayê û çalakiya qonaxa dereng, pêk hatiye. Bi van qonaxan di roja îro de niqaş li ser dabeşkirina qonaxan û li ser şîroveyên cihêreng ên daneyên stratîgrafîk hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |sernav=archive.md |malper=archive.md |tarîxa-gihiştinê=2022-12-20 |tarîxa-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121222053841/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Çêbûna kona volkanîk ===
Çêbûna Nemrûdê û qonaxa yekem a teqînan bi qasî 1 mîlyon sal berê bi teqînên pakanê dest pê kir û piştre jî bi teqînên tîşirên cihê yên ku 5-10 kîlometre ji hev veqetiyane dewam kiriye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt; Di encama van teqînan de qatek stûrên (ji 50 mêtreayn stûrtir) tebeqeyên piroklastîk ên li pey hev ku bi giranî ku ji trakîtê (celebek ji kevirên volkanîk e) pêk tê, çêbûye. Maddeyên volkanîk a Çiyayê Nemrûdê ku qadek 500 km² vedihewîne, deşteke ku çavkaniyên parzemînî yên serdema Miyosenê vedişare, ava dike.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt;

Konika Nemrûdê ji lavên trakît ên tarî yên gerok ku gav bi gav Geliyê [[Bitlîs]]ê tijî kir û 80 km dûrî navenda volkanîkê dagirtiye, çêbûye. Herikîna lavê digihîje bi firehiya 200 mêtre û qalindiya wê jî ji 5 mêtreyê heta 30 mêtreyê bû. Di encamê de bi tebeqeyên ji basalt û lavên trakîtîk, konek bi bilindahiya 4400-4500 mêtre hate temam kirin.&lt;ref name=&quot;Aydar2003&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Aydar |pêşnav=Erkan |paşnav2=Gourgaud |pêşnav2=Alain |paşnav3=Ulusoy |pêşnav3=Inan |paşnav4=Digonnet |pêşnav4=Fabrice |paşnav5=Labazuy |pêşnav5=Philippe |paşnav6=Sen |pêşnav6=Erdal |paşnav7=Bayhan |pêşnav7=Hasan |paşnav8=Kurttas |pêşnav8=Turker |paşnav9=Tolluoglu |pêşnav9=Arif Umit |tarîx=2003-05-01 |sernav=Morphological analysis of active Mount Nemrut stratovolcano, eastern Turkey: evidences and possible impact areas of future eruption |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027303000027 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=123 |hejmar=3 |rr=301–312 |doi=10.1016/S0377-0273(03)00002-7 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;

Teqîna mezin a piştre (bi qebareya 62.6 km³) valahiyên mezin di hundurê volqan de çêdike û valahî dibe sedema hilweşîna lûtkeyê û çêbûna kalderaya li serê Çiya Nemrûdê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |sernav=archive.md |malper=archive.md |tarîxa-gihiştinê=2022-12-21 |tarîxa-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121222053841/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt; Di destpêkê de hat texmîn kirin ku kaldera piştî vê teqînê, bi qasî 310 hezar sal berê çêbûye, lê belê lêkolînên nûtir destnîşan dikin ku hilweşîn bi teqînek din ku bi qasî 270 hezar sal berê pêk hatiye, çêbûye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt; Madeyên vê teqînê bi piranî ji ignimbritê (nêzîkî 58.2 km³) pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi vî rengî hilweşîna konê hêdî hêdî dibe ku di sê qonaxan de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt;

=== Qonaxên piştî kalderayê ===
Piştî çêbûna kalderyê, teqîn li qiraxa çiyayê pêk hatine û deh kraterên piçûk ku bi piranî li milê bakur in, derketine holê. Maddeyên lavên van teqînan ji aliyê trakît û riyolît vîskosê ve serdest bûn. Kombûnên herikîna piroklastîk li binê kalderayê kom dibûn vegerîne ignimbrit û obsîdyen û carinan jî vegerîne kevirên slag. Kraterek ku bi bilindahiya 2.485 mêtre ji asta deryayê bilind e, li binê kalderayê li ser xeta volkanê çêbûye.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt;
=== Qonaxa dereng ===
Di vê qonaxê de nêzîkî 20 kraterên piçûk û maar ku bi piranî li ser şikesteka navendî ya volkanê ne ava bûne. Lavên basaltîk a van krateran kevirên volkanîk ên herî ciwan ên di nava kevirên Nemrûdê de ne. Teqîna herî dawî di 13ê avrêl sala 1692an de pêk hatiye. Ji wê demê vir ve tenê teqînên hilmê li binê kalderayê hatine dîtin û ev yek jî tê wateya ku çalakiya volkana Nemrûdê ya fumarol hêj jî dewam dike.&lt;ref name=&quot;Aydar2003&quot;/&gt;

== Binêre ==
* [[Gola Nemrûdê]]
* [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Çiyayên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çiya|Nemrûd]]
[[Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Stratovolkanên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Tetwan]]
[[Kategorî:Volkan]]
[[Kategorî:Volkanên Kurdistanê]]</text>
      <sha1>jpa3u40snm9e9y1kerqfuqefemd5q2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004699</id>
      <parentid>2004698</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:35:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19103" sha1="0tpzcaqm5b5lter1sh21mj0y3f8ztr1" xml:space="preserve">{{Ev gotar|di derbarê  '''Çiyayê Nemrûdê''' de ye. Ji bo bikaranînên din hûn dikarin li [[Nemrûd (cudakirin)]] binêrin.}}
{{Agahîdank çiya
| nav                = Nemrûd
| nav1               = 
| wêne               = Nemrut Dagi winter.jpg
| wêne_sernav        = Dîmenek di dema zivistanê de ji korta volkana Çiyayê Nemrûdê.
| bilindayî          = 2 948
| cih                = [[Tetwan]], [[Bidlîs]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| zincîreçiya        = 
| nexşeya_cihan      = #Bidlîs#Bakurê Kurdistanê#Rojhilata Navîn
| koordînat          = {{Koord|38|37|0|N|42|14|0|E|type:mountain|display=inline, title}}
| cure               = [[Stratovolkan]]
| çalakbûna_dawî     = [[1692]]
}}
'''Çiyayê Nemrûdê''', '''Kirkor''' yan jî '''Çiyayê Nemrûd a Bidlîsê''', yek ji stratovolkan û yek ji çiyayên herî bilind ên li [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku dikeve aliyê rojavayê navçeya [[Tetwan]]a [[Bidlîs]]ê û dikeve aliyê rojavayê [[Gola Wanê]]. Çiyayê Nemrûdê çiyayeke volkanîk ên razandî ye ku çalakiya herî dawî di sala 1692an de pêk hatiye. Bilindbûna çiyayê 2948 mêtre ye û bi sekana çalakiyên [[volkan]]îkî, bi daketina madeyên volkanê re kortaleke li serê çiyayê pêk hatiye û piştre bi barina [[baran]] û [[berf]]ê re veguheztiye goleke krater û [[Gola Nemrûdê|Gola Krater a Nemrûdê]] ya îro derketiye holê.

Çiyayê Nemrûdê di [[Serdema kevirî]] de çavkaniya sereke ya obsîdyan bû ku ji bo niştecihên [[Mezopotamya]]yê û jibo niştecihên [[Serdema Mezolîtîk]] ên ku li derdora Deryaya Mirî jiyane, bûye yek ji jêderên sereke yên obsîdyan a herêmê. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku volkana Nemrûdê jibo niştecihên deverê wekî yek ji çavkaniyên obsîdyan a herêmê hatiye bikaranîn.

== Etîmolojî ==
Navê çiyayê stratovolkana Nemrûdê ji aliyê [[kurd]]ên herêmê ve bi navê keyê sumerî ya [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] hatiye binavkirin. Efsaneyên herêmê di derbarê çiyayê de wiha vedibêje:
&lt;blockquote&gt;Li gorî efsaneyên ku ji aliyê Kurdên herêmê hatiye gotin, Nemrûd zivistanan li derdorê çiyayê û havînan jî li ser vî çiyayî dema xwe derbas kiriye. Ji bo vê mebestê Nemrûd li ser lûtkeya çiyayê ji xwe re qesrek bilind çêkiriye û demek dirêj li vir jiyan kiriye. Nemrûd xwe wek kesek nemir îlan kiriye û li hemberî xwedê serî hildaye. Jiber sedema vî serîhildana li hemberî Xwedê, Nemrûd li ser vî çiyayî rastê xezeb a Xwedê hatiye.&lt;/blockquote&gt;

== Giştîve ==
Rûbera kaldera ku li çiyayê pêk hatiye 40 km² ye. [[Gola Nemrûdê|Kratera Nemrûdê]] li [[Bakurê Kurdistanê]] di rêza yekemîn, li [[Ewropa]]yê di rêza çaremîn û li [[Cîhan]]ê de di rêza şazdemîn de ye. Di kelderayê de 5 gol, gelek dergehên lavê, lûleyên lavê, kaniyên germ û 6 şikeft hene.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Gola Nemrûdê]] ya mezin bi awayê heyvê ye û rûbera wê 15 km² ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://tatvan.net/tatvan/nemrut-dagi-golu |sernav=Nemrut Dağı ve Nemrut Krater Gölleri - Tatvan Etkinlik Haberleri - Tatvan Kent Bilgileri |malper=tatvan.net |tarîxa-gihiştinê=2022-01-15 }}&lt;/ref&gt; Bilindahiya golê ji asta deryayê 2247 mêtre û ji asta [[Gola Wanê]] jî 600 mêtre bilindahiya wî heye. [[Gola Nemrûdê|Gola Kraterê ya Nemrûdê]] bi dirêjahiya 6 kîlometreyan di cîhanê de duyemîn gola kraterê ya herî mezin e. Stratovolkana Nemrûdê herî dawî di sala 1441ê de çalak bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Tê pêşbînîkirin ku beriya teqîna herî dawî ya çiyayê bilindahiya Çiyayê Nemrûdê nêzîkî 4100 mêtre bûye. Pîştî teqînê ji ber hilweşînên navxweyî, lûtkeya herî bilind a çiyê daketiye 2935 mêtreyê.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bi teqîna Çiyayê Nemrûdê û herikîna maddeyên volkanîk lav û tufên Nemrûdê rê [[Geliyê Miradê ya Kevin|Geliyê Miradê ya kevin]] girtiye û bi çêbûna Deşta bilind ya Rewanê [[Gola Wanê]] çêbûye. Tûfa qalind a ku di qonaxa teqîn ên dawî de derketiye holê, rê [[Geliyê Bidlîsê]] girtiye û bi van çalakiyên dawî rê li ber herikîna ava [[Gola Wanê]] qut bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Volkana Nemrûdê xwedî awaya elîptîkî ye ku mezinahiya binyada çiyayê bi qasî 27×18 kîlomêtreye û di keware ya çiyayê de 377,5 km³ madeyên volkanîk hene. Kalderaya Nemrûdê, kalderaya herî mezinê li [[Bakurê Kurdistan]]ê ye, li [[Ewropa]]yê kalderaya çaremîn û li [[Cîhan]]ê jî kalderaya mezin ya şazdemîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.youngreporters.org/article.php3?id_article=3365 |sernav=Young Reporters for the Environment (YRE) |tarîx=2012-10-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-12-12 |tarîxa-arşîvê=2012-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121014065904/http://www.youngreporters.org/article.php3?id_article=3365 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;
== Erdnîgarî ==
Stratovolkana Nemrûdê li [[Bakurê Kurdistanê]] li qeraxa rojavayê [[Gola Wanê]] û li rojhilatê [[deşta Mûşê]] ye û di; 38° 37' 10 firahiya bakur; 42° 14' 28 dirêjahiya rojhilat de çiyayekî volkanê ya razandiye ku 12e kîlomêtre li rojavayê navçeya [[Tetwan]] a [[Bidlîs]]ê ye. Çiyayê Nemrûdê di navbera [[Gola Wanê]], [[Deşta Mûşê]], [[Gola Nazikê]] û [[Geliyê Bidlîsê]] de ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
== Dîrok ==
=== Kronîkên serdema navîn ===
Teqînên volkanîkî ya Çiyayê Nemrûdê di çavkaniyên kurdî yên sedsala 16an de derbas dibin. Ev çavkanî dibin sedema piştrastkirin a çalakiya volkana Çiyayê Nemrûdê ya di dema Holocene de.
&lt;blockquote&gt;
Di sala 1441an de çiyayê bi navê Nemrûdê ku di navbera Xelat û Bidlîsê de ye, ji nişka ve wek birûskên giran dest bi vedanê kir, tevlîheviyek mezin çêbû. Vî yekê hemî herêmê xiste nav tirs û xofê. Mirovan dibînin ku çiya bi firehiya bajarekî perçe bûye û ji nav vê perçeyê agirê ku di nav duyeke gurr hatiye pêçandin dertê. Bêhneke ewqas xerab ji çiyayê tê mirovên ku vî bêhnê hildidin nexweş dikevin. Kevirên sor di nav agirê gurr de dibiriqîn û kevirên mezin bi pêlên agirê re wek birûskê ji çiyayê dipekin. Li bajarên din ên ku gelek durî çiyayê ye, mirovan vî bûyerê bi awayekî zelal dîtin.
&lt;/blockquote&gt;
=== Bûyerên dîrokî ===
Ji bilî têkiliya efsaneyî ya volkanê bi key Nemrûd re, di salên 1990an de zanyaran keşf kirin ku Nemrûd di jiyana şaristaniyên pêşîn de rolek girîng lîstiye. Ligel pirbûna çavkaniyên obsîdyenê yên li [[Anatolya]] û Îranê jî, Çiyayê Nemrûdê çavkaniya sereke ya obsîdyanê ku madeya herî girîng a serdema kevirî ji bo hemû niştecihên Mezopotamyayê û niştecihên [[Serdema Mezolîtîk]] ên li derdora Deryaya Mirî bû. Di analîza madeyên obsîdyenê de derketiye holê ku niştecihên van deveran tenê ji du çavkaniyan obsîdyan bikar aniye ku di nav de Çiyayê Nemrûd û volkana dorvekirî ya Çewlikê heye. Li [[Gola Wanê]] ku beşek ji rêyên bazirganiyê yên berê bû navendek kevnar a hilberandin û bazirganiya obsîdyenê hatiye dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Chataigner |pêşnav=C |paşnav2=Poidevin |pêşnav2=J. L |paşnav3=Arnaud |pêşnav3=N. O |tarîx=1998-10-01 |sernav=Turkish occurrences of obsidian and use by prehistoric peoples in the Near East from 14,000 to 6000 BP |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000699 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=85 |hejmar=1 |rr=517–537 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00069-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wright |pêşnav=Gary A. |paşnav2=Gordus |pêşnav2=Adon A. |tarîx=1969-01-01 |sernav=Distribution and Utilization of Obsidian from Lake Van Sources between 7500 and 3500 B. C. |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/503380 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=73 |hejmar=1 |rr=75–77 |doi=10.2307/503380 |issn=0002-9114 }}&lt;/ref&gt;

Du teqînên Nemrûdê dibe ku ji aliyê gelê Ûrartuyê ku yek dewletên kevnar ên li herêmê hatiye avakirin, hatiye dîtin. Ev teqîn di salên 787 {{bz}} (di serdema Key Menua) û 657 {{bz}} de (di serdema key Rusa II) pêk hatine. Teqîna paşîn dibe ku bûye sedema windabûna ji nişka ve ya bajarê [[Uaiais]]ê ku 30 kîlomêtre li rojhilatê [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/50604710 |sernav=Ayanis I : ten years' excavations at Rusaḫinili Eiduru-Kai 1989-1998 |tarîx=2001 |weşanger=Istituto per gli studi micenei ed egeo-anatolici CNR |kesên-din=Altan Çilingiroğlu, Mirjo Salvini |isbn=88-87345-04-X |cih=Roma |oclc=50604710 }}&lt;/ref&gt;

=== Lêkolînên serdema nûjen ===
[[Wêne:Lake Van Old 01.jpg|thumb|Nexşeya sedsala 19an a herêma Nemrûdê ku ji aliyê gerokekî Brîtanî ve hatiye çêkirin.]]
Yekemîn lêkolînên sîstematîkî yên Çiyayê Nemrûdê di nîvê sedsala 19an de di dema ku sûd ji bandora Brîtanî ya li herêmê girt, ji hêla gelek gerokên Ewropiyan ve hate serlêdan kirin, hatiye destpêkirin. Herêm hate ravekirin û hate nexşe kirin. Li gel ku di nava wan de arkeologê [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanî]] [[Austen Henry Layard]] jî hebû li ser bermahiyên kelehên Ûrartûyan ên li derdora [[Gola Wanê]] lêkolîn kirin. Di vê serdemê de hat destnîşankirin ku awayê neasayî ya av û çemên li herêmê û çêbûna [[Gola Wanê]] bi teqîneke mezin a volkanîkî û pê re astengkirina ava ku diherike [[Çemê Miradê]] bi girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1893-07-01 |sernav=Geographical Notes |url=https://www.nature.com/articles/048233b0 |kovar=Nature |ziman=en |cild=48 |hejmar=1236 |rr=233–234 |doi=10.1038/048233b0 |issn=1476-4687 }}&lt;/ref&gt;

Di sedsala 20an de, lêkolîna zanistî ya volkanê ji ber zextên polîtîk a Tirkiyeyê û pêvçûnên ku li Bakurê Kurdistanê derdikeve holê, hate qut kirin. Di nîvê yekem ê sedsala 20an de Nemrûd bi xeletî wekî volkaneke vemirî hate kategorîzekirin. Di salên 1980an de lêkolîn ji nû ve hatin destpêkirina û statûya wê hate guheztin. Di roja îro de Nemrûd bi ji aliyê volkanologan ve tê şopandin û tê lêkolînkirin. Volkan hêj jî bi awayekî baş nehatiye fêm kirin û li ser şîrovekirina daneyên stratîgrafîk lihevhatinek tune ye. Bi analîzên bermahiyên volkanîkî yên li Gola Wanê ku li nêzî volkanê ye, kronolojî û çalakiya teqînên vê dawiyê ya Çiyayê Nemrûdê hatiye zelalkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-12-18 |sernav=Nemrut (volcano) |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nemrut_(volcano)&amp;oldid=1128145738 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çalakî ==
Teqînên Nemrûdê bi giranî ji cureyên teqînên pekandinê pêk hatine. Madeyên wî bi gelemperî alkalin ne û ji cûrbecûr ên lavê pêk hatiye ku di nav de ji bazaltê bigire heya rîolît û fonolît, bermayiyên piroklastîk û slagê hene.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027398000559 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=85 |hejmar=1 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt; Teqînên di serdemên cuda de yan bi teqemenî yan jî bi pirole bûn. Çiyayê Nemrûd li ser şikestekê ye ku ji bakur ber bi başûr ve volqan derbas dike û kraterek sereke û gelek kraterên piçûk, maar, kaniyên germ û fumarolan dihewîne, cih digire.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Ulusoy |pêşnav=İnan |paşnav2=Labazuy |pêşnav2=Philippe |paşnav3=Aydar |pêşnav3=Erkan |paşnav4=Ersoy |pêşnav4=Orkun |paşnav5=Çubukçu |pêşnav5=Evren |tarîx=2008-07-10 |sernav=Structure of the Nemrut caldera (Eastern Anatolia, Turkey) and associated hydrothermal fluid circulation |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027308000875 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=174 |hejmar=4 |rr=269–283 |doi=10.1016/j.jvolgeores.2008.02.012 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;
=== Kronolojiya çalakiyê ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!style=&quot;background:#B0C4DE|Dîrok 
!style=&quot;background:#B0C4DE|Maddeyên sereke 
!style=&quot;background:#B0C4DE|Cureyên çalakiyê
!style=&quot;background:#B0C4DE|Çavkanî 
|-
|13ê nîsana 1692
|?
|Derxistina gaz û xweliyên volkanîk
|
|-
|1597
| rowspan=&quot;2&quot; |Obsîdyen û bazalt
| rowspan=&quot;2&quot; |Lava herikîn
|Çavkaniyên kurdî
|-
|1441
|
|-
|657 ± 24 {{bz}}
| rowspan=&quot;5&quot; |Xweliyên volkanîk
| rowspan=&quot;5&quot; |Pekandina xweliyê 
| rowspan=&quot;5&quot; |Analîzên deverên Gola Wanê
|-
|787 ± 25 {{bz}}
|-
|4.055 ± 60 {{bz}}
|-
|4.938 ± 69 {{bz}}
|-
|5.242 ± 72 {{bz}}
|-
|18.000 ± 2,000 {{bz}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Riyolît 
| rowspan=&quot;6&quot; |Lava herikîn 
|
|-
|28.000 {{bz}}
|K–Ar dating
|-
|80.000 ± 20.000 {{bz}}
|Bazaltên olîvîn
| rowspan=&quot;2&quot; |K–Ar dating
|-
|100.000 ± 20,000 {{bz}}
|Bazaltên trakît
|-
|150.000 {{bz}}
|
| rowspan=&quot;3&quot; |K–Ar dating
|-
|240.000 {{bz}}
|Trakîtên kuartz
|-
|270.000 BZ
|Îngîbrît 
|Derxistina axên volkanîk û çêbûna kalderaya 
|-
|310.000 {{bz}}
|Trakît
| rowspan=&quot;7&quot; |Lava herikîn
|Dîrokkirina îzotopîk
|-
|330.000 {{bz}}
| rowspan=&quot;3&quot; |Trakîtên kuartz
| rowspan=&quot;3&quot; |K–Ar dating
|-
|380.000 {{bz}}
|-
|565.000 {{bz}}
|-
|700.000 {{bz}}
|Trakît 
|K–Ar dating
|-
|790.000 {{bz}}
|Bazaltên olîvîn
| rowspan=&quot;2&quot; |K–Ar dating
|-
|1.010.000 {{bz}}
|Trakît
|}
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Awayiya Nemrûdê
|width=&quot;33%&quot;|[[Wêne:Nemrut Vulcano.jpg|242px]]
|width=&quot;33%&quot;|[[Wêne:NemrutVolcano02.jpg|240px]]
|[[Wêne:NemrutVolcano Map russ.png|242px]]
|-
|Ji fezayê de dîtina Çiyayê Nemrûdê.
|Kaldera ya ku ji peravê başûrê rojhilat ve tê dîtin.
|Xeta sor şikesteka volkanî nişan dide û nişanên din ên çep û rast herikîna lavan nîşan didin.
|}
Çalakiya volkanîk a Çiyayê Nemrûdê di sê qonaxan, qonaxa çêbûna konê (qonaxa berî kaldera), qonaxa piştî kalderayê û çalakiya qonaxa dereng, pêk hatiye. Bi van qonaxan di roja îro de niqaş li ser dabeşkirina qonaxan û li ser şîroveyên cihêreng ên daneyên stratîgrafîk hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |sernav=archive.md |malper=archive.md |tarîxa-gihiştinê=2022-12-20 |tarîxa-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121222053841/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Çêbûna kona volkanîk ===
Çêbûna Nemrûdê û qonaxa yekem a teqînan bi qasî 1 mîlyon sal berê bi teqînên pakanê dest pê kir û piştre jî bi teqînên tîşirên cihê yên ku 5-10 kîlometre ji hev veqetiyane dewam kiriye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt; Di encama van teqînan de qatek stûrên (ji 50 mêtreayn stûrtir) tebeqeyên piroklastîk ên li pey hev ku bi giranî ku ji trakîtê (celebek ji kevirên volkanîk e) pêk tê, çêbûye. Maddeyên volkanîk a Çiyayê Nemrûdê ku qadek 500 km² vedihewîne, deşteke ku çavkaniyên parzemînî yên serdema Miyosenê vedişare, ava dike.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt;

Konika Nemrûdê ji lavên trakît ên tarî yên gerok ku gav bi gav Geliyê [[Bitlîs]]ê tijî kir û 80 km dûrî navenda volkanîkê dagirtiye, çêbûye. Herikîna lavê digihîje bi firehiya 200 mêtre û qalindiya wê jî ji 5 mêtreyê heta 30 mêtreyê bû. Di encamê de bi tebeqeyên ji basalt û lavên trakîtîk, konek bi bilindahiya 4400-4500 mêtre hate temam kirin.&lt;ref name=&quot;Aydar2003&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Aydar |pêşnav=Erkan |paşnav2=Gourgaud |pêşnav2=Alain |paşnav3=Ulusoy |pêşnav3=Inan |paşnav4=Digonnet |pêşnav4=Fabrice |paşnav5=Labazuy |pêşnav5=Philippe |paşnav6=Sen |pêşnav6=Erdal |paşnav7=Bayhan |pêşnav7=Hasan |paşnav8=Kurttas |pêşnav8=Turker |paşnav9=Tolluoglu |pêşnav9=Arif Umit |tarîx=2003-05-01 |sernav=Morphological analysis of active Mount Nemrut stratovolcano, eastern Turkey: evidences and possible impact areas of future eruption |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0377027303000027 |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |ziman=en |cild=123 |hejmar=3 |rr=301–312 |doi=10.1016/S0377-0273(03)00002-7 |issn=0377-0273 }}&lt;/ref&gt;

Teqîna mezin a piştre (bi qebareya 62.6 km³) valahiyên mezin di hundurê volqan de çêdike û valahî dibe sedema hilweşîna lûtkeyê û çêbûna kalderaya li serê Çiya Nemrûdê.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |sernav=archive.md |malper=archive.md |tarîxa-gihiştinê=2022-12-21 |tarîxa-arşîvê=2012-12-22 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20121222053841/http://mistug.tubitak.gov.tr/bdyim/abs.php?dergi=yer&amp;rak=0502-1 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt; Di destpêkê de hat texmîn kirin ku kaldera piştî vê teqînê, bi qasî 310 hezar sal berê çêbûye, lê belê lêkolînên nûtir destnîşan dikin ku hilweşîn bi teqînek din ku bi qasî 270 hezar sal berê pêk hatiye, çêbûye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt; Madeyên vê teqînê bi piranî ji ignimbritê (nêzîkî 58.2 km³) pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Bi vî rengî hilweşîna konê hêdî hêdî dibe ku di sê qonaxan de pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;Ulusoy2008&quot;/&gt;

=== Qonaxên piştî kalderayê ===
Piştî çêbûna kalderyê, teqîn li qiraxa çiyayê pêk hatine û deh kraterên piçûk ku bi piranî li milê bakur in, derketine holê. Maddeyên lavên van teqînan ji aliyê trakît û riyolît vîskosê ve serdest bûn. Kombûnên herikîna piroklastîk li binê kalderayê kom dibûn vegerîne ignimbrit û obsîdyen û carinan jî vegerîne kevirên slag. Kraterek ku bi bilindahiya 2.485 mêtre ji asta deryayê bilind e, li binê kalderayê li ser xeta volkanê çêbûye.&lt;ref name=&quot;Yılmaz1998&quot;/&gt;
=== Qonaxa dereng ===
Di vê qonaxê de nêzîkî 20 kraterên piçûk û maar ku bi piranî li ser şikesteka navendî ya volkanê ne ava bûne. Lavên basaltîk a van krateran kevirên volkanîk ên herî ciwan ên di nava kevirên Nemrûdê de ne. Teqîna herî dawî di 13ê avrêl sala 1692an de pêk hatiye. Ji wê demê vir ve tenê teqînên hilmê li binê kalderayê hatine dîtin û ev yek jî tê wateya ku çalakiya volkana Nemrûdê ya fumarol hêj jî dewam dike.&lt;ref name=&quot;Aydar2003&quot;/&gt;

== Binêre ==
* [[Gola Nemrûdê]]
* [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Çiyayên Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çiya|Nemrûd]]
[[Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Stratovolkanên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Tetwan]]
[[Kategorî:Volkan]]
[[Kategorî:Volkanên Kurdistanê]]</text>
      <sha1>0tpzcaqm5b5lter1sh21mj0y3f8ztr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ermenî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7863</id>
    <revision>
      <id>2004877</id>
      <parentid>1966997</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-25805-47</username>
        <id>150696</id>
      </contributor>
      <comment>Dema ku di sala 2023an de tevahiya Qerebaxê ji aliyê Azerbaycanê ve hate vegerandin, dewleta Artsaxê ya cudaxwaz hilweşiya û hemû nifûsa wê ya Ermenî reviya.</comment>
      <origin>2004877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18786" sha1="hq64obx45fmtdhjydvsoalpd7ipcvi4" xml:space="preserve">{{Agahîdank komên etnîkî
| nav                = '''Ermanî''' &lt;br/&gt; '''Հայեր''' '''Hayer'''
| wêne               = Armenian collage.png
| wêne firehî        = 
| ravek              = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] &lt;br /&gt; 
'''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]]

'''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]]

'''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]]

'''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]]
 &lt;!----------------Gelhe (kom)------------&gt;
| gelheKom           = 8 - 11 mîlyon
| salKom             = 
| çavkKom            = &lt;ref&gt;different sources:
*{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }}
*{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }}
*{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }}
*{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }}
*{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }}
*{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }}
&lt;/ref&gt;
 &lt;!----------------Gelhe li gor herêman---&gt;
| herêm1             = {{Ala|Ermenistan}}
| gelhe1             = 
| sal1               = 
| çavk1              = 3,018,854&lt;ref name=&quot;Armstat 2011 census&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}&lt;/ref&gt;
| herêm2             = {{Ala|Rûsya}}
| gelhe2             = 
| sal2               = 
| çavk2              = 1,182,388&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;–2,900,000&lt;ref&gt;{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}&lt;/ref&gt;
| herêm3             = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
| gelhe3             = 483,366 - 1,500,000
| sal3               = 
| çavk3              = &lt;ref&gt;http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}&lt;/ref&gt;
| herêm4             = {{Ala|Fransa}}
| gelhe4             = 250,000
| sal4               = 
| çavk4              = &lt;ref&gt;{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}&lt;/ref&gt;–750,000&lt;ref&gt;{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}&lt;/ref&gt;
| herêm5             = {{Ala|Gurcistan}}
| gelhe5             = 
| sal5               = 
| çavk5              = 248,929&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| herêm6             = {{Ala|Îran}}
| gelhe6             = 
| sal6               = 
| çavk6              = 120,000&lt;ref&gt;http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376&lt;/ref&gt;
| herêm7             = {{Ala|Libnan}}
| gelhe7             = 
| sal7               = 
| çavk7              = 100,000&lt;ref name=&quot;Gibney&quot;&gt;{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}&lt;/ref&gt;
| herêm8             = {{Ala|Sûrî}}
| gelhe8             = 
| sal8               = 
| çavk8              = 100,000&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| herêm9             = {{Ala|Ûkrayna}}
| gelhe9             = 
| sal9               = 
| çavk9              = 100,000&lt;ref&gt;{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=20&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20&amp;n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}&lt;/ref&gt;
| herêm10            = {{Ala|Yewnanistan}}
| gelhe10            = 
| sal10              = 
| çavk10            = 80,000&lt;ref&gt;{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
| herêm11            = {{Ala|Arjentîn}}
| gelhe11            = 
| sal11              = 
| çavk11             = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}}
| herêm12            = {{Ala|Tirkiye}}
| gelhe12            = 
| sal12              = 
| çavk12             = 60,000&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&amp;link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
| herêm13           = {{Ala|Kanada}}
| gelhe13            = 
| sal13              = 
| çavk13             = 55,740&lt;ref&gt;{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&amp;APATH=3&amp;DETAIL=0&amp;DIM=0&amp;FL=A&amp;FREE=0&amp;GC=0&amp;GID=0&amp;GK=0&amp;GRP=0&amp;PID=105396&amp;PRID=0&amp;PTYPE=105277&amp;S=0&amp;SHOWALL=0&amp;SUB=0&amp;Temporal=2013&amp;THEME=95&amp;VID=0&amp;VNAMEE=&amp;VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.&lt;/ref&gt;
| herêm14            = {{Ala|Abxazya}}
| gelhe14            = 
| sal14              = 
| çavk14             = 41,864&lt;ref&gt;{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;
 &lt;!---------------- Ziman û ol------------&gt;
| ziman              = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]]
| ol                 = '''†''' [[Xiristiyanî|Filetî]], [[Islam]]
| nîşan              = 
| nîşanSernav        = &lt;!---------------- Cih ------------------&gt;
| nexşe              = Armenian distribution map.png
| nîşe               = 
| nexşeyaCihan       = 
| nexşeSernav        = Sor: Niho &lt;br/&gt;
Tirincî û Çakar: Dîrokî
| nexşeyaCihanNav    = 
| hêlîpan            = 
| hêlîlar            = 
}}
Gelê '''Ermenî''', '''Ermanî''', '''Ermen''' an jî '''Hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), yek ji gelên kevn ya [[Rojhilata Navîn]] e. Ew ji nav gelên [[Xiristiyan|filehanê]] cîhanê li gelek pîrrtirin.&lt;ref&gt;[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/integration/voelkermord-an-den-armeniern-das-letzte-was-ich-von-den-kindern-sah-1582205.html ''Völkermord an den Armeniern: Das Letzte, was ich von den Kindern sah.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150126232216/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/integration/voelkermord-an-den-armeniern-das-letzte-was-ich-von-den-kindern-sah-1582205.html |date=2015-01-26 }} In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]].'' 10. April 2010. Abgerufen am 17. Oktober 2013.&lt;/ref&gt;

[[Wêne:ArmenianDiaspora.png|thumb|Belavbûna Diasporê Ermeniyan]]

Ermen jî 2700 salan bûyî li [[Bakurê Kurdistanê]] û başûrê Qefqasê dijî. Hem jî hewna gelê [[Ermenistan]]êne.

== Nav ==

Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn.

''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn.

Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' &lt;ref&gt;Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
[[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]]
Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî.

Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye.
=== Zilm û qetlîam ===
Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû.

Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin.
=== Belavbûyina li cîhanê ===
Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene.
== Ziman ==

[[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&amp;nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&amp;nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin&lt;ref&gt;{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}&lt;/ref&gt;. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda&lt;ref&gt;{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&amp;source=bl&amp;ots=dBS3Cf8cpy&amp;sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&amp;hl=de&amp;ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&amp;sa=X&amp;oi=#v=onepage&amp;q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&amp;f=false }}&lt;/ref&gt;, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû.

Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye.

== Dîn ==
[[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]]

Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin.

Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre).
== Wêje, huner û mîmarî ==
[[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]]
[[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an.

Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine.

== Pêşangeh ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912
&lt;/gallery&gt;

== Mijarên têkildar ==
* [[Ermenistan]], [[Êrîvan]]
* [[Zimanê ermenî]]
* [[Nîjadkujiya ermeniyan]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Ermenistan]]
[[Kategorî:Ermenî| ]]
[[Kategorî:Gel]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]]
[[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]]</text>
      <sha1>hq64obx45fmtdhjydvsoalpd7ipcvi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ûrartû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8170</id>
    <revision>
      <id>2004708</id>
      <parentid>2004669</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4821" sha1="6x82fo2jbm1yk9ogj0hnuk2tmudsau4" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>6x82fo2jbm1yk9ogj0hnuk2tmudsau4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004709</id>
      <parentid>2004708</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5087" sha1="4bosc5m1ojlkw08gmwekwzmnz9jqtli" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine. Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>4bosc5m1ojlkw08gmwekwzmnz9jqtli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004710</id>
      <parentid>2004709</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5592" sha1="dlg0hcrishadoxh92kuhnxptoxm7ldm" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>dlg0hcrishadoxh92kuhnxptoxm7ldm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004711</id>
      <parentid>2004710</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5626" sha1="2m4gnff72ngvcz36lnejr1eyxpr52ej" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>2m4gnff72ngvcz36lnejr1eyxpr52ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004712</id>
      <parentid>2004711</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:22:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5884" sha1="grmcs4z4mprld92i4jlsfljbsqun3qq" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}}  de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>grmcs4z4mprld92i4jlsfljbsqun3qq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004713</id>
      <parentid>2004712</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6210" sha1="6oppxvcol61hhxkblefo91avjrqwdqi" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}}  de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>6oppxvcol61hhxkblefo91avjrqwdqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004714</id>
      <parentid>2004713</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6498" sha1="kkecv76csb3xmn76rieabd7uqsx2ptf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}}  de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II kir cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî fetihkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşeke ji aliyê Shamshi-Adad V ve hatiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>kkecv76csb3xmn76rieabd7uqsx2ptf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004715</id>
      <parentid>2004714</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6500" sha1="3xhbmc7girk8ulwaomyuijly08l5q5h" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}}  de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî fetihkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşeke ji aliyê Shamshi-Adad V ve hatiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>3xhbmc7girk8ulwaomyuijly08l5q5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004744</id>
      <parentid>2004715</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Xeletiyên HTMLê rast kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2004744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6496" sha1="9cz3vlwhe4geshkjfbii9fe1okkaopn" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî fetihkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşeke ji aliyê Shamshi-Adad V ve hatiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>9cz3vlwhe4geshkjfbii9fe1okkaopn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004749</id>
      <parentid>2004744</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6497" sha1="8wem3z08os67hl64alpptxhhppsvdx2" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>8wem3z08os67hl64alpptxhhppsvdx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004750</id>
      <parentid>2004749</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6795" sha1="rfeh9mad196ch1hqxagp8lodjs05htg" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>rfeh9mad196ch1hqxagp8lodjs05htg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004751</id>
      <parentid>2004750</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6987" sha1="701vvfn4o9ry2x96kfvl3as2eukmdyf" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>701vvfn4o9ry2x96kfvl3as2eukmdyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004754</id>
      <parentid>2004751</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7378" sha1="7391od2p83o2xpuqsqv1cwv6d9etfmy" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar. Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. 6600 dîlên şer ên ji Hattî û Supanî li bajarê nû hatine bicihkirin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>7391od2p83o2xpuqsqv1cwv6d9etfmy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004756</id>
      <parentid>2004754</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:32:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berfirehbûna Ûrartûyê */</comment>
      <origin>2004756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7652" sha1="fsmtqcsci42oll1mpmlphhi8c6v7ght" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk. Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar. Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. 6600 dîlên şer ên ji Hattî û Supanî li bajarê nû hatine bicihkirin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>fsmtqcsci42oll1mpmlphhi8c6v7ght</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004757</id>
      <parentid>2004756</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7653" sha1="0iu3tqsvz7arm1npbsvdzlmy35155go" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk.

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê).

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar. Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. 6600 dîlên şer ên ji Hattî û Supanî li bajarê nû hatine bicihkirin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>0iu3tqsvz7arm1npbsvdzlmy35155go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004759</id>
      <parentid>2004757</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7856" sha1="o0eoqzhdel5fiy6nkpfiw8hoc7hpz35" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Rojhilata Nêzîk.

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de kulta Xaldî aniye vê bajarê.

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar. Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. 6600 dîlên şer ên ji Hattî û Supanî li bajarê nû hatine bicihkirin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>o0eoqzhdel5fiy6nkpfiw8hoc7hpz35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004760</id>
      <parentid>2004759</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8552" sha1="ljsepmhm54yzm1p8l6170mldvcn60ih" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de kulta Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. 6600 dîlên şer ên ji Hattî û Supanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>ljsepmhm54yzm1p8l6170mldvcn60ih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004761</id>
      <parentid>2004760</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8567" sha1="98v7xc8cpw5viipl2pjpyhniuv3bl2u" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>98v7xc8cpw5viipl2pjpyhniuv3bl2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004764</id>
      <parentid>2004761</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10037" sha1="a7l0ubpvggjr2kzrkg63vhi4c2tf500" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               =
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Axa padîşahiya Ûrartû di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>a7l0ubpvggjr2kzrkg63vhi4c2tf500</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004765</id>
      <parentid>2004764</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10039" sha1="3wq9tas2xrbspd8nu0mr17j1p4glnie" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               =
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>3wq9tas2xrbspd8nu0mr17j1p4glnie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004766</id>
      <parentid>2004765</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10048" sha1="3f9wdbqeaqj3dbunp5av767h984u5ut" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               =
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=&lt;i&gt;Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies&lt;/i&gt;. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên  Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>3f9wdbqeaqj3dbunp5av767h984u5ut</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004770</id>
      <parentid>2004766</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Xeletiyên HTMLê rast kir, Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2004770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9794" sha1="17wewpzlaq3bauge5b4q66661q49rfz" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>17wewpzlaq3bauge5b4q66661q49rfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004775</id>
      <parentid>2004770</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10242" sha1="a3dym98phk1owbe80y9wz8xdmhxbj07" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê Erezê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên Deryaya Reş çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya Tewrîza îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>a3dym98phk1owbe80y9wz8xdmhxbj07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004776</id>
      <parentid>2004775</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T22:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10571" sha1="8pfb4f5ruxytqgqyp7c46ryz6y9zh43" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê Erezê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên Deryaya Reş çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya Tewrîza îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û hesp dîtine ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>8pfb4f5ruxytqgqyp7c46ryz6y9zh43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004780</id>
      <parentid>2004776</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10603" sha1="2lmd5soy7cujrbnks6p9c3y40xo0k6z" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê Erezê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên Deryaya Reş çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya Tewrîza îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û hesp dîtine ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.
=== Paşve çûyîna demkî ===

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>2lmd5soy7cujrbnks6p9c3y40xo0k6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004781</id>
      <parentid>2004780</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11074" sha1="nwmgcvrqxwvhljidl694arou3rqvvvm" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşve çûyîna demkî ===

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>nwmgcvrqxwvhljidl694arou3rqvvvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004782</id>
      <parentid>2004781</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11073" sha1="f4we6dgwck1pd21qa8ksd2nk5qkmpch" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>f4we6dgwck1pd21qa8ksd2nk5qkmpch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004783</id>
      <parentid>2004782</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11390" sha1="8d3j0acyc6yc96pupcgr7zfd2a0vt27" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên sîmmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên sîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>8d3j0acyc6yc96pupcgr7zfd2a0vt27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004784</id>
      <parentid>2004783</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11513" sha1="djxmjhbnk6eo3fy7s2wfoni6q7lqzwv" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên sîmmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên sîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>djxmjhbnk6eo3fy7s2wfoni6q7lqzwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004785</id>
      <parentid>2004784</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:48:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11959" sha1="m02y79iqilsp3jfldltrijg9mx8yt9m" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di seranserê serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>m02y79iqilsp3jfldltrijg9mx8yt9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004786</id>
      <parentid>2004785</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12263" sha1="pvg4gxj6rtj6fenublajc9eh5yslvxt" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>pvg4gxj6rtj6fenublajc9eh5yslvxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004787</id>
      <parentid>2004786</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12307" sha1="h784sbnn0ix3iz13ul1tc1hucbtkhqw" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baaş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>h784sbnn0ix3iz13ul1tc1hucbtkhqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004788</id>
      <parentid>2004787</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Paşveçûyîna demkî serdema kurt a aram */</comment>
      <origin>2004788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12327" sha1="1ml2mh57wa104af1yoayq9rtymrz2z2" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî serdema kurt a aram ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baaş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>1ml2mh57wa104af1yoayq9rtymrz2z2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004789</id>
      <parentid>2004788</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12337" sha1="9ypgpbm80j6q7hg63kitcrgyvktmmho" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî serdema kurt a aram ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baaş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>9ypgpbm80j6q7hg63kitcrgyvktmmho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004790</id>
      <parentid>2004789</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12340" sha1="jom0f2wdildgrg01ovuutcfyvqn7qrp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî û serdema kurt a aram ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baaş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>jom0f2wdildgrg01ovuutcfyvqn7qrp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004791</id>
      <parentid>2004790</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12317" sha1="te3p3hgimynz4dsz0kjw4gznxz8g28k" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baaş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>te3p3hgimynz4dsz0kjw4gznxz8g28k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004792</id>
      <parentid>2004791</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Paşveçûyîna demkî */</comment>
      <origin>2004792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12349" sha1="jtza2fmsvnfevlwp1k4ykkliciri3mi" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de  ber bi bakur ve ji çemê [[Erez|Erezê]] û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[Hesp|hespên]] ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baaş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.
=== Hilweşîna Ûrartûyê ===

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>jtza2fmsvnfevlwp1k4ykkliciri3mi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004794</id>
      <parentid>2004792</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2004794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12338" sha1="e3v67077k84061ai20pqf1mj4eq3jcx" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rusa, Argişti II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baaş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.
=== Hilweşîna Ûrartûyê ===

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>e3v67077k84061ai20pqf1mj4eq3jcx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004819</id>
      <parentid>2004794</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12342" sha1="sliwfeu6yjrztwhv6ts802g5qm7xz2b" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rusa II, Urartu di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rusa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baaş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê Asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>sliwfeu6yjrztwhv6ts802g5qm7xz2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004820</id>
      <parentid>2004819</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Paşveçûyîna demkî */</comment>
      <origin>2004820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12345" sha1="snui1yeyu5k89kusqvmrrlxr0r7fnmp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>snui1yeyu5k89kusqvmrrlxr0r7fnmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004821</id>
      <parentid>2004820</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12757" sha1="47w07uj8hzznn6t3smt2zamorvmciba" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>47w07uj8hzznn6t3smt2zamorvmciba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004838</id>
      <parentid>2004821</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:31:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13144" sha1="0fhlku5lx4um0r3un0lxmvybt59xk09" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Asûriya di sala 612 ê berî zayînê de padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, piştê ku ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû, hatiye fetih kirin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>0fhlku5lx4um0r3un0lxmvybt59xk09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004839</id>
      <parentid>2004838</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13383" sha1="mctcmttum40ttmfnihonqyysu1mjdjb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>mctcmttum40ttmfnihonqyysu1mjdjb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004840</id>
      <parentid>2004839</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13587" sha1="gswnddh24bahc2erz8qrayvtyb89hmd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne. Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>gswnddh24bahc2erz8qrayvtyb89hmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004841</id>
      <parentid>2004840</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13716" sha1="1uc9dxa561l9r1m8lguh3qqt4yfvkv3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne. Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin. Gelek bermahiyên xirabeyên Ûrartûyê ku ji demên şer ve mane delîlên wêranbûna ji ber şer û pevçunan nîşan didin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>1uc9dxa561l9r1m8lguh3qqt4yfvkv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004842</id>
      <parentid>2004841</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13587" sha1="gswnddh24bahc2erz8qrayvtyb89hmd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne. Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>gswnddh24bahc2erz8qrayvtyb89hmd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004843</id>
      <parentid>2004842</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13605" sha1="t9chb0kg0xo8ecrdjsmnzx0my61zcjy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê de di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;
=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne. Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.
== Erdnîgarî ==

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>t9chb0kg0xo8ecrdjsmnzx0my61zcjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004853</id>
      <parentid>2004843</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:49:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13603" sha1="8ydp7k8r8q3zda8081c4awnhcd0uwue" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne. Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.
== Erdnîgarî ==

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>8ydp7k8r8q3zda8081c4awnhcd0uwue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004865</id>
      <parentid>2004853</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14421" sha1="lvqv2632n14419jmhxt54zgheev8xq6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}&lt;/ref&gt;

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}&lt;/ref&gt;

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne. Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.
== Erdnîgarî ==

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>lvqv2632n14419jmhxt54zgheev8xq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004869</id>
      <parentid>2004865</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15233" sha1="3bsdmx8w5td7ud8w7txvu2vtyall7rj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168}}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}&lt;/ref&gt;
=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}&lt;/ref&gt;

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}&lt;/ref&gt;

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}&lt;/ref&gt; Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Erdnîgarî ==

== Cihên dîrokî ==
* [[Keleha Wanê]]
* [[Çawiştepe]]
* [[Kela Bêgirî]]
* [[Toprakkale]]
* [[Kela Korsotê]]
* [[Kela Elcewazê]]
* [[Gola Kesişê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>3bsdmx8w5td7ud8w7txvu2vtyall7rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akadî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10668</id>
    <revision>
      <id>2004686</id>
      <parentid>1935665</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6217" sha1="bz251uhwe6gbt0poqej3ktdf2sh1ksz" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2025}}
{{Wergerîne|fr|bijartî=1}}

[[Wêne:Empire_akkad.png|thumb|Nûneriya nîşandayî ya deverê ku ji hêla Akkad ve bandorkirî bû ]]
'''Akadî''', gelekî ku bi eslê xwe [[samî]] ne. Akadiyan di salên b.z. 3000'an de li [[Mezopotamya]]yê 200 salî serdestî kirine. Cara yekê akadiyan timamê Mezopotamyayê xistine bin destê xwe û cara yekemîn keyê akadiyan ne keyê bajêr mîna keyê gerdûnê hatiye qebûlkirin. Akadiyan li pê çanda [[sumerî|sumeriyan]] meşiyan e. Avakerê sulala akadiyan [[Sargonê Mezin|Sargon]] û neviyê wî Naram-Sîn [[Împeratorî|Împeratorê]] wan ên herî grîng in. Bi zeîfbûna akadiyan bajarên sumeran dîsa serbixwe bûne û bi bilindbûna 3'emîn sulala Ûr a li Mezopotamyayê hukumdariya akadiyan bi dawî bûye.
[[Wêne:Sumer Akkad.png|thumb|Akad û [[Sumer]]]]

== Derketin û welatbûna akadîyan ==
Akad, tê gotin ku paytaxta wan navê wê &quot;akad a. Akadî, weke yê pêşî dewleta bi pergalî ku avakirina na, têna ziman. Keyê Akadî Key Sargon, wûsa tê zanîn ku wî împaratorîya pêşî ya mazin ava kirîya ya. Ji ber ava firatê, wî ew împaratorîya temenê wê avêt û ava kir û bi ber Asya ve dînorê wê mazin kir.

Akadîyan berî zayînê, tê gotin ku nêzî sê hezar salan li mezopotamya serdestîya xwe kirina. Di dema wan de, mazinbûna key ku weke &quot;keyê cîhanê&quot; ku tê gotin, pêşket. Di dema Akadîyan de, key Sargon û newîyê wê [[Naram-Sîn]] weke keyên wê yê giring têne dîtin. Bi dawî lê hatina serdestîya Akadîyan li ser axa mazoptamyan, bi li ber wan serîhildana bajar-welatên sumerî û bi serketina wan re, dibê. Bi wê re, êdî &quot;dema duyemin ya sumer&quot; dest pê dike. Di vê demê de, wê [[Ur]] derkevina li pêş. Urî, wê xanadantiyê pêş biixin û pêş bikevin. Bi sadsal û hezar salan wê serdestîya wan li herêmê bibe. Urî, berî derketin û mezinbûna Akadîyan jî li ser axên xwe bi xanadantî jîyan. Demna dirêj buhurandin. Wan, piştî ku Akadîyan serdestî stand jî, Urî, serdestîya wan ji holê ranabe. Ew, bi xanadantî, dijîn. Ew dema wan wan ya bi xanadanî ya di dema Akadîyan de, weke deme wan ya xanadanî ya duyemin dibê. Piştî kêmbûna serdestîya Akadîyan, wê serdemeka xwe ya bidina dest pê kirin. Ew dema wan jî, weke &quot;dema wan ya sêyemin&quot; li dîrokê şûnpêya wê ma. Ev dema wan, weke dem û serdemeke wan ya zêr jî ya. Ew dema wan ya sêyemin ya xanadantî, wê pêş bikeve û bigihijê astaka împaratorî û welatî.

Akadî, bi levkirina wan ya bi bajar-welatên sumerîyan re, pêş dikevin. Akadî, hem bi nirx û hem jî bi çandî û hem jî bi fêr û cerba welatî, ji sumerîyan fêrbûn û pêşketin. Nirxên Sumerîyan, di dema wan de jî jiyan. Lê pêşketina teybet ya Akadîyan, ew bû ku wan sînorê welatîtîyê ji yê bajartiyê buhurandin. Welatê ku avakirin, derxistina wê asta Împaratoriyê. [[Sargonê Mezin]], piştî ku bi konfaradasyonî li [[Mezopotamya]], bi sumerîyan re dijî,û ku bi wê serderst jî dibe, êdî berê xwe dide axên Anatolia bixwe jî. Dixwezê ku wan bike bi destê xwe de. Piştî Sargon re, ku bû keyekî mezin neviyê wê Naram-Sîn, wê xwe weke &quot;keyê çar herêmên cihanê&quot; bidenezêne û weke Sargon ku xwûdayê di wê demê de û yê hemû deman yê herê mezin a ji Şamaş re bawerîya xwe têne û dibe key. [[Şamaş]], çanda wî, li [[Zagros]]an û dora wê bicih bû. Naram-Sîn jî, weke Sargon û tê wir û bawerîya xwe bi wî têne. Bi wê, êdî pişgiriyê distêne û mezin dibe.

== Key Sargon û bûna wî ya key ==
Akadîyan, Nivîsand û tîpên nivîsê bixwe jî jio sûmerîyan girtin. Piştî wan re, wê bi destê wan, êdî nivîsandin pêş bikeve. Sargon bixwe jî, ku weke bajar-welatekî sumerî yê pirr pêşketî [[Kiş]] lê mazin dibe û di dema wî de li Kişê key Urzababa weke key serdest a. Di dema ku Key [[Urzababa]], diçê şerekî û ji şer pirr wastîyayî û ku pirr windahî dana, di vegerihê, di wê demê de Sargon derbe dike û dibe key. Êdî, destpêka wî dest pê dike. Zimanê Sumer, weke ku di her demên wan yên berê de serdest bû, di dema wî de jî û Akadîyan jî serdest bû. [[Sumer]]îyan, hemû bineterên xwe yên pîroz ku nivîsandina, di dema wî de jî, hebûna xwe diparêzên. ew bineterên sumerîyan ên pîroz, weke ku di dema wan de temenê wan afirandin, di dema Akadîyan de jî, temenê wan diafirênin.

== Naram-Sîn û dewra wî ==

Naram-Sîn, weke keyê Akadîyê ku dema Akadîyan gihandîya dema wê ya zêr a. Naram-Sîn, newîyê Sargon a. Naram-Sîn, desthilardarîya xwe mezin kir. Wî, Akad, dewra wê ya zêr da jînkirin. Di dema wî de, tê gotin ku pirr raperîn jî dibin, lê ew wan di tafisêne.

Di dema wî de, tê gotin ku Naram-Sîn, bi Tell-Brak ve diçê ber Diclê ve. Li wir, dike ku bike bin destê xwe de lê rastî berxwedanaka mazin tê. Piştre, ew, bi hêzeka mezin diçê bi ser Magan de. Piştre, Naram-Sîn bi Hûrîyan re dikeve şerna ku di dîrokê de êdî pirr bahse wan tê kirin. Piştre, tê gotin ku wî berê xwe weke Sargon kirîya ku bide anatolia jî.

Naram-Sîn jî, weke Sargon dizanê ku heta ku li Mezopotamyan serwerîya xwe çênekê û wir di bin destê xwe de ne hilde ewlatiyê û weke baxçê xwe yê paş nekê, wê di ti deran de jî serdestîya wî mayînda nebê. Lê ew çi dike û û nakê jî û çendî şerna mazin jî dike, nikarê serkevtinaka mazin li ber Hûrîyan bidest bixê.

Naram-Sîn, li dijî keyên Hûrî ên weke Zapanî û Pamba, keta şerna mezin de, lê bi serneket. Bi wan şeran re, êdî piştre, heta dawîya jîyan wî jî, ne hata ser xwe. Hûrî, li ser axên xwe biazadî dijîn. ku yekî qastî azadîya wan dikir, ji şêran maztir şer dikirin. Di wan şeran de, serkevtinên Hûrîyan, wê êdî pêşketina serdema wan bixwe re bêne jî.

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Akadî| ]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 24an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Hilweşînên hezarsala 3an b.z.]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Mezopotamya]]
[[Kategorî:Monarşiyên berê yên li Asyayê]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]</text>
      <sha1>bz251uhwe6gbt0poqej3ktdf2sh1ksz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Babîl (bajar)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12403</id>
    <revision>
      <id>2004687</id>
      <parentid>1922114</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2004687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4728" sha1="58zfchktqqiun2biyltd1zuxogxv0b4" xml:space="preserve">{{Nexşeya cihan |Îraq
| lat_deg = 32 | lat_min = 32 | lat_sec = 31 | lat_dir = N
| lon_deg = 44 | lon_min = 25 | lon_sec = 12 | lon_dir = E
| label      = Babîl
| position   = left
| mark       = Gfi-set01-archaeology-site-red.png
| width      = 220
| float      = right
| caption    = Bajarê Babîlê ([[Îraq]])
| relief  = 1
}}
[[Wêne:Ishtar-gate-بوابة-عشتار.jpg|thumb|Dergehê Iştarê yê Babilê, di sala 1932'an de]]
[[Wêne:Ishtar gate Pergamon Museum.JPG|thumb|Dergehê Iştarê yê Babîlê, li mûzexaneya Pergamonê ya Berlînê]]
[[Wêne:Pergamon Museum Berlin 2007089.jpg|thumb|Şêrek ji Dergehê Îştarê yê Babîlê, li mûzexaneya Pergamonê ya Berlînê]]
[[Wêne:Pergamon Museum Berlin 2007084.jpg|thumb|Hûrbîniyek ji Dergehê Îştarê yê Babîlê, li mûzexaneya Pergamonê ya Berlînê]]

'''Babîl''' an jî '''Babil''' (bi erebî: بابل, ''Bābil''; akadî: ''Bābili(m)''; bi logograma sumerî: ''KÁ.DINGIR.RAKI''; îbranî: בבל, ''Bābel''; yewnanî: Βαβυλών, ''Babylōn'') weke peytexta [[Babîlî|babîliyan]] yek ji girîngtirîn bajarên [[Serdema Kevnare|Serdema kevnare]] bû. Ew li qerexan çemê [[Ferat]]ê hatibû avakirin û 90 [[km]] li başûrê [[Bexda]]ya [[Iraq]]a îro bû [[Parêzgeha Babîlê]]. Xirbe û jibermayên bajêr di destpêka sedsala 20'an de di nav de [[Robert Koldewey]] ji aliyê arkeologên rojavayî ve hatin kolan.

== Bêjenasî ==
Navê ''Babîl'' ji gotina [[akad]]î ''Bab-ilim'' an ''Bab-ilu'' tê û wateya wê &quot;[[Dergeh]]ê Xwedê&quot; ye. Lê ev nav bi dibêtiyeke mezin ji aliyê akadî û babîliyan ve şaş hatiye fêmkirin û koka wê ne akadî ye (''Babbillum'').

== Babîl di [[Peymana Kevin]] de ==
Di kitêba pêşî ya Tewratê de serhatiya [[Birca Babîlê]] tê gotin (Destpêkirin 11):

Piştî tofana [[Nûh]], mirov ji zarokên Nuh dîsa li ser dinyayê zêde bûn.
Di wê demê de zimanê hemû mirovên dinyayê yek bû û peyivîna wan jî yek bû. Çaxê ku wan ber bi Rojhilat ve koç kir, li herêma [[Şînar]]ê deştek dîtin û li wir cîwar bûn.
Wan ji hev re got: «Werin, em ji xwe re bajarekî û birceke ku serê wê bigihîje ezmên ava bikin, da ku em nav û dengê xwe derxin; nebe ku em li ser rûyê hemû erdê belav bibin. Werin, em kelpîçan çêkin û em wan baş biqelînin.»

Wan weha kir û dest bi avakirinê kirin. Di şûna keviran de kelpîçên wan û di şûna xercê de, zifta wan hebû.

Xwedê bi nêta wan dizanî û li wî bajarî û li wê birca ku mirovan çêdikirin, nêrî.
Wî got: «Ew hemû yek nîjad in û zimanê wan hemûyan yek e. Wan dest bi vê yekê kiriye û êdî tu tiştê ku bixwazin bikin ji wan re namîne zehmet. Werin, em dakevin jêr û zimanê wan tevlihev bikin, da ku ew zimanê hev fêm nekin.»

Xwedê weha kir û ji ber ku mirovan zimanê hev fêm nekir, devjenî derket û wan zû dev ji avakirina bajêr berda û li ba hev neman.

Bi wî awayî Xwedê mirov li ser rûyê hemû erdê belav kirin. Ji ber vê yekê ji bajêr re &quot;Babîl&quot; hat gotin, çimkî Xudan zimanê hemû mirovan li wir tevlihev kir û bû &quot;bil bila&quot; wan.

Di sala 586'an berî hatina [[Mesîh]] de, padîşahê Babîlê [[Nebûxadnezar]] bi artêşa xwe ve hat û [[Orşelîm]] vegirt. Wî sûra bajêr û Perestgeha Xwedê ya ku [[Silêman padîşah]] ava kiribû, xera kir, şewitand û gelek mirov hatin kuştin.

Nebûxadnezar jî gelek [[cihû]] sirgûn kirin, anîn herêma Babîlê. Li wê derê 70 salî man. Di wê demê de, li Babîlê [[Zebûr]] 137 hat nivîsîn.

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}
* Tewrat: Destpêk: 11:1-9
* Joan Oates: Babylon. Stadt und Reich im Brennpunkt des Alten Orient. Gondrom-Verlag, Bindlach 1990. ISBN 3-8112-0727-X
* Nelson DeMille: An den Wassern von Babylon. Goldmann-Verlag, München 1990. ISBN 3-442-09647-2
* Auf der Suche nach der Vergangenheit. Verlag Das Beste, Stuttgart 1982, 1988. ISBN 3-87070-183-8
* Die letzten Geheimnisse unserer Welt. Verlag Das Beste, Stuttgart 1977, 1989. ISBN 3-87070-333-4
* D. Arnaud: Nabuchodonosor II, roi de Babylone. Fayard, Paris 2003. ISBN 2213617619
* Domenique Charpin, D. O. Edzard, M. Stol: Mesopotamien - die altbabylonische Zeit. Orbis biblicus et orientalis (OBO) 160,4. Academic Press u. Vandenhoeck &amp; Ruprecht, Freiburg - Göttingen 2004. ISBN 3525530633 ISSN 1015-1850
* Domenique Charpin: Hammu-rabi de Babylone. Presses Univ. de France (PUF), Paris 2003. ISBN 2130539637

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|32|32|31|N|44|25|12|E|type:city|display=title}}

[[Kategorî:Babîl (bajar)| ]]
[[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Iraqê]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]</text>
      <sha1>58zfchktqqiun2biyltd1zuxogxv0b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gilgamêş</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13780</id>
    <revision>
      <id>2004690</id>
      <parentid>1949162</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Girêdanên derve */</comment>
      <origin>2004690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="5cp46ralicskvcabi39m40hqpjtbcxh" xml:space="preserve">{{Rêzimana xelet|tarîx=gulan 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| sernavê_wêne       = ([[Muzeya Louvre]])
}}
'''Gilgamêş''' kesekî Sumerî bû. Herwiha, lêhengê [[Destana Gilgamêş]] e. Gilgamêş, keyê [[Urûk]]ê ye. Ew, weke evîndarê [[Înanna]] jî tê zanîn. Di dema keyîtiya xwe de, xwest ku hetaheta bijî. Bi vê yekê, bi rêhevalê xwe [[Enkîdû]] re ket rêde ku herê û xwe bigihêne [[Utnapîştim]] û li wir xwe bigihêne jîyaneke nemir. Destana Gilgamêş ku jîyan û serborîya wî têne ziman, dide nîşandin ku Gilgamêş, keyekî bi hêz bû. Di awayê şeklê jiyana welatê Urukê de, pêşketineke mezin ya li berçav tê dîtin.

== Di destana Gilgamêş de Gilgamêş ==

Gilgamêş, di destanê, weke yekî ku dikeve lêgerîna jîyana nemir de ya. Ew, tê ber daristana tarî û li wir bi Hunbaba re dikeve şer de. Ji daristanê di buhurê û piştre digihijê ava ku ew dikeve kiştekê de û pê diçê cem Utnapîştim. Li wir, heft şartan Utnapîştim dide pêşîya wî, ku ew derbas bike, êdî ew bigijê wê jîyane sermedî. Lê ew, wan derbas nakê. Gilgamêş bi rêhevalê xwe Enkîdû re dike rêyan de û diçê.

Piştre jî, ew divegerihê mala xwe. Li Urûkê, jîyana xwe, ya ku ji cihê wê mayî, ji wir dide domandin. Gilgamêş, di destana xwe de weke yekî serhişk jî tê berçav. Li dijî xwûdanan jî, ku ya dilê wî pêk nayê dirabê. Ew, ji hêza xwe bi bawer e. Ji Înanna bi bawer e, ku di her rewşê de wê li cem wî bê.

== Têgihiştina destana Gilgamêş ==

Mirov ji destana Gilgamêş fêm dike ku di wê demê de hem bi wî re û hem jî bi dema wî re têgihiştinek heye. Bi wê, li jiyanê tê nerîn. Pêşketinekê, mirov vî warî de kifş dike.

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Gilgamesh}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Dîrok-şitil}}

[[Kategorî:Gilgamêş| ]]
[[Kategorî:Gilgamêş (destan)]]
[[Kategorî:Keyên Urûkê]]
[[Kategorî:Lehengên di mîtolojî û efsaneyan de]]
[[Kategorî:Mêr]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Nîvxweda]]
[[Kategorî:Sumer]]</text>
      <sha1>5cp46ralicskvcabi39m40hqpjtbcxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çiyayê Bêllî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17918</id>
    <revision>
      <id>2004689</id>
      <parentid>1925025</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5373" sha1="c3svnii8hk38ikpwu94jab5fndyoqrj" xml:space="preserve">{{Maneyên din|Nemrûd}}
{{Agahîdank çiya
| nav                = Çiyayê Bêlî
| navê_din           = 
| wêne               = Mount Nemrut (3).JPG
| wêne_sernav        = 
| bilindayî          = 2150
| cih                = [[Kolik]], [[Semsûr]], [[Bakurê Kurdistanê]]
| zincîreçiya        = [[Rêzeçiyayên Torosan]]
| nexşeya_cihan      = Adiyeman
| koordînat          = 
| cure               = [[Zincîreçiya]]
| çalakbûna_dawî     = 
}}
'''Çiyayê Bêlî''' yan jî navê ku îro pê tê zanîn '''Çiyayê Nemrûdê''' yek ji çiyayên [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Ev çiyayekî sîstema [[Rêzeçiyayên Torosan]] e û dikeve nava sînorê parêzgeha [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyemanê]]. Bilindahiya çiyayê ku 86 kîlometre li bakurê rojhilatê bajarê [[Semsûr]]ê ye, digihêje 2,134 metre û rûerda wî 11 hektar erd e. Di sala 1987an de çiyayê Bêlî ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekî [[Kelepora Cîhanê]] hatiye diyarkirin.

Di nîvî lûtkeya çiyayê de [[parêzgeh]] û [[gor]]a [[Lîsteya keyên Komagênêyê|keyên]] [[Komagênê]]yê hêne. Ev karpêk ji aliyê keyê Komagênêyê [[Antîoxos I Theos]] ([[69 b.z.|69]]–[[36 b.z.]]) û bavê wî [[Mîtradates I Kallinikos]] ve ([[109 b.z.|109]]–[[69 b.z.]]) hatine çêkirin. Tê diyarkirin ev peykerên li vir ji bo wek nîşana aşitiya xwedawend ên [[yewnan]] û [[pers]]an hatine avakirin. Antîoxos ji pê li textê rûnişt re navlêka &quot;Theos&quot; ([[yewnanî]]: [[xwedê]]) li xwe kir. Di sala 1881ê de ji aliyê [[endazeyar]]ekî [[alman]] [[Karl Sester]] ve hate lêkolîn kirin û kolînên wê yên arkeolojîk heta [[1953]]an dewam kir. Li bilindahiya parêzgerê 50 m û firahiye wê 150 m ye. Li ser çiyayê Bêllî sê banokeyan rojhilat, rojava û bakur hene. Li rojava [[peyker]]ên mezin û [[rolyef]] hene.
== Dîroka kevnar ==
Perestgeha dînî ya ku li Çiyayê Belî hatibû avakirin ji bo vejandina kevneşopên persiyên yên komageneyê beşek ji bernameya siyasî ya Antiochus bû. Ji bo çêkirina van peykeran kevneşopiyên siyasî û dînî yên Kapadokya, Pontus û Ermeniyan li hev kir û çêkirina peykeran temam kir. Antîochos bi adetên mîrên Mîthrîdatîk ên Pontusê layîn dike, eslê ji Axamenîsiyan û Selûkiyan bibîr dixe. Yek ji beşên bingehîn ên vê nasnameyê jî pantheona Yewnanî-Îranî ya ku nû hatiye avakirin û li perestgehên taybetî yên li Komageneyê dihatin perizîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/benz/9780199773787.article.b00031351 |sernav=Canepa |tarîx=2011-10-31 |weşanger=Oxford University Press |series=Benezit Dictionary of Artists }}&lt;/ref&gt;

== Banokeya bakur ==
Banokeya bakur cihê ku serdanên parêzgehê lê kom dibûn.

== Banokeya rojava ==
Li banokeya rojava pênc peykerên runiştî yên bi bilindahiya 9 m hene. Ew banoke cihiye herî pîroza parêzgehê bû. Peykerên wir û bi rojhelat ve yek hev in, lê karkeriyên wan hîn pir in. Li wir peykerên Antîoxos I û [[êzidok]] [[Tîke]]; [[Zeus]]-[[Ahûra Mezda]]; [[Apollon]]-[[Mîtra]]-[[Hêlios]]-[[Hermês]]; û [[Artagnês]]-[[Hêraklês]]-[[Arês]] hene.

== Banokeya rojhilat ==
Li vê banokê pênc peykerên êzidokan hene. Ewna ji çepê de berve rastê bi navê xwe yên yewnanî û farisî wiha ne:
* [[Apollon]]-[[Mîtra]]-[[Hêlios]]-[[Hermês]] ({{bi-grc|Μίθρος Ἀπόλλων Ἥλιος Ἑρμῆς|Míthros Apóllōn Hḗlios Hermês}})
* Xwedawane Komagênê ([[Hêra]])
* [[Zeus]]-[[Ahûra Mezda]] ({{bi-grc|Διός Ὠρομάσδης|Diós Ōromásdēs}})
* [[Ezidok]] û [[key]] [[Antîoxos I Theos]]
* [[Artagnês]]-[[Hêraklês]]-[[Arês]] ({{bi-grc|Ἀρτάγνης Ἡρακλῆς Ἄρης|Artágnēs Hēraklês Árēs}})

== Galerî ==
&lt;gallery&gt;
Wêne:Nemrut_Mountain_Peak.JPG|thumb|Çiyayê Nemrûdê Kelepora Cîhanê ya UNESCO di 1987an de
Wêne:Adıyaman Nemrut Dağı.jpg|thumb|Çiyayê Bêllî li zivistanê
Wêne:NemrudNordSockel.jpg|thumb|Banokeya bakur
Wêne:West Terrace (4961375519).jpg|thumb|Banokeya rojava
Wêne:Mount Nemrut - East Terrace (4961323529).jpg|thumb|Banokeya rojhilat
Wêne:Mount Nemrut.jpg|Çiyayê Bêllî
Wêne:Turkey nemrut dagi 2.jpg|Mithras
File:NemrutEagle.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê|Mount Nemrut}}
* {{En}} [http://www.nemrud.nl/de/ Malpera Mezreka Nevnetewiya Nemrûd, bi tirkî, îngîlîzî, almanî, holandî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060727193305/http://www.nemrud.nl/de/ |date=2006-07-27 }}
* {{Fr}} [http://www.institutkurde.org/kurdorama/nemrud/nemrud.php Les sculptures du Nemrud Dagh]
* {{Tr}} [http://www.nemrut.org.tr/ Malpera Parastina Nemrud]
* {{Jêder-malper |url=https://epigraphy.packhum.org/text/242074?&amp;bookid=467&amp;location=1590 |sernav=IGLSyr 1 1 - PHI Greek Inscriptions |malper=epigraphy.packhum.org }}

{{Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê li Kurdistanê}}
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|58|54|Bk|38|44|28|Rh|type:mountain|display=title}}

[[Kategorî:Adiyeman]]
[[Kategorî:Cihên dîrokî]]
[[Kategorî:Çiyayên Bakurê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Çiyayên Kurdistanê|Bêllî]]
[[Kategorî:Çiyayên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Komagênê]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Serdema helenîstî]]
[[Kategorî:62 b.z.]]</text>
      <sha1>c3svnii8hk38ikpwu94jab5fndyoqrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nînewa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24482</id>
    <revision>
      <id>2004693</id>
      <parentid>1922126</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2090" sha1="nfrhi6sqhvyjl0d7ppbjbd4pxpr141g" xml:space="preserve">{{Nexşeya cihan |Îraq
| lat_deg = 36 | lat_min = 21 | lat_sec = 34 | lat_dir = Bk
| lon_deg = 43 | lon_min = 09 | lon_sec = 10 | lon_dir = Rh
| label      = Nînewa
| position   = left
| mark       = Gfi-set01-archaeology-site-red.png
| width      = 250
| float      = right
| caption    = Cihê bajarê Nînewayê li [[Îraq]]ê de.
| relief  = 1
}}

'''Nînewa''', di dema [[Împaratoriya Asûr|Asûriyan]] de bajarekî mihim û mezin bû. Îro ew der di bajarê [[Mûsil]]ê de cihekî mezin ê kavilan e. Nînewa ji bo kerwan û bazirganan ji bo derbasbûna çemê [[Dîcle]] cihekî girîng bû.

Senaxerîbê Aşûrî (Sanherîb, 700 BZ) Nînewa ji xwe re kir bajarekî mezin û pir spehî. Kelha wî 200 metre fireh û 210 metre dirêj bû û ji 80'î zêdetir ode tê de hebûn. Di wê demê de li Nînewê 100.000 - 150.000 mirov dijîn û Nînewa yek ji bajarên herî mezin bû.

Di sala 612 BZ de Nînewa ji aliyê [[Med]] û Babîliyan ve bi tevahî hat wêrankirin û ji bo demeke dirêj careke din nehatiye avakirin.

Ereb di sala 637 PZ de ketin Nînewê û wan li aliyê din ê çemê [[Dîcle]] bajarê Mûsilê ava kirin.

Li gor [[Tewrat]]ê, [[Xwedê]] Ûnis ([[Yûnus]]) [[pêxember]] şand bajarê Nînewê û heta îro jî mizgefta &quot;Nebî Ûnis&quot; li Mûsilê heye - beriya ku bû mizgeft, ew dêrekî Filehan bû.

Di [[Încîl]]ê de Îsa Mesîh du caran li ser bajarê Nînewê û li ser xelkê wî dibêje (Metta 12:39-41 û Lûqa 11:30-32). Ew ji bo hemûyên ku baweriya xwe bi peyvên Îsa neyînin mînakek in, çimkî wan zû guhdariya Ûnis pêxember kiribû.

Di Quranê de peyva Nînewa derbas nabe, lê di sûra 37:147 de behsa mirovên Nînewê tê kirin.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.scribd.com/doc/471095/Unis-pexember/ Serhatiya Ûnis pêxember]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Bajar-şitil}}
{{Koord|36|21|34|N|43|09|10|E|type:landmark|display=title}}

[[Kategorî:Bajar]]
[[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê]]
[[Kategorî:Cihên dîrokî]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Parêzgeha Neynewayê]]
[[Kategorî:Yûnis (pêxember)]]</text>
      <sha1>nfrhi6sqhvyjl0d7ppbjbd4pxpr141g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şaram Nazirî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37080</id>
    <revision>
      <id>2004793</id>
      <parentid>1823839</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3063" sha1="n7g3pbrbaw8eywltcqc2n8jouu1nxav" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}
'''Şaram Nazirî''' (bi navê wî yê farisî ''Shahram Nazeri'' jî tê naskirin) hunermendekî [[kurd]] ê [[Rojhilata Kurdistanê]] ye, di sala 1949an de li parêzgeha [[Kirmaşan]]ê hatiye dinê. Hostayê [[setar]]ê ye lê [[tembûr]]ê jî lê dixe. Ji bilî lêxistina muzîka klasîk a [[fars|farisî]] û [[Muzîka kurdî|kurdî]] Şaram [[mesnewiya mewlanayî]] zehf baş dizane û hin helbestên Mewlana [[Celaledînê Rûmî]] ji beste kirine.

* Di 25ê sibata 2006'an de li bajarê [[San Diego]]yê ([[DYA]]) wekî ''[[Major]]'ê San Diegoyê tê pejirandin. Ew roj ''Roja Şaram Nazirî'' tê diyarkirin.
* Wezareta Çandê ya [[Fransa]]yê xelata fransî ya herî mezin ''Legion d’Honneur'' ya şovalyetiyê dan wî. Ew xelat ji bo berhemên wî di warê muzîkê de ye. Xelat di 29’ê îlonê de li [[Paris]]ê bi merasîmekê hate dan.
* Yekitiya Asya û Neteweyên Yekbûyî wî wekî &quot;gencîneya çanda jinde&quot; dipejirîne.
* ''House of Music Celebration'' bi xelatekê diyar dike Şaram.
* Rojnameya [[The New York Times]] wî wekî &quot;Bilbilê Îranê&quot; pêşkêş dike.
* ''Christian Science Monitor'' wî wekî &quot;[[Luciano Pavarotti|Pavarottiyê]] Îranê&quot; pêşkêş dike.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.nazerismusic.com Malpera Şaram Nazirî a fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129101411/http://www.nazerismusic.com/ |date=2021-01-29 }}
* [http://www.allmusic.com/artist/shahram-nazeri-p203091 Shahram Nazeri] at [[Hemû Muzikên wî]]
* [http://www.bbc.co.uk/persian/seventhday/story/2007/01/070106_bs_molananazeri.shtml Shahram Nazeri's performance at 800th anniversary of Rumi] (BBC Persian)
* [http://www.bbc.co.uk/persian/arts/story/2007/09/070928_mf_bb_nazeri.shtml Légion d'honneur for Shahram Nazeri] (BBC Persian)
* [https://web.archive.org/web/20071205181000/http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=8607080468 France to Award Iran's Pavarotti] Ajansa Nûçeyên Farisî (Fars News Agency)
* [http://www.begim.com/shahram-nazeri.html YouTube Video Clips] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214120749/http://www.begim.com/shahram-nazeri.html |date=2007-12-14 }} Şaram û Hafiz Nazirî
* [http://www.dailymotion.com/kazuyagoku/video/x40vhm_shahram-nazeri_music A demonstration with the Kamkars]
* Malpera hunermendê mezin Şehram Nazirî ew e: http://www.myspace.com/shahramnazeri.
* [http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=793480]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} Hevpeyvîneka ku Rojnameya Zamanê Şaram'ra kirîye.
* [http://beemp3.com/download.php?file=7486077&amp;song=Magham+Majnooni]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2023 }} Ji bo guhdarîkirina hin berhemên Nazirî.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Stranbêj-kurd-şitil}}

[[Kategorî:Hunermendên kurd]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1950]]
[[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Stranbêjên kurd|Nazirî, Şehram]]</text>
      <sha1>n7g3pbrbaw8eywltcqc2n8jouu1nxav</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toronto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37429</id>
    <revision>
      <id>2004746</id>
      <parentid>2004602</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11346" sha1="pxnh3e1mhuiakfqfsv9rqd6s7um8gik" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajarên mezin
| wêne               = {{multiple image
| border            = infobox
| total_width       = 280
| perrow            = 1/2/2/2
| caption_align     = center
| image1            = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption1          = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê
| image2            = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption2          = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê
| image3            = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption3          = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê
| image4            = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption4          = Pira Kevana Humber
| image5            = Casa Loma (23170005321).jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption5          = Casa Loma
| image6            = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg
| caption6          = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê
| image7            = Scarborough bluffs -b.jpg
| caption7          = Scarborough Bluffs
|}}
| 
}}
'''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}&lt;/ref&gt; Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada}}&lt;/ref&gt; Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&amp;pg=PP147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&amp;pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur}}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniyayê]] di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta [[Kanadaya Jorîn]] destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York%26UpperCanada.html |sernav=The early history of York &amp; Upper Canada |malper=www.dalzielbarn.com |roja-gihiştinê=2026-04-27 |archive-date=2015-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714190400/http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York%26UpperCanada.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/opinion/editorials/the-battle-of-york-200-years-ago-shaped-toronto-and-canada-editorial/article_dd050638-43f3-5e38-8c94-bd6195854b61.html |sernav=The Battle of York, 200 years ago, shaped Toronto and Canada: Editorial |malper=Toronto Star |tarîx=2013-04-21 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Andrew Francis Wallace / Toronto}}&lt;/ref&gt; Bajarê [[York]]ê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/toronto/article/timeline-180-years-of-toronto-history/ |sernav=Timeline: 180 years of Toronto history |malper=CTVNews |tarîx=2014-03-06 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Toronto |pêşnav=Kendra Mangione-CTV}}&lt;/ref&gt; Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.

Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |sernav=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement |malper=www.cic.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=}}&lt;/ref&gt; Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan [[zimanê kurdî]] ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www1.toronto.ca/city_of_toronto/social_development_finance__administration/files/pdf/language_2011_backgrounder.pdf |sernav=Social Development, Finance &amp; Administration |malper=www1.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27}}&lt;/ref&gt; Bajar ji aliyê meclîsa bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike.

Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û [[Borsaya Torontoyê]], baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Competitive Cities: Succeeding in the Global Economy |paşnav=Duffy |pêşnav=Hazel |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2004-03-09 |isbn=978-0-203-36231-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Y9wIBVb8Q9AC&amp;pg=PA154}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=City branding: theory and cases |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-24185-5 |cih=Basingstoke |paşnavê-edîtor=Dinnie |pêşnavê-edîtor=Keith}}&lt;/ref&gt; Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |sernav=City of Toronto: Toronto Competes |malper=www.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |paşnav=Parent |pêşnav=Jaclyn |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.investtoronto.ca/Business-Toronto/Key-Business-Sectors.aspx |sernav=Business Toronto - Key Business Sectors |malper=www.investtoronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |archive-date=2015-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510071935/http://www.investtoronto.ca/Business-Toronto/Key-Business-Sectors.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mtc.gov.on.ca/en/publications/Creative_Cluster_Report.pdf |sernav=Ontario's Entertainment and Creative Cluster |malper=www.mtc.gov.on.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27}}&lt;/ref&gt; Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destinationtoronto.com/research/business-intelligence/visitor-economy-study/ |sernav=Visitor Economy Study |malper=www.destinationtoronto.com |roja-gihiştinê=2026-04-27}}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]]
[[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]]
[[Kategorî:Toronto| ]]</text>
      <sha1>pxnh3e1mhuiakfqfsv9rqd6s7um8gik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004747</id>
      <parentid>2004746</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2004747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11391" sha1="1097s2w51szk75nu21uuk3irwzayvcd" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
| statû              = Bajarên mezin
| wêne               = {{multiple image
| border            = infobox
| total_width       = 280
| perrow            = 1/2/2/2
| caption_align     = center
| image1            = Toronto Skyline from Snake Island, February 28 2026 (08).jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption1          = Dîtbariya ji navenda bajarê Torontoyê û Birca CN ê
| image2            = Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption2          = Avahiya Qanûndanîn a Ontarioyê
| image3            = Nathan Phillips Square (33343114810).jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption3          = Nîşana Torontoyê û Şaredariya bajarê
| image4            = Toronto - ON - Humber Bay und Humber Bay Arch Bridge.jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption4          = Pira Kevana Humber
| image5            = Casa Loma (23170005321).jpg&lt;!--Please don't change without consensus in article talk page--&gt;
| caption5          = Casa Loma
| image6            = Royal Ontario Museum in Fall 2021.jpg
| caption6          = Muzexaneya Qraliyeta Ontarioyê
| image7            = Scarborough bluffs -b.jpg
| caption7          = Scarborough Bluffs
|}}
| 
}}
'''Toronto''' paytexta parêzgeha [[Ontario]]yê ye û bajarê herî mezin yê [[Kanada]]yê ye ku bajêr li ser bendergehekê li perava bakurê rojavayê gola Ontarioyê hatiye avakirin. Toronto piştî bajarê [[Meksîko]], bajarê [[New York City|New York]] û [[Los Angeles]], bi nifûsa xwe ya 2.794.356 kesan (2021) çarem bajarê herî qelebalix ê Amerîkaya Bakur e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Devera Torontoya Mezin (GTA) ji Torontoya xwerû û çar herêmên derdorê ku ji Peel, York, Durham û Halton, pêk tên, nifûsa van herêman 6.712.341 kes in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000203 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census divisions and census subdivisions (municipalities) |malper=www150.statcan.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en |paşnav=Government of Canada, Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de nifûsa herêma metropolîtan a Torontoyê (CMA) 7.106.379 kes in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000501 |sernav=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations |malper=www150.statcan.gc.ca |tarîx=2022-02-09 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Statistics Canada }}&lt;/ref&gt; Toronto navendeke navneteweyî ya karsazî, darayî, huner, werzîş û çandê ye ku wekê yek ji bajarên herî pirçandî û kozmopolît ên cîhanê hatiye naskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Making a Global City: How One Toronto School Embraced Diversity |paşnav=Vipond |pêşnav=Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2017-04-24 |isbn=978-1-4426-2443-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=_p7CDgAAQBAJ&amp;pg=PP147 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Negotiating Rites |paşnav=Husken |pêşnav=Ute |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2011-11-07 |isbn=978-0-19-981230-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WhtwAgAAQBAJ&amp;pg=PA163 |paşnav2=Neubert |pêşnav2=Frank }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thepost.co.nz/travel/350044395/toronto-canada-unlikely-hub-north-american-arts-and-culture |sernav=The Post |malper=www.thepost.co.nz |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Toronto yek ji bajarên welatên [[Amerîkaya Bakur]] e ku ji çar perçeyên [[Kurdistan]]ê di dîrokên cihêreng de [[kurd]] koçberê vê bajarê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://newcanadianmedia.ca/photo-gallery-toronto-kurdish-community-celebrates-15th-annual-cultural-festival/ |sernav=Photo Gallery: Toronto Kurdish community celebrates 15th annual cultural festival |malper=New Canadian Media |tarîx=2022-08-16 |roja-gihiştinê=2026-04-26 |ziman=en-US |paşnav=Dogan |pêşnav=Nur }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemalî yên bajêr ji 10.000 salan zêdetir e ku li herêma Torontoyê dijîn ku li ser deşteke berfireh ê berwar û şil a ku bi çem, newalên kûr û daristanên bajarî ve hatiye xemilandin, cih digire. Piştî kirîna Torontoyê ku bi berfirehî bi nîqaş bûye, dema ku Mississaugas herêm radestî Taca Brîtanî kiriye [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtaniyayê]] di sala 1793an de bajarê Yorkê ava kiriye û paşê bajarê wekê paytexta [[Kanadaya Jorîn]] destnîşan kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York%26UpperCanada.html |sernav=The early history of York &amp; Upper Canada |malper=www.dalzielbarn.com |roja-gihiştinê=2026-04-27 |roja-arşîvê=2015-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150714190400/http://www.dalzielbarn.com/pages/TheBarn/York%26UpperCanada.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di dema Şerê 1812an de bajarok cihê Şerê Yorkê bû ku di encamê de zirarên giran dîtiye û du hefte ji aliyê leşkerên amerîkî ve hatiye dagirkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thestar.com/opinion/editorials/the-battle-of-york-200-years-ago-shaped-toronto-and-canada-editorial/article_dd050638-43f3-5e38-8c94-bd6195854b61.html |sernav=The Battle of York, 200 years ago, shaped Toronto and Canada: Editorial |malper=Toronto Star |tarîx=2013-04-21 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Star |pêşnav=Andrew Francis Wallace / Toronto }}&lt;/ref&gt; Bajarê [[York]]ê di sala 1834an de wekê bajareke Torontoyê hatiye diyarkirin û hatiye damezrandin. Di heman demê bajêr di sala 1867an de jî di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ctvnews.ca/toronto/article/timeline-180-years-of-toronto-history/ |sernav=Timeline: 180 years of Toronto history |malper=CTVNews |tarîx=2014-03-06 |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav=Toronto |pêşnav=Kendra Mangione-CTV }}&lt;/ref&gt; Bajarê Yorkê di sala 1834an de wekê bajarê Torontoyê hatiye guhertin û careke din dîsa wekê bajarê Torontoyê hatiye avakirin. Bajêr di sala 1867an de, di dema Konfederasyona Kanadayê de wekê paytexta parêzgeha Ontarioyê hatiye destnîşankirin.

Bajarê Torontoyê ji wê demê ve bi rêya hem îlhaqkirin û hem jî yekbûnê ji sinorên xwe yên esil derbas bûye û di sala 1998an de gihîştiye qada xwe ya niha ku bi qasê 631 km² ye. Nifûsa cihêreng a Torontoyê rola niha û dîrokî ya bajêr Torontoyê wekê cihekî girîng ê ji bo koçberên ber bi Kanadayê ve nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.cic.gc.ca/english/policy/fed-prov/can-ont-toronto-mou.html |sernav=Canada-Ontario-Toronto Memorandum of Understanding on Immigration and Settlement |malper=www.cic.gc.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=en |paşnav= }}&lt;/ref&gt; Nêzîkî nîvê şêniyên Torontoyê li derveyî Kanadayê ji dayik bûne û zêdetirî 200 nîjadên etnîkî di nav nifûsa bajêr de hene. Her çend piraniya şêniyên Torontoyê zimanê wan ê sereke [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] be jî, li bajêr zêdetirî 160 ziman têne axavtin ku yek ji van zimanan [[zimanê kurdî]] ye ku ji aliyê kurdên Torontoyê ve tê axavtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www1.toronto.ca/city_of_toronto/social_development_finance__administration/files/pdf/language_2011_backgrounder.pdf |sernav=Social Development, Finance &amp; Administration |malper=www1.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 }}&lt;/ref&gt; Bajar ji aliyê meclîsa bajarê Torontoyê ve tê birêvebirin ku ew dezgeheke yekodeyî ye û endamên meclîsê ji her çar salan carekê têne hilbijartin. Meclîsa bajêr ji 25 endamên meclîsê pêk tê ku her yek ji wan nûnertiya navçeyek erdnîgarî dike û şaredarê Torontoyê jî wekê serokê meclîsê û rêveberê giştî yê rêveberiya şaredariyê kar dike.

Toronto navenda darayî ya herî mezin a Kanadayê ye û [[Borsaya Torontoyê]], baregeha operasyonel a qismî ya pênc bankên herî mezin ên Kanadayê û baregehên gelek pargîdaniyên mezin ên Kanadayê û pargîdaniyên pirneteweyî li bajarê Torontoyê ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Competitive Cities: Succeeding in the Global Economy |paşnav=Duffy |pêşnav=Hazel |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2004-03-09 |isbn=978-0-203-36231-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Y9wIBVb8Q9AC&amp;pg=PA154 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=City branding: theory and cases |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2011 |isbn=978-0-230-24185-5 |cih=Basingstoke |paşnavê-edîtor=Dinnie |pêşnavê-edîtor=Keith }}&lt;/ref&gt; Aboriya bajêr pir cihêreng e û di warên teknolojî, sêwiran, xizmetguzariyên darayî, zanistên jiyanê, perwerde, huner, modeyê, hewavaniyê, nûjeniya jîngehê, xizmetguzariyên xwarinê û geştiyariyê de bajareke sereke yê Kanadayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |sernav=City of Toronto: Toronto Competes |malper=www.toronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |paşnav=Parent |pêşnav=Jaclyn |roja-arşîvê=2007-01-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070127122238/http://www.toronto.ca/business_publications/tocompetes.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.investtoronto.ca/Business-Toronto/Key-Business-Sectors.aspx |sernav=Business Toronto - Key Business Sectors |malper=www.investtoronto.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 |roja-arşîvê=2015-05-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150510071935/http://www.investtoronto.ca/Business-Toronto/Key-Business-Sectors.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Toronto navendeke girîng e ji bo muzîk, şano, hilberîna fîlman, hilberîna televîzyonê û hilberîna medyaya dîjîtal û navenda torên weşan a neteweyî û dezgehên medyayê yên sereke yên Kanadayê li bajêr in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mtc.gov.on.ca/en/publications/Creative_Cluster_Report.pdf |sernav=Ontario's Entertainment and Creative Cluster |malper=www.mtc.gov.on.ca |roja-gihiştinê=2026-04-27 }}&lt;/ref&gt; Saziyên çandî yên cûrbecûr ên bajêr ku gelek mûze û galeriyan, festîval û çalakiyên giştî, navendên şahiyê, deverên dîrokî yên neteweyî û çalakiyên werzîşê dihewîne, her sal zêdetirî 26 milyon geştiyar dikişînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.destinationtoronto.com/research/business-intelligence/visitor-economy-study/ |sernav=Visitor Economy Study |malper=www.destinationtoronto.com |roja-gihiştinê=2026-04-27 }}&lt;/ref&gt;

== Nifûs ==
{{Nifûsa tarîxî/wd}}
{{Çepê paqij bike}}
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [http://www.toronto.ca/ Malpera fermî yê bajêr] (inglîzî)

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1834an li Kanadayê]]
[[Kategorî:Bajarên Ontarioyê]]
[[Kategorî:Toronto| ]]</text>
      <sha1>1097s2w51szk75nu21uuk3irwzayvcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sargonê Mezin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52572</id>
    <revision>
      <id>2004694</id>
      <parentid>1933236</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1676" sha1="jw7wd5wjb6493anad2y32sk0ynrlg46" xml:space="preserve">{{Kêm|tarîx=adar 2024}}
[[Wêne:Sargon_of_Akkad.jpg|thumb|Serekî bronz ku bi texmînî Sargon an jî neviyê wî Naram-Sin nîşan dide. ]]
'''Sargon''', keyê Sargon, berî zayinê di navbera 2334 -2279 de desthilatî kir. Bi navê &quot;'''Sargonê Akadî'''&quot; jî tê zanîn. Bi akadî, jê re &quot;Šarukinu&quot; dihat gotin. Sargon, weke avakerê xanadana [[Akad]] jî tê zanîn. Di dema wî de, temenê împaratoriyekê wî avêt. Tê gotin ku yê ku temenê têgihiştina împaratoriya cihanî da avêtin ew bû. Di dema wî de, bindestkirina herêman bû. Wî jî, ji Damascûs heta ku digihişt geleke herêmên anatolîa, kirina, xwest ku bike bidestê xwe de. Wî, xwest ku împaratoriyaka cihanî ava bike.

Sargon, girîngîya ew bû ku wî dawî li demeka dewletî ya ku bi oldaran dihat bi vê re birin hanî. Wî, temenê dewleteke ku bi memûr û sazîyên dewletê were bi rê ve birin avêt. Ew û cerba wî, bi ilham ji împaratoriyên ku wî piştre werin.

Lê Sargon, çend ku dilê wî pirr dixwest ku li ser [[mezopotamya]] zêde nebû xwediyê desthilatdariyê. Di kevîya mezopotamyan re li ser damascûs re bi ber anatolia ve çû û di gelek şerên ku ew ketîyê de bi ser ket. Hatîian wî ya li ser taxt jî, bi derbeyekê bûya. Tê gotin ku Sargon, muhasabevanê [[Key]] Urzababa bû. piştî ku di şerekî de ku pirr wastîyana û di vegerihin, Sargon di qasrê de di sale2350 de tê di ancama derbeyê tê ser taxt.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Hikûmdarên avaker]]
[[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 24an b.z.]]
[[Kategorî:Keyên gerdûnê]]
[[Kategorî:Mirin sedsala 23an b.z.]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Sumer]]</text>
      <sha1>jw7wd5wjb6493anad2y32sk0ynrlg46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Semîramîs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63225</id>
    <revision>
      <id>2004695</id>
      <parentid>2004590</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1003" sha1="h97ve2gfk4dd6t9z02exvi41ljqcs3r" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}}
'''Semîramîs''', navê şahbûyeke babilî ye. Semîramîs, tê gotin ku şahbanûya [[Şemşê Adadê pêncan]] a ku di nava salên 824-811´an de jiya. Navê Semîramîs, bi evîna wê ya ji dil bo [[Gulistanên Hewselê|Gulistanên Hewserê]] re bû malê dîrokê. Ew hatiye wir û ji wir pirr bi bandûr bûye û êdî li wir maye. Gulistanên Hewserê li ber geliyê [[Dicle]]yê li ber keviya [[Amed]]ê ne. Semîremîs, bixwe jî, weke jineka pirr xweşîk ku bi xweşîkatiya xwe re nav dabû ya. Jiyana xwe, li ber geliyê Diclê li gulistanên Hewserê dijî. Gulistanên Hewserê, bi xweşîkatiya xwe re pirr navdar bûn. Di nava jiyane li ber Diclê û Firatê de, gulistanên Hewserê ku tefsîra wê hatiye kirin, bi xweşîkatiya wê re hatiye kirin.

== Çavkanî ==
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Babîl]]
[[Kategorî:Jinên dîrokî]]
[[Kategorî:Keybanûyên mîtolojîk]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Semîramîs| ]]</text>
      <sha1>h97ve2gfk4dd6t9z02exvi41ljqcs3r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75501</id>
    <revision>
      <id>2004762</id>
      <parentid>1923716</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10660" sha1="koalw1qu387am55jeucv6cj9vkoa6v3" xml:space="preserve">{{Agahîdank têkiliyên dualî
| Başûrê Kurdistanê–Îraq
| Başûrê Kurdistanê
| Iraq
| mapframe           = {{Mapframe|zoom=3|width=270|height=150|align=center|frameless=s
 |geotype1=geoshape|fill1=#E08020|stroke-width1=1|fill-opacity1=0.8|ids1=Q796
 |geotype2=geoshape|fill2=#339933|stroke-width2=1|fill-opacity2=0.8|ids2=Q205047}}
}}
'''Têkilîyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê''' ji salên 1900an ta niha bi şêweyeke şeroke gihîştiyê vê astê. Têkilîyên Başûrê Kurdistanê bi rêya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. Her çend piştî dagirkirina [[DYA]] ta niha, yanî heta [[Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017|giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê]] bêşer be jî niha gef û tehdîdên şer tên kirin.

== Nêrîna Dîrokî ==
* Krîza aborî ya Iraqê li sala 2014ê ku budçeya Kurdistanê hate birrîn
* Dagirkirina Mûsilê ji aliyê DAIŞê

== Piştî Giştpirsiya Serxwebûnê ==
Berî ku giştpirsî were kirin ta niha Hikûmetê Îraqê û bêhtirî fraksiyonên Şîe xwe nerazî dikirin û ji Herêma Kurdistanê dixwastin ku ev giştpirsî were betal kirin. Encûmena Wezîrên Îraqê piştî giştpirsiyê kombûnek pêkanî û li ser navê encûmenê [[Heyder Ebadî]] hindek daxuyanî dan medyayê. Bi dûçûna vê daxuyaniyê Ebadî ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê xwest ku deriyên sinor û balafirgehan radestî Hikûmeta Iraqê bikin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2609201716&lt;/ref&gt;. Her wisa Heyder Ebadî got me ji bo deriyên sinor li gel Îran, Tirkiye û Sûriyeyê li hev kiriye û em ê herêmên gengeşekirî ji destê Hikûmeta Herêma Kurdistanê derxin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/27092017&lt;/ref&gt;. Wekilê Wezîrê Veguhestin û Gihandinê yê Herêma Kurdistanê Mewlûd Bawemûrad van xwesteka red dike û dibêje ev xwestek neguncayî û yasayîne&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/270920175?&lt;/ref&gt;. Piştî biryarên Encûmena Wezîrên Îraqê, parlamena Îraqê jî bêyî parlamenên Kurd civînek pêk anî û li dijî herêma Kurdistanê 12 biryar wergirtin. Ev biryar ev in:
# Encamdana referandumê ji aliyê desthilatdarên Herêma Kurdistanê ve de stûrî nîne, li gorî bendên madeya 1 a destûra Iraqê ku tekezî li ser yekîtiya xaka Iraqê dike.
# Pabendkirina Fermandeyê Giştî yê Hêzên Çekdar bo cîbicîkirina hemû rêkarên destûrî û yasyaî ji bo parastina yekîtiya Iraqê û hevwelatiyan û derxistina ferman bo hêzên ewlehiyê bo veger û belavbûna wan li gişt deverên nakokî li ser tevî Kerkûkê jî, heta wan cihên ku berî 10-06-2014 li wan deran bûn.
# Tekezîkirin li ser cîbicîkirina wan biryaran ji aliyê Encumena Wezîran bo asayişa niştimanî di civîna dawî de hatine dan, zêdebarî biryara lidûvçûna dadgehîkirina wan kesên ku berpirs bûne li cîbicîkirina referandumê, ji wan serokê desthilata Herêmê û dadgahîkirina wî li gorî yasayên Iraqê û hemû ew karmendên Kurd ên k user bi saziyên dewleta federalî ve ne.
# Daxistina wan deriyên sînorî li derveyî desthilata hikûmeta federalî ne û bi qaçax hesabkirina kalayên (kelûpelên) wan, daxwaz ji welatên cîranên Iraqê were kirin, rêkarên pêwîst bo alîkarîkirina hikûmeta Iraqê bo cîbicîkirina wan biryaran bi kar bînin.
# Vegerandina kêlgeyên neftî yên Bakur li kerkûkê û deverên nakokî li ser û serpireştîkirina wan ji aliyê Wezareta Petrolê be û rîgirtin li destwerdana partiyên xwedî bandor li wan deveran.
# Cîbicîkirina giştî rêkaran bo cîbicîkirina biryarên desthilata cîbicîkirin, yasadanî û dadê yên taybet bi Herêma Kurdistanê, tevî biryara ji kar dûrxistina Parêzgeha Kerkûkê jî.
# Hikûmeta Iraqê hemû balyoz û nûnerên wan welatên ku nûneratiya wan li Herêmê heye, vedixwîne û daxwaz li wan dike nûneratî û konsulxaneyên xwe bo derveyî parêzgehên Herêma Kurdistanê veguhêzin.
# Daxwaz li Serokomarê Iraqê were kirin, li gorî madeya 67 a destûra Iraqê bi erkê destûrî yê xwe rabe, ji ber ku sembola yekîtiya niştiman û nûnerê serweriya welat û parêzerê serxwebûn û serwerî û yekîtiya xaka Iraqê ye.
# Tekezîkirin li ser cîbicîkirina stratejiya lihevhatina (tifaqa) niştimanî li ser binghea zalkirina nasnameya niştimanî.
# Karkirin li ser vegerandina awareyan bo deverên xwe û cîbicîkirina hemû rêyan bo dabînkirina wê armancê û dubarekirina avedankirina deverên zirarlêketî.
# Berdewambûna gişt karmendên Kurd, ewên ku beşdarî di referandumê de nekirine, li ser kar û postên xwe.
# Parastina pêwendiyên niştimanî û civakî li gel hevwelatiyên Kurd, ji ber ku pêkhateyeke bingehîn ji pêkhateyên gelê Iraqê ye&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2709201710&lt;/ref&gt;.

Ev biryarên yekalî ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatin red kirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2809201710&lt;/ref&gt;

Her çend ev biryar wek parlamena Iraqê hatibine hilgirtin jî li ser yasabûna wê pirsgirêk hene, ji ber ku li Bexda biryaran Erebên Şîî werdigrin, Erebên Sunî ji vê yekê nerazî ne û em dikarin bibêjin ku Erebên Sunî piştgiriya Kurdan dikin. Muftiyê Iraqê Rafih Refaî jî ji vê yekê dibêje û her wisa dibêje Hikûmeta Îraqê, hikumeteke mezhebî ye û bi xwe biryaran dide&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/01102017&lt;/ref&gt;. Her wisa serkirdeyên Erebên Sunî wek cîgirên Serokomarê Iraqê, Eyad Elewî û Usame Nûceyfî jî vê yekê tekewz dikin ku ev dorpêçkirina Herêma Kurdistanê nayê qebûl kirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/071020177?keyword=sil%C3%AAman%C3%AE&lt;/ref&gt;. Her wisa hêjayî gotin3e ye ku Erebên Sunî wek Kurdan hewla giştpirsiyekê ji bo herêmen xwe dikin da ku xweser bibin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/07102017&lt;/ref&gt;

Bi dûçûna van biryaran dibe ku li Kerkûkê şer li navbeynê Îraqê û Kurdistanê de derkeve. Her wisa di van biryaran tê xuya kirin ku Bexda ji dewletên navnetewî dixwaze konsol û balyozên xwe ji Hewlêr vekişin.

Bi rêberiya [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê]] li dijî vê pengava Kurdan, ji bo yekitiya axa Îraqê dê Cebheya Netewî ava bikin&lt;ref&gt;https://www.tasnimnews.com/tr/news/2017/09/27/1531353/%C4%B1rak-ta-referanduma-kar%C5%9F%C4%B1-ulusal-cephe-kuruldu&lt;/ref&gt;. Cîgirê Sekreterê Giştî yê [[Tevgera Nuceba]] Yusif Naserî jî tehdîdan li Kurdan dike û îşaretên şer dide li gel Kurdan.Her wisa ji bo dagirkirina Kerkûkê piştgiriya xwe daxuyand&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tr.farsnews.ir/world/news/13960705000422 |roja-gihiştinê=2017-09-27 |roja-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001093649/http://tr.farsnews.ir/world/news/13960705000422 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;https://www.tasnimnews.com/tr/news/2017/09/26/1530438/nuceba-dan-ayr%C4%B1l%C4%B1k-referandumuna-tepki&lt;/ref&gt;. Berdevkê [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê]] Cafer Huseynî jî dibêje em nahêlin dewleta Kurdî ava bibe û dibêje divê Tirkiye wiha dewa bike&lt;ref&gt;https://www.tasnimnews.com/tr/news/2017/09/27/1531288/%C4%B1rak-hizbullah-tugaylar%C4%B1-s%C3%B6zc%C3%BCs%C3%BC-barzani-haindir-t%C3%BCrkiye-mevcut-tutumunu-samimiyetle-s%C3%BCrd%C3%BCrmeli&lt;/ref&gt;.

Hêjayî gotinê ye ku Artêşa Îraqê hindek leşker ji bo Tirkiye hindek jî ji bo Îranê şandine &lt;ref&gt;http://english.almanar.com.lb/356728{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
http://www.tsk.tr/BasinFaaliyetleri/BA_33&lt;/ref&gt;

Hikûmeta Îraqê bi fermî daxwaz ji Tirkiye û Îranê dike ku hidudên xwe yên li gel Kurdistanê bigire &lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/mobile/kurmanci/middleeast/iraq/061020171&lt;/ref&gt;

Civata Ewlehiya Niştimanî ya Îraqê li dijî Başûrê Kurdistanê hindek biryarên din wergirtin ku dixwaze torên telefon yên Kurdan hemû bikevin bin destê Hikûmeta Îraqê&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/09102017&lt;/ref&gt;
== Dagirkirina Herêmên Kurdistanî ==
Piştî biryarên Hikûmeta Îraqê li dijî hebûna hêzên Kurd li herêmên Kurdistanî, Heşdî Şabî û Hêzên Îraqî êriş birin li ser Kerkûkê û her çend li hindek deveran şer di nav van aliyan derketibe jî, ev bajar bi piranî ji aliyê hêzên Kurdî ve teslîmî hêzên Îraqî û Heşdî Şabî kirin.

Hêjayî gotinê ye ku ev herêmên Kurdistanî girêdayî Îraqê bûn heta 2014ê dema DAİŞê li Îraqê şerê navxwe destpêkir. Piştî şerê DAİŞ û hêzên dî derketî, ev herême bi awayek de-fakto ketin bin destê Herêma Kurdistanê. 2017ê DAİŞ ji Mûsil hat derxistin û xetera DAİŞê nema. Piştî nemana DAİŞê, Hikûmeta Federal ya Îraqê berê xwe da herêmên ketin bin destê Herêma Kurdistanê. Ta niha gelek herêm ji destê pêşmerge hatin standin. Tenê li hindek herêmên girêdayî Parêzgeha Mûsilê hêj jî di destê pêşmerge de ne. Ev herêm hêj nehatin teslîm kirin.

Serokwezîrê Îraqê di reşemeha 2018ê de daxuyand ku di nêz de sehaya hewayî ya herêma Kurdistanê bo navdewletî dê were vekirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190220188?keyword=ebad%C3%AE&lt;/ref&gt;. Lê qedexeya hewayî 3 meh din jî, yanî ta 31ê gulanê hate dirêj kirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/260220188&lt;/ref&gt;. Cardîn biryar hat guhertin û 13ê adara 2018ê de balafirgehên Başûrê Kurdistanê bo geştên esmanî yên nawdewletî hatin vekirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/140320183?&lt;/ref&gt;. Hêjayê gotinê ye ku serokê [[Fransa]] [[Emmanuel Macron]] ji bo vê navbeynkarî kiriye&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/15032018&lt;/ref&gt;. Ji bo vekirina balafirgehên Kurdistanê hevpeymanek çawa hatiye destnîşan kirin hêj nehatiye zanîn lê bi dûçûna serşêwirmendê serokkomarê Tirkiye İlnur Çevik, Hikûmeta Herêma Kurdistanê balafirgeh teslîmî Bexda kirine&lt;ref&gt;https://www.gazetebirlik.com/yazarlar/irakli-kurtlerle-iliskileri-normallestirme-zamani/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2025 }}&lt;/ref&gt;. Lê wezîrê Navxwe yê Îraqê got ku rêvebirên balafirgehan nayên guhertin dê her wekî xwe bin&lt;ref&gt;http://www.kurdistan24.net/ku/news/a0475f8d-7e9e-4e63-9477-b43703e7402d&lt;/ref&gt;.

== Têkildar ==
* [[Têkiliyên navneteweyî]]
* [[Pirsa Kerkûkê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Têkiliyên navneteweyî]]</text>
      <sha1>koalw1qu387am55jeucv6cj9vkoa6v3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004768</id>
      <parentid>2004762</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:22:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2004768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10663" sha1="5pxmnnyxl21wph9y435bi9ogot3x1jm" xml:space="preserve">{{Agahîdank têkiliyên dualî
| Başûrê Kurdistanê–Îraq
| Başûrê Kurdistanê
| Iraq
| mapframe           = {{Mapframe|zoom=3|width=270|height=150|align=center|frameless=s
 |geotype1=geoshape|fill1=#E08020|stroke-width1=1|fill-opacity1=0.8|ids1=Q796
 |geotype2=geoshape|fill2=#339933|stroke-width2=1|fill-opacity2=0.8|ids2=Q205047}}
}}
'''Têkilîyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê''' ji salên 1900an ta niha bi şêweyeke şeroke gihîştiyê vê astê. Têkilîyên Başûrê Kurdistanê bi rêya [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. Her çend piştî dagirkirina [[DYA]] ta niha, yanî heta [[Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017|giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê]] bêşer be jî niha gef û tehdîdên şer tên kirin.

== Nêrîna Dîrokî ==
* Krîza aborî ya Iraqê li sala 2014ê ku budçeya Kurdistanê hate birrîn
* Dagirkirina Mûsilê ji aliyê DAIŞê

== Piştî Giştpirsiya Serxwebûnê ==
Berî ku giştpirsî were kirin ta niha Hikûmetê Îraqê û bêhtirî fraksiyonên Şîe xwe nerazî dikirin û ji Herêma Kurdistanê dixwastin ku ev giştpirsî were betal kirin. Encûmena Wezîrên Îraqê piştî giştpirsiyê kombûnek pêkanî û li ser navê encûmenê [[Heyder Ebadî]] hindek daxuyanî dan medyayê. Bi dûçûna vê daxuyaniyê Ebadî ji Hikûmeta Herêma Kurdistanê xwest ku deriyên sinor û balafirgehan radestî Hikûmeta Iraqê bikin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2609201716&lt;/ref&gt;. Her wisa Heyder Ebadî got me ji bo deriyên sinor li gel Îran, Tirkiye û Sûriyeyê li hev kiriye û em ê herêmên gengeşekirî ji destê Hikûmeta Herêma Kurdistanê derxin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/27092017&lt;/ref&gt;. Wekilê Wezîrê Veguhestin û Gihandinê yê Herêma Kurdistanê Mewlûd Bawemûrad van xwesteka red dike û dibêje ev xwestek neguncayî û yasayîne&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/270920175?&lt;/ref&gt;. Piştî biryarên Encûmena Wezîrên Îraqê, parlamena Îraqê jî bêyî parlamenên Kurd civînek pêk anî û li dijî herêma Kurdistanê 12 biryar wergirtin. Ev biryar ev in:
# Encamdana referandumê ji aliyê desthilatdarên Herêma Kurdistanê ve de stûrî nîne, li gorî bendên madeya 1 a destûra Iraqê ku tekezî li ser yekîtiya xaka Iraqê dike.
# Pabendkirina Fermandeyê Giştî yê Hêzên Çekdar bo cîbicîkirina hemû rêkarên destûrî û yasyaî ji bo parastina yekîtiya Iraqê û hevwelatiyan û derxistina ferman bo hêzên ewlehiyê bo veger û belavbûna wan li gişt deverên nakokî li ser tevî Kerkûkê jî, heta wan cihên ku berî 10-06-2014 li wan deran bûn.
# Tekezîkirin li ser cîbicîkirina wan biryaran ji aliyê Encumena Wezîran bo asayişa niştimanî di civîna dawî de hatine dan, zêdebarî biryara lidûvçûna dadgehîkirina wan kesên ku berpirs bûne li cîbicîkirina referandumê, ji wan serokê desthilata Herêmê û dadgahîkirina wî li gorî yasayên Iraqê û hemû ew karmendên Kurd ên k user bi saziyên dewleta federalî ve ne.
# Daxistina wan deriyên sînorî li derveyî desthilata hikûmeta federalî ne û bi qaçax hesabkirina kalayên (kelûpelên) wan, daxwaz ji welatên cîranên Iraqê were kirin, rêkarên pêwîst bo alîkarîkirina hikûmeta Iraqê bo cîbicîkirina wan biryaran bi kar bînin.
# Vegerandina kêlgeyên neftî yên Bakur li kerkûkê û deverên nakokî li ser û serpireştîkirina wan ji aliyê Wezareta Petrolê be û rîgirtin li destwerdana partiyên xwedî bandor li wan deveran.
# Cîbicîkirina giştî rêkaran bo cîbicîkirina biryarên desthilata cîbicîkirin, yasadanî û dadê yên taybet bi Herêma Kurdistanê, tevî biryara ji kar dûrxistina Parêzgeha Kerkûkê jî.
# Hikûmeta Iraqê hemû balyoz û nûnerên wan welatên ku nûneratiya wan li Herêmê heye, vedixwîne û daxwaz li wan dike nûneratî û konsulxaneyên xwe bo derveyî parêzgehên Herêma Kurdistanê veguhêzin.
# Daxwaz li Serokomarê Iraqê were kirin, li gorî madeya 67 a destûra Iraqê bi erkê destûrî yê xwe rabe, ji ber ku sembola yekîtiya niştiman û nûnerê serweriya welat û parêzerê serxwebûn û serwerî û yekîtiya xaka Iraqê ye.
# Tekezîkirin li ser cîbicîkirina stratejiya lihevhatina (tifaqa) niştimanî li ser binghea zalkirina nasnameya niştimanî.
# Karkirin li ser vegerandina awareyan bo deverên xwe û cîbicîkirina hemû rêyan bo dabînkirina wê armancê û dubarekirina avedankirina deverên zirarlêketî.
# Berdewambûna gişt karmendên Kurd, ewên ku beşdarî di referandumê de nekirine, li ser kar û postên xwe.
# Parastina pêwendiyên niştimanî û civakî li gel hevwelatiyên Kurd, ji ber ku pêkhateyeke bingehîn ji pêkhateyên gelê Iraqê ye&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2709201710&lt;/ref&gt;.

Ev biryarên yekalî ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatin red kirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2809201710&lt;/ref&gt;

Her çend ev biryar wek parlamena Iraqê hatibine hilgirtin jî li ser yasabûna wê pirsgirêk hene, ji ber ku li Bexda biryaran Erebên Şîî werdigrin, Erebên Sunî ji vê yekê nerazî ne û em dikarin bibêjin ku Erebên Sunî piştgiriya Kurdan dikin. Muftiyê Iraqê Rafih Refaî jî ji vê yekê dibêje û her wisa dibêje Hikûmeta Îraqê, hikumeteke mezhebî ye û bi xwe biryaran dide&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/01102017&lt;/ref&gt;. Her wisa serkirdeyên Erebên Sunî wek cîgirên Serokomarê Iraqê, Eyad Elewî û Usame Nûceyfî jî vê yekê tekewz dikin ku ev dorpêçkirina Herêma Kurdistanê nayê qebûl kirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/071020177?keyword=sil%C3%AAman%C3%AE&lt;/ref&gt;. Her wisa hêjayî gotin3e ye ku Erebên Sunî wek Kurdan hewla giştpirsiyekê ji bo herêmen xwe dikin da ku xweser bibin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/07102017&lt;/ref&gt;

Bi dûçûna van biryaran dibe ku li Kerkûkê şer li navbeynê Îraqê û Kurdistanê de derkeve. Her wisa di van biryaran tê xuya kirin ku Bexda ji dewletên navnetewî dixwaze konsol û balyozên xwe ji Hewlêr vekişin.

Bi rêberiya [[Konseya Bilinda Îslamî ya Îraqê]] li dijî vê pengava Kurdan, ji bo yekitiya axa Îraqê dê Cebheya Netewî ava bikin&lt;ref&gt;https://www.tasnimnews.com/tr/news/2017/09/27/1531353/%C4%B1rak-ta-referanduma-kar%C5%9F%C4%B1-ulusal-cephe-kuruldu&lt;/ref&gt;. Cîgirê Sekreterê Giştî yê [[Tevgera Nuceba]] Yusif Naserî jî tehdîdan li Kurdan dike û îşaretên şer dide li gel Kurdan.Her wisa ji bo dagirkirina Kerkûkê piştgiriya xwe daxuyand&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tr.farsnews.ir/world/news/13960705000422 |roja-gihiştinê=2017-09-27 |roja-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001093649/http://tr.farsnews.ir/world/news/13960705000422 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;https://www.tasnimnews.com/tr/news/2017/09/26/1530438/nuceba-dan-ayr%C4%B1l%C4%B1k-referandumuna-tepki&lt;/ref&gt;. Berdevkê [[Ketîbeyên Îraqê yên Hîzbullahê]] Cafer Huseynî jî dibêje em nahêlin dewleta Kurdî ava bibe û dibêje divê Tirkiye wiha dewa bike&lt;ref&gt;https://www.tasnimnews.com/tr/news/2017/09/27/1531288/%C4%B1rak-hizbullah-tugaylar%C4%B1-s%C3%B6zc%C3%BCs%C3%BC-barzani-haindir-t%C3%BCrkiye-mevcut-tutumunu-samimiyetle-s%C3%BCrd%C3%BCrmeli&lt;/ref&gt;.

Hêjayî gotinê ye ku Artêşa Îraqê hindek leşker ji bo Tirkiye hindek jî ji bo Îranê şandine &lt;ref&gt;http://english.almanar.com.lb/356728{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
http://www.tsk.tr/BasinFaaliyetleri/BA_33&lt;/ref&gt;

Hikûmeta Îraqê bi fermî daxwaz ji Tirkiye û Îranê dike ku hidudên xwe yên li gel Kurdistanê bigire &lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/mobile/kurmanci/middleeast/iraq/061020171&lt;/ref&gt;

Civata Ewlehiya Niştimanî ya Îraqê li dijî Başûrê Kurdistanê hindek biryarên din wergirtin ku dixwaze torên telefon yên Kurdan hemû bikevin bin destê Hikûmeta Îraqê&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/09102017&lt;/ref&gt;
== Dagirkirina Herêmên Kurdistanî ==
Piştî biryarên Hikûmeta Îraqê li dijî hebûna hêzên Kurd li herêmên Kurdistanî, Heşdî Şabî û Hêzên Îraqî êriş birin li ser Kerkûkê û her çend li hindek deveran şer di nav van aliyan derketibe jî, ev bajar bi piranî ji aliyê hêzên Kurdî ve teslîmî hêzên Îraqî û Heşdî Şabî kirin.

Hêjayî gotinê ye ku ev herêmên Kurdistanî girêdayî Îraqê bûn heta 2014ê dema DAİŞê li Îraqê şerê navxwe destpêkir. Piştî şerê DAİŞ û hêzên dî derketî, ev herême bi awayek de-fakto ketin bin destê Herêma Kurdistanê. 2017ê DAİŞ ji Mûsil hat derxistin û xetera DAİŞê nema. Piştî nemana DAİŞê, Hikûmeta Federal ya Îraqê berê xwe da herêmên ketin bin destê Herêma Kurdistanê. Ta niha gelek herêm ji destê pêşmerge hatin standin. Tenê li hindek herêmên girêdayî Parêzgeha Mûsilê hêj jî di destê pêşmerge de ne. Ev herêm hêj nehatin teslîm kirin.

Serokwezîrê Îraqê di reşemeha 2018ê de daxuyand ku di nêz de sehaya hewayî ya herêma Kurdistanê bo navdewletî dê were vekirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190220188?keyword=ebad%C3%AE&lt;/ref&gt;. Lê qedexeya hewayî 3 meh din jî, yanî ta 31ê gulanê hate dirêj kirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/260220188&lt;/ref&gt;. Cardîn biryar hat guhertin û 13ê adara 2018ê de balafirgehên Başûrê Kurdistanê bo geştên esmanî yên nawdewletî hatin vekirin&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/140320183?&lt;/ref&gt;. Hêjayê gotinê ye ku serokê [[Fransa]] [[Emmanuel Macron]] ji bo vê navbeynkarî kiriye&lt;ref&gt;http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/15032018&lt;/ref&gt;. Ji bo vekirina balafirgehên Kurdistanê hevpeymanek çawa hatiye destnîşan kirin hêj nehatiye zanîn lê bi dûçûna serşêwirmendê serokkomarê Tirkiye İlnur Çevik, Hikûmeta Herêma Kurdistanê balafirgeh teslîmî Bexda kirine&lt;ref&gt;https://www.gazetebirlik.com/yazarlar/irakli-kurtlerle-iliskileri-normallestirme-zamani/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2025 }}&lt;/ref&gt;. Lê wezîrê Navxwe yê Îraqê got ku rêvebirên balafirgehan nayên guhertin dê her wekî xwe bin&lt;ref&gt;http://www.kurdistan24.net/ku/news/a0475f8d-7e9e-4e63-9477-b43703e7402d&lt;/ref&gt;.

== Têkildar ==
* [[Têkiliyên navneteweyî]]
* [[Pirsa Kerkûkê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]]
[[Kategorî:Siyaseta Iraqê]]
[[Kategorî:Têkiliyên navneteweyî]]</text>
      <sha1>5pxmnnyxl21wph9y435bi9ogot3x1jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tom Felton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77201</id>
    <revision>
      <id>2004779</id>
      <parentid>1705134</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T05:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ishagx</username>
        <id>150658</id>
      </contributor>
      <origin>2004779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5717" sha1="875hltlklcrwga63zfyql84e0bxubcz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| çînaser            = sînema
| nav                = Tom Felton
| wêne               = TomFeltonNov2010.jpg
| sernavê_wêne       = Tom Felton (2010)
| netewe             = {{ala|Keyaniya Yekbûyî}}
| pîşe               = [[Lîstikvan]], [[stranbêj]]
| salên_çalak        = Ji 1997an heta îro
| malper             = {{URL|tomfelton.com}}
}}
'''Thomas &quot;Tom&quot; Andrew Felton''' (jdb. [[22ê îlonê|22ê îlona]] [[1987]] li [[Epsom]], [[Surrey]], [[Înglistan]]) [[lîstikvan]] û [[stranbêj]]ekî [[Brîtanya|brîtanî]] ye. Ew bi taybet bi rola xwe ya Draco Malfoyê ve di fîlmên [[Harry Potter]]ê tê nasîn.

== Jiyan ==
Tom Felton li taxa Epsom, Surrey wek kurê Peter Felton û Sharon Anstey ji dayik bû.Di heft saliya xwe de, ew dest bi stranbêjiyê li koroya dêrê kir û di dema xwe de bû endamek gelek koroyên din.Ew bi malbata xwe re li Surrey dijiya û beşdarî dibistanek seretayî ji bo kuran bû.

Ji heşt saliya xwe de Felton li ber kamerayê sekinî. Ew di 1997 de di rolê Peagreen Clock de di fîlma ''The Borrowers'' de hat nas kirin.Di sala 1999an de ew di rola [[Louis Leonowens]] de tevî [[Jodie Foster]] di fîlma [[Anna û şah (fîlm)|Anna û şah]] de dilîst.Digel rola sêrbaz Draco Malfoy di fîlmên [[Harry Potter]] de ew di dawiyê de navneteweyî jî navdar bû .

Digel û piştî fîlmên Harry Potter, Felton di rola piştgiriyê de li ser projeyên din jî hate destnîşan kirin.

== Fîlmnîgarî ==

=== Fîlm ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Sernav
!Rol
!Têbînî
|-
|1997
|''[[The Borrowers (1997 film)|The Borrowers]]''
|Peagreen Clock
|
|-
|1999
|''[[Anna û şah (fîlm)|Anna û şah]]''
|[[Louis T. Leonowens]]
|
|-
|2001
|''[[Harry Potter and the Philosopher's Stone (film)|Harry Potter and the Philosopher's Stone]]''
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Draco Malfoy]]
|Ew fîlm li [[DYA]]yê li ser sernavê ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone'' weşandî bû
|-
|2002
|''[[Harry Potter and the Chamber of Secrets (film)|Harry Potter and the Chamber of Secrets]]''
|
|-
|2004
|''[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (film)|Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]]''
|
|-
|2005
|''[[Harry Potter and the Goblet of Fire (film)|Harry Potter and the Goblet of Fire]]''
|
|-
|2007
|''[[Harry Potter and the Order of the Phoenix (film)|Harry Potter and the Order of the Phoenix]]''
|
|-
|2008
|''[[The Disappeared (2008 Film)|The Disappeared]]''
|Simon Pryor
|
|-
|2009
|''[[Harry Potter and the Half-Blood Prince (film)|Harry Potter and the Half-Blood Prince]]''
| rowspan=&quot;2&quot; |Draco Malfoy
|
|-
|2010
|''[[Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1]]''
|
|-
|2010
|''White Other''
|Ray Marsden
|Filmeke kurt
|-
|2010
|''[[Get Him to the Greek]]''
|Himself
|[[Cameo appearance|Cameo]]
|-
|2010
|''[[13Hrs]]''
|Gary Ashby
|
|-
|2011
|''[[Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2]]''
|Draco Malfoy
|
|-
|2011
|''[[Rise of the Planet of the Apes]]''
|Dodge Landon
|
|-
|2012
|''[[The Apparition]]''
|Patrick
|
|-
|2012
|''[[From the Rough]]''
|Edward
|
|-
|2013
|''[[Belle (2013 film)|Belle]]''
|James Ashford
|
|-
|2013
|''[[In Secret]]''
|[[Camille Raquin]]
|
|-
|2014
|''[[Against the Sun]]''
|Tony Pastula
|
|-
|2016
|''[[Risen (2016 film)|Risen]]''
|Lucius
|
|-
|2016
|''[[Message from the King (film)|Message from the King]]''
|Frankie
|
|-
|2016
|''[[A United Kingdom]]''
|Rufus Lancaster
|
|-
|2016
|''[[Sheep and Wolves]]''
|Grey (deng)
|dûblaja îngilîzî
|-
|2017
|''[[Megan Leavey (film)|Megan Leavey]]''
|Andrew Dean
|
|-
|2017
|''[[Feed (2017 film)|Feed]]''
|Matt Grey
|
|-
|2017
|''[[Stratton (film)|Stratton]]''
|Cummings
|
|-
|2018
|''[[Ophelia (upcoming film)|Ophelia]]''
|[[Laertes (Hamlet)|Laertes]]
|-
|TBA
|''Whaling''
|Brandon
|''Post-production''
|-
|}

=== Wêneguhêz ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Sal
!Sernav
!Rol
!Têbînî
|-
|1998
|''[[Bugs (rêzefîlma wêneguhêzê)|Bugs]]''
|James
|Beşa: &quot;[[List of Bugs episodes#Season 4: 1998-1999|Pandoras' Box]]&quot;
|-
|1999
|''[[Second Sight (rêzefîlma wêneguhêzê)|Second Sight]]''
|Thomas Ingham
|Fîlma wêneguhêzê
|-
|2000
|''Second Sight 2: Hide and Seek''
|Thomas Ingham
|Fîlma wêneguhêzê
|-
|2005
|''[[Home Farm Twins#Television series|Home Farm Twins]]''
|Adam Baker
|beşên nenas
|-
|2013
|''[[Labyrinth (TV miniseries)|Labyrinth]]''
|[[Raymond Roger Trencavel|Viscount Trencavel]]
|Rêzefîlma biçûka wêneguhêzê
|-
|2013
|''Full Circle''
|Tim
|rêzefîlma biçûka wêneguhêzê
|-
|2014
|''[[Murder in the First (TV series)|Murder in the First]]''
|Erich Blunt
|Serlîstikvanî (sezona 1)
|-
|2015
|''Tom Felton Meets The Superfans''
|Hevpeyiver
|Derhêneriya yekemîn
|-
|2016–2017
|''[[The Flash (2014 TV series)|The Flash]]''
|[[Doctor Alchemy|Julian Albert / Alchemy]]
|Rola dîsahatî (sezona 3)
|-
|2018
|''[[Origin (TV series)|Origin]]''
|Logan
|In post-production - Serlîstikvanî (10 beş)
|}

== Dîskografî ==

=== EPs ===

* ''Time Well Spent'' (2008)
* ''All I Need'' (2008)
* ''In Good Hands'' (2009)
* ''Hawaii'' (2011)

=== Singles ===

* &quot;Silhouettes in Sunsets&quot; (2008)
* &quot;If You Could Be Anywhere&quot; (2010)
* &quot;Time Isn't Healing&quot; (2008)

== Navzedî û xelatên wergirtî ==

== Agahiyên din ==

* Ew pêşiyê xwe ji bo rolên Harry Potter û Ron Weasley pêşkeş dikir.
* Ji bo rola xwe ya Draco Malfoyê ew geleka porê xwe ye zêr-çûr biçilmisînya.
* Ji serî de ew dixwast di pey perwendişa dibistana xwe ye masîgirîzanî bixwîne. Ew ema wê raman ji bo lîstikvanî ber de.
* Ji çend salan ew li ser navê ''Feltbeats muzîk dike .''

== Çavkanî ==
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Aktorên brîtanî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>875hltlklcrwga63zfyql84e0bxubcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ayşe Semiha Baban</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85313</id>
    <revision>
      <id>2004881</id>
      <parentid>1832207</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1921" sha1="k3tab65dja6v34phugbsd0bheku1p96" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov
| nav                = Ayşe Semiha Baban
| roja_jidayikbûnê   = {{Jidayikbûn sal|1946}}
| netewe             = [[Kurd]]
| malbat             = [[Malbata Babaniyan]]
| pîşe               = Sekreteriya Giştî, rêvebirî
}}
'''Ayşe Semiha Baban''' (jdb. 1946) endamek ji [[Malbata Babaniyan]] e. Braziya [[Cîhad Baban]] û jina [[Yaşar Kemal]] e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timeturk.com/ayse-semiha-baban/biyografi-805195 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-04-22 |archive-date=2019-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191018142504/https://www.timeturk.com/ayse-semiha-baban/biyografi-805195 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Jiyana wê ==
Di 1946an de hatiye dinyayê. Li Zanîngeha Amerîkî ya Beyrûdê xwendiye. Di sala 1973an de li Zanîngeha Boxazîçiyê beşa Ilmên Îdarî temam dike. Pişt re li [[Zanîngeha Harvardê]] li ser ilmên îdarî lîsansa bilind dike. Zimanê îngilîzî, fransî û îtalî dizane. Li çendîn beşên Zanîngehên Stembol û Boxazîçiyê wek midûr û cîgira sekreterê giştî kar kiriye.

Di salên 1983 - 1991an de li komeleya bi navê YASED (''Yabancı Sermaye Derneği'' - Komeleya Sermiyanên Biyanî) wezîfeya Sekreteriya Giştî girtiye ser xwe. Li Şîrketa Anonîm yê Berhemên Sandozê (''Sandoz Ürünleri A.Ş.'') wek midûra têkiliyên derveyî û çavkaniyên însanî, li Novartisê jî wek koordînatora ragihandinê şixuliye. Dawiyê li Opelê wek dîrektora karên derveyî şixuliye û dû re teqawid bûye.

Di 1ê tebaxa 2002an de bi nivîskarê kurd [[Yaşar Kemal]] re dizewice.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://core.ac.uk/download/pdf/80956818.pdf |sernav=Rojnameya Hürriyetê |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2002-08-11 |malper= |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=2020-04-23 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}</text>
      <sha1>k3tab65dja6v34phugbsd0bheku1p96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xêro Mîrza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89950</id>
    <revision>
      <id>2004777</id>
      <parentid>1939001</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T01:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1444" sha1="izynznvj7btwqgi4u497q5s0yvoe28r" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}}
Xêro Mîrza di sala 1982 yande li bajarê Nisêbînê hatiye dinê.

Dema biçuk bû gelek teknolojî, computer û çêkirina bernama meraq dikir û dixwest bi vê meraqa xwe re xwe liser hîn bikê û xwe pêş bixê.

Di 15 salîya xwede dest bi karên computer û bernameçêkerîye kir, di navan salade bi îmkan û derfetên Nisêbînê xwe li ser Linux server, PHP, MYSQL, HTML, JavaScript û hinek tiştên dîtir pêş xist.

Neha jî gelek projeyên internetê, yên kurdewarî, kesane û yên bazirganî pêş dixe.
=== Proje ===
* Rêwanbej - https://rewanbej.net
* KurdFM - https://kurdfm.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804161944/http://kurdfm.com/ |date=2021-08-04 }}
* Hevî Group - https://hevigroup.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210805064609/https://hevigroup.com/ |date=2021-08-05 }}
* Felsefevan - https://felsefevan.xyz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128025631/https://felsefevan.xyz/ |date=2022-01-28 }}
* Ferheng - https://ferheng.pro {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516161618/https://ferheng.pro/ |date=2021-05-16 }}
* Her Tişt - https://hertist.com{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Nivîskar - https://niviskar.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726203009/https://niviskar.org/ |date=2021-07-26 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}</text>
      <sha1>izynznvj7btwqgi4u497q5s0yvoe28r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004778</id>
      <parentid>2004777</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T02:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2004778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1447" sha1="dibcahz2l49gs5i8eins14xlqj2nbqn" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=hezîran 2024}}
Xêro Mîrza di sala 1982 yande li bajarê Nisêbînê hatiye dinê.

Dema biçuk bû gelek teknolojî, computer û çêkirina bernama meraq dikir û dixwest bi vê meraqa xwe re xwe liser hîn bikê û xwe pêş bixê.

Di 15 salîya xwede dest bi karên computer û bernameçêkerîye kir, di navan salade bi îmkan û derfetên Nisêbînê xwe li ser Linux server, PHP, MYSQL, HTML, JavaScript û hinek tiştên dîtir pêş xist.

Neha jî gelek projeyên internetê, yên kurdewarî, kesane û yên bazirganî pêş dixe.
=== Proje ===
* Rêwanbej - https://rewanbej.net
* KurdFM - https://kurdfm.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804161944/http://kurdfm.com/ |date=2021-08-04 }}
* Hevî Group - https://hevigroup.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210805064609/https://hevigroup.com/ |date=2021-08-05 }}
* Felsefevan - https://felsefevan.xyz {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220128025631/https://felsefevan.xyz/ |date=2022-01-28 }}
* Ferheng - https://ferheng.pro {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516161618/https://ferheng.pro/ |date=2021-05-16 }}
* Her Tişt - https://hertist.com{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}
* Nivîskar - https://niviskar.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726203009/https://niviskar.org/ |date=2021-07-26 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}</text>
      <sha1>dibcahz2l49gs5i8eins14xlqj2nbqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mîredeh, Mehabad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99935</id>
    <revision>
      <id>2004796</id>
      <parentid>1822284</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1046" sha1="rw51e5i5db605jf2h2yvueciy4izdu8" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet             = [[Îran]]
| parêzgeh           = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan           = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş               = 
| gundistan          = 
| nifûs              = 
| bilindahî_m        = 
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| nexşeya_reptiyeyê  = Îran
| nexşeya_topografî  = na
| koordînat          = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Mîredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

== Hejmara rûniştvanan ==

== Bibîne ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>rw51e5i5db605jf2h2yvueciy4izdu8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004797</id>
      <parentid>2004796</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1042" sha1="sg1tn5acfruomdcuy64bfj737gtpol5" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet             = [[Îran]]
| parêzgeh           = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan           = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş               = 
| gundistan          = 
| nifûs              = 
| bilindahî_m        = 
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| nexşeya_reptiyeyê  = Îran
| nexşeya_topografî  = na
| koordînat          = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Mîredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Hejmara rûniştvanan ==

== Bibîne ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>sg1tn5acfruomdcuy64bfj737gtpol5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004798</id>
      <parentid>2004797</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1076" sha1="prom5on9romdoqdm2phpuxmll1rkfhx" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Mîredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Hejmara rûniştvanan ==

== Bibîne ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>prom5on9romdoqdm2phpuxmll1rkfhx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004799</id>
      <parentid>2004798</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1047" sha1="jn14mcc8c6fuf4dybkiyflvt3dmjh3g" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Mîredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Bibîne ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>jn14mcc8c6fuf4dybkiyflvt3dmjh3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004800</id>
      <parentid>2004799</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1047" sha1="68h7smrusige2cm5yrru4d5aii4m61l" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Mîredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>68h7smrusige2cm5yrru4d5aii4m61l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004801</id>
      <parentid>2004800</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Mîredêh Mehabad]] weke [[Mîredêh, Mehabad]] guhart</comment>
      <origin>2004800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1047" sha1="68h7smrusige2cm5yrru4d5aii4m61l" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Mîredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>68h7smrusige2cm5yrru4d5aii4m61l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004806</id>
      <parentid>2004801</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:05:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Mîredêh, Mehabad]] weke [[Mîredeh, Mehabad]] guhart</comment>
      <origin>2004800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1047" sha1="68h7smrusige2cm5yrru4d5aii4m61l" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Mîredêh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>68h7smrusige2cm5yrru4d5aii4m61l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004810</id>
      <parentid>2004806</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1046" sha1="jvwwvo984y942kkg3a52ef1etct1d96" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tebax 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Mîredeh''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>jvwwvo984y942kkg3a52ef1etct1d96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Siyasetmedarên jin ên alman</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102014</id>
    <revision>
      <id>2004854</id>
      <parentid>1702887</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="ntg13p8hz9ngbzjxll82pvi777zglhh" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan|Siyasetmedar]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên alman|+]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên jin li gorî neteweyan|alman]]
[[Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]</text>
      <sha1>ntg13p8hz9ngbzjxll82pvi777zglhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>102019</id>
    <revision>
      <id>2004847</id>
      <parentid>1988350</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyê]] weke [[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan]] guhart</comment>
      <origin>1988350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="r5hnwxqtwt9bp6zdmu09kw26fxa59sn" xml:space="preserve">[[Kategorî:Alman li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Jinên alman| ]]
[[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|alman]]</text>
      <sha1>r5hnwxqtwt9bp6zdmu09kw26fxa59sn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004857</id>
      <parentid>2004847</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194" sha1="imun2toh8n5voah7jjo934c0u3fiu53" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Alman li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Jinên alman| ]]
[[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|alman]]</text>
      <sha1>imun2toh8n5voah7jjo934c0u3fiu53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pîr Şaliyar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123924</id>
    <revision>
      <id>2004701</id>
      <parentid>1919425</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3176" sha1="8j8if6mgpjpvmdobpm565t6hmelw2bd" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
'''Pîr Şaliyar''' yan jî '''Pîr Şalyar''' zanayekî [[zerdeştî]] bû ku sedsala 11an de li herêma [[Hewraman|Hewreman]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] jiyaye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.postseyyah.com/hewraman-pir-saliyar-merasimi-2/ |sernav=Hewraman; Pir Şaliyar Merasimi – PostSeyyah |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2021-12-27 }}&lt;/ref&gt; Pîr Şaliyar di roja îro de wekê kesayeteke dînî tê zanîn ku li gorî çîroka wî ew di hema ku jiyan kiriye bi derman kirina keça [[Keyê Buxarayê]], [[Şah Bahar Xatûn]] û piştê ku keçik baş dibe key ew keça xwe bi Pîr Şalîyar re dizewicîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Her sal di meh an roja ku tê texmînkirin ku key keça xwe daye Pîr Şalyar li [[Rojhilata Kurdistanê]] li herêma [[Hewraman]] bi şahiyeke kevneşopî ya kevn tê pîrozkirin. Pîrozbahî her sal di roja 40em a zivistanê de tê lidarxistin.

== Jiyana Pîr Şaliyar ==
Pîr Şaliyar zanayekî [[zerdeştî]] bû ku di sedsala 11an de li [[Hewraman]]ê jiyan kiriye. [[Qeralê Buxarayê]] keça xwe ya bedew [[Şah Bahar Xatûn]], di axaftin û bihîstinê de zehmetiye dikişand ji bo dermankirinê dişîne ba Pîr Şaliyar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.atlasdergisi.com/kesfet/kultur/pirlerin-dugunu.html |sernav=İran: Gorani Kürtleri, Pirler’in Düğünü – Atlas |paşnav=Özalp |pêşnav=Ayşegül Parlayan |ziman=tr |roja-gihiştinê=2021-12-27 }}&lt;/ref&gt; Dema ku qeral keçike tîne ba Pîr Şaliyar, jêr dibêje &quot;Eger ku tu vî keçê baş bikî ezê jibo zewaca te û keçike destûrê bidim&quot; Piştî dermankirineke dirêj keçik baş dibe û qeral li li ser soza xwe keça xwe dide ku bi Şaliyar re bizewice.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Piştî ku qeral keçik da Pîr Şaliyar, jiber ku Pîr Şaliyar di jiyaneke tinetiyê de dijî û nikare merasîma daweta xwe bike. Piştî ku gelê herêma [[Hewraman|Hewremanê]] bi vî yekê dihese, gel ji bo daweta Pîr Şaliyar di navbera xwe de alîkariyek mezin lidardixe. Bi vî alikariya gelê herêmê merasîma daweta Pîr Şalîyar û [[Şah Bahar Xatûn]] tê lidarxistin û herdu dizewicin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Şahiya daweta wî di roja îro de ==
Pîr Şaliyar ji aliyê kurdên hewramanî ve bi hezar salan e ku tê bi bîranîn û şahiya daweta wî ji aliyê kurdên herêmê ve her sal tê dûbarekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/01022020 |sernav=Pîr şalîyar |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2021-12-27 }}&lt;/ref&gt; Şahî di meha Rebendan a salnameya kurdî de tê bibîranîn ku li gorî salnameya mîladî di navbera 21ê Çile û 20ê Sibatê de ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/01022020 |sernav=Pîr Şalîyar |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2021-12-27 }}&lt;/ref&gt; Di 10ê roja meha Rebendanê de jî şahiya daweta Pîr Şaliyar tê lidarxistin. Şahiya daweta Pîr Şalîyar li ber mala wî ya ku hêj jî li ser textê Ûramanê ye û pîroz tê dîtin, tê vejandin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]
[[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]]</text>
      <sha1>8j8if6mgpjpvmdobpm565t6hmelw2bd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004702</id>
      <parentid>2004701</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="hckaux7lazzh4yyoz0xtp74mrbrxw7f" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}}
'''Pîr Şaliyar''' yan jî '''Pîr Şalyar''' zanayekî [[zerdeştî]] bû ku sedsala 11an de li herêma [[Hewraman|Hewreman]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] jiyaye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.postseyyah.com/hewraman-pir-saliyar-merasimi-2/ |sernav=Hewraman; Pir Şaliyar Merasimi – PostSeyyah |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2021-12-27 }}&lt;/ref&gt; Pîr Şaliyar di roja îro de wekê kesayeteke dînî tê zanîn ku li gorî çîroka wî ew di hema ku jiyan kiriye bi derman kirina keça [[Keyê Buxarayê]], [[Şah Bahar Xatûn]] û piştê ku keçik baş dibe key ew keça xwe bi Pîr Şalîyar re dizewicîne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Her sal di meh an roja ku tê texmînkirin ku key keça xwe daye Pîr Şalyar li [[Rojhilata Kurdistanê]] li herêma [[Hewraman]] bi şahiyeke kevneşopî ya kevn tê pîrozkirin. Pîrozbahî her sal di roja 40em a zivistanê de tê lidarxistin.

== Jiyana Pîr Şaliyar ==
Pîr Şaliyar zanayekî [[zerdeştî]] bû ku di sedsala 11an de li [[Hewraman]]ê jiyan kiriye. Keyê Buxarayê keça xwe ya bedew [[Şah Bahar Xatûn]], di axaftin û bihîstinê de zehmetiye dikişand ji bo dermankirinê dişîne ba Pîr Şaliyar.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.atlasdergisi.com/kesfet/kultur/pirlerin-dugunu.html |sernav=İran: Gorani Kürtleri, Pirler’in Düğünü – Atlas |paşnav=Özalp |pêşnav=Ayşegül Parlayan |ziman=tr |roja-gihiştinê=2021-12-27 }}&lt;/ref&gt; Dema ku key keçike tîne ba Pîr Şaliyar, jêr dibêje &quot;Eger ku tu vî keçê baş bikî ezê jibo zewaca te û keçike destûrê bidim&quot; Piştî dermankirineke dirêj keçik baş dibe û qeral li li ser soza xwe keça xwe dide ku bi Şaliyar re bizewice.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Piştî ku key keçik da Pîr Şaliyar, jiber ku Pîr Şaliyar di jiyaneke tinetiyê de dijî û nikare merasîma daweta xwe bike. Piştî ku gelê herêma [[Hewraman|Hewremanê]] bi vî yekê dihese, gel ji bo daweta Pîr Şaliyar di navbera xwe de alîkariyek mezin lidardixe. Bi vî alikariya gelê herêmê merasîma daweta Pîr Şalîyar û [[Şah Bahar Xatûn]] tê lidarxistin û herdu dizewicin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

== Şahiya daweta wî di roja îro de ==
Pîr Şaliyar ji aliyê kurdên hewramanî ve bi hezar salan e ku tê bi bîranîn û şahiya daweta wî ji aliyê kurdên herêmê ve her sal tê dûbarekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/01022020 |sernav=Pîr şalîyar |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2021-12-27 }}&lt;/ref&gt; Şahî di meha Rebendan a salnameya kurdî de tê bibîranîn ku li gorî salnameya mîladî di navbera 21ê Çile û 20ê Sibatê de ye.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/culture/01022020 |sernav=Pîr Şalîyar |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2021-12-27 }}&lt;/ref&gt; Di 10ê roja meha Rebendanê de jî şahiya daweta Pîr Şaliyar tê lidarxistin. Şahiya daweta Pîr Şalîyar li ber mala wî ya ku hêj jî li ser textê Ûramanê ye û pîroz tê dîtin, tê vejandin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çanda kurdî]]
[[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]]</text>
      <sha1>hckaux7lazzh4yyoz0xtp74mrbrxw7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124624</id>
    <revision>
      <id>2004795</id>
      <parentid>1957028</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55148" sha1="qbkdku4w97wafmsibmt0lg434fswyno" xml:space="preserve">{{Agahîdank pevçûnên leşkerî
| pevçûn             = Şerê Rûsya û Ûkraynayê
| wêne               = [[Wêne:2022_Russian_invasion_of_Ukraine.svg|300px]]
| binnivîs           = '''Rewşa leşkeriyê piştî di 24'ê sibatê 2022'an de [[Dagirkirina Rûsyayê li Ukraynayê 2022|êrîşên dagirkirina Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]''' &lt;br /&gt;{{Legend2|#e3d975}} Ji aliyê Ûkraynayê ve tê kontrolkirin&lt;br /&gt;{{Legend2|#ebc0b3}} Ji aliyê Rûsya û hêzên alîgirên Rûsyayê ve tê kontrolkirin&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Ji bo [[Şablon:Nexşeya berfireh a Şerê Rûs-Ûkraynayê|nexşeya berfireh a Şerê Rûs-Ukraynayê]]&lt;/small&gt; binêre.
| dîrok              = 20ê sibata 2014an {{Efn|There remain &quot;some contradictions and inherent problems&quot; regarding date on which the annexation began.&lt;ref name=&quot;Disunited&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Return of the Cold War: Ukraine, the West and Russia |paşnav=McDermott |pêşnav=Roger N. |isbn=9781138924093 |paşnavê-edîtor=Black |pêşnavê-edîtor=J. |cih=London |rr=99–129 |beş=Brothers Disunited: Russia’s use of military power in Ukraine |urlya-beşê=https://www.academia.edu/11853815 |doi=10.4324/9781315684567-5 |oclc=909325250 |paşnavê-edîtor2=Johns |pêşnavê-edîtor2=Michael |sal=2016 }}&lt;/ref&gt; Ukraine claims 20 February 2014 as the date of &quot;the beginning of the [[Temporarily occupied and uncontrolled territories of Ukraine|temporary occupation of Crimea and Sevastopol by Russia]]&quot;, citing timeframe inscribed on the Russian [[medal &quot;For the Return of Crimea&quot;]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&amp;Lang=E |sernav=7683rd meeting of the United Nations Security Council. Thursday, 28 April 2016, 3 p.m. New York |jêgirtin=Mr. Prystaiko (Ukraine): ... In that regard, I have to remind the Council that the official medal that was produced by the Russian Federation for the so-called return of Crimea has the dates on it, starting with 20 February, which is the day before that agreement was brought to the attention of the Security Council by the representative of the Russian Federation. Therefore, the Russian Federation started — not just planned, but started — the annexation of Crimea the day before we reached the first agreement and while President Yanukovych was still in power. }}&lt;/ref&gt; and in 2015 the [[Ukrainian parliament]] officially designated the date as such.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=&quot;Няша&quot; Поклонська обіцяє бійцям &quot;Беркута&quot; покарати учасників Майдану |url=https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |malper=www.segodnya.ua |ziman=uk |archive-date=2020-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110141947/https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; On 20 February 2014, [[Vladimir Konstantinov]] who at that time was a chairman of the republican council of Crimea and representing the [[Party of Regions]] expressed his thoughts about seccession of the region from Ukraine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Спікер ВР АРК вважає, що Крим може відокремитися від України |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/02/20/7015117/ |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |malper=Українська правда |ziman=uk }}&lt;/ref&gt; On 23 February 2014 the [[Embassy of Russia in Kyiv|Russian ambassador to Ukraine]] [[Mikhail Zurabov]] was recalled to Moscow to due &quot;worsening of situation in Ukraine&quot;. In early March 2015, President Putin stated in a [[Crimea. The Way Home|Russian movie about annexation of Crimea]] that he ordered the operation to &quot;restore&quot; Crimea to Russia following an all-night emergency meeting of 22–23 February 2014,&lt;ref name=&quot;Disunited&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Yahoo News&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://news.yahoo.com/putin-describes-secret-operation-seize-crimea-212858356.html |sernav=Putin describes secret operation to seize Crimea |tarîx=8 adar 2015 |xebat=Yahoo News |roja-gihiştinê=24 adar 2015 }}&lt;/ref&gt; and in 2018 Russian Foreign Minister claimed that earlier &quot;start date&quot; on the medal was due to &quot;technical misunderstanding&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/politics/2347252-two-headed-orwell.html |sernav=Russia's Orwellian &quot;diplomacy&quot; |malper=unian.info |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;|group=nb}} – didome&lt;br /&gt;({{Temena bi sal, meh, hefte û roj|meh1=2|roj1=20|sal1=2014}})
| herêm              = Ûkrayna&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ukraine-Russia crisis live news: Putin has launched ‘full-scale invasion’, says Ukrainian foreign minister – latest updates |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=24 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt; 
* [[Pêvekirina Krîmê ji aliyê Federasyona Rûsyayê]]
* Dagirkirina [[Oblasta Xersonê]] beşa [[nîvgirava Krîmê]] ([[Strilkove]]) ji Adar heta Kanûnê 2014
* Hêzên alîgirên Rûsyayê rojhilatê [[Donbas]]ê kontrol dikin 
* Hêzên alîgirên Rûsyayê [[Santraliya Nukleerî ya Çernobîlê]] girtin
| encam              = Didome
* [[Zilamên kesk ên biçûk (Şerê Rûsya-Ûkraynayê)|Bê nîşandayî]] yên leşkerên rûsyayê di nav [[nerazîbûnên alîgirên Rûsyayê li Ûkraynayê 2014|nerazîbûna alîgirên Rûsyayê]] ya li Ûkraynayê ya [[Şoreşa Rûmetê|Şoreşa Ûkraynayê]] 2014
* Avakirina leşkerî ya Rûsyayê li ser [[sînorê Rûsya û Ûkraynayê]] &lt;ref name=&quot;pcoup&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.cbc.ca/news/world/vladimir-putin-cools-ukraine-tensions-as-u-s-talks-sanctions-1.2558841 |sernav=Vladimir Putin cools Ukraine tensions as U.S. talks sanctions |ajans=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] |tarîx=4 adar 2014 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2014 |xebat=CBC News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mass_at_border&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Russian Troops Mass at Border With Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2014/03/14/world/europe/ukraine.html |roja-gihiştinê=14 adar 2014 |rojname=The New York Times |tarîx=13 adar 2014 |nivîskar=Steven Lee Myers |nivîskar2=Alison Smale }}&lt;/ref&gt;
* [[NATO]] li Ûkraynayê tetbîqatên leşkerî pêk tîne,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=DOD Video Exercise Rapid Trident 2019 |url=https://dod.defense.gov/News/Special-Reports/Videos/?videoid=712443 |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2019 |roja-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211227173817/https://dod.defense.gov/News/Special-Reports/Videos/?videoid=712443 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamên rojavayê Ukraynayê xurt dike.&lt;ref name=&quot;Baetz&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=NATO increases military moves to counter Russia |url=https://www.thestar.com/news/world/2014/04/16/nato_increases_military_moves_to_counter_russia.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416220850/http://www.thestar.com/news/world/2014/04/16/nato_increases_military_moves_to_counter_russia.html |roja-arşîvê=16 nîsan 2014 |roja-gihiştinê=19 nîsan 2014 |rojname=The Star (Canada) |tarîx=16 nîsan 2014 |pêşnav1=Juergen |paşnav1=Baetz |pêşnav2=John-Thor |paşnav2=Dahlburg |ajans=Associated Press |cih=Brussels }}&lt;/ref&gt;
* Destwerdana Rûsyayê ya li [[Şerê Donbasê]] &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Ukraine crisis: 'Russia has launched a great war' |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29017736 |rojname=BBC |tarîx=2 îlon 2014 |cih=London |roja-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
* [[Cezayên navneteweyî yên dîroka Şerê Rûsya-Ukraynayê|Teqezên navneteweyî]] û [[Reaksiyonên navneteweyî yên li ser pêvekirina Krîmê ji hêla Federasyona Rûsyayê|şermezarkirina]] li dijî Rûsyayê, bi qismî beşdarî [[Krîza fînansî ya Rûsyayê (2014–2016)]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://newrepublic.com/article/120577/russian-ruble-collapses-performs-worse-ukraines-hryvnia-2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141216221331/http://www.newrepublic.com/article/120577/russian-ruble-collapses-performs-worse-ukraines-hryvnia-2014 |roja-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2014 |sernav=Russian Ruble Collapses, Performs Worse Than Ukraine's Hryvnia in 2014 |weşanger=New Republic |nivîskar=Linda Kinstler |tarîx=16 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-12-15/russia-takes-ukraine-s-spot-in-currency-abyss-chart-of-the-day |sernav=Russia Takes Ukraine's Spot in Currency Abyss: Chart of the Day |weşanger=Bloomberg |nivîskar=Zahra Hankir |nivîskar2=Natasha Doff |tarîx=15 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.foxnews.com/world/2014/12/16/russian-ruble-falls-to-historic-lows-while-pressure-increases-on-putin/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141216155559/http://www.foxnews.com/world/2014/12/16/russian-ruble-falls-to-historic-lows-while-pressure-increases-on-putin/ |roja-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2014 |sernav=Russian ruble falls to historic lows, while pressure increases on Putin |weşanger=Fox News |ajans=Associated Press |tarîx=16 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.chinapost.com.tw/business/2015/01/01/425383/Ex-Soviet-republics.htm |sernav=Ex-Soviet republics hit by Russian economic crisis |weşanger=The China Post |ajans=AFP |nivîskar=Irakli Metreveli |tarîx=1 kanûna paşîn 2015 |roja-gihiştinê=1 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=4 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201204181816/http://www.chinapost.com.tw/business/2015/01/01/425383/Ex-Soviet-republics.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Rakirina Rûsyayê ji [[G8 (forum)|G8]], niha [[G7 (forum)|G7]]
* Îmzekirina [[Protokola Mînskê]], ku paşê herdu alî hevdu sûcdar kirin û hîn nehate cîbicîkirin.
* [[Krîza Rûs-Ûkraynayê ya 2021–2022|Derketina leşkerên rûsî ber bi xaka di bin kontrola cudaxwazan]]
* [[Dagirkirina Rûsyayê ya li Ûkraynayê 2022|Dagirkirina Rûsyayê ya li Ûkraynayê di 24'ê Reşemî 2022'an destpê kir]]
| şervan1            = {{Ala|Ûkrayna}}
----
{{Collapsible list
|title=Piştgirî:
|{{Ala|Awistralya}}
|{{Ala|Belarûs|1991}} [[Opozîsyona Belarûsî]]
|{{Ala|Kanada}}
|{{Ala|Kroatya}}
|{{Ala|Çekya}}
|{{Ala|Danîmarka}}
|{{Ala|Estonya}}
|{{Ala|Yekîtiya Ewropayê}} &lt;ref&gt;[https://www.eca.europa.eu/Lists/ECADocuments/SR16_32/SR_UKRAINE_EN.pdf &quot;Eu assistance to Ukraine&quot;]. European Court of Auditors. 2016. Retrieved 28 August 2021.&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Fransa}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://france24.com/en/europe/20211210-macron-pledges-to-help-ukraine-preserve-its-territorial-integrity |sernav=Macron pledges to help Ukraine preserve its territorial integrity |tarîx=11 kanûna pêşîn 2021 |xebat=France24 News }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Gurcistan}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://civil.ge/archives/470720 |sernav=Kyiv Hails Georgian Parliament's Resolution on Ukraine |tarîx=3 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Almanya}}
|{{Ala|Yewnanistan}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-18/greece-backs-strong-eu-action-on-russia-amid-putin-ukraine-moves |sernav=Greece Backs Strong EU Action on Russia Amid Putin Ukraine Moves |tarîx=18 kanûna paşîn 2022 |xebat=Bloomberg }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Îrlenda}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.thejournal.ie/irish-ukraine-simon-coveney-5691785-Feb2022/ |sernav=Coveney says Ireland 'certainly not neutral' on Russian invasion of Ukraine |tarîx=24 sibat 2022 |xebat=The Journal }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Îsraêl}}
|{{Ala|Îtalya}}
|{{Ala|Japon}}
|{{Ala|Kenya}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/2022/02/23/europe/kenya-ukraine-russia-colonialism-intl/index.html |sernav=Kenya's UN ambassador slams Russia and compares Ukraine crisis to Africa's colonial past |tarîx=23 sibat 2022 |xebat=CNN }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Letonya}}
|{{Ala|Lîtvanya}}
|{{Ala|Moldova}}
|{{Ala|NATO}}{{Efn|Çek, [[tetbîqatên leşkerî]] û [[alîkarî]] ya giştî.}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29198497 |sernav=Nato members 'send arms to Ukraine' |tarîx=14 îlon 2014 |xebat=BBC News }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Holenda}}
|{{Ala|Polonya}}
|{{Ala|Slovakya}}
|{{Ala|Slovenya}}
|{{Ala|Korêya Başûr}}
|{{Ala|Spanya}}
|{{Ala|Swêd}}
|{{Ala|Tirkiye}}
|{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|{{Ala|DYA}}
}}
| şervan2            = {{Ala|Rûsya}} &lt;br /&gt;
{{Ala|Komara Gel a Donetskê}}&lt;br /&gt;
{{Ala|Komara Gel a Luhanskê}}
&lt;!--*{{sembola alayê|Abhazya}} [[Komara Abhazya]] &amp; {{sembola alayê|Osetyaya Başûr}} [[Komara Osetyaya Başûr]] dilxwaz--&gt;
----
{{Collapsible list
|title=Piştgirî:
|{{Ala|Transnîstriya}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Coakley |pêşnav=Amanda |sernav=Ukraine crisis ‘very sensitive’ for Russia-backed breakaway state |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/11/transnistria-ukraine-crisis |roja-gihiştinê=2022-02-22 |malper=www.aljazeera.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Osetyaya Başûr}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=23 sibat 2022 |sernav=A new example of fraternal support for Russia is the assistance to the DNR and the LNR - Bibilov |url=https://cominf.org/en/node/1166541642 |roja-gihiştinê=24 sibat 2022 |malper=South Ossetian Press Agency |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Belarûs}}&lt;br&gt;(ji 2020)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2021/11/29/belarus-will-back-russia-war-breaks-ukraine-says-lukashenko/ |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2021/11/29/belarus-will-back-russia-war-breaks-ukraine-says-lukashenko/ |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2022 |gihiştina-urlyê=subscription |rewşa-urlyê=zindî |sernav=Belarus will back Russia if war breaks out in Ukraine, says Alexander Lukashenko |rojname=The Telegraph |tarîx=29 çiriya paşîn 2021 |paşnav1=Vasilyeva |pêşnav1=Nataliya |paşnav2=Oliphant |pêşnav2=Roland }}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Kûba}}&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=22 sibat 2022 |sernav=Cuba to deepen ties with Russia as Ukraine tensions mount |url=https://www.reuters.com/world/americas/cuba-deepen-ties-with-russia-ukraine-tensions-mount-2022-02-19/ |roja-gihiştinê=19 sibat 2022 |malper=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Flagicon image|Ansarullah Flag Vector.svg}} [[Tevgera Hûsiyan|Hûsî]]&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=22 sibat 2022 |sernav=Sanaa supports Moscow’s recognition of ‘Donetsk and Lugansk’ independence |url=https://en.ypagency.net/254128/ |roja-gihiştinê=22 sibat 2022 |malper=Yemen Press Agency |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Îran}}&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Iran blames West for Ukraine crisis, urges Moscow and Kyiv to show restraint |url=https://www.timesofisrael.com/iran-blames-west-for-ukraine-crisis-urges-moscow-and-kyiv-to-show-restraint |roja-gihiştinê=2022-02-22 |malper=www.timesofisrael.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Nîkaragua}}&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=22 sibat 2022 |sernav=Nicaragua's Ortega defends Russia's stance over Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/americas/nicaraguas-ortega-defends-russias-stance-over-ukraine-2022-02-22/ |roja-gihiştinê=22 sibat 2022 |malper=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Korêya Bakur}}
|{{Ala|Sûrî}}&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=22 sibat 2022 |sernav=Syria supports Putin's recognition of Ukraine breakaway regions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-supports-putins-recognition-ukraine-breakaway-regions-fm-2022-02-22/ |roja-gihiştinê=22 sibat 2022 |malper=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Venezuela}}&lt;br&gt;(ji 2022; Hikûmeta Maduro)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tass.com/politics/1391927 |sernav=Venezuela ready to offer military help to Russia if relations with US exacerbate - envoy |malper=TASS }}&lt;/ref&gt;
}}
| fermandar1         = [[Wêne:Flag of the President of Ukraine.svg|22px|border]] '''[[Volodîmîr Zelenskî]]'''&lt;br /&gt;(ji 2019)&lt;br /&gt;
[[Wêne:Flag of the President of Ukraine.svg|22px|border]] '''[[Petro Poroshenko]]'''&lt;br /&gt;(2014–2019)&lt;br /&gt; 
{{Nowrap|[[Wêne:Flag of the President of Ukraine.svg|22px|border]] '''[[Oleksandr Turchynov]]'''}}&lt;br /&gt;(Reşemî–Pûşper 2014) &lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Denys Shmyhal]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Oleksii Reznikov]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Valerii Zaluzhnyi]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Yuriy Ilyin]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Mykhailo Kutsyn]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Viktor Muzhenko]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Ruslan Khomchak]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Pavlo Lebedyev]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Ihor Tenyukh]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Mykhailo Koval]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Valeriy Heletey]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Stepan Poltorak]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Andriy Zagorodniuk]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Andriy Taran]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Serhiy Korniychuk]]
| fermandar2         = [[Wêne:Standard of the President of the Russian Federation.svg|22px|border]] '''[[Vladîmîr Putîn]]'''&lt;br /&gt;{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Mikhail Mishustin]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Sergey Shoygu]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Valery Gerasimov]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Igor Korobov]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Aleksandr Vitko]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Denis Berezovsky]]&lt;br /&gt;
{{Nowrap|{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Alexander Lentsov]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=k7_3t56yDvw |sernav=Russian Lieutenant General Alexander Lentsov leading Russian groups in Debaltseve |weşanger=YouTube, LifeNews |tarîx=18 sibat 2015 |roja-gihiştinê=18 sibat 2015 }}&lt;/ref&gt;}}
&lt;br&gt;'''Li Krîmê'''&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Sergey Aksyonov]]&lt;br /&gt;
'''Li KGD'ê'''&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Komara Gel a Donetskê}} [[Denis Pushilin]]&lt;br /&gt;(ji 2018)&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Komara Gel a Donetskê}} [[Dmitry Trapeznikov]]&lt;br /&gt;(Tebax–Rezber 2018)&lt;br /&gt;
{{Nowrap|{{Sembola alayê|Komara Gel a Donetskê}} [[Alexander Zakharchenko]]}}&lt;br /&gt;(2014–2018)&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Alexander Borodai]]&lt;br /&gt;(Gulan–Tebax 2014)&lt;br /&gt;
'''Li KGL'ê'''&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Komara Gel a Luhanskê}} [[Leonid Pasechnik]]&lt;br /&gt;(ji 2017)&lt;br /&gt;{{Sembola alayê|Komara Gel a Luhanskê}} [[Igor Plotnitsky]]&lt;br /&gt;(2014–2017)&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Komara Gel a Luhanskê}} [[Valery Bolotov]]&lt;br /&gt;(Gulan–Tebax 2014)
| hêz1               = {{Flagdeco|Ûkrayna}} 209,000 leşkerên çalak (2020)
* Leşker 145.000
* Deryayî 11,000
* Hêzên hewayî 45,000
* Hewayî ~ 8000
* Hêzên Operasyonên Taybet (nenas)
* Paramilîter 102.000
* Rezerve 900,000
| hêz2               = {{Flagdeco|Rûsya}} 900,000 leşkerên çalak, tevî leşkeriya neçar (2020)&lt;ref name=&quot;militarybalance&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1 kanûna paşîn 2021 |sernav=Chapter Five: Russia and Eurasia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2021.1868794 |kovar=The Military Balance |ziman=en |cild=121 |hejmar=1 |rr=190–205, 208–212 |doi=10.1080/04597222.2021.1868794 |s2cid=232050823 |issn=0459-7222 }}&lt;/ref&gt;
* Artêş ~ 280.000
* Deryayî ~ 150,000
* Hêzên Hewayî ~ 165,000
* Hêzên Roketên Stratejîk 50,000
* Hewayî ~ 45,000
* Hêzên Operasyonên Taybet ~ 1,000
* Hêzên Rêhesinê ~ 29,000
* Ferman û piştgirî 180,000
* Paramilîter 554.000
* Rezerve 2,000,000
Ji van, 28,000 li Krîmê hatine piştrast kirin, 3,000 li Donbasê hatine ragihandin û ji hêla Rûsyayê ve heya 22'ê Reşemî 2022'an de hatine red kirin.&lt;ref name=&quot;peacekeeping&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Путин поручил вооруженным силам обеспечить поддержание мира в ДНР и ЛНР |url=https://ria.ru/20220222/mir-1774202745.html |roja-gihiştinê=21 sibat 2022 |weşanger=RIA Novosti |tarîx=22 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|Komara Gel a Donetskê}} ~20,000
* {{Flagdeco|Komara Gel a Luhanskê}} ~14,000
| yekîne1            = {{Sembola alayê|Ûkrayna}} &lt;br /&gt;
*[[Hêzên Çekdar ên Ûkraynayê|Hêzên Çekdar]]
* [[Hêzên Bejayî yên Ûkraynayê|Hêzên Bejayî]]
* [[Hêzên Êrîşa Hewayî yên Ûkraynayê|Hêzên Êrîşa Hewayî]]
* [[Hêzên Hewayî yên Ûkraynayê|Hêzên Hewayî]]
* [[Deryayî yên Ûkraynayê|Deryayî]]
* [[Serokê Midûriyeta Îstixbaratê ya Wezareta Parastinê ya Ûkraynayê|Serokê Midûriyeta Îstixbaratê]]
* [[Hêzên Operasyonên Taybet (Ûkrayna)|Hêzên Operasyonên Taybet]]
* [[Tabûra parastina herêmê (Ûkrayna)|Tabûrên parastina herêmê]]
*[[Wezareta Karên Navxweyî (Ûkrayna)|Wezareta Karên Navxweyî]] (pêkhateya leşkerî)
* [[Polîsê Dewriyê ya Karên Taybet (Ûkrayna)|Tabûrên dewriye yên peywirên taybet]] ([[Tabûra Dnipro|Dnipro]], [[Tabûra Polîsan a Xarkivê|Xarkiv]], yên din)
* [[Parêzvanên Neteweyî yên Ûkraynayê|Parêzvanên Neteweyî]] ([[Tabûra Azovê]], [[Tabûra Donbasê]], yên din)
* [[Xizmeta Ewlekariya Sînor a Dewletê ya Ukraynayê|Parêzvanên Sînor ê Dewletê]]
* [[Xizmeta Ewlekariyê ya Ûkraynayê|Xizmeta Ewlekariyê]]
* [[Koma Alfayê (Ûkrayna)|Koma Alfayê]]
'''Yekîneyên dilxwaz'''
* [[Tabûra Nomana Çelebicîhan]]
* [[Tabûra Turan]]
* [[Sektora Rast]]
* dilxwazên [[Azerbeycanên li Ûkraynayê|Azerbaycanî]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |pêşnav=Gulnaz |paşnav=Gambarli |url=https://d9mc3ts4czbpr.cloudfront.net/az/article/ren-tv-nin-aparicisi-kecmis-azerbaycanli-herbcileri-terrorcu-adlandirdi/ |sernav=REN TV-nin aparıcısı keçmiş azərbaycanlı hərbçiləri &quot;terrorçu&quot; adlandırdı |tercimeya-sernav=The host of REN TV called the former Azerbaijani servicemen &quot;terrorists&quot; |xebat=[[Meydan TV]] |tarîx=25 adar 2015 |roja-gihiştinê=2 nîsan 2021 |ziman=az |jêgirtin=&quot;Verilişin aparıcısı İqor Prokopenko onların Cövhər Dudayev adına Könüllülər Batalyonunda fundamental islamçılar, terrorçu və banditlərlə birlikdə Rusiyaya qarşı vuruşduğunu iddia edərək deyir: “Belə könüllülər arasında  İslamçı-Bozqurd dəstəsinin keçmiş  komandiri, 703 sayli briqadanın tərkibində Azərbaycan tərəfindən Dağılq Qarabağda döyüşən Nurəddin İsmayılov və  “Bozqurd”çu dəstəsinin daha bir keçmiş döyüşçüsü İsa Sadıqovdur. İsa Sadıqov 1990-ci illərdə Azərbaycan müdafiə nazirinin müavini olub. Sonra isə axtarışa verilib. Lakin bu, onun 2004-cu ildə Norveçdə məskunlaşmasına mane olmayıb. Hazırda Norveç vətəndaşıdır. İndi isə Ukraynada Cövhər Dudayev adına batalyonun qərargah rəisidir&quot;. |roja-arşîvê=2021-12-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211227173815/https://d9mc3ts4czbpr.cloudfront.net/az/article/ren-tv-nin-aparicisi-kecmis-azerbaycanli-herbcileri-terrorcu-adlandirdi/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apa.az/az/hadise/xeber_prezident_porosenko_ukrayna_milli_qvardi_-490316 |sernav=Poroşenkonun mükafatlandırdığı azərbaycanlı: &quot;Bu, Ukrayna uğrunda döyüşən bütün azərbaycanlıların xidmətinə verilən qiymətdir&quot; |tercimeya-sernav=The Azerbaijani that was awarded by Poroshenko: &quot;This is an appreciation of the services of all Azerbaijanis fighting for Ukraine&quot; |tarîx=25 çiriya pêşîn 2017 |roja-gihiştinê=2 nîsan 2021 |xebat=[[Azeri Press Agency]] |ziman=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |pêşnav=Sergei |paşnav=Lashenko |url=http://m.day.kyiv.ua/ru/article/pochta-dnya/na-ukrainu-vsya-nadezhda |sernav=&quot;На Украину вся надежда&quot;: Почему азербайджанцы воюют за нас |tercimeya-sernav=&quot;All hope for Ukraine&quot;: Why are Azerbaijanis fighting for us |tarîx=20 çiriya pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=2 nîsan 2021 |rojname=[[The Day (Kyiv)|The Day]] |ziman=ru |roja-arşîvê=2021-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210423213816/http://m.day.kyiv.ua/ru/article/pochta-dnya/na-ukrainu-vsya-nadezhda |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* dilxwazên Kroatî
| yekîne2            = {{Sembola alayê|Rûsya}} &lt;br /&gt;
*[[Hêzên Bejayî yên Rûsyayê|Hêzên Bejayî]]
* [[Tûgaya 136'emîn Tivingên Pasdaran]]
&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://informnapalm.org/en/russian-t-90-tanks-136th-motorized-rifle-brigade-luhansk-region/ |sernav=Russian T-90 Tanks of the 136th Motorized Rifle Brigade in Luhansk Oblast |tarîx=22 çiriya pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;
* [[Tûgaya 18’emîn Tivingên Pasdaran]]
* 9'emîn Tûgaya Tivingên Motorîze ([[Nîjnî Novgorod]]) &lt;ref name=&quot;tg01xaa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/03/ukraine-soldier-youre-better-clueless-because-truth-horrible-moscow-ilovaysk |sernav=Russian soldier: 'You're better clueless because the truth is horrible' |nivîskar=Shaun Walker |nivîskar2=Oksana Grytsenko |nivîskar3=Leonid Ragozin |xebat=[[The Guardian]] |tarîx=4 îlon 2014 |roja-gihiştinê=21 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;
* [[200.Tûgaya Çekdar a Serbixwe ya Motorîze|Tûgaya 200. Tûgaya Motorîze]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=https://www.bellingcat.com/news/uk-and-europe/2016/06/21/russias-200th-motorized-infantry-brigade-in-the-donbass-part-2/ |sernav=Russia's 200th Motorized Infantry Brigade in Donbass: The Hero of Russia |roja-gihiştinê=21 hezîran 2016 |tarîx=21 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
*[[Hêzên Hewayî yên Rûsyayê|Hêzên Hewayî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pln-pskov.ru/society/162318.html |skrîpta-sernav=ru:Депутат: Псковские десантники переброшены на Украину |tercimeya-sernav=Deputy: Pskov paratroopers deployed in Ukraine |weşanger=Pskov Lenta News |ziman=ru |tarîx=28 sibat 2014 |roja-gihiştinê=16 îlon 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://interfax.com.ua/news/general/219345.html |skrîpta-sernav=ru:В СНБО подтвердили захват силами АТО 2 БМД Псковской дивизии |tercimeya-sernav=The National Security Council confirmed the seizure of two airborne combat vehicles by the ATO 2 BMD Pskov division |ziman=ru |ajans=Interfax-Ukraine |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=21 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Newsweek19092014&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar=Anna Nemtsova |url=http://www.newsweek.com/2014/09/19/russian-soldiers-reveal-truth-behind-putins-secret-war-269227.html |sernav=Russian Soldiers Reveal the Truth Behind Putin's Secret War |xebat=Newsweek |tarîx=10 îlon 2014 |roja-gihiştinê=20 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;В Джанкое находятся войска Чеченской Республики&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://ipc-dzhankoy.org/center_news/13738.html |skrîpta-sernav=ru:В Джанкое находятся войска Чеченской Республики |tercimeya-sernav=Armies of the Chechen Republic to be found in Dzhankoy |weşanger=IPC-Dzhankoy |ziman=ru |tarîx=5 adar 2014 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150710175408/http://ipc-dzhankoy.org/center_news/13738.html |roja-arşîvê=10 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt;
* [[76'emîn Daîreya Êrîşa Hewayî ya Cerdevan|76'emîn Beşa Êrîşa Hewayî]]
* [[98'emîn Daîreya Hewayî ya Pasewan|98'emîn Beşa Hewayî]]
* [[31. Tugaya Asmanî ya Pasewan|31. Tugaya Hewayî]]
* [[Deryayî yên Rûsyayê|Deryayî]]
* [[Fîloya Baltîkê]] &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.ukrinform.ua/eng/news/russia_redeploys_ships_of_baltic_and_northern_fleets_to_sevastopol_violates_agreement_with_ukraine_317983 |sernav=Russia redeploys ships of Baltic and Northern fleets to Sevastopol, violates agreement with Ukraine |ajans=Ukrinform |tarîx=3 adar 2014 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150910085436/http://www.ukrinform.ua/eng/news/russia_redeploys_ships_of_baltic_and_northern_fleets_to_sevastopol_violates_agreement_with_ukraine_317983 |roja-arşîvê=10 îlon 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Fîloya Bakur]]
* [[Fîloya Deryaya Reş]]
** [[Piyadeyên Deryayî (Rûsya)|Deryayî]]
* [[GRU (Federasyona Rûsyayê)|GRU]] &lt;ref name=&quot;В Джанкое находятся войска Чеченской Республики&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-military/ukraine-says-russian-special-forces-involved-in-attacks-on-airport-in-east-idUSKCN0JF1ZN20141201 |sernav=Ukraine says Russian special forces involved in attacks on airport in east |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=11 nîsan 2015 |tarîx=1 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://maailm.postimees.ee/2718018/ukraina-krimmis-on-tsetseeniast-ja-uljanovskist-parit-vene-sodurid |sernav=Ukraina: Krimmis on Tšetšeeniast ja Uljanovskist pärit Vene sõdurid |tercimeya-sernav=Ukraine:In Crimea there are Russian troops from Chechnya and Ulyanovsk |weşanger=Postimees |ziman=et |tarîx=5 adar 2014 |roja-gihiştinê=16 îlon 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Interest&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Interest |pêşnav1=The National |sernav=Get Ready, America: Russia Has Its Own Deadly 'Delta Force' |url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/get-ready-america-russia-has-its-own-deadly-delta-force-19793 |roja-gihiştinê=12 nîsan 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crimea, 2014&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Galeotti |pêşnav1=Mark |sernav=Spetsnaz: Russia's Special Forces |tarîx=2015 |weşanger=Osprey Publishing |cih=Oxford, UK |isbn=978-1-4728-0722-9 |rûpel=50 |çap=Elite |url=https://ospreypublishing.com/spetsnaz-russia-s-special-forces |roja-gihiştinê=11 nîsan 2017 }}&lt;/ref&gt;
* [[Tûgaya 22. Spetsnazê]]
* [[45. Tugaya Cerdevanên Spetsnazê]]
* {{Sembola alayê|Komara Gel a Donetskê}}
* {{Sembola alayê|Komara Gel a Luhanskê}}&lt;br&gt;'''[[Hêzên cudaxwazên rûsî li Donbasê|cudaxwazên alîgirên Rûsyayê ya li Donbasê]]''''
* [[Hêzên cudaxwazên Şerê Donbasê#Avanî|Milîsên Gel ên Donbasê]]
* [[Şervanên Şerê Donbasê#Tabûra Vostokê|Tûgaya Vostokê]]
* [[Tûgaya Kalmiyûsê]]
* [[Artêşa Ortodoks a Rûsyayê]]
* [[Tabûra Sparta]]
* [[Tabûra Somalî]]
* [[Hêzên cudaxwazên Şerê Donbasê#Avanî|Milîsên Gel ên Luhanskê]]
* [[Hêzên cudaxwazên Şerê Donbasê#Avanî|Artêşa Dona Mezin]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Cossack against cossack |url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/cossack-against-cossack/ |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |malper=openDemocracy |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* [[Tûgaya Prîzrakê]]
* [[Hêzên cudaxwazên Şerê Donbasê#Avanî|Yekemîn Alaya Kozakê]]
* [[Navbirîge]]
* [[Şervanên Şerê Donbasê#Dildarên ji welatên din|Çekdarên Moldovayê]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=14 nîsan 2018 |sernav=Moldova Identifies Dozens of Fighters in Ukraine |url=https://balkaninsight.com/2018/04/24/moldovan-mercenaries-join-military-ranks-in-donbas-04-23-2018/ }}&lt;/ref&gt;
* dilxwazên Serbî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ba.n1info.com/regija/a25091-hrvati-i-srbi-ponovo-ratuju-ali-u-ukrajini/ |sernav=Croats and Serbs against each other in war again, but in Ukraine |weşanger=[[N1 (TV channel)|N1]], [[HINA]] |malper=ba.n1info.com |ziman=bs |tarîx=11 sibat 2015 |roja-gihiştinê=20 kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
| hêz3               = Ji bo hûrguliyan, li [[Şervanên Şerê Donbasê]] û [[Fermana Şerên ji bo dagirkirina Rûsyayê ya li Ûkraynayê 2022]] binêre
| winda1             = 4,619 kuştî &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://memorybook.org.ua/index.htm |skrîpta-sernav=uk:Книга пам'яті загиблих |tercimeya-sernav=Memorial Book to the Fallen |ziman=uk |xebat=Herman Shapovalenko, Yevhen Vorokh, Yuriy Hirchenko |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=2022-03-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220311201026/https://memorybook.org.ua/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Книга пам'яті загиблих |url=https://memorybook.org.ua/units/krasnopol.htm |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |malper=memorybook.org.ua |roja-arşîvê=2015-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151003020347/https://memorybook.org.ua/units/krasnopol.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;9,700–10,700 brîndar&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot;/&gt;&lt;br /&gt;70 wenda&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/unian-70-missing-soldiers-officially-reported-over-years-of-war-in-donbas.html |sernav=UNIAN: 70 missing soldiers officially reported over years of war in Donbas |weşanger=Ukrainian Independent Information Agency |tarîx=6 îlon 2019 |roja-gihiştinê=6 îlon 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;2,768 girtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.molbuk.ua/podii-na-pivdennomu-shodi/88050-boyovyky-utrymuyut-u-poloni-180-ukrayinskykh-viyskovosluzhbovciv.html |sernav=Militants held in captivity 180 Ukrainian servicemen |roja-gihiştinê=16 adar 2015 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150402103942/http://en.molbuk.ua/podii-na-pivdennomu-shodi/88050-boyovyky-utrymuyut-u-poloni-180-ukrayinskykh-viyskovosluzhbovciv.html |roja-arşîvê=2 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar=Isaac Webb |url=https://www.themoscowtimes.com/2015/04/22/an-eye-for-an-eye-ukraines-pow-problem-a46006 |sernav=An Eye for an Eye: Ukraine's POW Problem |rewşa-urlyê=zindî |xebat=[[The Moscow Times]] |tarîx=22 nîsan 2015 |roja-gihiştinê=25 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518104331/http://themoscowtimes.com/opinion/opinion/article/an-eye-for-an-eye-ukraines-pow-problem/519579.html |roja-arşîvê=18 gulan 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://zik.ua/en/news/2015/05/02/donbas_rebels_still_hold_300_ukraine_army_servicemen_and_civilians_prisoners_586256 |sernav=Donbas rebels still hold 300 Ukraine army servicemen and civilians prisoners |xebat=zik.ua |tarîx=2 gulan 2015 |roja-gihiştinê=24 sibat 2022 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201126160444/https://zik.ua/en/news/2015/05/02/donbas_rebels_still_hold_300_ukraine_army_servicemen_and_civilians_prisoners_586256 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;9,268 piştî dagirkirinê tevlî hêzên Rûsyayê bû&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/ukraine/personnel.htm |sernav=Ukrainian Military Personnel |pêşnav=John |paşnav=Pike |malper=www.globalsecurity.org }}&lt;/ref&gt;{{Break}}
300+ [[T-64]] tank&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.depo.ua/rus/war/chomu-modernizaciya-tankiv-t-64-prinositsya-v-zhertvu-oplotam-20180517775415 |sernav=В жертву &quot;Оплотам&quot;: Почему тормозит модернизация Т-64 |malper=www.depo.ua }}&lt;/ref&gt;
| winda2             = 5,768 kuştî {{Ref label|kuştî|*}}&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-oon-kst-gertv-boyovyh-donbas/31110937.html |sernav=ООН підрахувала кількість жертв бойових дій на Донбасі |xebat=[[Radio Liberty]] |tarîx=19 sibat 2021 |roja-gihiştinê=19 sibat 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The overview of the current social and humanitarian situation in the territory of the Donetsk People's Republic as a result of hostilities between 23 and 29 January 2021 – Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=http://eng.ombudsman-dnr.ru/the-overview-of-the-current-social-and-humanitarian-situation-in-the-territory-of-the-donetsk-peoples-republic-as-a-result-of-hostilities-between-23-and-29-january-2021/ |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;12,700–13,700 brîndar&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot; /&gt;
| winda3             = 3,393 sivîl hatin kuştin;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ukraine.un.org/sites/default/files/2021-10/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2030%20September%202021%20%28rev%208%20Oct%202021%29%20EN.pdf |sernav=Conflict-related civilian casualties in Ukraine }}&lt;/ref&gt; 7,000–9,000 brîndar&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot;/&gt;&lt;br /&gt;13,100–13,300 kuştî; 29,500–33,500 brîndar overall&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot;/&gt;&lt;br /&gt;6 kuştî li Krîmê (3 sivîl)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Unrest in Crimea leaves 2 dead; government buildings seized |url =http://www.upi.com/Top_News/World-News/2014/02/27/Unrest-in-Crimea-leaves-2-dead-government-buildings-seized/6371393516263/ |nivîskar=JC Finley |xebat=[[United Press International]] |tarîx=27 sibat 2014 |roja-gihiştinê=9 adar 2014 }}&lt;/ref&gt;
| notes              = {{Note label|kuştî|*}} Tê de 400–500 leşkerên rûsî ([[Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî|DY]] texmîn dike, Adar 2015)&lt;ref name=&quot;Bellal2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Bellal |pêşnav=Annyssa |url=https://books.google.com/books?id=IfX8CgAAQBAJ&amp;pg=PA302 |sernav=The War Report: Armed Conflict in 2014 |weşanger=Oxford University Press |sal=2016 |isbn=978-0-19-876606-3 |rûpel=302 |roja-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
}}
'''Şerê Rûsya-Ûkraynayê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=l9KMDwAAQBAJ&amp;q=timothy+snyder+road+to+unfreedom |sernav=The Road to Unfreedom: Russia, Europe, America |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy |weşanger=Tim Duggan Books |sal=2018 |isbn=9780525574477 |cih=New York |rûpel=197 |jêgirtin=Almost everyone lost the Russo-Ukrainian war: Russia, Ukraine, the EU, the United States. The only winner was China. }}; {{Jêder-kovar |paşnav=Mulford |pêşnav=Joshua P. |tarîx=2016 |sernav=Non-State Actors in the Russo-Ukrainian War |kovar=Connections |cild=15 |hejmar=2 |rr=89–107 |doi=10.11610/Connections.15.2.07 |issn=1812-1098 |jstor=26326442 |doi-access=free }}; {{Jêder-kitêb |sernav=Multicultural Societies and their Threats: Real, Hybrid and Media Wars in Eastern and South-Eastern Europe |paşnav1=Shevko |pêşnav1=Demian |paşnav2=Khrul |pêşnav2=Kristina |weşanger=LIT Verlag Münster |sal=2017 |isbn=9783643908254 |paşnavê-edîtor=Gutsul |pêşnavê-edîtor=Nazarii |cih=Zürich |rûpel=100 |beş=Why the Conflict Between Russia and Ukraine Is a Hybrid Aggression Against the West and Nothing Else |paşnavê-edîtor2=Khrul |pêşnavê-edîtor2=Kristina |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=MhspDwAAQBAJ&amp;q=%22Russo-Ukrainian+war%22&amp;pg=PA134 }}&lt;/ref&gt; pevçûneke çekdarî ji sibata 2014'an de di navbera [[Federasyona Rûsyayê]] û [[Ûkrayna]]yê destpê kiriye û Rûsya êrîşa dawî ya li ser Ûkraynayê di 24ê sibata 2022an de pêk anî. Di serî de [[Rûsya]] û hêzên alîgirên Rûsyayê ji aliyekî tê de beşdarê hemberî Ûkraynayê bûne. Destpêka şer li ser rewşa [[Krîm]]ê û beşên [[Donbas]]ê xurt buye, li ser vê esasê helwesta Rûsyayê û alîgirên Rûsyayê di qada navneteweyî de wekî beşek Ûkraynayê têne naskirin. Bi taybetî aloziyên di navbera Rûsya û Ûkraynayê ji sala 2021 heta 2022'an de derketin, dema ku Rûsyayê li ser destpêkirina êrişa leşkerî ya li Ûkraynayê difikire, eşkere bûn. Di sibata 2022'an de, krîz bi têkçûna danûstandinên dîplomatîk ên bi Rûsyayê re kûrtir bûye û ji ber ku Rûsyayê di 22'ê sibatê 2022'an de hêzên xwe derbasî herêmên di bin kontrola cudaxwazan kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2022/02/22/UK-says-The-Russian-invasion-of-Ukraine-has-begun |sernav=UK says: The Russian invasion of Ukraine has begun |tarîx=2022-02-22 |malper=Al Arabiya English |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/02/22/putin-orders-troops-into-eastern-ukraine-invasion-of-ukraine-has-begun-javid-says.html |sernav='Invasion of Ukraine has begun,' UK minister says, as Putin orders troops into breakaway regions |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2022-02-22 |malper=CNBC |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/22/russia-invasion-ukraine-war-putin-crisis-latest-news2/ |sernav=Russia-Ukraine latest news: Kremlin dismisses threat of sanctions, saying 'we are used to it' |paşnav=Parekh |pêşnav=Marcus |tarîx=2022-02-22 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 |roja-gihiştinê=2022-02-22 }}&lt;/ref&gt; Di 24'ê sibatê de, Rûsyayê dest bi [[Dagirkirina Rûsyayê ya Ûkraynayê 2022|dagirkirina berfireh ya li Ûkraynayê]] kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |sernav=Russian forces invade Ukraine with strikes on major cities |paşnav1=Osborn |pêşnav1=Andrew |paşnav2=Zinets |pêşnav2=Natalia |tarîx=23 sibat 2022 |xebat=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220224033456/https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |roja-arşîvê=24 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/interactive/2022/world/europe/ukraine-maps.html |sernav=Maps: Tracking the Russian Invasion of Ukraine |paşnav1=Keith |pêşnav1=Collins |paşnav2=Lazaro |pêşnav2=Gamio |tarîx=23 sibat 2022 |xebat=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220222221302/https://www.nytimes.com/interactive/2022/world/europe/ukraine-maps.html |roja-arşîvê=22 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 sibat 2022 |paşnav3=Scott |pêşnav3=Reinhard }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |sernav=Russia attacks Ukraine as defiant Putin warns US, NATO |paşnav1=Isachenkov |pêşnav1=Vladimir |paşnav2=Litvinova |pêşnav2=Dasha |tarîx=23 sibat 2022 |xebat=AP News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220223102040/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |roja-arşîvê=23 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 sibat 2022 |paşnav3=Karmanau |pêşnav3=Yuras |paşnav4=Heintz |pêşnav4=Jim }}&lt;/ref&gt;

== 2014 ==
Piştî xwenîşandanên [[Ewromaydan]] û [[Şoreşa Rûmetê|Paşeroja]] Serokê Ûkraynayê [[Viktor Yanukovych]] di 22'ê sibatê 2014'an de û di nav  [[Nerazîbûnên alîgirên Rûsyayê li Ûkraynayê 2014|nerazîbûnên alîgirên Rûsyayê li Ûkraynayê]], [[Zilamên kesk ên biçûk (Şerê Rûsya-Ukraynayê)|leşkerên rûsî yên bêyî nîşanan]] cihên stratejîk û binesaziya di nava xaka Ûkraynayê ya Krîmê xistin bin kontrola xwe. Di 1'ê adarê 2014'an de, [[Encûmena Federasyonê (Rûsya)|Meclîsa Federasyonê]] ya [[Federasyona Rûsyayê]] bi yekdengî biryarek ji bo daxwaznameya [[Serokê Rûsyayê]] [[Vladimir Putin|Vladîmîr Pûtîn]] daxwaz kir ku li Ûkraynayê hêza leşkerî bikar bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://council.gov.ru/events/news/39851/ |sernav=Совет Федерации дал согласие на использование Вооруженных Сил России на территории Украины |malper=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации |ziman=ru |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt; Ev biryar piştî çend rojan, piştî destpêkirina operasyona leşkerî ya Rûsyayê ya li ser &quot;Vegera Krîmê&quot; hat qebûlkirin. Paşê Rûsya [[Pêvekirina Krîmê ji hêla Federasyona Rûsyayê|pêvekirina Krîmê]] piştî rexneyek berfirehiya [[Giştpirsiyaa statuya Krîmê ya 2014|giştpirsiya herêmî]] ji hêla Rûsyayê ve hate organîze kirin û piştî [[Girtina Parlamentoya Krîmê|girtina Parlamena Krîmê]] encama [[Komara Xweser a Krîmê]] bibe endamê Federasyona Rûsyayê.&lt;ref name=&quot;uk.reuters.com&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Putin admits Russian forces were deployed to Crimea |tarîx=17 nîsan 2014 |url=http://uk.reuters.com/article/russia-putin-crimea-idUKL6N0N921H20140417 |jêgirtin='We had to take unavoidable steps so that events did not develop as they are currently developing in southeast Ukraine. ... Of course our troops stood behind Crimea's self-defence forces.' |rewşa-urlyê=zindî |rojname=[[Reuters]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140419015007/http://uk.reuters.com/article/2014/04/17/russia-putin-crimea-idUKL6N0N921H20140417 |roja-arşîvê=19 nîsan 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wpostx01&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2014/03/16/ccec2132-acd4-11e3-a06a-e3230a43d6cb_story.html |sernav=Crimeans vote in referendum on whether to break away from Ukraine, join Russia |paşnav1=Morello |pêşnav1=Carol |paşnav2=Constable |pêşnav2=Pamela |tarîx=17 adar 2014 |roja-gihiştinê=17 adar 2014 |paşnav3=Faiola |pêşnav3=Anthony |rojname=[[The Washington Post]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maskarovka&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b050674y |sernav=BBC Radio 4 – Analysis, Maskirovka: Deception Russian-Style |xebat=BBC |roja-gihiştinê=11 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washingtonpost&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/putin-changes-course-admits-russian-troops-were-in-crimea-before-vote/2014/04/17/b3300a54-c617-11e3-bf7a-be01a9b69cf1_story.html |sernav=Putin's remarks raise fears of future moves against Ukraine&amp;nbsp;— The Washington Post |paşnav=Lally |pêşnav=Kathy |tarîx=17 nîsan 2014 |xebat=washingtonpost.com |roja-gihiştinê=14 îlon 2014 }}&lt;/ref&gt;

Di meha nîsanê de, xwenîşandanên komên alîgirên Rûsyayê li herêma [[Donbas]]ê ya Ûkraynayê veguherî şerekî di navbera hikûmeta Ûkraynayê û hêzên cudaxwazên alîgirên Rûsyayê yên [[Komara Gel a Donetskê|Donetskê]] û [[Komara Gel a Luhanskê|Luhanskê]]. Di meha tebaxê de, wesayîtên leşkerî yên Rûsyayê li gelek cihên herêma Donetskê sînor derbas kirin.&lt;ref name=&quot;tg01xaa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Time0x01&quot;&gt;{{Jêder-magazîn |url=http://time.com/3142580/ukrain-russia-luhansk-donetsk-rebels-reinforcements/ |ajans=TIME |nivîskar=Per Liljas |sernav=Rebels in Besieged Ukrainian City Reportedly Being Reinforced |tarîx=19 tebax 2014 |roja-gihiştinê=28 tebax 2014 |magazîn=Time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;how the war transformed&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/how-the-war-zone-transformed-between-june-16-and-sept-19-infographic-365795.html |sernav=How the war zone transformed between June 16 and Sept. 19 |tarîx=25 îlon 2014 |xebat=KyivPost |roja-gihiştinê=21 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tanks white circles&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |sernav=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |tarîx=23 çiriya pêşîn 2014 |xebat=Reuters }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/war/1065276-debaltseve-pocket-in-donbas-was-created-by-russian-troops-yashin.html |sernav=Debaltseve pocket in Donbas was created mainly by Russian troops – Yashin |malper=www.unian.info |ziman=en |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina artêşa Rûsyayê wekî berpirsê têkçûna hêzên Ûkraynayê di destpêka îlonê de dîtin.&lt;ref name=&quot;ch40x02&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.channel4.com/news/tensions-still-high-in-ukraine-video |sernav=Evidence of Russian presence in Ukraine |tarîx=2 îlon 2014 |malper=Channel 4 News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/17/ukraine-ceasefire-frontline-counting-cost-war-uneasy-calm |sernav=Ukraine ceasefire leaves frontline counting cost of war in uneasy calm |nivîskar=Luke Harding |tarîx=17 kanûna pêşîn 2014 |xebat=The Guardian |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;

Di mijdara 2014'an de, artêşa Ûkraynayê ragihand ku tevgereke tundî ya leşkerî û alavên ji Rûsyayê ve ber bi deverên di bin kontrola cudaxwazên li rojhilatê Ûkraynayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://en-maktoob.news.yahoo.com/kiev-claims-intensive-movements-troops-crossing-russia-123248755.html |sernav=Kiev claims 'intensive' movements of troops crossing from Russia |tarîx=2 çiriya paşîn 2014 |xebat=AFP |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141114002830/https://en-maktoob.news.yahoo.com/kiev-claims-intensive-movements-troops-crossing-russia-123248755.html |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=13 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; [[Associated Press]] ragihand ku 40 wesayitên leşkerî yên bênav diçin nava herêmên di bin kontrola serhildayan.&lt;ref name=&quot;various reuters&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-idUSKBN0IT0AF20141109 |sernav=worst east Ukraine shelling for month |nivîskar=various reuters |tarîx=9 çiriya paşîn 2014 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;  [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkariyê li Ewropayê]] (OSCE) [[Mîsyona Çavdêriya Taybet a OSCE ya Ukraynayê|Mîsyona Taybet a Çavdêriyê]] li herêmên di bin kontrola KGD'ê bêyî nîşanên çavdêriya karwanên çekên giran û tankan kir.&lt;ref name=&quot;osce.org&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.osce.org/ukraine-smm/126483 |sernav=Spot report by the OSCE Special Monitoring Mission to Ukraine (SMM), 8 November 2014 |tarîx=8 çiriya paşîn 2014 |weşanger=osce.org |roja-gihiştinê=9 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên OSCE'ê herwiha diyar kirin ku wan wesayitên cebilxane û leşkerên [[Kuştinên di pevçûnên çalakiyê|cesedên mirî]] di bin navê [[alîkariya mirovî]] yên konvoyan ji sînorê Rûsyayê û Ukraynayê derbas dibûn, dîtin.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-30039004 |sernav=Ukraine crisis: Russian 'Cargo 200' crossed border&amp;nbsp;— OSCE |tarîx=13 çiriya paşîn 2014 |weşanger=BBC |roja-gihiştinê=13 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka tebaxa 2015'an de, OSCE zêdetirî 21 wesayîtên bi koda leşkerî ya Rûsyayê ji bo leşkerên di çalakiyê de hatine kuştin, çavdêrî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/osce-monitors-saw-21-coffins-with-dead-soldiers-cross-russian-ukrainian-border-since-august-2014-395206.html |sernav=OSCE monitors saw 21 coffins with dead soldiers cross Russian-Ukrainian border since August 2014 – Aug. 06, 2015 |tarîx=6 tebax 2015 |malper=[[KyivPost]] |roja-gihiştinê=17 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Li gorî ''[[The Moscow Times]]'', Rûsyayê hewl da ku xebatkarên mafên mirovan bitirsîne û bêdeng bike ku behsa mirina leşkerên rûsî di şer de dikin.&lt;ref name=&quot;Moscow Times&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/09/12/moscow-stifles-dissent-as-soldiers-return-from-ukraine-in-coffins-a39354 |sernav=Moscow Stifles Dissent as Soldiers Return From Ukraine in Coffins |tarîx=12 îlon 2014 |xebat=[[The Moscow Times]] |roja-gihiştinê=9 çiriya paşîn 2014 |ajans=Reuters }}&lt;/ref&gt; OSCE'yê ragihand ku çavdêrên wê ji çûna wan herêmên di bin kontrola &quot;Hêzên Hevgirtî yên Cudaxwazên Rûsî&quot; de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://osce.usmission.gov/nov_4_15_ukraine_sajdik_apakan.html |sernav=Response to Special Representative in Ukraine Ambassador Martin Sajdik and OSCE Special Monitoring Mission Chief Monitor Ertugrul Apakan |tarîx=4 çiriya paşîn 2015 |malper=U.S. Mission to the OSCE |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222145845/http://osce.usmission.gov/nov_4_15_ukraine_sajdik_apakan.html |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;

== Êrîşa Rûsyayê li ser Ûkraynayê 2022 ==
{{Gotara bingehîn|2022 Dagirkirina Rûsyayê ya Ukraynayê}}
Piştî nîqaş ên çend roj berê amadekirina dagirin a axa [[Ûkrayna]]yê di roja 24'ê sibata 2022'an de berê sibê rêveberiya [[Rûsya]]yê diyarkir ku dest bi operasyona leşkerî ya li ser axa [[Ûkrayna]]yê kirine. Her çend [[Rûsya]] vê hewildanên wek dagirkirin bi ziman neke û li dijî peyva dagirin ê be jî, ev êrîş li gelek welatên cîhanê ve wekî dagirkirin hate pênasekirin.

Bi despêkirina êrîş a dagirkirinê re êrîş ji aliyê gelek dewletên wekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]], [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]], [[Almanya]], [[Fransa]] bi awayekî tund hate şermezar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/world-reacts-russia-invasion/6457154.html |sernav=Cîhan Dagîrkirina Rûsya ya Ukraynayê Şermezar Dike |malper=VOA |ziman=ku |roja-gihiştinê=2022-02-25 }}&lt;/ref&gt;

Hate ragihandin ku jiber êrîş ên [[Rûsya]]yê di nava 48 saetên dawiyê de 50 hezar welatiyên Ûkraynayê welatê xwe terikandine. Li gorî Neteweyên Yekbûyî di 48 saetên dawî de zêdetirî 50 hezar welatiyên Ûkraynayê welat terikandine. Komîserê Bilind ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Filippo Grandi]] jibo penaberan anî ziman ku piraniya wan ber bi [[Polonya]] û [[Moldova]]yê ve diçin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/canl%C4%B1-anlat%C4%B1m-50-binden-fazla-ukraynal%C4%B1-%C3%BClkeyi-terk-etti/a-60910003 |sernav=+++Canlı Anlatım: 50 binden fazla Ukraynalı ülkeyi terk etti {{!}} DW {{!}} 25.02.2022 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2022-02-25 }}&lt;/ref&gt;
=== Bertekên li dijî dagirkirinê ===
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|'''DYA''']]: Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî ya Amerîka]] [[Joe Biden]] ragihand ku ew  fînansekirina artêşa [[Rûsya]]yê asteng bikin û ragihand ku li Rûsyayê bazirganiya bi dolar, euro û yenê were astengkirin. Biden diyar kir ku dê li ser 4 bankên Rûsyayê ku VTB jî di nav de ye, muyîde bên bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/dunya/son-dakika-joe-biden-aciklama-yapiyor-1910818 |sernav=Son dakika: Joe Biden Ukrayna'ya saldırılar sonrası Rusya'ya yaptırımları açıkladı |malper=www.cumhuriyet.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-02-25 }}&lt;/ref&gt;

'''[[Keyaniya Yekbûyî]]:''' Serokê [[Keyaniya Yekbûyî]] [[Boris Johnson]] anî ziman û got [[Rûsya]] bê sedem welatekî aram dagir dike. Erka me diyar e, em ê bi awayekî dîplomatîk cezayên aborî jibo [[Rûsya]]yê pêk bînin. Ev êrîş ne tenê li ser Ûkraynayê, li dijî demokrasiyê ye.  [[Brîtanya]] dê parastina Ûkraynayê berdewam bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/son-dakika-ingiltere-basbakani-boris-johnson-rus-dikdatorlugunun-ukraynaya-boyun-egdirecegine-inanmiyorum-2441390 |sernav=Son dakika: İngiltere Başbakanı Boris Johnson: Rus diktatörlüğünün,... |malper=Posta |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-02-25 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|3}}

{{Pevçûnên Rûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Şerên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Şerên Ûkraynayê]]
[[Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê| ]]
[[Kategorî:Volodîmîr Zelenskî]]</text>
      <sha1>qbkdku4w97wafmsibmt0lg434fswyno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004812</id>
      <parentid>2004795</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2004812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55158" sha1="lsnprqbh0zyg5kuk14zfp9l62gpm9it" xml:space="preserve">{{Agahîdank pevçûnên leşkerî
| pevçûn             = Şerê Rûsya û Ûkraynayê
| wêne               = [[Wêne:2022_Russian_invasion_of_Ukraine.svg|300px]]
| binnivîs           = '''Rewşa leşkeriyê piştî di 24'ê sibatê 2022'an de [[Dagirkirina Rûsyayê li Ukraynayê 2022|êrîşên dagirkirina Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]''' &lt;br /&gt;{{Legend2|#e3d975}} Ji aliyê Ûkraynayê ve tê kontrolkirin&lt;br /&gt;{{Legend2|#ebc0b3}} Ji aliyê Rûsya û hêzên alîgirên Rûsyayê ve tê kontrolkirin&lt;br /&gt;
&lt;small&gt;Ji bo [[Şablon:Nexşeya berfireh a Şerê Rûs-Ûkraynayê|nexşeya berfireh a Şerê Rûs-Ukraynayê]]&lt;/small&gt; binêre.
| dîrok              = 20ê sibata 2014an {{Efn|There remain &quot;some contradictions and inherent problems&quot; regarding date on which the annexation began.&lt;ref name=&quot;Disunited&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Return of the Cold War: Ukraine, the West and Russia |paşnav=McDermott |pêşnav=Roger N. |isbn=9781138924093 |paşnavê-edîtor=Black |pêşnavê-edîtor=J. |cih=London |rr=99–129 |beş=Brothers Disunited: Russia’s use of military power in Ukraine |urlya-beşê=https://www.academia.edu/11853815 |doi=10.4324/9781315684567-5 |oclc=909325250 |paşnavê-edîtor2=Johns |pêşnavê-edîtor2=Michael |sal=2016 }}&lt;/ref&gt; Ukraine claims 20 February 2014 as the date of &quot;the beginning of the [[Temporarily occupied and uncontrolled territories of Ukraine|temporary occupation of Crimea and Sevastopol by Russia]]&quot;, citing timeframe inscribed on the Russian [[medal &quot;For the Return of Crimea&quot;]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/PV.7683&amp;Lang=E |sernav=7683rd meeting of the United Nations Security Council. Thursday, 28 April 2016, 3 p.m. New York |jêgirtin=Mr. Prystaiko (Ukraine): ... In that regard, I have to remind the Council that the official medal that was produced by the Russian Federation for the so-called return of Crimea has the dates on it, starting with 20 February, which is the day before that agreement was brought to the attention of the Security Council by the representative of the Russian Federation. Therefore, the Russian Federation started — not just planned, but started — the annexation of Crimea the day before we reached the first agreement and while President Yanukovych was still in power. }}&lt;/ref&gt; and in 2015 the [[Ukrainian parliament]] officially designated the date as such.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=&quot;Няша&quot; Поклонська обіцяє бійцям &quot;Беркута&quot; покарати учасників Майдану |url=https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |malper=www.segodnya.ua |ziman=uk |roja-arşîvê=2020-01-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200110141947/https://www.segodnya.ua/ua/regions/krym/nyasha-poklonskaya-obeshchaet-boycam-berkuta-nakazat-uchastnikov-maydana-700800.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; On 20 February 2014, [[Vladimir Konstantinov]] who at that time was a chairman of the republican council of Crimea and representing the [[Party of Regions]] expressed his thoughts about seccession of the region from Ukraine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Спікер ВР АРК вважає, що Крим може відокремитися від України |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/02/20/7015117/ |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |malper=Українська правда |ziman=uk }}&lt;/ref&gt; On 23 February 2014 the [[Embassy of Russia in Kyiv|Russian ambassador to Ukraine]] [[Mikhail Zurabov]] was recalled to Moscow to due &quot;worsening of situation in Ukraine&quot;. In early March 2015, President Putin stated in a [[Crimea. The Way Home|Russian movie about annexation of Crimea]] that he ordered the operation to &quot;restore&quot; Crimea to Russia following an all-night emergency meeting of 22–23 February 2014,&lt;ref name=&quot;Disunited&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Yahoo News&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://news.yahoo.com/putin-describes-secret-operation-seize-crimea-212858356.html |sernav=Putin describes secret operation to seize Crimea |tarîx=8 adar 2015 |xebat=Yahoo News |roja-gihiştinê=24 adar 2015 }}&lt;/ref&gt; and in 2018 Russian Foreign Minister claimed that earlier &quot;start date&quot; on the medal was due to &quot;technical misunderstanding&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/politics/2347252-two-headed-orwell.html |sernav=Russia's Orwellian &quot;diplomacy&quot; |malper=unian.info |roja-gihiştinê=30 kanûna paşîn 2019 }}&lt;/ref&gt;|group=nb}} – didome&lt;br /&gt;({{Temena bi sal, meh, hefte û roj|meh1=2|roj1=20|sal1=2014}})
| herêm              = Ûkrayna&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Ukraine-Russia crisis live news: Putin has launched ‘full-scale invasion’, says Ukrainian foreign minister – latest updates |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |malper=The Guardian |roja-gihiştinê=24 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt; 
* [[Pêvekirina Krîmê ji aliyê Federasyona Rûsyayê]]
* Dagirkirina [[Oblasta Xersonê]] beşa [[nîvgirava Krîmê]] ([[Strilkove]]) ji Adar heta Kanûnê 2014
* Hêzên alîgirên Rûsyayê rojhilatê [[Donbas]]ê kontrol dikin 
* Hêzên alîgirên Rûsyayê [[Santraliya Nukleerî ya Çernobîlê]] girtin
| encam              = Didome
* [[Zilamên kesk ên biçûk (Şerê Rûsya-Ûkraynayê)|Bê nîşandayî]] yên leşkerên rûsyayê di nav [[nerazîbûnên alîgirên Rûsyayê li Ûkraynayê 2014|nerazîbûna alîgirên Rûsyayê]] ya li Ûkraynayê ya [[Şoreşa Rûmetê|Şoreşa Ûkraynayê]] 2014
* Avakirina leşkerî ya Rûsyayê li ser [[sînorê Rûsya û Ûkraynayê]] &lt;ref name=&quot;pcoup&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.cbc.ca/news/world/vladimir-putin-cools-ukraine-tensions-as-u-s-talks-sanctions-1.2558841 |sernav=Vladimir Putin cools Ukraine tensions as U.S. talks sanctions |ajans=[[Canadian Broadcasting Corporation|CBC]] |tarîx=4 adar 2014 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2014 |xebat=CBC News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mass_at_border&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Russian Troops Mass at Border With Ukraine |url=https://www.nytimes.com/2014/03/14/world/europe/ukraine.html |roja-gihiştinê=14 adar 2014 |rojname=The New York Times |tarîx=13 adar 2014 |nivîskar=Steven Lee Myers |nivîskar2=Alison Smale }}&lt;/ref&gt;
* [[NATO]] li Ûkraynayê tetbîqatên leşkerî pêk tîne,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=DOD Video Exercise Rapid Trident 2019 |url=https://dod.defense.gov/News/Special-Reports/Videos/?videoid=712443 |roja-gihiştinê=8 kanûna pêşîn 2019 |roja-arşîvê=27 kanûna pêşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211227173817/https://dod.defense.gov/News/Special-Reports/Videos/?videoid=712443 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; û endamên rojavayê Ukraynayê xurt dike.&lt;ref name=&quot;Baetz&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=NATO increases military moves to counter Russia |url=https://www.thestar.com/news/world/2014/04/16/nato_increases_military_moves_to_counter_russia.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140416220850/http://www.thestar.com/news/world/2014/04/16/nato_increases_military_moves_to_counter_russia.html |roja-arşîvê=16 nîsan 2014 |roja-gihiştinê=19 nîsan 2014 |rojname=The Star (Canada) |tarîx=16 nîsan 2014 |pêşnav1=Juergen |paşnav1=Baetz |pêşnav2=John-Thor |paşnav2=Dahlburg |ajans=Associated Press |cih=Brussels }}&lt;/ref&gt;
* Destwerdana Rûsyayê ya li [[Şerê Donbasê]] &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Ukraine crisis: 'Russia has launched a great war' |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29017736 |rojname=BBC |tarîx=2 îlon 2014 |cih=London |roja-gihiştinê=11 kanûna paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;
* [[Cezayên navneteweyî yên dîroka Şerê Rûsya-Ukraynayê|Teqezên navneteweyî]] û [[Reaksiyonên navneteweyî yên li ser pêvekirina Krîmê ji hêla Federasyona Rûsyayê|şermezarkirina]] li dijî Rûsyayê, bi qismî beşdarî [[Krîza fînansî ya Rûsyayê (2014–2016)]]&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://newrepublic.com/article/120577/russian-ruble-collapses-performs-worse-ukraines-hryvnia-2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141216221331/http://www.newrepublic.com/article/120577/russian-ruble-collapses-performs-worse-ukraines-hryvnia-2014 |roja-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2014 |sernav=Russian Ruble Collapses, Performs Worse Than Ukraine's Hryvnia in 2014 |weşanger=New Republic |nivîskar=Linda Kinstler |tarîx=16 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2014-12-15/russia-takes-ukraine-s-spot-in-currency-abyss-chart-of-the-day |sernav=Russia Takes Ukraine's Spot in Currency Abyss: Chart of the Day |weşanger=Bloomberg |nivîskar=Zahra Hankir |nivîskar2=Natasha Doff |tarîx=15 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.foxnews.com/world/2014/12/16/russian-ruble-falls-to-historic-lows-while-pressure-increases-on-putin/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141216155559/http://www.foxnews.com/world/2014/12/16/russian-ruble-falls-to-historic-lows-while-pressure-increases-on-putin/ |roja-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2014 |sernav=Russian ruble falls to historic lows, while pressure increases on Putin |weşanger=Fox News |ajans=Associated Press |tarîx=16 kanûna pêşîn 2014 |roja-gihiştinê=17 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.chinapost.com.tw/business/2015/01/01/425383/Ex-Soviet-republics.htm |sernav=Ex-Soviet republics hit by Russian economic crisis |weşanger=The China Post |ajans=AFP |nivîskar=Irakli Metreveli |tarîx=1 kanûna paşîn 2015 |roja-gihiştinê=1 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=4 kanûna pêşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201204181816/http://www.chinapost.com.tw/business/2015/01/01/425383/Ex-Soviet-republics.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* Rakirina Rûsyayê ji [[G8 (forum)|G8]], niha [[G7 (forum)|G7]]
* Îmzekirina [[Protokola Mînskê]], ku paşê herdu alî hevdu sûcdar kirin û hîn nehate cîbicîkirin.
* [[Krîza Rûs-Ûkraynayê ya 2021–2022|Derketina leşkerên rûsî ber bi xaka di bin kontrola cudaxwazan]]
* [[Dagirkirina Rûsyayê ya li Ûkraynayê 2022|Dagirkirina Rûsyayê ya li Ûkraynayê di 24'ê Reşemî 2022'an destpê kir]]
| şervan1            = {{Ala|Ûkrayna}}
----
{{Collapsible list
|title=Piştgirî:
|{{Ala|Awistralya}}
|{{Ala|Belarûs|1991}} [[Opozîsyona Belarûsî]]
|{{Ala|Kanada}}
|{{Ala|Kroatya}}
|{{Ala|Çekya}}
|{{Ala|Danîmarka}}
|{{Ala|Estonya}}
|{{Ala|Yekîtiya Ewropayê}} &lt;ref&gt;[https://www.eca.europa.eu/Lists/ECADocuments/SR16_32/SR_UKRAINE_EN.pdf &quot;Eu assistance to Ukraine&quot;]. European Court of Auditors. 2016. Retrieved 28 August 2021.&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Fransa}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://france24.com/en/europe/20211210-macron-pledges-to-help-ukraine-preserve-its-territorial-integrity |sernav=Macron pledges to help Ukraine preserve its territorial integrity |tarîx=11 kanûna pêşîn 2021 |xebat=France24 News }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Gurcistan}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://civil.ge/archives/470720 |sernav=Kyiv Hails Georgian Parliament's Resolution on Ukraine |tarîx=3 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Almanya}}
|{{Ala|Yewnanistan}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-18/greece-backs-strong-eu-action-on-russia-amid-putin-ukraine-moves |sernav=Greece Backs Strong EU Action on Russia Amid Putin Ukraine Moves |tarîx=18 kanûna paşîn 2022 |xebat=Bloomberg }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Îrlenda}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.thejournal.ie/irish-ukraine-simon-coveney-5691785-Feb2022/ |sernav=Coveney says Ireland 'certainly not neutral' on Russian invasion of Ukraine |tarîx=24 sibat 2022 |xebat=The Journal }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Îsraêl}}
|{{Ala|Îtalya}}
|{{Ala|Japon}}
|{{Ala|Kenya}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnn.com/2022/02/23/europe/kenya-ukraine-russia-colonialism-intl/index.html |sernav=Kenya's UN ambassador slams Russia and compares Ukraine crisis to Africa's colonial past |tarîx=23 sibat 2022 |xebat=CNN }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Letonya}}
|{{Ala|Lîtvanya}}
|{{Ala|Moldova}}
|{{Ala|NATO}}{{Efn|Çek, [[tetbîqatên leşkerî]] û [[alîkarî]] ya giştî.}}&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29198497 |sernav=Nato members 'send arms to Ukraine' |tarîx=14 îlon 2014 |xebat=BBC News }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Holenda}}
|{{Ala|Polonya}}
|{{Ala|Slovakya}}
|{{Ala|Slovenya}}
|{{Ala|Korêya Başûr}}
|{{Ala|Spanya}}
|{{Ala|Swêd}}
|{{Ala|Tirkiye}}
|{{Ala|Keyaniya Yekbûyî}}
|{{Ala|DYA}}
}}
| şervan2            = {{Ala|Rûsya}} &lt;br /&gt;
{{Ala|Komara Gel a Donetskê}}&lt;br /&gt;
{{Ala|Komara Gel a Luhanskê}}
&lt;!--*{{sembola alayê|Abhazya}} [[Komara Abhazya]] &amp; {{sembola alayê|Osetyaya Başûr}} [[Komara Osetyaya Başûr]] dilxwaz--&gt;
----
{{Collapsible list
|title=Piştgirî:
|{{Ala|Transnîstriya}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Coakley |pêşnav=Amanda |sernav=Ukraine crisis ‘very sensitive’ for Russia-backed breakaway state |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/11/transnistria-ukraine-crisis |roja-gihiştinê=2022-02-22 |malper=www.aljazeera.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Osetyaya Başûr}}&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=23 sibat 2022 |sernav=A new example of fraternal support for Russia is the assistance to the DNR and the LNR - Bibilov |url=https://cominf.org/en/node/1166541642 |roja-gihiştinê=24 sibat 2022 |malper=South Ossetian Press Agency |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Belarûs}}&lt;br&gt;(ji 2020)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2021/11/29/belarus-will-back-russia-war-breaks-ukraine-says-lukashenko/ |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2021/11/29/belarus-will-back-russia-war-breaks-ukraine-says-lukashenko/ |roja-arşîvê=10 kanûna paşîn 2022 |gihiştina-urlyê=subscription |rewşa-urlyê=zindî |sernav=Belarus will back Russia if war breaks out in Ukraine, says Alexander Lukashenko |rojname=The Telegraph |tarîx=29 çiriya paşîn 2021 |paşnav1=Vasilyeva |pêşnav1=Nataliya |paşnav2=Oliphant |pêşnav2=Roland }}{{Cbignore}}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Kûba}}&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=22 sibat 2022 |sernav=Cuba to deepen ties with Russia as Ukraine tensions mount |url=https://www.reuters.com/world/americas/cuba-deepen-ties-with-russia-ukraine-tensions-mount-2022-02-19/ |roja-gihiştinê=19 sibat 2022 |malper=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Flagicon image|Ansarullah Flag Vector.svg}} [[Tevgera Hûsiyan|Hûsî]]&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=22 sibat 2022 |sernav=Sanaa supports Moscow’s recognition of ‘Donetsk and Lugansk’ independence |url=https://en.ypagency.net/254128/ |roja-gihiştinê=22 sibat 2022 |malper=Yemen Press Agency |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Îran}}&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Iran blames West for Ukraine crisis, urges Moscow and Kyiv to show restraint |url=https://www.timesofisrael.com/iran-blames-west-for-ukraine-crisis-urges-moscow-and-kyiv-to-show-restraint |roja-gihiştinê=2022-02-22 |malper=www.timesofisrael.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Nîkaragua}}&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=22 sibat 2022 |sernav=Nicaragua's Ortega defends Russia's stance over Ukraine |url=https://www.reuters.com/world/americas/nicaraguas-ortega-defends-russias-stance-over-ukraine-2022-02-22/ |roja-gihiştinê=22 sibat 2022 |malper=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Korêya Bakur}}
|{{Ala|Sûrî}}&lt;br&gt;(ji 2022)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=22 sibat 2022 |sernav=Syria supports Putin's recognition of Ukraine breakaway regions |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-supports-putins-recognition-ukraine-breakaway-regions-fm-2022-02-22/ |roja-gihiştinê=22 sibat 2022 |malper=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
|{{Ala|Venezuela}}&lt;br&gt;(ji 2022; Hikûmeta Maduro)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tass.com/politics/1391927 |sernav=Venezuela ready to offer military help to Russia if relations with US exacerbate - envoy |malper=TASS }}&lt;/ref&gt;
}}
| fermandar1         = [[Wêne:Flag of the President of Ukraine.svg|22px|border]] '''[[Volodîmîr Zelenskî]]'''&lt;br /&gt;(ji 2019)&lt;br /&gt;
[[Wêne:Flag of the President of Ukraine.svg|22px|border]] '''[[Petro Poroshenko]]'''&lt;br /&gt;(2014–2019)&lt;br /&gt; 
{{Nowrap|[[Wêne:Flag of the President of Ukraine.svg|22px|border]] '''[[Oleksandr Turchynov]]'''}}&lt;br /&gt;(Reşemî–Pûşper 2014) &lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Denys Shmyhal]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Oleksii Reznikov]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Valerii Zaluzhnyi]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Yuriy Ilyin]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Mykhailo Kutsyn]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Viktor Muzhenko]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Ruslan Khomchak]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Pavlo Lebedyev]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Ihor Tenyukh]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Mykhailo Koval]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Valeriy Heletey]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Stepan Poltorak]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Andriy Zagorodniuk]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Andriy Taran]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Ukrayna}} [[Serhiy Korniychuk]]
| fermandar2         = [[Wêne:Standard of the President of the Russian Federation.svg|22px|border]] '''[[Vladîmîr Putîn]]'''&lt;br /&gt;{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Mikhail Mishustin]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Sergey Shoygu]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Valery Gerasimov]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Igor Korobov]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Aleksandr Vitko]]&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Denis Berezovsky]]&lt;br /&gt;
{{Nowrap|{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Alexander Lentsov]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=k7_3t56yDvw |sernav=Russian Lieutenant General Alexander Lentsov leading Russian groups in Debaltseve |weşanger=YouTube, LifeNews |tarîx=18 sibat 2015 |roja-gihiştinê=18 sibat 2015 }}&lt;/ref&gt;}}
&lt;br&gt;'''Li Krîmê'''&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Sergey Aksyonov]]&lt;br /&gt;
'''Li KGD'ê'''&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Komara Gel a Donetskê}} [[Denis Pushilin]]&lt;br /&gt;(ji 2018)&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Komara Gel a Donetskê}} [[Dmitry Trapeznikov]]&lt;br /&gt;(Tebax–Rezber 2018)&lt;br /&gt;
{{Nowrap|{{Sembola alayê|Komara Gel a Donetskê}} [[Alexander Zakharchenko]]}}&lt;br /&gt;(2014–2018)&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Alexander Borodai]]&lt;br /&gt;(Gulan–Tebax 2014)&lt;br /&gt;
'''Li KGL'ê'''&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Komara Gel a Luhanskê}} [[Leonid Pasechnik]]&lt;br /&gt;(ji 2017)&lt;br /&gt;{{Sembola alayê|Komara Gel a Luhanskê}} [[Igor Plotnitsky]]&lt;br /&gt;(2014–2017)&lt;br /&gt;
{{Sembola alayê|Komara Gel a Luhanskê}} [[Valery Bolotov]]&lt;br /&gt;(Gulan–Tebax 2014)
| hêz1               = {{Flagdeco|Ûkrayna}} 209,000 leşkerên çalak (2020)
* Leşker 145.000
* Deryayî 11,000
* Hêzên hewayî 45,000
* Hewayî ~ 8000
* Hêzên Operasyonên Taybet (nenas)
* Paramilîter 102.000
* Rezerve 900,000
| hêz2               = {{Flagdeco|Rûsya}} 900,000 leşkerên çalak, tevî leşkeriya neçar (2020)&lt;ref name=&quot;militarybalance&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=1 kanûna paşîn 2021 |sernav=Chapter Five: Russia and Eurasia |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/04597222.2021.1868794 |kovar=The Military Balance |ziman=en |cild=121 |hejmar=1 |rr=190–205, 208–212 |doi=10.1080/04597222.2021.1868794 |s2cid=232050823 |issn=0459-7222 }}&lt;/ref&gt;
* Artêş ~ 280.000
* Deryayî ~ 150,000
* Hêzên Hewayî ~ 165,000
* Hêzên Roketên Stratejîk 50,000
* Hewayî ~ 45,000
* Hêzên Operasyonên Taybet ~ 1,000
* Hêzên Rêhesinê ~ 29,000
* Ferman û piştgirî 180,000
* Paramilîter 554.000
* Rezerve 2,000,000
Ji van, 28,000 li Krîmê hatine piştrast kirin, 3,000 li Donbasê hatine ragihandin û ji hêla Rûsyayê ve heya 22'ê Reşemî 2022'an de hatine red kirin.&lt;ref name=&quot;peacekeeping&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Путин поручил вооруженным силам обеспечить поддержание мира в ДНР и ЛНР |url=https://ria.ru/20220222/mir-1774202745.html |roja-gihiştinê=21 sibat 2022 |weşanger=RIA Novosti |tarîx=22 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;
* {{Flagdeco|Komara Gel a Donetskê}} ~20,000
* {{Flagdeco|Komara Gel a Luhanskê}} ~14,000
| yekîne1            = {{Sembola alayê|Ûkrayna}} &lt;br /&gt;
*[[Hêzên Çekdar ên Ûkraynayê|Hêzên Çekdar]]
* [[Hêzên Bejayî yên Ûkraynayê|Hêzên Bejayî]]
* [[Hêzên Êrîşa Hewayî yên Ûkraynayê|Hêzên Êrîşa Hewayî]]
* [[Hêzên Hewayî yên Ûkraynayê|Hêzên Hewayî]]
* [[Deryayî yên Ûkraynayê|Deryayî]]
* [[Serokê Midûriyeta Îstixbaratê ya Wezareta Parastinê ya Ûkraynayê|Serokê Midûriyeta Îstixbaratê]]
* [[Hêzên Operasyonên Taybet (Ûkrayna)|Hêzên Operasyonên Taybet]]
* [[Tabûra parastina herêmê (Ûkrayna)|Tabûrên parastina herêmê]]
*[[Wezareta Karên Navxweyî (Ûkrayna)|Wezareta Karên Navxweyî]] (pêkhateya leşkerî)
* [[Polîsê Dewriyê ya Karên Taybet (Ûkrayna)|Tabûrên dewriye yên peywirên taybet]] ([[Tabûra Dnipro|Dnipro]], [[Tabûra Polîsan a Xarkivê|Xarkiv]], yên din)
* [[Parêzvanên Neteweyî yên Ûkraynayê|Parêzvanên Neteweyî]] ([[Tabûra Azovê]], [[Tabûra Donbasê]], yên din)
* [[Xizmeta Ewlekariya Sînor a Dewletê ya Ukraynayê|Parêzvanên Sînor ê Dewletê]]
* [[Xizmeta Ewlekariyê ya Ûkraynayê|Xizmeta Ewlekariyê]]
* [[Koma Alfayê (Ûkrayna)|Koma Alfayê]]
'''Yekîneyên dilxwaz'''
* [[Tabûra Nomana Çelebicîhan]]
* [[Tabûra Turan]]
* [[Sektora Rast]]
* dilxwazên [[Azerbeycanên li Ûkraynayê|Azerbaycanî]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |pêşnav=Gulnaz |paşnav=Gambarli |url=https://d9mc3ts4czbpr.cloudfront.net/az/article/ren-tv-nin-aparicisi-kecmis-azerbaycanli-herbcileri-terrorcu-adlandirdi/ |sernav=REN TV-nin aparıcısı keçmiş azərbaycanlı hərbçiləri &quot;terrorçu&quot; adlandırdı |tercimeya-sernav=The host of REN TV called the former Azerbaijani servicemen &quot;terrorists&quot; |xebat=[[Meydan TV]] |tarîx=25 adar 2015 |roja-gihiştinê=2 nîsan 2021 |ziman=az |jêgirtin=&quot;Verilişin aparıcısı İqor Prokopenko onların Cövhər Dudayev adına Könüllülər Batalyonunda fundamental islamçılar, terrorçu və banditlərlə birlikdə Rusiyaya qarşı vuruşduğunu iddia edərək deyir: “Belə könüllülər arasında  İslamçı-Bozqurd dəstəsinin keçmiş  komandiri, 703 sayli briqadanın tərkibində Azərbaycan tərəfindən Dağılq Qarabağda döyüşən Nurəddin İsmayılov və  “Bozqurd”çu dəstəsinin daha bir keçmiş döyüşçüsü İsa Sadıqovdur. İsa Sadıqov 1990-ci illərdə Azərbaycan müdafiə nazirinin müavini olub. Sonra isə axtarışa verilib. Lakin bu, onun 2004-cu ildə Norveçdə məskunlaşmasına mane olmayıb. Hazırda Norveç vətəndaşıdır. İndi isə Ukraynada Cövhər Dudayev adına batalyonun qərargah rəisidir&quot;. |roja-arşîvê=2021-12-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211227173815/https://d9mc3ts4czbpr.cloudfront.net/az/article/ren-tv-nin-aparicisi-kecmis-azerbaycanli-herbcileri-terrorcu-adlandirdi/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apa.az/az/hadise/xeber_prezident_porosenko_ukrayna_milli_qvardi_-490316 |sernav=Poroşenkonun mükafatlandırdığı azərbaycanlı: &quot;Bu, Ukrayna uğrunda döyüşən bütün azərbaycanlıların xidmətinə verilən qiymətdir&quot; |tercimeya-sernav=The Azerbaijani that was awarded by Poroshenko: &quot;This is an appreciation of the services of all Azerbaijanis fighting for Ukraine&quot; |tarîx=25 çiriya pêşîn 2017 |roja-gihiştinê=2 nîsan 2021 |xebat=[[Azeri Press Agency]] |ziman=az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |pêşnav=Sergei |paşnav=Lashenko |url=http://m.day.kyiv.ua/ru/article/pochta-dnya/na-ukrainu-vsya-nadezhda |sernav=&quot;На Украину вся надежда&quot;: Почему азербайджанцы воюют за нас |tercimeya-sernav=&quot;All hope for Ukraine&quot;: Why are Azerbaijanis fighting for us |tarîx=20 çiriya pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=2 nîsan 2021 |rojname=[[The Day (Kyiv)|The Day]] |ziman=ru |roja-arşîvê=2021-04-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210423213816/http://m.day.kyiv.ua/ru/article/pochta-dnya/na-ukrainu-vsya-nadezhda |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* dilxwazên Kroatî
| yekîne2            = {{Sembola alayê|Rûsya}} &lt;br /&gt;
*[[Hêzên Bejayî yên Rûsyayê|Hêzên Bejayî]]
* [[Tûgaya 136'emîn Tivingên Pasdaran]]
&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://informnapalm.org/en/russian-t-90-tanks-136th-motorized-rifle-brigade-luhansk-region/ |sernav=Russian T-90 Tanks of the 136th Motorized Rifle Brigade in Luhansk Oblast |tarîx=22 çiriya pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;
* [[Tûgaya 18’emîn Tivingên Pasdaran]]
* 9'emîn Tûgaya Tivingên Motorîze ([[Nîjnî Novgorod]]) &lt;ref name=&quot;tg01xaa&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/03/ukraine-soldier-youre-better-clueless-because-truth-horrible-moscow-ilovaysk |sernav=Russian soldier: 'You're better clueless because the truth is horrible' |nivîskar=Shaun Walker |nivîskar2=Oksana Grytsenko |nivîskar3=Leonid Ragozin |xebat=[[The Guardian]] |tarîx=4 îlon 2014 |roja-gihiştinê=21 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;
* [[200.Tûgaya Çekdar a Serbixwe ya Motorîze|Tûgaya 200. Tûgaya Motorîze]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper | url=https://www.bellingcat.com/news/uk-and-europe/2016/06/21/russias-200th-motorized-infantry-brigade-in-the-donbass-part-2/ |sernav=Russia's 200th Motorized Infantry Brigade in Donbass: The Hero of Russia |roja-gihiştinê=21 hezîran 2016 |tarîx=21 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
*[[Hêzên Hewayî yên Rûsyayê|Hêzên Hewayî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pln-pskov.ru/society/162318.html |skrîpta-sernav=ru:Депутат: Псковские десантники переброшены на Украину |tercimeya-sernav=Deputy: Pskov paratroopers deployed in Ukraine |weşanger=Pskov Lenta News |ziman=ru |tarîx=28 sibat 2014 |roja-gihiştinê=16 îlon 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://interfax.com.ua/news/general/219345.html |skrîpta-sernav=ru:В СНБО подтвердили захват силами АТО 2 БМД Псковской дивизии |tercimeya-sernav=The National Security Council confirmed the seizure of two airborne combat vehicles by the ATO 2 BMD Pskov division |ziman=ru |ajans=Interfax-Ukraine |tarîx=21 tebax 2014 |roja-gihiştinê=21 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Newsweek19092014&quot;&gt;{{Jêder-malper |nivîskar=Anna Nemtsova |url=http://www.newsweek.com/2014/09/19/russian-soldiers-reveal-truth-behind-putins-secret-war-269227.html |sernav=Russian Soldiers Reveal the Truth Behind Putin's Secret War |xebat=Newsweek |tarîx=10 îlon 2014 |roja-gihiştinê=20 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;В Джанкое находятся войска Чеченской Республики&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://ipc-dzhankoy.org/center_news/13738.html |skrîpta-sernav=ru:В Джанкое находятся войска Чеченской Республики |tercimeya-sernav=Armies of the Chechen Republic to be found in Dzhankoy |weşanger=IPC-Dzhankoy |ziman=ru |tarîx=5 adar 2014 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2014 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150710175408/http://ipc-dzhankoy.org/center_news/13738.html |roja-arşîvê=10 tîrmeh 2015 }}&lt;/ref&gt;
* [[76'emîn Daîreya Êrîşa Hewayî ya Cerdevan|76'emîn Beşa Êrîşa Hewayî]]
* [[98'emîn Daîreya Hewayî ya Pasewan|98'emîn Beşa Hewayî]]
* [[31. Tugaya Asmanî ya Pasewan|31. Tugaya Hewayî]]
* [[Deryayî yên Rûsyayê|Deryayî]]
* [[Fîloya Baltîkê]] &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://www.ukrinform.ua/eng/news/russia_redeploys_ships_of_baltic_and_northern_fleets_to_sevastopol_violates_agreement_with_ukraine_317983 |sernav=Russia redeploys ships of Baltic and Northern fleets to Sevastopol, violates agreement with Ukraine |ajans=Ukrinform |tarîx=3 adar 2014 |roja-gihiştinê=30 kanûna pêşîn 2014 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150910085436/http://www.ukrinform.ua/eng/news/russia_redeploys_ships_of_baltic_and_northern_fleets_to_sevastopol_violates_agreement_with_ukraine_317983 |roja-arşîvê=10 îlon 2015 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
* [[Fîloya Bakur]]
* [[Fîloya Deryaya Reş]]
** [[Piyadeyên Deryayî (Rûsya)|Deryayî]]
* [[GRU (Federasyona Rûsyayê)|GRU]] &lt;ref name=&quot;В Джанкое находятся войска Чеченской Республики&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-military/ukraine-says-russian-special-forces-involved-in-attacks-on-airport-in-east-idUSKCN0JF1ZN20141201 |sernav=Ukraine says Russian special forces involved in attacks on airport in east |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=11 nîsan 2015 |tarîx=1 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=http://maailm.postimees.ee/2718018/ukraina-krimmis-on-tsetseeniast-ja-uljanovskist-parit-vene-sodurid |sernav=Ukraina: Krimmis on Tšetšeeniast ja Uljanovskist pärit Vene sõdurid |tercimeya-sernav=Ukraine:In Crimea there are Russian troops from Chechnya and Ulyanovsk |weşanger=Postimees |ziman=et |tarîx=5 adar 2014 |roja-gihiştinê=16 îlon 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Interest&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Interest |pêşnav1=The National |sernav=Get Ready, America: Russia Has Its Own Deadly 'Delta Force' |url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/get-ready-america-russia-has-its-own-deadly-delta-force-19793 |roja-gihiştinê=12 nîsan 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Crimea, 2014&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav1=Galeotti |pêşnav1=Mark |sernav=Spetsnaz: Russia's Special Forces |tarîx=2015 |weşanger=Osprey Publishing |cih=Oxford, UK |isbn=978-1-4728-0722-9 |rûpel=50 |çap=Elite |url=https://ospreypublishing.com/spetsnaz-russia-s-special-forces |roja-gihiştinê=11 nîsan 2017 }}&lt;/ref&gt;
* [[Tûgaya 22. Spetsnazê]]
* [[45. Tugaya Cerdevanên Spetsnazê]]
* {{Sembola alayê|Komara Gel a Donetskê}}
* {{Sembola alayê|Komara Gel a Luhanskê}}&lt;br&gt;'''[[Hêzên cudaxwazên rûsî li Donbasê|cudaxwazên alîgirên Rûsyayê ya li Donbasê]]''''
* [[Hêzên cudaxwazên Şerê Donbasê#Avanî|Milîsên Gel ên Donbasê]]
* [[Şervanên Şerê Donbasê#Tabûra Vostokê|Tûgaya Vostokê]]
* [[Tûgaya Kalmiyûsê]]
* [[Artêşa Ortodoks a Rûsyayê]]
* [[Tabûra Sparta]]
* [[Tabûra Somalî]]
* [[Hêzên cudaxwazên Şerê Donbasê#Avanî|Milîsên Gel ên Luhanskê]]
* [[Hêzên cudaxwazên Şerê Donbasê#Avanî|Artêşa Dona Mezin]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Cossack against cossack |url=https://www.opendemocracy.net/en/odr/cossack-against-cossack/ |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |malper=openDemocracy |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* [[Tûgaya Prîzrakê]]
* [[Hêzên cudaxwazên Şerê Donbasê#Avanî|Yekemîn Alaya Kozakê]]
* [[Navbirîge]]
* [[Şervanên Şerê Donbasê#Dildarên ji welatên din|Çekdarên Moldovayê]] &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |tarîx=14 nîsan 2018 |sernav=Moldova Identifies Dozens of Fighters in Ukraine |url=https://balkaninsight.com/2018/04/24/moldovan-mercenaries-join-military-ranks-in-donbas-04-23-2018/ }}&lt;/ref&gt;
* dilxwazên Serbî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ba.n1info.com/regija/a25091-hrvati-i-srbi-ponovo-ratuju-ali-u-ukrajini/ |sernav=Croats and Serbs against each other in war again, but in Ukraine |weşanger=[[N1 (TV channel)|N1]], [[HINA]] |malper=ba.n1info.com |ziman=bs |tarîx=11 sibat 2015 |roja-gihiştinê=20 kanûna pêşîn 2021 }}&lt;/ref&gt;
| hêz3               = Ji bo hûrguliyan, li [[Şervanên Şerê Donbasê]] û [[Fermana Şerên ji bo dagirkirina Rûsyayê ya li Ûkraynayê 2022]] binêre
| winda1             = 4,619 kuştî &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://memorybook.org.ua/index.htm |skrîpta-sernav=uk:Книга пам'яті загиблих |tercimeya-sernav=Memorial Book to the Fallen |ziman=uk |xebat=Herman Shapovalenko, Yevhen Vorokh, Yuriy Hirchenko |roja-gihiştinê=31 kanûna paşîn 2015 |roja-arşîvê=2022-03-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220311201026/https://memorybook.org.ua/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Книга пам'яті загиблих |url=https://memorybook.org.ua/units/krasnopol.htm |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |malper=memorybook.org.ua |roja-arşîvê=2015-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151003020347/https://memorybook.org.ua/units/krasnopol.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;9,700–10,700 brîndar&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot;/&gt;&lt;br /&gt;70 wenda&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/unian-70-missing-soldiers-officially-reported-over-years-of-war-in-donbas.html |sernav=UNIAN: 70 missing soldiers officially reported over years of war in Donbas |weşanger=Ukrainian Independent Information Agency |tarîx=6 îlon 2019 |roja-gihiştinê=6 îlon 2019 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;2,768 girtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://en.molbuk.ua/podii-na-pivdennomu-shodi/88050-boyovyky-utrymuyut-u-poloni-180-ukrayinskykh-viyskovosluzhbovciv.html |sernav=Militants held in captivity 180 Ukrainian servicemen |roja-gihiştinê=16 adar 2015 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150402103942/http://en.molbuk.ua/podii-na-pivdennomu-shodi/88050-boyovyky-utrymuyut-u-poloni-180-ukrayinskykh-viyskovosluzhbovciv.html |roja-arşîvê=2 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |nivîskar=Isaac Webb |url=https://www.themoscowtimes.com/2015/04/22/an-eye-for-an-eye-ukraines-pow-problem-a46006 |sernav=An Eye for an Eye: Ukraine's POW Problem |rewşa-urlyê=zindî |xebat=[[The Moscow Times]] |tarîx=22 nîsan 2015 |roja-gihiştinê=25 nîsan 2015 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518104331/http://themoscowtimes.com/opinion/opinion/article/an-eye-for-an-eye-ukraines-pow-problem/519579.html |roja-arşîvê=18 gulan 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://zik.ua/en/news/2015/05/02/donbas_rebels_still_hold_300_ukraine_army_servicemen_and_civilians_prisoners_586256 |sernav=Donbas rebels still hold 300 Ukraine army servicemen and civilians prisoners |xebat=zik.ua |tarîx=2 gulan 2015 |roja-gihiştinê=24 sibat 2022 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201126160444/https://zik.ua/en/news/2015/05/02/donbas_rebels_still_hold_300_ukraine_army_servicemen_and_civilians_prisoners_586256 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;9,268 piştî dagirkirinê tevlî hêzên Rûsyayê bû&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/ukraine/personnel.htm |sernav=Ukrainian Military Personnel |pêşnav=John |paşnav=Pike |malper=www.globalsecurity.org }}&lt;/ref&gt;{{Break}}
300+ [[T-64]] tank&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.depo.ua/rus/war/chomu-modernizaciya-tankiv-t-64-prinositsya-v-zhertvu-oplotam-20180517775415 |sernav=В жертву &quot;Оплотам&quot;: Почему тормозит модернизация Т-64 |malper=www.depo.ua }}&lt;/ref&gt;
| winda2             = 5,768 kuştî {{Ref label|kuştî|*}}&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-oon-kst-gertv-boyovyh-donbas/31110937.html |sernav=ООН підрахувала кількість жертв бойових дій на Донбасі |xebat=[[Radio Liberty]] |tarîx=19 sibat 2021 |roja-gihiştinê=19 sibat 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The overview of the current social and humanitarian situation in the territory of the Donetsk People's Republic as a result of hostilities between 23 and 29 January 2021 – Human rights Ombudsman in the Donetsk People's Republic |url=http://eng.ombudsman-dnr.ru/the-overview-of-the-current-social-and-humanitarian-situation-in-the-territory-of-the-donetsk-peoples-republic-as-a-result-of-hostilities-between-23-and-29-january-2021/ |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;12,700–13,700 brîndar&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot; /&gt;
| winda3             = 3,393 sivîl hatin kuştin;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ukraine.un.org/sites/default/files/2021-10/Conflict-related%20civilian%20casualties%20as%20of%2030%20September%202021%20%28rev%208%20Oct%202021%29%20EN.pdf |sernav=Conflict-related civilian casualties in Ukraine }}&lt;/ref&gt; 7,000–9,000 brîndar&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot;/&gt;&lt;br /&gt;13,100–13,300 kuştî; 29,500–33,500 brîndar overall&lt;ref name=&quot;OHCHR&quot;/&gt;&lt;br /&gt;6 kuştî li Krîmê (3 sivîl)&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Unrest in Crimea leaves 2 dead; government buildings seized |url =http://www.upi.com/Top_News/World-News/2014/02/27/Unrest-in-Crimea-leaves-2-dead-government-buildings-seized/6371393516263/ |nivîskar=JC Finley |xebat=[[United Press International]] |tarîx=27 sibat 2014 |roja-gihiştinê=9 adar 2014 }}&lt;/ref&gt;
| notes              = {{Note label|kuştî|*}} Tê de 400–500 leşkerên rûsî ([[Wezareta Derve ya Dewletên Yekbûyî|DY]] texmîn dike, Adar 2015)&lt;ref name=&quot;Bellal2016&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Bellal |pêşnav=Annyssa |url=https://books.google.com/books?id=IfX8CgAAQBAJ&amp;pg=PA302 |sernav=The War Report: Armed Conflict in 2014 |weşanger=Oxford University Press |sal=2016 |isbn=978-0-19-876606-3 |rûpel=302 |roja-gihiştinê=17 çiriya pêşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;
&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt;
}}
'''Şerê Rûsya-Ûkraynayê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=l9KMDwAAQBAJ&amp;q=timothy+snyder+road+to+unfreedom |sernav=The Road to Unfreedom: Russia, Europe, America |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy |weşanger=Tim Duggan Books |sal=2018 |isbn=9780525574477 |cih=New York |rûpel=197 |jêgirtin=Almost everyone lost the Russo-Ukrainian war: Russia, Ukraine, the EU, the United States. The only winner was China. }}; {{Jêder-kovar |paşnav=Mulford |pêşnav=Joshua P. |tarîx=2016 |sernav=Non-State Actors in the Russo-Ukrainian War |kovar=Connections |cild=15 |hejmar=2 |rr=89–107 |doi=10.11610/Connections.15.2.07 |issn=1812-1098 |jstor=26326442 |doi-access=free }}; {{Jêder-kitêb |sernav=Multicultural Societies and their Threats: Real, Hybrid and Media Wars in Eastern and South-Eastern Europe |paşnav1=Shevko |pêşnav1=Demian |paşnav2=Khrul |pêşnav2=Kristina |weşanger=LIT Verlag Münster |sal=2017 |isbn=9783643908254 |paşnavê-edîtor=Gutsul |pêşnavê-edîtor=Nazarii |cih=Zürich |rûpel=100 |beş=Why the Conflict Between Russia and Ukraine Is a Hybrid Aggression Against the West and Nothing Else |paşnavê-edîtor2=Khrul |pêşnavê-edîtor2=Kristina |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=MhspDwAAQBAJ&amp;q=%22Russo-Ukrainian+war%22&amp;pg=PA134 }}&lt;/ref&gt; pevçûneke çekdarî ji sibata 2014'an de di navbera [[Federasyona Rûsyayê]] û [[Ûkrayna]]yê destpê kiriye û Rûsya êrîşa dawî ya li ser Ûkraynayê di 24ê sibata 2022an de pêk anî. Di serî de [[Rûsya]] û hêzên alîgirên Rûsyayê ji aliyekî tê de beşdarê hemberî Ûkraynayê bûne. Destpêka şer li ser rewşa [[Krîm]]ê û beşên [[Donbas]]ê xurt buye, li ser vê esasê helwesta Rûsyayê û alîgirên Rûsyayê di qada navneteweyî de wekî beşek Ûkraynayê têne naskirin. Bi taybetî aloziyên di navbera Rûsya û Ûkraynayê ji sala 2021 heta 2022'an de derketin, dema ku Rûsyayê li ser destpêkirina êrişa leşkerî ya li Ûkraynayê difikire, eşkere bûn. Di sibata 2022'an de, krîz bi têkçûna danûstandinên dîplomatîk ên bi Rûsyayê re kûrtir bûye û ji ber ku Rûsyayê di 22'ê sibatê 2022'an de hêzên xwe derbasî herêmên di bin kontrola cudaxwazan kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2022/02/22/UK-says-The-Russian-invasion-of-Ukraine-has-begun |sernav=UK says: The Russian invasion of Ukraine has begun |tarîx=2022-02-22 |malper=Al Arabiya English |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2022/02/22/putin-orders-troops-into-eastern-ukraine-invasion-of-ukraine-has-begun-javid-says.html |sernav='Invasion of Ukraine has begun,' UK minister says, as Putin orders troops into breakaway regions |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2022-02-22 |malper=CNBC |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2022/02/22/russia-invasion-ukraine-war-putin-crisis-latest-news2/ |sernav=Russia-Ukraine latest news: Kremlin dismisses threat of sanctions, saying 'we are used to it' |paşnav=Parekh |pêşnav=Marcus |tarîx=2022-02-22 |xebat=The Telegraph |ziman=en-GB |issn=0307-1235 |roja-gihiştinê=2022-02-22 }}&lt;/ref&gt; Di 24'ê sibatê de, Rûsyayê dest bi [[Dagirkirina Rûsyayê ya Ûkraynayê 2022|dagirkirina berfireh ya li Ûkraynayê]] kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |sernav=Russian forces invade Ukraine with strikes on major cities |paşnav1=Osborn |pêşnav1=Andrew |paşnav2=Zinets |pêşnav2=Natalia |tarîx=23 sibat 2022 |xebat=Reuters |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220224033456/https://www.reuters.com/world/europe/putin-orders-military-operations-ukraine-demands-kyiv-forces-surrender-2022-02-24/ |roja-arşîvê=24 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/interactive/2022/world/europe/ukraine-maps.html |sernav=Maps: Tracking the Russian Invasion of Ukraine |paşnav1=Keith |pêşnav1=Collins |paşnav2=Lazaro |pêşnav2=Gamio |tarîx=23 sibat 2022 |xebat=The New York Times |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220222221302/https://www.nytimes.com/interactive/2022/world/europe/ukraine-maps.html |roja-arşîvê=22 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 sibat 2022 |paşnav3=Scott |pêşnav3=Reinhard }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |sernav=Russia attacks Ukraine as defiant Putin warns US, NATO |paşnav1=Isachenkov |pêşnav1=Vladimir |paşnav2=Litvinova |pêşnav2=Dasha |tarîx=23 sibat 2022 |xebat=AP News |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220223102040/https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-russia-moscow-kyiv-626a8c5ec22217bacb24ece60fac4fe1 |roja-arşîvê=23 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=23 sibat 2022 |paşnav3=Karmanau |pêşnav3=Yuras |paşnav4=Heintz |pêşnav4=Jim }}&lt;/ref&gt;

== 2014 ==
Piştî xwenîşandanên [[Ewromaydan]] û [[Şoreşa Rûmetê|Paşeroja]] Serokê Ûkraynayê [[Viktor Yanukovych]] di 22'ê sibatê 2014'an de û di nav  [[Nerazîbûnên alîgirên Rûsyayê li Ûkraynayê 2014|nerazîbûnên alîgirên Rûsyayê li Ûkraynayê]], [[Zilamên kesk ên biçûk (Şerê Rûsya-Ukraynayê)|leşkerên rûsî yên bêyî nîşanan]] cihên stratejîk û binesaziya di nava xaka Ûkraynayê ya Krîmê xistin bin kontrola xwe. Di 1'ê adarê 2014'an de, [[Encûmena Federasyonê (Rûsya)|Meclîsa Federasyonê]] ya [[Federasyona Rûsyayê]] bi yekdengî biryarek ji bo daxwaznameya [[Serokê Rûsyayê]] [[Vladimir Putin|Vladîmîr Pûtîn]] daxwaz kir ku li Ûkraynayê hêza leşkerî bikar bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://council.gov.ru/events/news/39851/ |sernav=Совет Федерации дал согласие на использование Вооруженных Сил России на территории Украины |malper=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации |ziman=ru |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt; Ev biryar piştî çend rojan, piştî destpêkirina operasyona leşkerî ya Rûsyayê ya li ser &quot;Vegera Krîmê&quot; hat qebûlkirin. Paşê Rûsya [[Pêvekirina Krîmê ji hêla Federasyona Rûsyayê|pêvekirina Krîmê]] piştî rexneyek berfirehiya [[Giştpirsiyaa statuya Krîmê ya 2014|giştpirsiya herêmî]] ji hêla Rûsyayê ve hate organîze kirin û piştî [[Girtina Parlamentoya Krîmê|girtina Parlamena Krîmê]] encama [[Komara Xweser a Krîmê]] bibe endamê Federasyona Rûsyayê.&lt;ref name=&quot;uk.reuters.com&quot;&gt;{{Jêder |sernav=Putin admits Russian forces were deployed to Crimea |tarîx=17 nîsan 2014 |url=http://uk.reuters.com/article/russia-putin-crimea-idUKL6N0N921H20140417 |jêgirtin='We had to take unavoidable steps so that events did not develop as they are currently developing in southeast Ukraine. ... Of course our troops stood behind Crimea's self-defence forces.' |rewşa-urlyê=zindî |rojname=[[Reuters]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140419015007/http://uk.reuters.com/article/2014/04/17/russia-putin-crimea-idUKL6N0N921H20140417 |roja-arşîvê=19 nîsan 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wpostx01&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/2014/03/16/ccec2132-acd4-11e3-a06a-e3230a43d6cb_story.html |sernav=Crimeans vote in referendum on whether to break away from Ukraine, join Russia |paşnav1=Morello |pêşnav1=Carol |paşnav2=Constable |pêşnav2=Pamela |tarîx=17 adar 2014 |roja-gihiştinê=17 adar 2014 |paşnav3=Faiola |pêşnav3=Anthony |rojname=[[The Washington Post]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maskarovka&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b050674y |sernav=BBC Radio 4 – Analysis, Maskirovka: Deception Russian-Style |xebat=BBC |roja-gihiştinê=11 nîsan 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;washingtonpost&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/putin-changes-course-admits-russian-troops-were-in-crimea-before-vote/2014/04/17/b3300a54-c617-11e3-bf7a-be01a9b69cf1_story.html |sernav=Putin's remarks raise fears of future moves against Ukraine&amp;nbsp;— The Washington Post |paşnav=Lally |pêşnav=Kathy |tarîx=17 nîsan 2014 |xebat=washingtonpost.com |roja-gihiştinê=14 îlon 2014 }}&lt;/ref&gt;

Di meha nîsanê de, xwenîşandanên komên alîgirên Rûsyayê li herêma [[Donbas]]ê ya Ûkraynayê veguherî şerekî di navbera hikûmeta Ûkraynayê û hêzên cudaxwazên alîgirên Rûsyayê yên [[Komara Gel a Donetskê|Donetskê]] û [[Komara Gel a Luhanskê|Luhanskê]]. Di meha tebaxê de, wesayîtên leşkerî yên Rûsyayê li gelek cihên herêma Donetskê sînor derbas kirin.&lt;ref name=&quot;tg01xaa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Time0x01&quot;&gt;{{Jêder-magazîn |url=http://time.com/3142580/ukrain-russia-luhansk-donetsk-rebels-reinforcements/ |ajans=TIME |nivîskar=Per Liljas |sernav=Rebels in Besieged Ukrainian City Reportedly Being Reinforced |tarîx=19 tebax 2014 |roja-gihiştinê=28 tebax 2014 |magazîn=Time }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;how the war transformed&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/how-the-war-zone-transformed-between-june-16-and-sept-19-infographic-365795.html |sernav=How the war zone transformed between June 16 and Sept. 19 |tarîx=25 îlon 2014 |xebat=KyivPost |roja-gihiştinê=21 adar 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tanks white circles&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-tanks-exclusive-idUSKCN0IC1GE20141023 |sernav=Exclusive: Charred tanks in Ukraine point to Russian involvement |tarîx=23 çiriya pêşîn 2014 |xebat=Reuters }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/war/1065276-debaltseve-pocket-in-donbas-was-created-by-russian-troops-yashin.html |sernav=Debaltseve pocket in Donbas was created mainly by Russian troops – Yashin |malper=www.unian.info |ziman=en |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt; Dagirkirina artêşa Rûsyayê wekî berpirsê têkçûna hêzên Ûkraynayê di destpêka îlonê de dîtin.&lt;ref name=&quot;ch40x02&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.channel4.com/news/tensions-still-high-in-ukraine-video |sernav=Evidence of Russian presence in Ukraine |tarîx=2 îlon 2014 |malper=Channel 4 News |ziman=en-GB |roja-gihiştinê=3 sibat 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/17/ukraine-ceasefire-frontline-counting-cost-war-uneasy-calm |sernav=Ukraine ceasefire leaves frontline counting cost of war in uneasy calm |nivîskar=Luke Harding |tarîx=17 kanûna pêşîn 2014 |xebat=The Guardian |roja-gihiştinê=29 kanûna pêşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;

Di mijdara 2014'an de, artêşa Ûkraynayê ragihand ku tevgereke tundî ya leşkerî û alavên ji Rûsyayê ve ber bi deverên di bin kontrola cudaxwazên li rojhilatê Ûkraynayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://en-maktoob.news.yahoo.com/kiev-claims-intensive-movements-troops-crossing-russia-123248755.html |sernav=Kiev claims 'intensive' movements of troops crossing from Russia |tarîx=2 çiriya paşîn 2014 |xebat=AFP |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141114002830/https://en-maktoob.news.yahoo.com/kiev-claims-intensive-movements-troops-crossing-russia-123248755.html |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2014 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=13 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; [[Associated Press]] ragihand ku 40 wesayitên leşkerî yên bênav diçin nava herêmên di bin kontrola serhildayan.&lt;ref name=&quot;various reuters&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-idUSKBN0IT0AF20141109 |sernav=worst east Ukraine shelling for month |nivîskar=various reuters |tarîx=9 çiriya paşîn 2014 |xebat=Reuters |roja-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;  [[Rêxistina Ewlekarî û Hevkariyê li Ewropayê]] (OSCE) [[Mîsyona Çavdêriya Taybet a OSCE ya Ukraynayê|Mîsyona Taybet a Çavdêriyê]] li herêmên di bin kontrola KGD'ê bêyî nîşanên çavdêriya karwanên çekên giran û tankan kir.&lt;ref name=&quot;osce.org&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.osce.org/ukraine-smm/126483 |sernav=Spot report by the OSCE Special Monitoring Mission to Ukraine (SMM), 8 November 2014 |tarîx=8 çiriya paşîn 2014 |weşanger=osce.org |roja-gihiştinê=9 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; Çavdêrên OSCE'ê herwiha diyar kirin ku wan wesayitên cebilxane û leşkerên [[Kuştinên di pevçûnên çalakiyê|cesedên mirî]] di bin navê [[alîkariya mirovî]] yên konvoyan ji sînorê Rûsyayê û Ukraynayê derbas dibûn, dîtin.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-30039004 |sernav=Ukraine crisis: Russian 'Cargo 200' crossed border&amp;nbsp;— OSCE |tarîx=13 çiriya paşîn 2014 |weşanger=BBC |roja-gihiştinê=13 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt; Di destpêka tebaxa 2015'an de, OSCE zêdetirî 21 wesayîtên bi koda leşkerî ya Rûsyayê ji bo leşkerên di çalakiyê de hatine kuştin, çavdêrî kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kyivpost.com/article/content/ukraine-politics/osce-monitors-saw-21-coffins-with-dead-soldiers-cross-russian-ukrainian-border-since-august-2014-395206.html |sernav=OSCE monitors saw 21 coffins with dead soldiers cross Russian-Ukrainian border since August 2014 – Aug. 06, 2015 |tarîx=6 tebax 2015 |malper=[[KyivPost]] |roja-gihiştinê=17 çiriya paşîn 2020 }}&lt;/ref&gt; Li gorî ''[[The Moscow Times]]'', Rûsyayê hewl da ku xebatkarên mafên mirovan bitirsîne û bêdeng bike ku behsa mirina leşkerên rûsî di şer de dikin.&lt;ref name=&quot;Moscow Times&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.themoscowtimes.com/2014/09/12/moscow-stifles-dissent-as-soldiers-return-from-ukraine-in-coffins-a39354 |sernav=Moscow Stifles Dissent as Soldiers Return From Ukraine in Coffins |tarîx=12 îlon 2014 |xebat=[[The Moscow Times]] |roja-gihiştinê=9 çiriya paşîn 2014 |ajans=Reuters }}&lt;/ref&gt; OSCE'yê ragihand ku çavdêrên wê ji çûna wan herêmên di bin kontrola &quot;Hêzên Hevgirtî yên Cudaxwazên Rûsî&quot; de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://osce.usmission.gov/nov_4_15_ukraine_sajdik_apakan.html |sernav=Response to Special Representative in Ukraine Ambassador Martin Sajdik and OSCE Special Monitoring Mission Chief Monitor Ertugrul Apakan |tarîx=4 çiriya paşîn 2015 |malper=U.S. Mission to the OSCE |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151222145845/http://osce.usmission.gov/nov_4_15_ukraine_sajdik_apakan.html |roja-arşîvê=22 kanûna pêşîn 2015 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=6 çiriya paşîn 2015 }}&lt;/ref&gt;

== Êrîşa Rûsyayê li ser Ûkraynayê 2022 ==
{{Gotara bingehîn|2022 Dagirkirina Rûsyayê ya Ukraynayê}}
Piştî nîqaş ên çend roj berê amadekirina dagirin a axa [[Ûkrayna]]yê di roja 24'ê sibata 2022'an de berê sibê rêveberiya [[Rûsya]]yê diyarkir ku dest bi operasyona leşkerî ya li ser axa [[Ûkrayna]]yê kirine. Her çend [[Rûsya]] vê hewildanên wek dagirkirin bi ziman neke û li dijî peyva dagirin ê be jî, ev êrîş li gelek welatên cîhanê ve wekî dagirkirin hate pênasekirin.

Bi despêkirina êrîş a dagirkirinê re êrîş ji aliyê gelek dewletên wekî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]], [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]], [[Almanya]], [[Fransa]] bi awayekî tund hate şermezar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/world-reacts-russia-invasion/6457154.html |sernav=Cîhan Dagîrkirina Rûsya ya Ukraynayê Şermezar Dike |malper=VOA |ziman=ku |roja-gihiştinê=2022-02-25 }}&lt;/ref&gt;

Hate ragihandin ku jiber êrîş ên [[Rûsya]]yê di nava 48 saetên dawiyê de 50 hezar welatiyên Ûkraynayê welatê xwe terikandine. Li gorî Neteweyên Yekbûyî di 48 saetên dawî de zêdetirî 50 hezar welatiyên Ûkraynayê welat terikandine. Komîserê Bilind ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[Filippo Grandi]] jibo penaberan anî ziman ku piraniya wan ber bi [[Polonya]] û [[Moldova]]yê ve diçin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/canl%C4%B1-anlat%C4%B1m-50-binden-fazla-ukraynal%C4%B1-%C3%BClkeyi-terk-etti/a-60910003 |sernav=+++Canlı Anlatım: 50 binden fazla Ukraynalı ülkeyi terk etti {{!}} DW {{!}} 25.02.2022 |paşnav=Welle (www.dw.com) |pêşnav=Deutsche |malper=DW.COM |ziman=tr-TR |roja-gihiştinê=2022-02-25 }}&lt;/ref&gt;
=== Bertekên li dijî dagirkirinê ===
[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|'''DYA''']]: Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî ya Amerîka]] [[Joe Biden]] ragihand ku ew  fînansekirina artêşa [[Rûsya]]yê asteng bikin û ragihand ku li Rûsyayê bazirganiya bi dolar, euro û yenê were astengkirin. Biden diyar kir ku dê li ser 4 bankên Rûsyayê ku VTB jî di nav de ye, muyîde bên bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/dunya/son-dakika-joe-biden-aciklama-yapiyor-1910818 |sernav=Son dakika: Joe Biden Ukrayna'ya saldırılar sonrası Rusya'ya yaptırımları açıkladı |malper=www.cumhuriyet.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-02-25 }}&lt;/ref&gt;

'''[[Keyaniya Yekbûyî]]:''' Serokê [[Keyaniya Yekbûyî]] [[Boris Johnson]] anî ziman û got [[Rûsya]] bê sedem welatekî aram dagir dike. Erka me diyar e, em ê bi awayekî dîplomatîk cezayên aborî jibo [[Rûsya]]yê pêk bînin. Ev êrîş ne tenê li ser Ûkraynayê, li dijî demokrasiyê ye.  [[Brîtanya]] dê parastina Ûkraynayê berdewam bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/son-dakika-ingiltere-basbakani-boris-johnson-rus-dikdatorlugunun-ukraynaya-boyun-egdirecegine-inanmiyorum-2441390 |sernav=Son dakika: İngiltere Başbakanı Boris Johnson: Rus diktatörlüğünün,... |malper=Posta |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-02-25 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|3}}

{{Pevçûnên Rûsyayê}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Şerên Rûsyayê]]
[[Kategorî:Şerên Ûkraynayê]]
[[Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê| ]]
[[Kategorî:Volodîmîr Zelenskî]]</text>
      <sha1>lsnprqbh0zyg5kuk14zfp9l62gpm9it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gola Masiyan, Riha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124934</id>
    <revision>
      <id>2004691</id>
      <parentid>1708563</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4430" sha1="fkxdpxejfvxvi0d6vzpbnbtd3syfss0" xml:space="preserve">[[Wêne:Efsane Balıklı Göl.jpg|thumb|Gola Xelîl Îbrahîm]]
[[Wêne:Aynzeliha Gölü.jpg|thumb|Gola Zelîha (ku keça Nemrûd e)]]
'''Gola Masiyan''' yan jî '''Gola Xelîl Îbrahîm''', goleke li başûrê rojavayê navenda bajarê [[Riha]]yê ye û wekî cihê ku dema [[Îbrahîm|Îbrahîm Pêxember]] hatiye avêtin a nava agirê, tê zanîn. Gol ji du beşan, Gola Masiyan (Gola Xelîl Îbrahîm) û Gola Zelîha (ku keça Nemrûd tê zanîn) pêk tên. Jiber ber vê yekî gol û şûnwarên wî pîroz tê qebûlkirin û ji çar aliyên cîhanê geştiyar serlêdana golê dikin.

Dirêjahiya golê 150 mêtre, kûrahî 3-5 mêtre û firehiya golê 30 mêtre ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
Ji bo ku li wir peykerek hatiya dîtin tê pêşbînîkirin ku ji [[Neolîtîka berî Cervaniyê|serdema Neolîtîk]] a [[Pre-Pottery]] (bi qasî 8000 sal Berî Zayînê) ê, xuya ye ku şûnwarên Gola Masiyan berî serdema [[Îbrahîm|Birahîm]] ve de jî cihekî pîroz e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/edessa-anl-urfa/ |sernav=Edessa (Şanlı Urfa) - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2022-03-10 }}&lt;/ref&gt; Dema ku bajar ji aliyê hêzên Makedonî ve di bin destê [[Îskenderê Mezin]] de hate zeft kirin û ji hêla general [[Seleucus I]] ve navê [[Edessa]] (navê bajarê [[Riha]] ya berê) hate guherandin, mîna bajarê [[Riha]]yê bi xwe, dîroka paşerojê ya şûnwarê Gola Xelîl Îbrahîm heta [[Serdema helenîstî|serdema Helenîstîk]] nediyar e. Di [[Serdema helenîstî|serdema Helenîstîk]] de, Edessa yek ji cihên pîroz ên xwedawend [[Atargatis]] bû ku di heman demê de li seranserê herêma [[Şam]]ê li deverên wekî [[Hierapolis]] û [[Ashkelon]] xwedî navendên girîng bûn. Li van deran jî golên masiyan cihên pîroz bûn û xwarina wan ji mirovan re qedexe bûn. Digel ku Lucian bixwe bi eşkere behsa [[Edessa]] wekî cîhek pîroz a [[Atargatis]] nake, ji ber hebûna berbelav a golên pîroz li seranserê herêmê, sipekilasîyonek maqûl heye.

Di [[Serdema Dereng a Antîk]] de, cîh bi dîroka [[Îbrahîm|Birahîm]] û rûbirûbûna wî bi [[Nemrûd]] re ve girêdayî bû. Ev pêwend di eslê xwe de vedigere sedsala yekem a Piştî Zayîn a Hagada Cihûyan ji hêla [[Pseudo-Philo]] ve ku nexşeya bingehîn a çîrokê vedibêje ku di dawiyê de pir girîng be, li cihê ku [[Nemrûd]], ji ber redkirina [[Îbrahîm|Birahîm]] ji perizîna pûtan û avakirina [[Birca Babîlê]] hêrs dibe û hewl dide ku wî bi saxî bişewitîne û ew bi awayekî mûcîzeyî ji nav agirê xilas dibe.

== Mîtolojî ==
Li gorî mîtolojiyê piştî ku Brahîm avêtine nav agir, keça Nemrûd Zelîha ji ber ku pir ji Îbrahîm hez dike û baweriya xwe pê tîne, jiber avêtina Îbrahîm nava agirê ew jî tebat nake xwe diavêje nav agirê û cihê ku ew li erdê dikeve, di be gol.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/sanliurfa/gezilecekyer/balikligol |sernav=www.kulturportali.gov |paşnav=kulturportali.gov.tr |pêşnav=kulturportali.gov.tr |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

Mîna dilsozên berê yên Atargatis, di roja îro de jî masiyên golê pîroz têne hesibandin û destûr nayê dayîn ku mirov wan bigirin an bixwin. Li gorî baweriya herêmî kesek yek ji van masiyan bixwe kor dibe. Li navenda gola Zelîha kaniyeke heye û tê bawerkirin ku herikîna ava vî kaniyê bi hêsirên Zelîha ve girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.newyorker.com/magazine/2011/12/19/the-sanctuary |sernav=Turkey’s Ancient Sanctuary |paşnav=Nast |pêşnav=Condé |tarîx=2011-12-12 |malper=The New Yorker |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-03-10 }}&lt;/ref&gt;

Heta niha jî, populerbûna Gola Masiyan bi giranî xwe dispêre rabirdûya Mizgîniyê, ku di heman demê de hinek kevneşopiyên alternatîf ên ku li dora wê di dîroka xwe de pêş ketine jî diparêze.
== Wêne ==
&lt;gallery widths=&quot;200&quot;&gt;
Aynzeliha Gölü.jpg
Şanlıurfa balıklı göl.jpg
Balikli Göl 01.jpg
Balikli Göl 03.jpg
Balıklı Göl... - panoramio.jpg
BALIKLI GÖL - panoramio.jpg
Efsane Balıklı Göl.jpg
Balikli Göl 02.jpg
Balıklı göl..Urfa... - panoramio.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Gol|Masiyan, Riha]]
[[Kategorî:Golên Bakurê Kurdistanê|Masiyan, Riha]]
[[Kategorî:Golên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Îbrahîm]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Riha]]</text>
      <sha1>fkxdpxejfvxvi0d6vzpbnbtd3syfss0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nemrûd (key)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125130</id>
    <revision>
      <id>2004676</id>
      <parentid>1949186</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Nemrûd (qeralê sumerî)]] weke [[Nemrûd (key)]] guhart</comment>
      <origin>1949186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="trx5n6rkpalovkaurzfq5096x4zdsi6" xml:space="preserve">[[Wêne:Nimrod (painting).jpg|thumb|250px|Wêneyê Nemrûd e ku ji hêla David Scott ve di sala 1832an hatiye çêkirin]]
'''Nemrûd''', (bi îbranî: נִמְרוֹדֿ, bi romanêze: ''Nimrôḏ'', bi erebî: اَلْنَّمْرُود ''an-Namrūd'') li gorî [[Pirtûka afirînê]] kurê [[Kûş]] û neviyê [[Nûh]] e ku li welatê [[Şînar]] ([[Mezopotamya]]) wekî qeral hatiye binavkirin.

[[Baweriyên Îbrahîmî]] behsa Nemrûd dikin. Li gorî [[Încîl]]ê Nemrûd nêçîrvanekî hêzdar bû ku li ser rûyê erdê bi hêz bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/quicksearch/?quicksearch=nimrod&amp;qs_version=GNV |sernav=BibleGateway - Keyword Search: nimrod |malper=www.biblegateway.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-04-01 }}&lt;/ref&gt; Li gorî [[Quran]]ê kesê ku Îbrahîm diavêje agirê qeralekî pûtperest e û jiber ku [[Îbrahîm]] peykerên xwedawend ên wî şikandiye, [[Îbrahîm]] bi şewitandinê dide cezakirin û wî diavêje nava agirê.

Li [[Bakurê Kurdistanê]] du çiya bi navê Nemrûd hene. [[Çiyayê Bêllî]] bi navê din Çiyayê Nemrûd e (li [[Semsûr]]ê ye) û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] ku çiyayekî volkanîk e (li [[Bidlîs]]ê ye) bi navê Nemrûd hatine binav kirin.

== Etîmolojî ==
Li gorî mîtolojiya kurdî Nemrûd xwe wekê kesekî nemir hesibandiye. Wateya navê wî Nemir e ku di zimanê kurdî de tê wateya kesê nemir. Nav piştre Nemir, Nemird û wekî Nemrûd hatiye guhertin.
== Li gorî Încîlê Nemrûd ==
Di Încîlê de yekem behsa Nemrûd di Tabloya Miletan de ye. Di Încîlê de wî wekî kurê Kûş, neviyê [[Ham]] û neviyê [[Nûh]] binav dike û wî wekî &quot;kesê li ser rûyê erdê hêzdar&quot; û &quot;li hemberî Xwedê ya nêçîrvanek hêzdar&quot; bi nav dike. Ev yek di Pirtûka Yekemîn a Dîrokan 1:10 de tê dubare kirin, û &quot;Welatê Nemrûd&quot; ku wekî hevwateya Asûr an Mezopotamyayê tê bikar anîn, di Pirtûka Mîka 5:6 de tê gotin:

&lt;blockquote&gt;Û ewê welatê Asûra bi şûr û welatê Nemrûd di dergehê wê de wêran bikin. Bi vî awayî ewê me ji destê Asûrî rizgar bike, gava ku ew were welatê me û gava ku ew di nav sînorên me de bikeve.&lt;/blockquote&gt;
== Nîqaşa Nemrûd û Îbrahîm ==
Di kevneşopiyên baweriyên [[cihûtî]] û [[îslam]]î de, tê gotin ku di navbera Nemrûd û [[Îbrahîm]] de pevçûnek çêbûye. Di çîrokan de behsa nakokiyek ku pê re felaket çêbûye, bi nîqaşa rûbirûbûna qencî û xerabiyê, yan jî wekî niqaşa yekxwedayîtiya ku li dijî pirxwedatiyê ye, tê bi navkirin. Li gorî K. van der Toorn û P. W. van der Horst, ev kevneşopî yekem car di nivîsarên [[Pseudo-Philo]] de tê behskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-03-26 |sernav=Nimrod |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nimrod&amp;oldid=1079383668 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hin guhertoyan de wek Flavius ​​Josephus, Nemrûd mirovek e ku îradeya xwe li hember viyana Xwedê dibîne. Di hinên din de, ew xwe wek xweda dide nasîn û bi vî rengî ji hêla kesên xwe ve tê hebandin, carinan digel hevjîna wî Semîramîs wekî xwedawendek li kêleka wî dihebînin.

Nîşanek di stêran de ji Nemrûd û stêrnasên wî re behsa nêzîkbûna bûyîna Îbrahîm dike, ku dê dawî li pûtperestiyê tîne. Ji ber vê yekê Nemrûd fermana kuştina hemû zarokên nûbûyî dide. Lê diya [[Îbrahîm|Birahîm]] direve şikeftê û bi dizî Îbrahîm tîne dinyayê. [[Îbrahîm|Birahîm]] di temenekî biçûk de [[Xweda|Xwedê]] nas dike û dest bi hebandina wî dike.

Rojek Nemrûd li qesra xwe civînek mezin ê gel li dar dixe. Naçiqek dide destê Îbrahîm û jê dixwaze ku bibe nobedarê peykerên [[xwedawend]] ên wî ku kes zirarê nede wan. Heta ku civîna gel ya Nemrûd xelas dibe, Îbrahîm bi naçiqa destê xwe hemî peykerên biçûk dikşîne û naçiqê datîne ba peykera mezin [[xwedawend]] a herî mezin.

Piştê civîna gel Nemrûd rewşa peykerên [[xwedawend]]ên dibêne bi Îbrahîm re rûbirû dimînin e. [[Îbrahîm]] ji Nemrûd dixwaze ku dest ji pûtperestiya xwe berde. Li hemberî vê yekê Nemrûd gelek bi hêrseke mezin ferman dide ku kesên wî [[Îbrahîm]] bigirin û bi girtina Îbrahîm re ferman dide jibo ku [[Îbrahîm]] bi şewitandina agirê bê cezakirin dest bi berhevkirina daran tê kirin. Li gorî hinek jêderan berhevkirina daran çar sal dewam dike ku [[Îbrahîm|Birahîm]] di agirê herî mezin a ku cîhanê heta wî rojê ne dîtiye, bişewitîne. Piştî amadekariya agirê, agirekî pir zêde û giran tê hilkirin. Îbrahîm ji cihek bilind ve ber bi agire ve tê avêtin lê bi awayekî mûcîzevî Îbrahîm bê zerar ji nav agirê derdikeve derve.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng|Nemrûd}}
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Mîtolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]]
[[Kategorî:Nemrûd]]
[[Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)| ]]
[[Kategorî:Nêçîrvanên mîtolojîk]]
[[Kategorî:Sumer]]</text>
      <sha1>trx5n6rkpalovkaurzfq5096x4zdsi6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004680</id>
      <parentid>2004676</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:16:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Girêdan</comment>
      <origin>2004680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5005" sha1="r3zugbx3vjg5cuhex7c1wsbi8fpgx8o" xml:space="preserve">[[Wêne:Nimrod (painting).jpg|thumb|250px|Wêneyê Nemrûd e ku ji hêla David Scott ve di sala 1832an hatiye çêkirin]]
'''Nemrûd''', (bi îbranî: נִמְרוֹדֿ, bi romanêze: ''Nimrôḏ'', bi erebî: اَلْنَّمْرُود ''an-Namrūd'') li gorî [[Pirtûka afirînê]] kurê [[Kûş]] û neviyê [[Nûh]] e ku li welatê [[Şînar]] ([[Mezopotamya]]) wekî qeral hatiye binavkirin.

[[Baweriyên Îbrahîmî]] behsa Nemrûd dikin. Li gorî [[Încîl]]ê Nemrûd nêçîrvanekî hêzdar bû ku li ser rûyê erdê bi hêz bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/quicksearch/?quicksearch=nimrod&amp;qs_version=GNV |sernav=BibleGateway - Keyword Search: nimrod |malper=www.biblegateway.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-04-01 }}&lt;/ref&gt; Li gorî [[Quran]]ê kesê ku Îbrahîm diavêje agirê qeralekî pûtperest e û jiber ku [[Îbrahîm]] peykerên xwedawend ên wî şikandiye, [[Îbrahîm]] bi şewitandinê dide cezakirin û wî diavêje nava agirê.

Li [[Bakurê Kurdistanê]] du çiya bi navê Nemrûd hene. [[Çiyayê Bêllî]] bi navê din Çiyayê Nemrûd e (li [[Semsûr]]ê ye) û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] ku çiyayekî volkanîk e (li [[Bidlîs]]ê ye) bi navê Nemrûd hatine binav kirin.

== Etîmolojî ==
Li gorî mîtolojiya kurdî Nemrûd xwe wekê kesekî nemir hesibandiye. Wateya navê wî Nemir e ku di zimanê kurdî de tê wateya kesê nemir. Nav piştre Nemir, Nemird û wekî Nemrûd hatiye guhertin.
== Li gorî Încîlê Nemrûd ==
Di Încîlê de yekem behsa Nemrûd di Tabloya Miletan de ye. Di Încîlê de wî wekî kurê Kûş, neviyê [[Ham]] û neviyê [[Nûh]] binav dike û wî wekî &quot;kesê li ser rûyê erdê hêzdar&quot; û &quot;li hemberî Xwedê ya nêçîrvanek hêzdar&quot; bi nav dike. Ev yek di Pirtûka Yekemîn a Dîrokan 1:10 de tê dubare kirin, û &quot;Welatê Nemrûd&quot; ku wekî hevwateya Asûr an Mezopotamyayê tê bikar anîn, di Pirtûka Mîka 5:6 de tê gotin:

&lt;blockquote&gt;Û ewê welatê Asûra bi şûr û welatê Nemrûd di dergehê wê de wêran bikin. Bi vî awayî ewê me ji destê Asûrî rizgar bike, gava ku ew were welatê me û gava ku ew di nav sînorên me de bikeve.&lt;/blockquote&gt;
== Nîqaşa Nemrûd û Îbrahîm ==
Di kevneşopiyên baweriyên [[cihûtî]] û [[îslam]]î de, tê gotin ku di navbera Nemrûd û [[Îbrahîm]] de pevçûnek çêbûye. Di çîrokan de behsa nakokiyek ku pê re felaket çêbûye, bi nîqaşa rûbirûbûna qencî û xerabiyê, yan jî wekî niqaşa yekxwedayîtiya ku li dijî pirxwedatiyê ye, tê bi navkirin. Li gorî K. van der Toorn û P. W. van der Horst, ev kevneşopî yekem car di nivîsarên [[Pseudo-Philo]] de tê behskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-03-26 |sernav=Nimrod |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nimrod&amp;oldid=1079383668 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hin guhertoyan de wek [[Flavius ​​Josephus]], Nemrûd mirovek e ku îradeya xwe li hember viyana Xwedê dibîne. Di hinên din de, ew xwe wek xweda dide nasîn û bi vî rengî ji hêla kesên xwe ve tê hebandin, carinan digel hevjîna wî Semîramîs wekî xwedawendek li kêleka wî dihebînin.

Nîşanek di stêran de ji Nemrûd û stêrnasên wî re behsa nêzîkbûna bûyîna Îbrahîm dike, ku dê dawî li pûtperestiyê tîne. Ji ber vê yekê Nemrûd fermana kuştina hemû zarokên nûbûyî dide. Lê diya [[Îbrahîm|Birahîm]] direve şikeftê û bi dizî Îbrahîm tîne dinyayê. [[Îbrahîm|Birahîm]] di temenekî biçûk de [[Xweda|Xwedê]] nas dike û dest bi hebandina wî dike.

Rojek Nemrûd li qesra xwe civînek mezin ê gel li dar dixe. Naçiqek dide destê Îbrahîm û jê dixwaze ku bibe nobedarê peykerên [[xwedawend]] ên wî ku kes zirarê nede wan. Heta ku civîna gel ya Nemrûd xelas dibe, Îbrahîm bi naçiqa destê xwe hemî peykerên biçûk dikşîne û naçiqê datîne ba peykera mezin [[xwedawend]] a herî mezin.

Piştê civîna gel Nemrûd rewşa peykerên [[xwedawend]]ên dibêne bi Îbrahîm re rûbirû dimînin e. [[Îbrahîm]] ji Nemrûd dixwaze ku dest ji pûtperestiya xwe berde. Li hemberî vê yekê Nemrûd gelek bi hêrseke mezin ferman dide ku kesên wî Îbrahîm bigirin û bi girtina Îbrahîm re ferman dide jibo ku Îbrahîm bi şewitandina agirê bê cezakirin dest bi berhevkirina daran tê kirin. Li gorî hinek jêderan berhevkirina daran çar sal dewam dike ku Birahîm di agirê herî mezin a ku cîhanê heta wî rojê ne dîtiye, bişewitîne. Piştî amadekariya agirê, agirekî pir zêde û giran tê hilkirin. Îbrahîm ji cihek bilind ve ber bi agire ve tê avêtin lê bi awayekî mûcîzevî Îbrahîm bê zerar ji nav agirê derdikeve derve.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng|Nemrûd}}
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Mîtolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]]
[[Kategorî:Nemrûd]]
[[Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)| ]]
[[Kategorî:Nêçîrvanên mîtolojîk]]
[[Kategorî:Sumer]]</text>
      <sha1>r3zugbx3vjg5cuhex7c1wsbi8fpgx8o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004685</id>
      <parentid>2004680</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4971" sha1="r2a2d2kzd9yoxv96n2o3da3ovpsiqjt" xml:space="preserve">[[Wêne:Nimrod (painting).jpg|thumb|250px|Wêneyê Nemrûd e ku ji hêla David Scott ve di sala 1832an hatiye çêkirin]]
'''Nemrûd''', (bi îbranî: נִמְרוֹדֿ, bi romanêze: ''Nimrôḏ'', bi erebî: اَلْنَّمْرُود ''an-Namrūd'') li gorî [[Pirtûka afirînê]] kurê [[Kûş]] û neviyê [[Nûh]] e ku li welatê [[Şînar]] ([[Mezopotamya]]) wekî qeral hatiye binavkirin.

[[Baweriyên Îbrahîmî]] behsa Nemrûd dikin. Li gorî [[Încîl]]ê Nemrûd nêçîrvanekî hêzdar bû ku li ser rûyê erdê bi hêz bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.biblegateway.com/quicksearch/?quicksearch=nimrod&amp;qs_version=GNV |sernav=BibleGateway - Keyword Search: nimrod |malper=www.biblegateway.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-04-01 }}&lt;/ref&gt; Li gorî [[Quran]]ê kesê ku Îbrahîm diavêje agirê qeralekî pûtperest e û jiber ku [[Îbrahîm]] peykerên xwedawend ên wî şikandiye, [[Îbrahîm]] bi şewitandinê dide cezakirin û wî diavêje nava agirê.

Li [[Bakurê Kurdistanê]] du çiya bi navê Nemrûd hene. [[Çiyayê Bêllî]] bi navê din Çiyayê Nemrûd e (li [[Semsûr]]ê ye) û [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] ku çiyayekî volkanîk e (li [[Bidlîs]]ê ye) bi navê Nemrûd hatine binav kirin.

== Etîmolojî ==
Li gorî mîtolojiya kurdî Nemrûd xwe wekê kesekî nemir hesibandiye. Wateya navê wî Nemir e ku di zimanê kurdî de tê wateya kesê nemir. Nav piştre Nemir, Nemird û wekî Nemrûd hatiye guhertin.
== Li gorî Încîlê Nemrûd ==
Di Încîlê de yekem behsa Nemrûd di Tabloya Miletan de ye. Di Încîlê de wî wekî kurê Kûş, neviyê [[Ham]] û neviyê [[Nûh]] binav dike û wî wekî &quot;kesê li ser rûyê erdê hêzdar&quot; û &quot;li hemberî Xwedê ya nêçîrvanek hêzdar&quot; bi nav dike. Ev yek di Pirtûka Yekemîn a Dîrokan 1:10 de tê dubare kirin, û &quot;Welatê Nemrûd&quot; ku wekî hevwateya Asûr an Mezopotamyayê tê bikar anîn, di Pirtûka Mîka 5:6 de tê gotin:

&lt;blockquote&gt;Û ewê welatê Asûra bi şûr û welatê Nemrûd di dergehê wê de wêran bikin. Bi vî awayî ewê me ji destê Asûrî rizgar bike, gava ku ew were welatê me û gava ku ew di nav sînorên me de bikeve.&lt;/blockquote&gt;
== Nîqaşa Nemrûd û Îbrahîm ==
Di kevneşopiyên baweriyên [[cihûtî]] û [[îslam]]î de, tê gotin ku di navbera Nemrûd û [[Îbrahîm]] de pevçûnek çêbûye. Di çîrokan de behsa nakokiyek ku pê re felaket çêbûye, bi nîqaşa rûbirûbûna qencî û xerabiyê, yan jî wekî niqaşa yekxwedayîtiya ku li dijî pirxwedatiyê ye, tê bi navkirin. Li gorî K. van der Toorn û P. W. van der Horst, ev kevneşopî yekem car di nivîsarên [[Pseudo-Philo]] de tê behskirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-03-26 |sernav=Nimrod |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nimrod&amp;oldid=1079383668 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di hin guhertoyan de wek [[Flavius ​​Josephus]], Nemrûd mirovek e ku îradeya xwe li hember viyana Xwedê dibîne. Di hinên din de, ew xwe wek xweda dide nasîn û bi vî rengî ji hêla kesên xwe ve tê hebandin, carinan digel hevjîna wî Semîramîs wekî xwedawendek li kêleka wî dihebînin.

Nîşanek di stêran de ji Nemrûd û stêrnasên wî re behsa nêzîkbûna bûyîna Îbrahîm dike, ku dê dawî li pûtperestiyê tîne. Ji ber vê yekê Nemrûd fermana kuştina hemû zarokên nûbûyî dide. Lê diya [[Îbrahîm|Birahîm]] direve şikeftê û bi dizî Îbrahîm tîne dinyayê. [[Îbrahîm|Birahîm]] di temenekî biçûk de [[Xweda|Xwedê]] nas dike û dest bi hebandina wî dike.

Rojek Nemrûd li qesra xwe civînek mezin ê gel li dar dixe. Naçiqek dide destê Îbrahîm û jê dixwaze ku bibe nobedarê peykerên [[xwedawend]] ên wî ku kes zirarê nede wan. Heta ku civîna gel ya Nemrûd xelas dibe, Îbrahîm bi naçiqa destê xwe hemî peykerên biçûk dikşîne û naçiqê datîne ba peykera mezin [[xwedawend]] a herî mezin.

Piştê civîna gel Nemrûd rewşa peykerên [[xwedawend]]ên dibêne bi Îbrahîm re rûbirû dimînin e. [[Îbrahîm]] ji Nemrûd dixwaze ku dest ji pûtperestiya xwe berde. Li hemberî vê yekê Nemrûd gelek bi hêrseke mezin ferman dide ku kesên wî Îbrahîm bigirin û bi girtina Îbrahîm re ferman dide jibo ku Îbrahîm bi şewitandina agirê bê cezakirin dest bi berhevkirina daran tê kirin. Li gorî hinek jêderan berhevkirina daran çar sal dewam dike ku Birahîm di agirê herî mezin a ku cîhanê heta wî rojê ne dîtiye, bişewitîne. Piştî amadekariya agirê, agirekî pir zêde û giran tê hilkirin. Îbrahîm ji cihek bilind ve ber bi agire ve tê avêtin lê bi awayekî mûcîzevî Îbrahîm bê zerar ji nav agirê derdikeve derve.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Wîkîferheng|Nemrûd}}
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Mîtolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Mîtolojiya kurdî]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)| ]]
[[Kategorî:Nêçîrvanên mîtolojîk]]
[[Kategorî:Sumer]]</text>
      <sha1>r2a2d2kzd9yoxv96n2o3da3ovpsiqjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Birca Babîlê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125202</id>
    <revision>
      <id>2004688</id>
      <parentid>1966477</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7064" sha1="96luo8cmyiiz4vtr2png5hybtxmy691" xml:space="preserve">[[Wêne:Turris Babel by Athanasius Kircher.jpg|thumb|250px|Li gorî Athanasius Kircher' Birca Babîlê]]
'''Birca Babîlê''' vegotinike pirtûka [[destpêkirin]]ê ye ku di beşa 11:1-9 de efsaneya bingehîn e. Li gel çîroka Birca Babîlê efsane dixwaze rave bike ka çima gelên [[cîhan]]ê bi zimanên cûda diaxivin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=amlXOOaSuLMC&amp;redir_esc=y |sernav=The Oxford Guide to People &amp; Places of the Bible |paşnav=Metzger |pêşnav=Bruce Manning |paşnav2=Coogan |pêşnav2=Michael David |tarîx=2004 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-517610-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/isbn_9780195297515 |sernav=The Jewish study Bible : Jewish Publication Society Tanakh translation |paşnav=Berlin |pêşnav=Adele |paşnav2=Brettler |pêşnav2=Marc Zvi |paşnav3=Fishbane |pêşnav3=Michael A. |paşnav4=Jewish Publication Society |tarîx=2004 |weşanger=Oxford ; New York : Oxford University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-19-529754-6 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî efsaneyê nijadek mirovî ya yekbûyî ku bi yek zimanî diaxiviyan koçî [[Şînar]]ê (Mezopotamyaya Jêrîn) dibin û biryar didin ku li wir ku bajarekî mezin bi birceke ku bigihêje ezmanan ava bikin. Koma mirovî li wir li hev dikin ku bajarek têra xwe avabikin û bircek ji xwe re çêkin ku xwe bigihînin Xwedê. [[Xweda|Xwedê]] li bajar û li birca wan dinêre û axaftina wan tevlihev dike ku êdî nikaribin hevdû fêm bikin û wan li [[cîhan]]ê belav dike.

Hinek lêkolînerên nûjen Birca Babilê bi avahiyên naskirî ve girêdidin, nemaze avahiya Etemenanki, zigguratek ku ji bo xwedawenda [[Mezopotamya]]yê ji bo xwedawend [[Marduk]] li [[Babîl (bajar)|Babîlê]] hatiye avakirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Tower-of-Babel |sernav=Tower of Babel {{!}} Story, Summary, Meaning, &amp; Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-09-10 |roja-gihiştinê=2024-09-26 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Îlhama herî berfireh ''Etemenanki'' ye ku zîgurateke ku ji bo xwedawend Marduk li Babîlê wekê diyarî hatiye avakirin. Efsaneyeke bi heman rengî di efsaneya sumerî ya kevnar de jî hatiye dîtin ku di efsaneya ''[[Enmerkar û Lordê Aratta]]'' de derbas dibe. Di heman demê de ev pirtûk behsa bûyer û cihên li başûrê Mezopotamyayê dike.

== Vegotina pirtûka destpêkirinê ==
&lt;blockquote&gt;&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Tevahiya mirovahiyê xwedî zimanekî hevpar û peyveke hevpar bû. &lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Dema mirov ber bi rojhilatê ve çûn, li Şinarê deştek dîtin û li wir bi cih bûn. &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Paşê ji hev re gotin: «Werin, em kerpîçan çêkin û wan baş bipêjin». &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; Wî demê wan got: «Werin, em ji xwe re bajarek û bircek ku serê wê li ezmanan e ava bikin, ku em nav û dengan xwe ji xwe re bikin.

&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; Lê Xwedê hat xwarê, ku bajar û birca ku gel dest pê kiribû bibîne. &lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; Û Xwedê got, &quot;Eger wek yek gelê ku hemûyan bi zimanê hevpar parve bikin, wan dest bi vê yekê kiribe, wê demê tiştek ku ew plan dikin ku bikin dê ji wan wêdetir nebe. &lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; Werin em herin jêr zimanê wan tevlihev bikin ku ew ji zimanê hev fem nekin.”

&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; Ji ber vê yekê Xwedê wan ji wir li seranserê dinyayê belav kirin û wan dev ji avakirina bajêr berda. &lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; Ji ber vê yekê navê wê danîbûn Babîl – ji ber ku li wir Xwedê zimanê hemû mirovan tevlihev kir û ji wir wan li ser rûyê dinyayê belav kir.

– Pirtûka Despêkirinê 11:1–9&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://netbible.org/bible/Genesis+11 |sernav=Genesis 11 |malper=netbible.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-04-06 }}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Etîmolojî ==
Gotina &quot;Birca Babîlê&quot; rasterast di [[încîl]]ê de derbas nabe. Birc, her gav wek &quot;bajar û birc e&quot; (אֶת-הָעִיר וְאֶת-הַמִּגְדָּל) yan tenê &quot;bajar e&quot; (הָעִיר). Berhevoka orîjînal a navê Babilê (navê [[Zimanê îbranî|îbranî]] ya Babîlê) ne diyar e. Lêbelê ew form û şirove bi xwe niha bi gelemperî tê fikirîn ku encama etîmolojiya gelêrî ya [[akadî]] ye ku li ser formek berê ya navî hatiye bikaranîn ku wateya wê nenas e û dibe ku peyv bi koka xwe ne-semîtî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=rtveBAAAQBAJ&amp;pg=PA180&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false |sernav=From Creation to Babel: Studies in Genesis 1-11 |paşnav=Day |pêşnav=John |tarîx=2014-04-24 |weşanger=Bloomsbury Publishing |isbn=978-0-567-37030-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî Încîlê navê bajêr ji lêkera îbranî בָּלַ֥ל (bālal) ye ku tê wateya tevlihevkirin an tevlihevbûnê ku ji peyva ''Babel'' wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=aE7EyQ_HQAMC&amp;pg=PA73&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false |sernav=The Dictionary Of The Bible |paşnav=Mckenzie |pêşnav=John L. |tarîx=1995 |weşanger=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-81913-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Avakirina Bircê ==
[[Wêne:Hanging Gardens of Babylon.jpg|thumb|250px|çep|Baxçeyên Daleqandî yên Babîlê (wêneya sedsala 19an), di paşerojê de Birca Babîlê nîşan dide.]]
Hinek zanyar delîlên hundurîn û derveyî bikar tînin ku di salên 3500-3000 {{bz}} de wekî rêzek ji bo dîroka bircê, li ser bingeha pênc hûrguliyên ku di vegotinê de hene pêşkêş dikin: “Yekem, bûyer li Şinarê ku bi taybetî li Babîlê qewimiye (ayetên 2.9). Duyem, bûyer bi avakirina bajarekî bi bircê ve girêdayî ye (ayetên 4.5). Sêyem, birc ji kerpîçên pijyayî hatiye çêkirin (Benda 3). Çarem, hawana ku hatiye bikaranîn asfalt e ([[ayet]] 3). Pêncem, birc bi îhtimaleke mezin zîgurat e.&quot;

== Çarçoveya dîrokî ==
Genesis (pirtûka destpêkirine) wekî ku bi efsaneya dîrokî dest pê dike û bi dîroka efsaneyî diqede tê binavkirin. Lê dîsa jî, çîroka Babîlê dikare di çarçoveya wê de were şîrove kirin. Destpêkirin 10:10 dibêje ku Babîl (LXX: Βαβυλών) beşek ji padîşahiya Nemrûd bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jewishencyclopedia.com/articles/2279-babel-tower-of |sernav=BABEL, TOWER OF - JewishEncyclopedia.com |malper=www.jewishencyclopedia.com |roja-gihiştinê=2022-04-06 }}&lt;/ref&gt; Destpêkirin 11:9 guhertoya navê îbranî, Babîl, bi lêkera balal ve girêdide, ku bi îbranî de tê wateya tevlihevkirinê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mechon-mamre.org/p/pt/pt0111.htm#9 |sernav=Genesis 11 / Hebrew - English Bible / Mechon-Mamre |malper=mechon-mamre.org |roja-gihiştinê=2022-04-06 }}&lt;/ref&gt; Nivîskarê Romayên cihû yê sedsala yekem Flavius ​​Josephus bi heman rengî diyar kir ku nav ji peyva îbranî Babel (בבל) hatiye wergirtin, ku tê wateya &quot;tevlihevî&quot;.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}


[[Kategorî:Babîl (bajar)]]
[[Kategorî:Birca Babîlê| ]]
[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Mezopotamya]]
[[Kategorî:Nemrûd (key)]]
[[Kategorî:Sumer]]</text>
      <sha1>96luo8cmyiiz4vtr2png5hybtxmy691</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Palmîra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126821</id>
    <revision>
      <id>2004704</id>
      <parentid>1853043</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11196" sha1="5ytoqmauhs1v9064j2rmqc6n6iqe71x" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
}}
'''Palmîra''' (bi [[Suryanî|aramî]]: ܬܕܡܘܪܬܐ ''Tedmurtā'', bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παλμύρα, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تدمر ''Tedmur'') bajarekî kevnare yê semîtîk e ku dikeve sinorê parêzgeha [[Hims]]a [[Sûrî|Sûriye]] yê. Palmîra di [[serdema neolîtîk]] de cihwariya yekem e û di çavkaniyên serdema îro de cara yekê ye ku wekî hezarsala duyem a [[Çola Sûriyê]] tê binavkirin ku lê karwan sekinî ne. Vedîtinên arkeolojîk vedigere serdema neolîtîk û belgeyên heyî yekem car behsa bajêr di destpêka hezarsala duyem a {{bz}} de dikin. Palmîra berî ku di sedsala yekem a {{pz}} de bibe rajêriyek [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]], çend caran di navbera împeratoriyên cûda de dest guhertiye.

Bajêr ji bo bazirganên ku li ser [[Riya Hevrîşimê]] kolonî ava kirine û li seranserê Împeratoriya Romayê dixebitîn, bi nav û deng bû. Dewlemendiya Palmîrayê, derfeta avakirina projeyên abîdeyê, wek [[Kolonada Mezin]] (riya mezin a bi stûnan), Perestgeha Bel û [[Gorên Bircê]] bi dest xistiye. Ji hêla etnîkî ve li bajêr hêmanên [[amorî]], [[aramî]] û [[erebî]] bi hev re bûne. Avabûna civakî ya bajêr eşîrî bû û rûniştevanên wê bi [[aramiya palmîrayî]] (zaravayekî aramî) diaxivîn, di heman demê de yewnanî jî ji bo armancên bazirganî û dîplomatîk bi kar dianîn. Çanda greko-romayî bandor li çanda Palmîrayê kiriye ku huner û mîmariya cihêreng a bajêr bi tevlêhevbûnên kevneşopiyên rojhilat û rojava ava bûye. Niştecihên bajêr xwedawendên herêmî yên [[semîtîk]], [[mezopotamî]] û ereban dihebandin.

Di sedsala sêyem de, Palmîra bûye navendeke herêmî ya dewlemend. Dema ku keyê Palmîrayê [[Odaenathus]] împeratorê pers [[Şapûr I]] têk dibe, bajêr di sala 260an de gihîşt lûtkeya hêza xwe. Keybanû [[Zenobia]] ku li dijî Romayê serî hilda û Împeratoriya Palmîrayî ava kiriye, kete cihê keyê bajêr. Di sala 273an de, împeratorê Romayê [[Aurelianus]] bajar hilweşand û paşê ji hêla [[Diocletianus]] ve bi awayekî piçûktir ji nû ve hate restorekirin. Palmîrayî di sedsala çaran de bûne xiristiyan û di sedsalên piştî fetha [[xîlafeta Reşîdûn]] a sedsala 7an de jî bûne misilman û piştî vê yekê zimanên palmîrayî û yewnanî bi zimanê erebî hatine guhertin. Beriya di sala 273an {{pz}} de Palmîra xwediyê otonomiyê bû û bi parêzgeha Romayê ya Sûriyê ve girêdayî bû ku rêxistina wê ya siyasî di du sedsalên pêşîn ên zayînê de ji modela bajar-dewleta yewnanî bi bandor bibû. Bajar berî ku di sala 260an de bibe [[monarşî]], di sedsala sêyem de bû koloniya Romayê, ku rê li ber hatina saziyên serweriya Romayê vekir. Piştî hilweşandina wê di sala 273an de, Palmîra bû navendeke piçûkê di bin serweriya [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansiyan]] û împeratoriyên din. Wêrankirina bajêr a ji aliyê [[tîmûrî|tîmûriyan]] ve ku di sala 1400î de pêk hatiye, bajêr vedigere gundekî biçûk. Di şerê navxweyî yê [[Sûrî|Sûriyê]] de ku di sala 2015an de dest pê kiribû, [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] (Daîş) beşên mezin ji bajarê kevnar wêran kirine. Palmîra di 2ê adara 2017an de carek din ji aliyê [[Artêşa Sûriyê]] ve ji destê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] ya Daîş hatiye standin.

== Etîmolojî ==
Mirov navê &quot;Tadmor&quot; ji destpêka hezarsala duyem a berî zayînê ve li tabloyên sedsala 18ê berî zayînê yên bi [[nivîsa mîxî]] ya bajarê kevnare [[Marî]] (îro nêzîkî bajarê Ebû Kemal (Abu Kamal), li parêzgeha [[Dêra Zorê]] ya Sûriyê), navê &quot;Ta-ad-mi-ir&quot; tomar dike&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=x1l_MfEV6kkC&amp;pg=PA238 |sernav=A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages |paşnav=Arbeitman |pêşnav=Yl |paşnav2=Arbeitman |pêşnav2=Yoël L. |tarîx=1988 |weşanger=Peeters Publishers |isbn=978-90-6831-143-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; lê li nivîsên asûrî yên sedsala 11ê berî zayînê wek &quot;Ta-ad-mar&quot; tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-5o3AAAAIAAJ&amp;pg=PA104 |sernav=La toponymie antique: actes du colloque de Strasbourg, 12-14 juin 1975 |paşnav=Fahd |pêşnav=T. |tarîx=1977 |weşanger=Brill Archive |ziman=fr }}&lt;/ref&gt; Nivîsên aramî yên palmîrayî bi xwe du guhertoyên nav bi awayê TDMR (yan jî, Tadmar) û TDMWR (yan jî, Tadmor) nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DT98F5CFtQsC&amp;pg=PA229 |sernav=Hellenistic and Roman Greece as a Sociolinguistic Area |paşnav=Bubeník |pêşnav=Vít |tarîx=1989 |weşanger=John Benjamins Publishing |isbn=978-90-272-3551-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=m2WSDQAAQBAJ&amp;pg=PT118 |sernav=تاريخ اللغات السامية |paşnav=اولفستون |pêşnav=أ |tarîx=2016-11-24 |weşanger=دار القلم للطباعة و النشر و التوزيع - بيروت / لبنان |ziman=ar }}&lt;/ref&gt; Etîmolojiya nav ne diyar e. Ravekirina standard ku ji hêla [[Albert Schultens]] ve hatiye piştgirî kirin, wê bi peyva semîtîkî ya ku tê wateya &quot;xurme&quot;, bi ''tamar'' (תמר) ve girêdaye û bi vî awayî behsa darên xurman ên ku bajar dorpêç dike, kiriye.&lt;ref name=&quot;Arbeitman1988&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=x1l_MfEV6kkC&amp;pg=PA235 |sernav=A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages |paşnav=Arbeitman |pêşnav=Yl |paşnav2=Arbeitman |pêşnav2=Yoël L. |tarîx=1988 |weşanger=Peeters Publishers |isbn=978-90-6831-143-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Navê yewnanî Παλμύρα (bi latînî: Palmîra) yekem car ji aliyê [[Plinius ê Kal]] ve di sedsala 1ê {{pz}} de hatiye tomarkirin û ev nav li seranserê axa greko-romayî hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=x1l_MfEV6kkC&amp;pg=PA248 |sernav=A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages |paşnav=Arbeitman |pêşnav=Yl |paşnav2=Arbeitman |pêşnav2=Yoël L. |tarîx=1988 |weşanger=Peeters Publishers |isbn=978-90-6831-143-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charnock1859&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/bub_gb_I2BulY4WvsYC |sernav=Local etymology; a derivative dictionary of geographical names |paşnav=Charnock |pêşnav=Richard Stephen |tarîx=1859 |weşanger=London : Houlston and Wright |kesên-din=New York Public Library }}&lt;/ref&gt; Bi giştî tê bawerkirin ku &quot;Palmîra&quot; ji peyva &quot;Tadmor&quot;ê tê û zimanzanan du îhtîmal pêşkêş kirine; nêrînek dibêje ku peyva Palmîra guherînek Tadmor e.&lt;ref name=&quot;Charnock1859&quot;/&gt; Nêrîna din jî li gorî pêşniyara Schultens, &quot;Palmîra&quot; dikaribû wekî gendeliyek &quot;Tadmor&quot; derkeve holê lê bi rengekî nepejirkirî &quot;Talmura&quot;, bi bandora peyva latînî ''palma'' (bi wateya [[palmiye]], [[dargesp]]) guheriye û bûye ''Palmura''. Li gorî binavkirina dargespên bajêr, paşê nav gihîştiye forma xwe ya dawî ya peyva &quot;Palmîra&quot;.&lt;ref name=&quot;Charnock1859&quot;/&gt;

== Plansaziya Palmîrayê ==
{{Kêm|tarîx=gulan 2024}}
[[Wêne:Palmyra, Syria - 3.jpg|thumb|300px|Rêzeçiyayê Palmîrayê yê bakur]]
[[Wêne:Palmyra's landmarks.png|thumb|300px|Nîşaneyên avahiyên ya Palmîrayê]]
Bajarê Palmîra 215e km bakurê rojavayê dûrî [[Şam]]a paytexta Sûriyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cyGAqI9SHPEC&amp;pg=PA433 |sernav=The Spirit of Creativity: Basic Mechanisms of Creative Achievements |paşnav=Guntern |pêşnav=Gottlieb |tarîx=2012-07-10 |weşanger=University Press of America |isbn=978-0-7618-5053-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=l6RTDwAAQBAJ&amp;pg=PA1 |sernav=Palmyra after Zenobia AD 273-750: An Archaeological and Historical Reappraisal |paşnav=Intagliata |pêşnav=Emanuele E. |tarîx=2018-05-16 |weşanger=Oxbow Books |isbn=978-1-78570-945-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Deşteke bê bal û pal e ku lê gelek [[gund]], [[çewlik]] û [[keleh]] hene û bajar beşek e ji herêma ku wek Herêma Palmîrayî tê zanîn.&lt;ref name=&quot;Arbeitman1988&quot;/&gt; Bajar li cihekî ku bi [[Famîleya palmiyeyan|dargespan]] ([[palmiyeyan]]) ve rapêçandî ye hatiye avakirin. Palmîra di navbera du çiyayên rêzeçiyayê bakur ê Palmîrayê û çiyayên başûrê rojavayê Palmîrayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-05-03 |sernav=Palmyra |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Palmyra&amp;oldid=1086005476 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li aliyê başûr û rojhilat ve, Palmîra ber bi [[Çola Sûriyê]] ve ye. Geliyê piçûk ê [[Elqubur]] ku ji çiyayên rojavayî dirêjê ber bajêr ve dibe û li bajêr ve li baxçeyên rojavayî yên [[wahe]]yekê de winda bibe.&lt;ref name=&quot;Kühne2008&quot;/&gt;

=== Plansazî ===
Di dema ku cîh, li nêzî kaniya [[Efqa]] ya li perava başûrî ya geliyê [[Elqubur]] dibe, herî kêm ji aliyê neolîtîkê ve hatine avakirin. Avahiyên destpêkê tenê ji avakirinên paşê dimînin. Bermahiyên bajarê asûriyan di bin rûniştgeha helenîstîk de têne dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1112952530 |sernav=al-Rāfidān : journal of Western Asiatic Studies. |paşnav=body. |pêşnav=Kokushikan Daigaku. Iraku Kodai Bunka Kenkyūjo, issuing |oclc=1112952530 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên dawî li nêzîkî kaniya Efqa ya li perava başûrê geliyê Elubur in.&lt;ref name=&quot;Kühne2008&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FgML1EdUiWUC&amp;pg=PA229 |sernav=Proceedings of the 4th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East, 29 March - 3 April 2004, Freie Universität Berlin: The reconstruction of environment : natural resources and human interrelations through time ; art history : visual communication |paşnav=Kühne |pêşnav=Hartmut |paşnav2=Czichon |pêşnav2=Rainer Maria |paşnav3=Kreppner |pêşnav3=Florian Janoscha |tarîx=2008 |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-05703-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rûniştvanên wî di sedsala yekê de ber bi peravên bakurê geliyê ve berfireh bûne.&lt;ref name=&quot;Kühne2008&quot; /&gt; Her çend dîwarên bajêr di destpêkê de li ser herdu bankên geliyê be jî, dîwarên ku di dema serweriya Aurelian de ji nû ve hatine çêkirin, beşa bakur dorpêç dike. Piraniya projeyên bîrdariyê yên bajêr li perava bakurê geliyê hatine çêkirin ku di nav wan de [[Perestgeha Bel]] heye, li ser deverek ku cîhê perestgehek berê (wekî perestgeha helenîstîk tê zanîn) heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=h5cMho6zFckC&amp;pg=PA63 |sernav=Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation |paşnav=II |pêşnav=Andrew M. Smith |tarîx=2013-02-21 |weşanger=OUP USA |isbn=978-0-19-986110-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Kelepora cîhanê]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Sûriyê]]
[[Kategorî:Palmîra| ]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>5ytoqmauhs1v9064j2rmqc6n6iqe71x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004705</id>
      <parentid>2004704</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T16:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2004705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11169" sha1="6v9m92i402n93jhgiur9lv27fl8p8o3" xml:space="preserve">{{Agahîdank wargeh/wîkîdane
}}
'''Palmîra''' (bi [[Suryanî|aramî]]: ܬܕܡܘܪܬܐ ''Tedmurtā'', bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: Παλμύρα, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: تدمر ''Tedmur'') bajarekî kevnare yê semîtîk e ku dikeve sinorê parêzgeha [[Hims]]a [[Sûrî|Sûriye]] yê. Palmîra di [[serdema neolîtîk]] de cihwariya yekem e û di çavkaniyên serdema îro de cara yekê ye ku wekî hezarsala duyem a [[Çola Sûriyê]] tê binavkirin ku lê karwan sekinî ne. Vedîtinên arkeolojîk vedigere serdema neolîtîk û belgeyên heyî yekem car behsa bajêr di destpêka hezarsala duyem a {{bz}} de dikin. Palmîra berî ku di sedsala yekem a {{pz}} de bibe rajêriyek [[Împeratoriya Romê|Împeratoriya Romayê]], çend caran di navbera împeratoriyên cûda de dest guhertiye.

Bajêr ji bo bazirganên ku li ser [[Riya Hevrîşimê]] kolonî ava kirine û li seranserê Împeratoriya Romayê dixebitîn, bi nav û deng bû. Dewlemendiya Palmîrayê, derfeta avakirina projeyên abîdeyê, wek [[Kolonada Mezin]] (riya mezin a bi stûnan), Perestgeha Bel û [[Gorên Bircê]] bi dest xistiye. Ji hêla etnîkî ve li bajêr hêmanên [[amorî]], [[aramî]] û [[erebî]] bi hev re bûne. Avabûna civakî ya bajêr eşîrî bû û rûniştevanên wê bi [[aramiya palmîrayî]] (zaravayekî aramî) diaxivîn, di heman demê de yewnanî jî ji bo armancên bazirganî û dîplomatîk bi kar dianîn. Çanda greko-romayî bandor li çanda Palmîrayê kiriye ku huner û mîmariya cihêreng a bajêr bi tevlêhevbûnên kevneşopiyên rojhilat û rojava ava bûye. Niştecihên bajêr xwedawendên herêmî yên [[semîtîk]], [[mezopotamî]] û ereban dihebandin.

Di sedsala sêyem de, Palmîra bûye navendeke herêmî ya dewlemend. Dema ku keyê Palmîrayê [[Odaenathus]] împeratorê pers [[Şapûr I]] têk dibe, bajêr di sala 260an de gihîşt lûtkeya hêza xwe. Keybanû [[Zenobia]] ku li dijî Romayê serî hilda û Împeratoriya Palmîrayî ava kiriye, kete cihê keyê bajêr. Di sala 273an de, împeratorê Romayê [[Aurelianus]] bajar hilweşand û paşê ji hêla [[Diocletianus]] ve bi awayekî piçûktir ji nû ve hate restorekirin. Palmîrayî di sedsala çaran de bûne xiristiyan û di sedsalên piştî fetha [[xîlafeta Reşîdûn]] a sedsala 7an de jî bûne misilman û piştî vê yekê zimanên palmîrayî û yewnanî bi zimanê erebî hatine guhertin. Beriya di sala 273an {{pz}} de Palmîra xwediyê otonomiyê bû û bi parêzgeha Romayê ya Sûriyê ve girêdayî bû ku rêxistina wê ya siyasî di du sedsalên pêşîn ên zayînê de ji modela bajar-dewleta yewnanî bi bandor bibû. Bajar berî ku di sala 260an de bibe [[monarşî]], di sedsala sêyem de bû koloniya Romayê, ku rê li ber hatina saziyên serweriya Romayê vekir. Piştî hilweşandina wê di sala 273an de, Palmîra bû navendeke piçûkê di bin serweriya [[Împeratoriya Bîzansê|bîzansiyan]] û împeratoriyên din. Wêrankirina bajêr a ji aliyê [[tîmûrî|tîmûriyan]] ve ku di sala 1400î de pêk hatiye, bajêr vedigere gundekî biçûk. Di şerê navxweyî yê [[Sûrî|Sûriyê]] de ku di sala 2015an de dest pê kiribû, [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] (Daîş) beşên mezin ji bajarê kevnar wêran kirine. Palmîra di 2ê adara 2017an de carek din ji aliyê [[Artêşa Sûriyê]] ve ji destê [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Dewleta Îslamî]] ya Daîş hatiye standin.

== Etîmolojî ==
Mirov navê &quot;Tadmor&quot; ji destpêka hezarsala duyem a berî zayînê ve li tabloyên sedsala 18ê berî zayînê yên bi [[nivîsa mîxî]] ya bajarê kevnare [[Marî]] (îro nêzîkî bajarê Ebû Kemal (Abu Kamal), li parêzgeha [[Dêra Zorê]] ya Sûriyê), navê &quot;Ta-ad-mi-ir&quot; tomar dike&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=x1l_MfEV6kkC&amp;pg=PA238 |sernav=A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages |paşnav=Arbeitman |pêşnav=Yl |paşnav2=Arbeitman |pêşnav2=Yoël L. |tarîx=1988 |weşanger=Peeters Publishers |isbn=978-90-6831-143-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; lê li nivîsên asûrî yên sedsala 11ê berî zayînê wek &quot;Ta-ad-mar&quot; tê zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-5o3AAAAIAAJ&amp;pg=PA104 |sernav=La toponymie antique: actes du colloque de Strasbourg, 12-14 juin 1975 |paşnav=Fahd |pêşnav=T. |tarîx=1977 |weşanger=Brill Archive |ziman=fr }}&lt;/ref&gt; Nivîsên aramî yên palmîrayî bi xwe du guhertoyên nav bi awayê TDMR (yan jî, Tadmar) û TDMWR (yan jî, Tadmor) nîşan didin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=DT98F5CFtQsC&amp;pg=PA229 |sernav=Hellenistic and Roman Greece as a Sociolinguistic Area |paşnav=Bubeník |pêşnav=Vít |tarîx=1989 |weşanger=John Benjamins Publishing |isbn=978-90-272-3551-0 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=m2WSDQAAQBAJ&amp;pg=PT118 |sernav=تاريخ اللغات السامية |paşnav=اولفستون |pêşnav=أ |tarîx=2016-11-24 |weşanger=دار القلم للطباعة و النشر و التوزيع - بيروت / لبنان |ziman=ar }}&lt;/ref&gt; Etîmolojiya nav ne diyar e. Ravekirina standard ku ji hêla [[Albert Schultens]] ve hatiye piştgirî kirin, wê bi peyva semîtîkî ya ku tê wateya &quot;xurme&quot;, bi ''tamar'' (תמר) ve girêdaye û bi vî awayî behsa darên xurman ên ku bajar dorpêç dike, kiriye.&lt;ref name=&quot;Arbeitman1988&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=x1l_MfEV6kkC&amp;pg=PA235 |sernav=A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages |paşnav=Arbeitman |pêşnav=Yl |paşnav2=Arbeitman |pêşnav2=Yoël L. |tarîx=1988 |weşanger=Peeters Publishers |isbn=978-90-6831-143-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Navê yewnanî Παλμύρα (bi latînî: Palmîra) yekem car ji aliyê [[Plinius ê Kal]] ve di sedsala 1ê {{pz}} de hatiye tomarkirin û ev nav li seranserê axa greko-romayî hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=x1l_MfEV6kkC&amp;pg=PA248 |sernav=A Linguistic Happening in Memory of Ben Schwartz: Studies in Anatolian, Italic, and Other Indo-European Languages |paşnav=Arbeitman |pêşnav=Yl |paşnav2=Arbeitman |pêşnav2=Yoël L. |tarîx=1988 |weşanger=Peeters Publishers |isbn=978-90-6831-143-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Charnock1859&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/bub_gb_I2BulY4WvsYC |sernav=Local etymology; a derivative dictionary of geographical names |paşnav=Charnock |pêşnav=Richard Stephen |tarîx=1859 |weşanger=London : Houlston and Wright |kesên-din=New York Public Library }}&lt;/ref&gt; Bi giştî tê bawerkirin ku &quot;Palmîra&quot; ji peyva &quot;Tadmor&quot;ê tê û zimanzanan du îhtîmal pêşkêş kirine; nêrînek dibêje ku peyva Palmîra guherînek Tadmor e.&lt;ref name=&quot;Charnock1859&quot;/&gt; Nêrîna din jî li gorî pêşniyara Schultens, &quot;Palmîra&quot; dikaribû wekî gendeliyek &quot;Tadmor&quot; derkeve holê lê bi rengekî nepejirkirî &quot;Talmura&quot;, bi bandora peyva latînî ''palma'' (bi wateya [[palmiye]], [[dargesp]]) guheriye û bûye ''Palmura''. Li gorî binavkirina dargespên bajêr, paşê nav gihîştiye forma xwe ya dawî ya peyva &quot;Palmîra&quot;.&lt;ref name=&quot;Charnock1859&quot;/&gt;

== Plansaziya Palmîrayê ==
[[Wêne:Palmyra, Syria - 3.jpg|thumb|300px|Rêzeçiyayê Palmîrayê yê bakur]]
[[Wêne:Palmyra's landmarks.png|thumb|300px|Nîşaneyên avahiyên ya Palmîrayê]]
Bajarê Palmîra 215e km bakurê rojavayê dûrî [[Şam]]a paytexta Sûriyê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=cyGAqI9SHPEC&amp;pg=PA433 |sernav=The Spirit of Creativity: Basic Mechanisms of Creative Achievements |paşnav=Guntern |pêşnav=Gottlieb |tarîx=2012-07-10 |weşanger=University Press of America |isbn=978-0-7618-5053-3 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=l6RTDwAAQBAJ&amp;pg=PA1 |sernav=Palmyra after Zenobia AD 273-750: An Archaeological and Historical Reappraisal |paşnav=Intagliata |pêşnav=Emanuele E. |tarîx=2018-05-16 |weşanger=Oxbow Books |isbn=978-1-78570-945-6 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Deşteke bê bal û pal e ku lê gelek [[gund]], [[çewlik]] û [[keleh]] hene û bajar beşek e ji herêma ku wek Herêma Palmîrayî tê zanîn.&lt;ref name=&quot;Arbeitman1988&quot;/&gt; Bajar li cihekî ku bi [[Famîleya palmiyeyan|dargespan]] ([[palmiyeyan]]) ve rapêçandî ye hatiye avakirin. Palmîra di navbera du çiyayên rêzeçiyayê bakur ê Palmîrayê û çiyayên başûrê rojavayê Palmîrayê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-05-03 |sernav=Palmyra |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Palmyra&amp;oldid=1086005476 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li aliyê başûr û rojhilat ve, Palmîra ber bi [[Çola Sûriyê]] ve ye. Geliyê piçûk ê [[Elqubur]] ku ji çiyayên rojavayî dirêjê ber bajêr ve dibe û li bajêr ve li baxçeyên rojavayî yên [[wahe]]yekê de winda bibe.&lt;ref name=&quot;Kühne2008&quot;/&gt;

=== Plansazî ===
Di dema ku cîh, li nêzî kaniya [[Efqa]] ya li perava başûrî ya geliyê [[Elqubur]] dibe, herî kêm ji aliyê neolîtîkê ve hatine avakirin. Avahiyên destpêkê tenê ji avakirinên paşê dimînin. Bermahiyên bajarê asûriyan di bin rûniştgeha helenîstîk de têne dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1112952530 |sernav=al-Rāfidān : journal of Western Asiatic Studies. |paşnav=body. |pêşnav=Kokushikan Daigaku. Iraku Kodai Bunka Kenkyūjo, issuing |oclc=1112952530 }}&lt;/ref&gt; Bermahiyên dawî li nêzîkî kaniya Efqa ya li perava başûrê geliyê Elubur in.&lt;ref name=&quot;Kühne2008&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=FgML1EdUiWUC&amp;pg=PA229 |sernav=Proceedings of the 4th International Congress of the Archaeology of the Ancient Near East, 29 March - 3 April 2004, Freie Universität Berlin: The reconstruction of environment : natural resources and human interrelations through time ; art history : visual communication |paşnav=Kühne |pêşnav=Hartmut |paşnav2=Czichon |pêşnav2=Rainer Maria |paşnav3=Kreppner |pêşnav3=Florian Janoscha |tarîx=2008 |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |isbn=978-3-447-05703-5 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rûniştvanên wî di sedsala yekê de ber bi peravên bakurê geliyê ve berfireh bûne.&lt;ref name=&quot;Kühne2008&quot; /&gt; Her çend dîwarên bajêr di destpêkê de li ser herdu bankên geliyê be jî, dîwarên ku di dema serweriya Aurelian de ji nû ve hatine çêkirin, beşa bakur dorpêç dike. Piraniya projeyên bîrdariyê yên bajêr li perava bakurê geliyê hatine çêkirin ku di nav wan de [[Perestgeha Bel]] heye, li ser deverek ku cîhê perestgehek berê (wekî perestgeha helenîstîk tê zanîn) heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=h5cMho6zFckC&amp;pg=PA63 |sernav=Roman Palmyra: Identity, Community, and State Formation |paşnav=II |pêşnav=Andrew M. Smith |tarîx=2013-02-21 |weşanger=OUP USA |isbn=978-0-19-986110-1 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Kelepora cîhanê]]
[[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Sûriyê]]
[[Kategorî:Palmîra| ]]
[[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]]</text>
      <sha1>6v9m92i402n93jhgiur9lv27fl8p8o3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qesra Keçikê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128469</id>
    <revision>
      <id>2004703</id>
      <parentid>1969628</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3351" sha1="ib43b9eq17io8ndisyhqhs8e9ivj3mx" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
[[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Qesra Keçikê]]
[[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]]
'''Qesra Keçikê''' yan jî '''Qesra Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin.

Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye.

== Erdnîgarî ==
Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}&lt;/ref&gt; Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e.

== Dîrok ==
Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services &amp; Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}&lt;/ref&gt;
== Efsaneya qesrê ==
Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]]
[[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Qesr]]</text>
      <sha1>ib43b9eq17io8ndisyhqhs8e9ivj3mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>136346</id>
    <revision>
      <id>2004864</id>
      <parentid>1854636</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="om7jew01xi61dyct4mptjxt6w22wvgn" xml:space="preserve">[[Kategorî:Jinên kurd li gorî pîşeyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Kurd]]
[[Kategorî:Nivîskarên kurd|+Jin]]</text>
      <sha1>om7jew01xi61dyct4mptjxt6w22wvgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Modelên alman ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>138609</id>
    <revision>
      <id>2004851</id>
      <parentid>1999524</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="163" sha1="nvn3tv2mo2k0e6xgpd93d38zfs6znj8" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan|Model]]
[[Kategorî:Modelên alman|+Jin]]
[[Kategorî:Modelên jin li gorî neteweyan|alman]]</text>
      <sha1>nvn3tv2mo2k0e6xgpd93d38zfs6znj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TNT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139274</id>
    <revision>
      <id>2004674</id>
      <parentid>1836042</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T13:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sreejithk2000</username>
        <id>15871</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:TNT (TV Channel).svg]] → [[File:TNT Logo 2016.svg]] File:TNT_(TV_Channel).svg merged with File:TNT Logo 2016.svg</comment>
      <origin>2004674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1658" sha1="byh5el9whvqd0wpot1206595glrtx2c" xml:space="preserve">{{Agahîdank TV
| nav                = TNT
| logofile           = TNT Logo 2016.svg
| logosize           = 250px
| logoalt            = 
| logo2              = 
| navê_tam           = 
| destpêk            = [[3ê cotmeha]] [[1988]]
| dema girtinê       = 
| fformata wêneyê    = 1080i (HDTV)
| share              = 
| share as of        = 
| share source       = 
| şirket             = 
| rêveber            = 
| news owner         = [[Warner Bros. Discovery]]
| slogan             = 
| welat              = [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
| ziman              = 
| cîhê ragihandinê   = 
| headquarters       = [[Silver Spring]], [[Maryland]]
| navên kevn         = 
| replaced names     = 
| replaced by names  = 
| predecessor        = 
| continuous         = 
| sister names       = 
| timeshift names    = 
| malper             = [http://www.tnt.com/ www.tnt.com]
| terr serv 1        = 
| terr chan 1        = 
| sat serv 1         = 
| sat chan 1         = 
| cable serv 1       = 
| cable chan 1       = 
| sat radio serv 1   = 
| sat radio chan 1   = 
| adsl serv 1        = 
| adsl chan 1        = 
| online serv 1      = 
| online chan 1      = 
| 3gmobile serv 1    = 
}}
'''TNT''' yan jî '''Turner Network Television''', qenaleke televîzyonê ya bi kablo ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Amerîkî]] ye ku xwediyê [[Warner Bros. Discovery]] e. TNT di 3ê cotmeha 1988an de hatiye demazirandin.

== Girêdanên derve ==
* [http://www.tnt.com/ Malpera fermî]

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
[[Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]</text>
      <sha1>byh5el9whvqd0wpot1206595glrtx2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>156563</id>
    <revision>
      <id>2004822</id>
      <parentid>2004592</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2004822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195034" sha1="ae2ffz55qdowmqdhk5yx9abkltz7k9s" xml:space="preserve">
== 2026-04-28T08:20:50Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]]

== 2026-04-27T08:20:54Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-26T08:20:42Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-25T08:20:54Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-24T08:20:33Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-23T11:53:16Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]]
*# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]]
*# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Infobox Navçe&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank navçe&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-04-23T08:20:56Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=2003933 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>ae2ffz55qdowmqdhk5yx9abkltz7k9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Mîredeh, Mehabad</title>
    <ns>1</ns>
    <id>195071</id>
    <revision>
      <id>2004803</id>
      <parentid>1466010</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T06:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Mîredêh Mehabad]] weke [[Gotûbêj:Mîredêh, Mehabad]] guhart</comment>
      <origin>1466010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="3gif6aym3izfditoazbm2f505h4gq33" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}}
}}</text>
      <sha1>3gif6aym3izfditoazbm2f505h4gq33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004808</id>
      <parentid>2004803</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Mîredêh, Mehabad]] weke [[Gotûbêj:Mîredeh, Mehabad]] guhart</comment>
      <origin>1466010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="3gif6aym3izfditoazbm2f505h4gq33" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}}
}}</text>
      <sha1>3gif6aym3izfditoazbm2f505h4gq33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Nemrûd (key)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>195339</id>
    <revision>
      <id>2004678</id>
      <parentid>1908832</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêj:Nemrûd (qeralê sumerî)]] weke [[Gotûbêj:Nemrûd (key)]] guhart</comment>
      <origin>1908832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="3rztxrqqklx0lu9rd4u8h46y3lqg354" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}}
{{Wîkîproje Mîtolojî|muhîmî=Navîn}}
{{Wîkîproje Edebiyat|muhîmî=Kêm}}

}}</text>
      <sha1>3rztxrqqklx0lu9rd4u8h46y3lqg354</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx</title>
    <ns>4</ns>
    <id>208683</id>
    <revision>
      <id>2004753</id>
      <parentid>1987642</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]]</comment>
      <origin>2004753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40711" sha1="8b8l72bpdmhvxzh4he42nvw8113tjz4" xml:space="preserve">{{shortcut|WP:GB/4/T|WP:GB/4/Tarîx|WP:GB/4/Dîrok}}
[[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]]

Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe:

[[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar)

Divê rûpelê de lîsteya Tarîxê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin.

Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin.

{{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}}
{{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&amp;server=ku.wikipedia.org&amp;cmnamespace=&amp;cmtype=&amp;returntype=subject}}}} 

== Kurte ==
{{TOC right|limit=4}}
Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. 
&lt;!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --&gt;

Hemû 687 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]].
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Sinif !! #Gotar
|-
| {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 13
|-
| {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 60
|-
| {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 91
|-
| {{class/icon|Nesinifandî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|Nesinifandî]] || 28
|-
| {{class/icon|Xwestî}} &lt;span title=&quot;Gotarên ku divê werin çêkirin&quot;&gt;Xwestî&lt;/span&gt; || 495
|}
&lt;!-- update end: summary table --&gt;

=History =
{{Vital article count|691}}
==Basics ==
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Dîroka mirovahiyê|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}}
# {{lgb|Dîrok|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}}
## {{lgb|Rêbaza dîrokî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Şaristanî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Archive|îkon=Xwestî}}

==History by continent and region ==
{{Vital article count|18}}
{{Div col|colwidth=20em}}
# {{lgb|en=History of Africa|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of North Africa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Europe|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of Scandinavia|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of the Mediterranean region|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of North America|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of the Caribbean|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of South America|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Oceania|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Asia|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of East Asia|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=History of China|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=History of Korea|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of India|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of Southeast Asia|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of Central Asia|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of the Middle East|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Antarctica|îkon=Xwestî}}
{{Div col end}}

==History by country ==
{{Vital article count|42}}
{{Col-begin}}
{{Col-break|width=31%}}
===Africa ===
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|en=History of Egypt|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Ethiopia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Morocco|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Nigeria|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of South Africa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Sudan|îkon=Xwestî}}

===Americas ===
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|en=History of Brazil|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Canada|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Mexico|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Peru|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of the United States|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Colombia|îkon=Xwestî}}

===Oceania ===
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=History of Australia|îkon=Xwestî}}
{{Col-break|width=35%}}

===Asia ===
{{Vital article count|14}}
# {{lgb|en=History of Afghanistan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of the People's Republic of China|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of India (1947–present)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Indonesia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Dîroka Îranê|îkon=C}}
# {{lgb|en=History of Iraq|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Israel|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Tarîxa Japonê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=History of Pakistan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of the Philippines|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Saudi Arabia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Thailand|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Dîroka Tirkiyeyê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=History of Vietnam|îkon=Xwestî}}
{{Col-break|width=34%}}

===Europe ===
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|en=History of Austria|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Germany|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Greece|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of the Netherlands|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of the United Kingdom|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of England|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of Scotland|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of Ireland|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of France|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Italy|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Poland|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Portugal|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Dîroka Rûsyayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=History of Spain|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of Ukraine|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

==Prehistory ==
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|Pêşdîrok|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}}
# {{lgb|en=Early human migrations|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Serdema kevirî|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
## {{lgb|Paleolîtîk|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|en=Lower Paleolithic|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Middle Paleolithic|îkon=Xwestî}}
#### {{lgb|en=Control of fire by early humans|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Upper Paleolithic|îkon=Xwestî}}
#### {{lgb|en=Behavioral modernity|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Mezolîtîk|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Neolîtîk|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|en=Neolithic Revolution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|Dergûşa şaristaniyê|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|en=Prehistoric Egypt|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Proto-Indo-Europeans|îkon=Xwestî}}

==Ancient history ==
{{Vital article count|127}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
===Ancient history: General===
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Serdema kevnare|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Serdema bronzî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Kalkolîtîk|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Serdema hesinî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Classical antiquity|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Serdema helenîstî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Late antiquity|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Riya Hevrîşimê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}

===Africa ===
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|Misira kevnare|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
## {{lgb|en=Old Kingdom of Egypt|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Middle Kingdom of Egypt|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=New Kingdom of Egypt|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Ptolemaic Kingdom|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Fîrewn|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Valley of the Kings|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Keyaniya Aksumê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Bantu expansion|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ancient Carthage|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Punic Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Nok culture|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Nubia|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Kingdom of Kush|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Land of Punt|îkon=Xwestî}}

===Americas ===
{{Vital article count|11}}
# {{lgb|en=Ancestral Puebloans|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Andean civilizations|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Chavín culture|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Caral–Supe civilization|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Mezoamerîka|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Maya civilization|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Olmecs|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Zapotec civilization|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Paleo-Indians|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Clovis culture|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Peopling of the Americas|îkon=Xwestî}}

===Asia ===
{{Vital article count|61}}
====Central Asia, Iran, Caucasus ====
{{Vital article count|12}}
# {{lgb|Împeratoriya Hexamenişî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Atropatene|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Bactria|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Caucasian Albania|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Elam|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Kingdom of Iberia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Med|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Împeratoriya Eşkanî|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Roman–Persian Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Sasanî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Sogdia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tocharians|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

====East Asia ====
{{Vital article count|16}}
&lt;!-- ancient China and Imperial China before the Sui Dynasty --&gt;
# {{lgb|Gojoseon|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xanedana Han|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xanedana Jin (265-420)|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Jōmon period|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Xanedanên Bakur û Başûr|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xanedana Shang|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Şanzdeh Keyanî|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Xanedana Qin|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Serdema Bihar û Payiz|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Sê Împeratorî|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Sê keyaniyên Korêyê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Serdema Dewletên Şer Dikin|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xanedana Xia|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Xiongnu|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Yayoi period|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Xanedana Zhou|îkon=Nesinifandî}}

====Southeast Asia ====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Hồng Bàng dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Nanyue|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Pyu city-states|îkon=Xwestî}}

====South Asia ====
{{Vital article count|10}}
# {{lgb|en=Gupta Empire|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Indus Valley Civilisation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Chola dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Indo-Greek Kingdom|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Indo-Scythians|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kushan Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Magadha|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Maurya Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Satavahana dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Vedic period|îkon=Xwestî}}

====West Asia ====
{{Vital article count|20}}
# {{lgb|Hîlala Berhemdar|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Mezopotamya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|Sumer|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
### {{lgb|Împeratoriya Asûr|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Babîl (dewlet)|îkon=Nesinifandî}}
## {{lgb|en=Chaldea|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Akadî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Amorites|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kingdom of Armenia (antiquity)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ebla|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of ancient Israel and Judah|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Hîtît|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Lidya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Mîtanî|îkon=C}}
# {{lgb|Fînîkya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Frîgya|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Împeratoriya Seleukî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Sabaeans|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê Troyayê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Ûrartû|îkon=Nesinifandî}}
{{Col-break}}

===Europe ===
{{Vital article count|32}}
&lt;!-- see also under &quot;Cities, Europe&quot; for Athens --&gt;
# {{lgb|Yewnanistana kevnare|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Minoan civilization|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Mycenaean Greece|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Classical Athens|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Sparta|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Delian League|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Greco-Persian Wars|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Şerê Peloponêsî|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Keyaniya Makedonî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Etrûsk|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Romaya kevnare|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Keyaniya Romayê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Roman Republic|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Macedonian Wars|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Gallic Wars|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Împeratoriya Romê|îkon=C}}
### {{lgb|en=Julio-Claudian dynasty|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Nerva–Antonine dynasty|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Crisis of the Third Century|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Împeratoriya Romê ya Rojava|îkon=Şitil}}
### {{lgb|en=Fall of the Western Roman Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kelt|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Dacians|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Odrysian kingdom|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sarmatians|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Sikîtyan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Koça Qewman|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Alan (kevnar)|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Got|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Huns|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Saxons|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Vandal (gel)|Vandal|îkon=Şitil}}
{{Col-end}}

==Post-classical history ==
{{Vital article count|133}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
===Post-classical history: General===
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|en=Post-classical history|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Belavbûna îslamê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Feodalîzm|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Serfdom|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Guild|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Nobility|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Boyar|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Şovalye|îkon=Şitil}}
### {{lgb|en=Chivalry|îkon=Xwestî}}

===Africa ===
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|en=Ajuran Sultanate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Almoravid dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ghana Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kanem–Bornu Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mali Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Songhai Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Trans-Saharan trade|îkon=Xwestî}}

===Americas ===
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|Aztek|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Inca Empire|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Chimor|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mississippian culture|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Moche culture|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Pre-Columbian era|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Wari culture|îkon=Xwestî}}

===Asia ===
{{Vital article count|42}}
====West Asia ====
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|Serdema zêrîn a îslamê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Seferên xaçperestan|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Dewletên Xaçperestan|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Împeratoriya Osmanî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Xanedana Ebasiyan|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Fatimî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Siltanatiya Rûmê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Umayyad Caliphate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Memlûk|îkon=Şitil}}

====Central Asia and Iran ====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Aqqoyûnî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Goktirk|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Golden Horde|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Selcûqiyan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Qereqoyûnî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Muslim conquest of Persia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Khwarazmian Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Uyghur Khaganate|îkon=Xwestî}}

====Southeast Asia ====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|en=Champa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Khmer Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Majapahit|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Malacca Sultanate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Pagan Kingdom|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Srivijaya|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Trần dynasty|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

====South Asia ====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Delhi Sultanate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Muslim conquests in the Indian subcontinent|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Vijayanagara Empire|îkon=Xwestî}}

====East Asia ====
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|en=An Lushan rebellion|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Pênc Xanedanî û Deh Keyanî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Goryeo|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Heian period|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Xanedana Jin (1115–1234)|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Liao dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Mongolî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Mongol invasions and conquests|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ninja|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Samurai|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Xanedana Song|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xanedana Sui|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Xanedana Tang|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Tibetan Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Xanedana Yuan|îkon=Nesinifandî}}

===Europe ===
{{Vital article count|68}}
====Europe: General====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|Serdema Navîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Mirina reş|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Veqetana dêrên rojhilat û rojava|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=House of Habsburg|îkon=Xwestî}}

====Eastern Europe and Central ====
{{Vital article count|24}}
# {{lgb|en=Pannonian Avars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Keyaniya Bohemyayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=First Bulgarian Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Second Bulgarian Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Bîzansê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Arab–Byzantine wars|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Byzantine–Bulgarian wars|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Byzantine–Ottoman wars|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Fall of Constantinople|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Cumans|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kingdom of Galicia–Volhynia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Principality of Moscow|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Keyaniya Mecaristanê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Hussite Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Xezer|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Kievan Rus'|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Moravia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Novgorod Republic|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Polish–Lithuanian–Teutonic War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Rurikids|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Teutonic Order|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Vladimir-Suzdal|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Volga Bulgaria|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

====Western Europe ====
{{Vital article count|40}}
&lt;!-- see also in another section: Venice --&gt;
# {{lgb|Frank|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Hanseatic League|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Romayê ya Pîroz|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Inquisition|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Investiture Controversy|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kingdom of Germany|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Knights Templar|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Normans|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Northern Crusades|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ostsiedlung|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=House of Plantagenet|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Viking Age|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Vîkîng|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Wends|îkon=Xwestî}}

===== England =====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Keyaniya Înglistanê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Anglo-Saxons|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Norman Conquest|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Battle of Hastings|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Wars of the Roses|îkon=Xwestî}}

===== France =====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|en=Capetian dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Carolingian Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Duchy of Burgundy|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Keyaniya Fransayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Hundred Years' War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Francia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Merovingian dynasty|îkon=Xwestî}}

===== Spain =====
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Endulus (dewlet)|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Caliphate of Córdoba|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Rekonkîsta|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Keyaniya Aragonê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Keyaniya Kastîlyayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Visigothic Kingdom|îkon=Xwestî}}

===== Italy =====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|en=Gothic War (535–554)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Guelphs and Ghibellines|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=House of Medici|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Lombard|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Papal States|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kingdom of Sicily|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Republic of Genoa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Republic of Venice|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

==Early modern period ==
{{Vital article count|94}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
===Early modern period: General===
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|en=Age of Discovery|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Magellan expedition|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Little Ice Age|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Serdema nû|îkon=Nesinifandî}} 
## {{lgb|Destpêka Dema Nûjen|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Ronesans|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Scientific Revolution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Seven Years' War|îkon=Xwestî}}

===Colonial empires ===
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Împeratoriya Brîtanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Spanish Empire|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=French colonial empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Portuguese Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Columbian exchange|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Treaty of Tordesillas|îkon=Xwestî}}

===Africa ===
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|en=Slavery in Africa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Atlantic slave trade|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kingdom of Mutapa|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ashanti Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kingdom of Kongo|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Oyo Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Funj Sultanate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Hausa Kingdoms|îkon=Xwestî}}

===Americas ===
{{Vital article count|11}}
# {{lgb|Şoreşa Amerîkayê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=American Revolutionary War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=European colonization of the Americas|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=British colonization of the Americas|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Spanish colonization of the Americas|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Spanish conquest of the Aztec Empire|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Spanish conquest of the Inca Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=French and Indian War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Haitian Revolution|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lewis and Clark Expedition|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Spanish American wars of independence|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===Asia ===
{{Vital article count|25}}
====Basics ====
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|en=Western imperialism in Asia|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Dutch East India Company|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=East India Company|îkon=Xwestî}}

====Central and West Asia ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|en=Dzungar Khanate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Kazakh Khanate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Khanate of Bukhara|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Khanate of Sibir|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Safavid dynasty|îkon=Xwestî}}

====East Asia ====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Erdheja Şensiyê 1556|îkon=C}}
# {{lgb|en=Edo period|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Tokugawa shogunate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Japanese invasions of Korea (1592–1598)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Joseon|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ming dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Xanedana Qing|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Sino-Burmese War|îkon=Xwestî}}

====Southeast Asia ====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|en=Ayutthaya Kingdom|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lan Xang|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Lê dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Toungoo dynasty|îkon=Xwestî}}

====South Asia ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|en=Great Bengal famine of 1770|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Deccan sultanates|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Maratha|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Împeratoriya Moxol a Hindistanê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Sikh Empire|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===Europe ===
{{Vital article count|36}}
====Basics ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|en=Age of Enlightenment|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Reformation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê Sîh Salan|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Counter-Reformation|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Peace of Westphalia|îkon=Xwestî}}

====Eastern Europe and Central ====
{{Vital article count|16}}
# {{lgb|Kozak|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Cossack Hetmanate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Crimean Khanate|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Cretan War (1645–1669)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Northern War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Turkish War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=House of Romanov|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Khanate of Kazan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Polish–Lithuanian Commonwealth|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Partitions of Poland|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Livonian War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Muscovite–Lithuanian Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ottoman wars in Europe|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Battle of Vienna|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Polish–Muscovite War (1605–1618)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tsardom of Russia|îkon=Xwestî}}

====Western Europe ====
{{Vital article count|15}}
# {{lgb|en=1755 Lisbon earthquake|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Anglo-Dutch Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Eighty Years' War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Enclosure|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=English Civil War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şoreşa Fransayê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=French Revolutionary Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=French Wars of Religion|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Huguenots|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Italian Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Prûsya|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Puritans|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Engîzîsyona spanî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=War of the Austrian Succession|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=War of the Spanish Succession|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

==Late modern period ==
{{Vital article count|171}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
===Late modern period: General===
{{Vital article count|41}}
# {{lgb|en=Late modern period|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Contemporary history|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=1973 oil crisis|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Pandemiya vîrusa Koronayê|îkon=C}}
# {{lgb|en=Abolitionism|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Civil rights movements|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê Sar|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Nuclear arms race|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Collective farming|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Decolonization|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=2007–2008 financial crisis|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Depression|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Green Revolution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şoreşa pîşesaziyê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Information Age|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=New Imperialism|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Post–World War II economic expansion|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şoreşa zayendî|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Space Race|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Moon landing|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Arsima spanyolî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=War on terror|îkon=Xwestî}}

====Şerê Cîhanî yê Yekem====
{{Vital article count|8}}
# {{lgb|Şerê Cîhanî yê Yekem|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Assassination of Archduke Franz Ferdinand|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Balfour Declaration|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Balkans theatre|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Eastern Front (World War I)|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Italian front (World War I)|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Middle Eastern theatre of World War I|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Western Front (World War I)|îkon=Xwestî}}

====Şerê Cîhanî yê Duyem====
{{Vital article count|11}}
# {{lgb|Şerê Cîhanî yê Duyem|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakî|îkon=Şitil}}
## {{lgb|Êrîşa li ser Pearl Harbor|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Battle of the Atlantic|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Battle of Britain|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Eastern Front (World War II)|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Holokost|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Mediterranean and Middle East theatre of World War II|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Pacific War|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Western Front (World War II)|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Yalta Conference|îkon=Xwestî}}

===Amerîka===
{{Vital article count|22}}
==== Amerîkaya Bakur====
{{Vital article count|18}}
# {{lgb|Şerê navxweyî yê Amerîkayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=American Indian Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=American frontier|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Tevgera mafên sivîl|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Confederate States of America|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Cuban Missile Crisis|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şoreşa Kûbayê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Dust Bowl|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Manhattan Project|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mexican War of Independence|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mexican Revolution|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mexican–American War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Monroe Doctrine|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=New Deal|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Êrîşên 11ê Îlonê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Spanish–American War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Wall Street Crash of 1929|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=War of 1812|îkon=Xwestî}}

==== South America ====
{{Vital article count|4}}
# {{lgb|en=Empire of Brazil|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Gran Colombia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=War of the Pacific|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Paraguayan War|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===Asia ===
{{Vital article count|46}}
====Central Asia and Iran ====
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|en=Afghan conflict|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Game|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê Îran û Iraqê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Şoreşa Îslamî ya Îranê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Persian Constitutional Revolution|îkon=Xwestî}}

====East Asia ====
{{Vital article count|17}}
# {{lgb|en=1931 China floods|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Serhildana Boxer|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Şerê navxweyî yê Çînê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Cultural Revolution|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Empire of Japan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=First Opium War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=First Sino-Japanese War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Leap Forward|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê Korêyê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Meiji Restoration|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Russo-Japanese War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Second Opium War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=1911 Revolution|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Second Sino-Japanese War|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Nanjing Massacre|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Serhildana Taiping|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Xwepêşandan û komkujiya qada Tiananmenê ya 1989an|îkon=Destpêkî}}

====Southeast Asia ====
{{Vital article count|11}}
# {{lgb|Erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî 2004|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Dutch East Indies|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=French Indochina|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Indonesian National Revolution|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Nguyễn dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê fîlîpînî–amerîkî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Philippine Revolution|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Konbaung dynasty|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê Viyetnamê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Khmer Rouge|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=First Indochina War|îkon=Xwestî}}

====Asyaya başûr ====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|en=1970 Bhola cyclone|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Bangladesh Liberation War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=British Raj|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Indian independence movement|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Indian Rebellion of 1857|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Partition of India|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sri Lankan Civil War|îkon=Xwestî}}

====Asyaya rojava ====
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Pevçûna Rojhilata Navîn|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Nîjadkujiya ermeniyan|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Şerê Kendavê 1991|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Şerê Iraqê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Pevçûna Îsraêl û Filistînê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

===Ewropa ===
{{Vital article count|49}}
====Basics ====
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|en=Austrian Empire|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Congress of Vienna|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=European integration|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Perdeya Hesinî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Revolutions of 1848|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Peymana Versayê|îkon=Şitil}}

====Eastern Europe ====
{{Vital article count|25}}
# {{lgb|Şerên Balkanê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Karesata Çernobîlê|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Congress of Berlin|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Crimean War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Çekoslovakya|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Bloka rojhilatê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Warsaw Pact|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=French invasion of Russia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Greek War of Independence|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Hungarian Revolution of 1956|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Polish–Soviet War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Prague Spring|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Russian Revolution of 1905|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Revolutions of 1989|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê navxweyî yê Rûsyayê|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Împeratoriya Rûsî|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Russian Revolution|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Russo-Turkish War (1877–1878)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|level=3|stûr=erê|îkon=C}}
## {{lgb|en=Dissolution of the Soviet Union|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Great Purge|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Gulag|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Holodomor|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Population transfer in the Soviet Union|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Yûgoslavya|îkon=Şitil}}

====Western Europe ====
{{Vital article count|17}}
# {{lgb|Dîwarê Berlînê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Dreyfus affair|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Franco-Prussian War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=German Confederation|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Împeratoriya Almanî|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=German reunification|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Great Famine (Ireland)|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Unification of Italy|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=July Revolution|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Napoleonic Wars|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Almanyaya Nazî|îkon=Destpêkî}}
## {{lgb|en=Nazi concentration camps|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Paris Commune|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sinking of the Titanic|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Şerê navxweyî yê Spanyayê|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=The Troubles|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Unification of Germany|îkon=Xwestî}}

===Africa ===
{{Vital article count|13}}
# {{lgb|en=Algerian War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Angolan Civil War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Anglo-Zulu War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Apartheid|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Congo Free State|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ethiopian Civil War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Nigerian Civil War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Rwandan genocide|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Scramble for Africa|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Second Boer War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Second Congo War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Second Italo-Ethiopian War|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Sokoto Caliphate|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

==Historical cities ==
{{Vital article count|30}}
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
===Africa ===
{{Vital article count|6}}
# {{lgb|Kartaca|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Great Zimbabwe|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Mêmfis|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Meroë|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Thebes, Egypt|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Timbuktu|îkon=Xwestî}}

===Americas ===
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|en=Cahokia|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Tenochtitlán|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Teotihuacan|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tikal|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Tiwanaku|îkon=Xwestî}}
{{Col-break}}

===Asia ===
{{Vital article count|16}}
# {{lgb|Antîoxeia|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Babîl (bajar)|Babîl|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Çatalhöyük|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Tîsfûn|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|en=Jericho|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Mohenjo-daro|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Nînewa|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Palmîra|îkon=C}}
# {{lgb|Textê Cemşîd|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Petra|îkon=Destpêkî}}
# {{lgb|Soûsa|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|Troya|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Tîros (bajar)|Tîros|îkon=Nesinifandî}}
# {{lgb|en=Ugarit|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Ur|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Urûk|îkon=Şitil}}
{{Col-break}}

===Europe ===
{{Vital article count|3}}
# {{lgb|Konstantînopolîs|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Knossos|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Pompeii|îkon=Xwestî}}
{{Col-end}}

==History by subject matter ==
{{Vital article count|42}}
{{Div col|colwidth=25em}}

===History of art ===
{{Vital article count|7}}
# {{lgb|en=History of art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of architecture|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of film|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of literature|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of music|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=History of opera|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of theatre|îkon=Xwestî}}

===History of everyday life ===
{{Vital article count|1}}
# {{lgb|en=History of human sexuality|îkon=Xwestî}}

===History of philosophy and religion ===
{{Vital article count|9}}
# {{lgb|en=History of atheism|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of philosophy|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of political thought|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of religion|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of Buddhism|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of Christianity|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of Hinduism|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|Dîroka îslamê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Jewish history|îkon=Xwestî}}

===History of science and technology ===
{{Vital article count|18}}
# {{lgb|en=History of agriculture|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of communication|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of writing|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of mathematics|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Dîroka zanistê|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}}
## {{lgb|en=History of astronomy|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of biology|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of chemistry|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of geography|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of geology|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of linguistics|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of physics|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of medicine|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of technology|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of computing hardware|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=History of transport|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=History of aviation|îkon=Xwestî}}
### {{lgb|en=Maritime history|îkon=Xwestî}}

===History of society and the social sciences ===
{{Vital article count|5}}
# {{lgb|Dîroka ramana aborî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=History of psychology|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of sociology|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Legal history|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Military history|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}}

===History of games and sport ===
{{Vital article count|2}}
# {{lgb|en=History of games|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=History of sport|îkon=Xwestî}}
{{Div col end}}

==Auxiliary historical sciences ==
{{Vital article count|14}}
{{Div col|colwidth=15em}}
# {{lgb|Arkeolojî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=Archaeological culture|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Archaeological excavation|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Radiocarbon dating|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Kronolojî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|en=Diplomatics|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|Epîgrafî|îkon=Şitil}}
# {{lgb|Ala|îkon=Şitil}}
## {{lgb|en=National flag|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Genealogy|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Heraldry|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Historiography|îkon=Xwestî}}
## {{lgb|en=Conspiracy theory|îkon=Xwestî}}
# {{lgb|en=Palaeography|îkon=Xwestî}}
{{Div col end}}

&lt;noinclude&gt;
{{Core topics}}
&lt;/noinclude&gt;

[[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]]</text>
      <sha1>8b8l72bpdmhvxzh4he42nvw8113tjz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Jinên alman li gorî pîşeyan</title>
    <ns>15</ns>
    <id>220797</id>
    <revision>
      <id>2004849</id>
      <parentid>1591699</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Jinên alman li gorî pîşeyê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Jinên alman li gorî pîşeyan]] guhart</comment>
      <origin>1591699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Almanya}}
}}</text>
      <sha1>25q5xg9r673snm41at0k4ytqpfiivk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nemrûd (key)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>257460</id>
    <revision>
      <id>2004681</id>
      <parentid>1949183</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] weke [[Kategorî:Nemrûd (key)]] guhart</comment>
      <origin>1949183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93" sha1="cd8gpb4kh8zgimyw66ko74t6rhgnsye" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Mîtolojiya îslamê]]
[[Kategorî:Nêçîrvanên mîtolojîk]]</text>
      <sha1>cd8gpb4kh8zgimyw66ko74t6rhgnsye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Nemrûd (key)</title>
    <ns>15</ns>
    <id>258390</id>
    <revision>
      <id>2004683</id>
      <parentid>1908757</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Nemrûd (qeralê sumerî)]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Nemrûd (key)]] guhart</comment>
      <origin>1908757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="q81vj3guev1frg6wo7789y01to8dqny" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|1=
{{Wîkîproje Mîtolojî}}
{{Wîkîproje Edebiyat}}

}}</text>
      <sha1>q81vj3guev1frg6wo7789y01to8dqny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lîsteya tabloyên Caravaggio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266611</id>
    <revision>
      <id>2004758</id>
      <parentid>2003724</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>59628</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Michelangelo Caravaggio 052.jpg]] → [[File:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>2004758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35713" sha1="qzk17lovhqig47iui6mao2nc8jml8pz" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
Eve lîsteya tabloyên hunermendê îtalyayî [[Michelangelo Merisi da Caravaggio]] (wek [[Caravaggio]] tê naskirin, jdb. 1571 - m. 1610) ye, li gorî rêza kronolojîk.&lt;ref&gt;Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54&lt;/ref&gt;

== Lîsteya tabloyan ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! class=&quot;sortable&quot; | Tablo
! Sala çêkirinê û&lt;br&gt;navê tabloyê
! Bajar û&lt;br&gt; galerî
! Mezinahiya tabloyê û&lt;br&gt;teknîk
! class=&quot;unsortable&quot; |Not
|-
| [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1592]]-[[1593]]:&lt;br&gt;[[Kurê ku mêweyekê spî dike]] (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[Firenze]], [[Fondazione Roberto Longhi]]
| 75,5 × 64,4&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sal=1983 |weşanger=Westview Press |cih=Boulder, Colorado |isbn=978-0-06-430128-2 |rr=15–17 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1592-1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]]
| 63 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref name=&quot;Peeling&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit |sernav=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1592).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1592–1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[Swîsre]], Koleksiyona taybet (berê [[Koleksiyona Ishizuka]], [[Tokyo]])
| 65 × 52&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Genius of Rome, 1592–1623 |paşnavê-edîtor=Brown |pêşnavê-edîtor=Beverley Louise |sal=2001 |weşanger=Royal Academy of Arts |cih=London }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://hubbychu.tumblr.com/post/14565554895 |sernav=Caravaggio, Young Boy Peeling Fruit, c. 1592 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Peeling&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news-art.it/news/caravaggio-tra-originali-e-copie.htm |sernav=Caravaggio tra originali e copie }}&lt;/ref&gt;
|-
|
| {{Nêzîkî}} 1592–1593:&lt;br&gt;Kurê ku mêweyekê spî dike (''Ragazzo che monda un frutto'')
| [[London]], The Dickinson Group
| 64,2 × 51,4&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Yek ji versiyonên cuda yên tabloya pêşîn a Caravaggio&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Caravaggio, 2nd revised edition |paşnav=Spike |pêşnav=John T. |sal=2010 |weşanger=Abbeville Press |cih=London }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Portrait of a Prelate.jpg|frameless|upright]]
|{{Nêzîkî}} 1592–[[1599]]:&lt;br&gt;''Portreya [[prelat]]ekî''&lt;ref name=&quot;Pilo2017&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |paşnav=Pilo |pêşnav=Giuseppe Maria |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010736069 |sernav=Arte {{!}} Documento n. 33, Arte a Venezia, Arte a Europa |kesên-din=Giuseppe Maria Pilo, Centro per lo Studio e la Tutela dei Beni Culturali Venice |sal=2017 |isbn=978-88-6512-576-2 |cih=Venezia |rr=156–161 |ziman=it |oclc=1010736069 }}&lt;/ref&gt;
|[[Italy]], Koleksiyona taybet
|68 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;Pilo2017&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Young Sick Bacchus-Caravaggio (1593).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1593:&lt;br&gt;[[Bakxosê Nexweş]] (''Bacchino malato'')
| [[Rome]], [[Galleria Borghese]]
| 67 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Boy with a Basket of Fruit by Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1593:&lt;br&gt;[[Kurê bi selikeke mêweyê (Caravaggio)|Kurê bi selikeke mêweyê]] (''Fanciullo con canestro di frutta'')
| [[Rome]], [[Galleria Borghese]]
| 70 × 67&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1594]]:&lt;br&gt;[[Falavêj (Caravaggio)|Falavêj]] (''Buona ventura'')
| [[Rome]], [[Muzeyên Capitoline]]
| 115 × 150&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1594:&lt;br&gt;''[[Cardsharps (Caravaggio)|Cardsharps]]''
| [[Fort Worth]], [[Kimbell Art Museum]]
| 94.2 × 131.2&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - I Musici.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1595:&lt;br&gt;''[[The Musicians (Caravaggio)|Musicians]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]]
| 87.9 × 115.9&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1595]]:&lt;br&gt;''[[Saint Francis of Assisi in Ecstasy (Caravaggio)|Saint Francis of Assisi in Ecstasy]]''
| [[Hartford, Connecticut]], [[Wadsworth Atheneum]]
| 93.9 × 129.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1596]]:&lt;br&gt;''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]''
| [[London]], [[National Gallery, London]]
| 66 × 49.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Caravaggioapollo.jpg|frameless|upright]]
|{{Nêzîkî}} 1596:
''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
|Koleksiyona taybet
|96 × 121 cm
[[Tabloya zeytî]]
|Wek versiyona pêşîn a tabloya ''Ûdjen'' tê dîtin.
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
| [[Sankt Petersburg]], [[Muzeya Hermitage]]
| 94 × 119&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Lute Player (Metropolitan Museum of Art).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Ûdjen (Caravaggio)|Ûdjen]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (bideyndan e)
| 100 × 126,5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Basket of Fruit (Caravaggio)|Basket of Fruit]]''
| [[Mîlan]], [[Biblioteca Ambrosiana]]
| 46 × 64&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Baco, por Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1596:&lt;br&gt;''[[Bakxos (Caravaggio)|Bakxos]]''
| [[Firenze]], [[Uffizi]] 
| 95 × 85&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=M: The Man who Became Caravaggio |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |lînka-nivîskar=Peter Robb (author) |sal=1998 |weşanger=Picador |cih=New York City |isbn=0-312-27474-2 |rûpel=501 |url=https://books.google.com/books?id=vEUr_dEE9tAC }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} [[1597]]:&lt;br&gt;''[[Penitent Magdalene (Caravaggio)|Penitent Magdalene]]''
| [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]]
| 122.5 × 98.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1597:&lt;br&gt;''[[Rest on the Flight into Egypt (Caravaggio)|Rest on the Flight into Egypt]]''
| [[Rome]], [[Galleria Doria Pamphilj]]
| 133.5 × 166.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot;/&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1597:&lt;br&gt;''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]''
| [[Florence]], [[Uffizi]] 
| 60 × 55&amp;nbsp;cm&lt;br&gt; [[Tabloya zeytî|Tabloya zeytî li ser [[mertalekî]] [[qopikî]] yê ji [[spindar]]]]
|&lt;ref name=&quot;M:&quot; /&gt;
|-
| [[Wêne:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1597]]:&lt;br&gt;''[[Portreya kurtezanekê]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Muzeya Kaiser Friedrich]]
| 66 × 53&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Di sala 1945an de hat xerakirin
|-
| [[Wêne:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:&lt;br&gt;''[[Jupiter, Neptune and Pluto]]''
| [[Rome]], [[Casino di Villa Boncompagni Ludovisi]] 
| 300 × 180&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;Ceiling [[fresco]] in oil
|
|-
| [[Wêne:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1597}}|c. [[1597 in art|1597]]}}:&lt;br&gt;''[[The Fortune Teller (Caravaggio)|Fortune Teller]]''
| [[Paris]], [[Muzeya Louvre|Musée du Louvre]]
| 99 × 131&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria (post-restoration image).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Saint Catherine (Caravaggio)|Saint Catherine of Alexandria]]''
| [[Madrîd]], [[Muzeya Thyssen-Bornemisza]]
| 173 × 133&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|frameless|upright]]
| {{{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Îshaq li ser gorîgehê (Caravaggio)|Îshaq li ser gorîgehê]]''
| [[Princeton, New Jersey|Princeton]], [[Koleksiyona Barbara Piasecka-Johnson]]
| 116 × 173&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Yûhenayê Noqkar (Caravaggio)|Yûhenayê Noqkar]]''
| [[Toledo, Spanya|Toledo]], [[Katedrala Toledoyê|Muzeya [[Katedrala Toledoyê]]]]
| 169 × 112&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| [[John the Baptist (Caravaggio)#John the Baptist, Toledo|Li ser vê nayê lihevkirin]]
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Merta û Meryema Mejdelanî (Caravaggio)|Merta û Meryema Mejdelanî]]''
| [[Detroit]], [[Detroit Institute of Arts]]
| 97,8 × 132,7&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} [[1598]]:&lt;br&gt;''[[Portreya Maffeo Barberini]]''
| [[Los Angeles]], Koleksiyona taybet
| 124 × 99&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|frameless|upright]]
| {{Nêzîkî}} 1598:&lt;br&gt;''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]''
| [[Roma]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]]
| 145 × 195&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:David con la cabeza de Goliat (Caravaggio).jpg|frameless|upright]] 
| {{Nêzîkî}} 1599:&lt;br&gt;''[[David and Goliath (Caravaggio)|David and Goliath]]''
| [[Madrîd]], [[Museo del Prado]]
| 110 × 91&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1599}}|c. [[1599 in art|1599]]}}:&lt;br&gt;''[[Narcissus (Caravaggio)|Narcissus]]''
| [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Barberini]]
| 110 × 92&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[Boy Bitten by a Lizard (Caravaggio)|Boy Bitten by a Lizard]]''
| [[Florence]], [[Fondazione Roberto Longhi]]
| 65.8 × 52.3&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:BaptistBasle.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|John the Baptist]]''
| [[Basel]], [[Kunstmuseum Basel|Öffentliche Kunstsammlung]]
| 102.5 × 83&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Attributed to Juan Bautista Maino
|-
| [[Wêne:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|c. [[1599 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Calling of Saint Matthew (Caravaggio)|Calling of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 323 × 343&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Martyrdom of Saint Matthew (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 323 × 343&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Caravaggio-Nativity(1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}? {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}?:&lt;br&gt;''[[Nativity with Saint Francis and Saint Lawrence]]''
| [[Palermo]], [[Church of San Lorenzo]]
| 268 × 197&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Stolen in 1969
|-
|[[Wêne:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1600}}|[[1600 in art|1600]]}}:&lt;br&gt;''[[The Conversion of Saint Paul (Caravaggio)|Conversion of Saint Paul]]''
| [[Rome]], [[Odescalchi Balbi Collection]]
| 237 × 189&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Oil on wood|Oil on cypress wood]] 
|
|-
| [[Wêne:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Crucifixion of Saint Peter (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Peter]]''
| [[Rome]], [[Cerasi Chapel]]
| 230 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]] 
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Conversion on the Way to Damascus|Conversion of Saint Paul on the Road to Damascus]]''
| [[Rome]], [[Cerasi Chapel]]
| 230 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Flowersandfruit.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1601}}|[[1601 in art|1601]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|Still Life with Flowers and Fruit]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 105 × 184&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Attributed to Painter of the Hartford Still Life
|-
|[[Wêne:The Incredulity of Saint Thomas.jpg|center|frameless|upright]]
|1601:&lt;br&gt;''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|The Incredulity of Saint Thomas]] (Ecclesiastical Version)''
|[[Florence]], Private Collection
|118 × 156.5 cm&lt;br&gt;[[Oil painting|Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Supper at Emmaus (London) (Caravaggio)|Supper at Emmaus]]''
| [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]] 
| 139 × 195&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Victorious]]''
| [[Berlin]], [[Gemäldegalerie (Berlin)|Gemäldegalerie]]
| 156 × 113&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Matthew and the Angel (Caravaggio)|Saint Matthew and the Angel]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]]
| 232 × 183&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Destroyed in 1945
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Inspiration of Saint Matthew|Inspiration of Saint Matthew]]''
| [[Rome]], [[Contarelli Chapel]]
| 292 × 186&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Musei Capitolini|Capitoline Museums]]
| 129 × 94&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Doria Pamphilj Gallery]]
| 129 × 94&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio incredulity.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|c. [[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Incredulity of Saint Thomas (Caravaggio)|Incredulity of Saint Thomas]]'' (Secular version)
| [[Potsdam]], [[Sanssouci]]
| 107 × 146&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1602}}|[[1602 in art|1602]]}}:&lt;br&gt;''[[The Taking of Christ|Taking of Christ]]''
| [[Dublin]], [[National Gallery of Ireland]]
| 133 × 169&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[Sacrifice of Isaac (Caravaggio)|Sacrifice of Isaac]]''
| [[Florence]], [[Uffizi]]
| 104 × 135&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Holy Family with St. John the Baptist (Met).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[Holy Family with Saint John the Baptist]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]] (on loan)
| 118 × 96&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|c. [[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[The Entombment of Christ or Deposition from the Cross (Caravaggio)|Entombment]]''
| [[Vatican City]], [[Vatican Museums]] 
| 300 × 203&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioCrowning01.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1603}}|[[1603 in art|1603]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Prato)|Crowning with Thorns]]''
| [[Prato]], [[Cariprato Bank]]
| 125 × 178&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna di Loreto (Caravaggio)|Madonna of Loreto]]''
| [[Rome]], [[Basilica of Sant'Agostino|Sant'Agostino]] 
| 260 × 150&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|[[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Kansas City, Missouri|Kansas City]], [[Nelson-Atkins Museum of Art]]
| 172.5 × 104.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Galleria Nazionale d'Arte Antica]], [[Palazzo Corsini, Rome|Palazzo Corsini]]
| 94 × 131&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port' Ercole 1610) - The Calling of Saints Peter and Andrew - RCIN 402824 - Hampton Court Palace.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1604}}|c. [[1604 in art|1604]]}}:&lt;br&gt;''[[The Calling of Saints Peter and Andrew]]''
| [[London]], [[Hampton Court Palace]] – [[Royal Collection]]
| 140 × 176&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo_Merisi_da_Caravaggio_-_Christ_in_the_Garden_-_Colourised_by_Mikey_Angels.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Christ on the Mount of Olives (Caravaggio)|Christ on the Mount of Olives]]''
| [[Berlin]], [[Bode Museum|Kaiser Friedrich Museum]]
| 154 × 222&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Destroyed in 1945
|-
| [[Wêne:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Ecce Homo (Caravaggio, Genoa)|Ecce Homo]]''
| [[Genoa]], [[Palazzo Bianco (Genoa)|Palazzo Bianco]]
| 128 × 103&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed, perhaps a Flemish Caravaggesco operating in Sicily
|-
|[[Wêne:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome in Meditation (Caravaggio)|Saint Jerome in Meditation]]''
| [[Montserrat (mountain)|Montserrat]], [[Museum of Montserrat]]
| 118 × 81&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|c. [[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome Writing]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]] 
| 112 × 157&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Pope Paul V.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Pope Paul V (Caravaggio)|Portrait of Pope Paul V]]''
| [[Rome]], Private Collection of the Prince Borghese 
| 203 × 119&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Still life carvaggio.png|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1605}}|[[1605 in art|1605]]}}:&lt;br&gt;''[[Still Life with Fruit (Caravaggio)|Still Life with Fruit on a Stone Ledge]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 87 × 135&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna and Child with Saint Anne (Dei Palafrenieri)]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 292 × 211&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |sernav=Madonna of the Palafrenieri |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051025113325/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/epalafren.htm |roja-arşîvê=2005-10-25 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La Morte della Vergine.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1601–1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Death of the Virgin (Caravaggio)|Death of the Virgin]]''
| [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
| 369 × 245&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|
|[[1605/1606]]:&lt;br&gt;''[[Mejdelaniya Şînî]]''
|[[Rome]], Koleksiyona taybet
|112 × 92&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Mary magdalene caravaggio.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Mary Magdalen in Ecstasy (Caravaggio)|Mary Magdalen in Ecstasy]]''
| [[Rome]], Private collection
| 106.5 × 91&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|c. [[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Francis in Meditation (Caravaggio)|Saint Francis in Meditation]]''
| [[Cremona]], [[Museo Civico Ala Ponzone, Cremona|Museo Civico Ala Ponzone]]
| 130 × 90&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1606}}|[[1606 in art|1606]]}}:&lt;br&gt;''[[Supper at Emmaus (Caravaggio, Milan)|Supper at Emmaus]]''
| [[Milan]], [[Brera Art Academy|Brera Fine Arts Academy]]
| 141 × 175&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Judith and Holophernes Toulouse - High Definition.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Judith Beheading Holofernes (Caravaggio)|Judith Beheading Holofernes]]''
| [[New York City|New York]], [[J. Tomilson Hill]] collection
| [[Tabloya zeytî]]
| Disputed attribution. Also attributed to [[Louis Finson]].&lt;ref name=&quot;judith&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=McGivern |pêşnav1=Hannah |sernav='Caravaggio' found in French attic unveiled in Milan |url=http://theartnewspaper.com/news/caravaggio-found-in-french-attic-unveiled-in-milan/ |roja-gihiştinê=26 kanûna paşîn 2017 |weşanger=Art Newspaper }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Gignoux |pêşnav1=Sabine |sernav=New leads in the Toulouse Caravaggio enigma |url=https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |rojname=[[La Croix International]] |roja-arşîvê=2020-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200627132043/https://international.la-croix.com/news/new-leads-in-the-toulouse-caravaggio-enigma/4653 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Christiansen |pêşnav1=Keith |sernav=Study day at Brera |url=http://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf/ |roja-gihiştinê=23 nîsan 2018 |roja-arşîvê=2020-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201019063327/https://pinacotecabrera.org/wp-content/uploads/2017/02/Study-Day-at-Brera-Keith-Christiansen-1.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Wêne:Caravaggio - Sette opere di Misericordia.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Seven Works of Mercy (Caravaggio)|Seven Works of Mercy]]''
| [[Naples]], [[Pio Monte della Misericordia]]
| 390 × 260&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Crucifixion of Saint Andrew - Post-Restoration.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crucifixion of Saint Andrew (Caravaggio)|Crucifixion of Saint Andrew]]''
| [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]], [[Cleveland Museum of Art]]
| 202.5 × 152.7&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - David with the Head of Goliath - Vienna.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[David with the Head of Goliath (Vienna) (Caravaggio)|David with the Head of Goliath]]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]] 
| 90.5 × 116&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Oil on wood]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Madonna of the Rosary (Caravaggio)|Madonna of the Rosary ''(Madonna del Rosario)'']]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]
| 364.5 × 249.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Crowning with Thorns (Caravaggio, Vienna)|Crowning with Thorns]]''
| [[Vienna]], [[Kunsthistorisches Museum]]
| 127 × 165.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[The Flagellation of Christ(Caravaggio)|Flagellation of Christ]]''
| [[Naples]], [[Museo di Capodimonte]]
| 390 × 260&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Christ at the Column (Caravaggio)|Christ at the Column]]''
| [[Rouen]], [[Musée des Beaux-Arts de Rouen|Musée des Beaux-Arts]] 
| 134.5 × 175.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|c. [[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Salome with the Head of John the Baptist (Caravaggio, London)|Salome with the Head of John the Baptist]]''
| [[London]], [[National Gallery, London|National Gallery]]
| 90.5 × 167&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:CaravaggioJeromeValletta.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Jerome Writing (Valletta) (Caravaggio)|Saint Jerome Writing]]''
| [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] 
| 117 × 157&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|-
| [[Wêne:Ecce homo(Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1607}}|[[1607 in art|1607]]}}:&lt;br&gt;''[[Ecce Homo (Caravaggio, Madrid)|Ecce Homo]]''
| [[Madrid]], [[Museo del Prado]] 
| 111 × 86&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Alof de Wignacourt and his Page (Caravaggio)|Portrait of Alof de Wignacourt and his Page]]''
| [[Paris]], [[Louvre|Musée du Louvre]]
| 195 × 134&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Portrait of Fra Antonio Martelli-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Portrait of Fra Antonio Martelli (Caravaggio)|Portrait of Fra Antonio Martelli]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 118.5 × 95.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[The Beheading of Saint John the Baptist (Caravaggio)|Beheading of Saint John the Baptist]]''
| [[Valletta]], [[St. John's Co-Cathedral]] 
| 361 × 520&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio sleeping cupid.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Sleeping Cupid (Caravaggio)|Sleeping Cupid]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 71 × 105&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Valletta]], [https://muza.mt/ MUZA, The Malta National Community Art Museum]
| 100 × 73&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |paşnav=Heritage Malta |sernav=A painting historically attributed to Caravaggio displayed at MUŻA |url=https://heritagemalta.mt/news/a-painting-historically-attributed-to-caravaggio-displayed-at-muza/ |sal=2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - The Annunciation.JPG|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[Annunciation (Caravaggio)|Annunciation]]''
| [[Nancy, France|Nancy]], [[Museum of Fine Arts of Nancy|Musée des Beaux-Arts]]
| 285 × 205&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
|[[Wêne:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1608}}|[[1608 in art|1608]]}}:&lt;br&gt;''[[The Burial of Saint Lucy]]''
| [[Syracuse, Italy|Syracuse]], [[Santuario di Santa Lucia al Sepolcro]]
| 408 × 300&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[The Raising of Lazarus (Caravaggio)|Raising of Lazarus]]''
| [[Messina]], [[Museo Regionale]]
| 380 × 275&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|frameless|upright]] 
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Adoration of the Shepherds (Caravaggio)|Adoration of the Shepherds]]''
| [[Messina]], [[Museo Regionale]]
| 314 × 211&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Salome with the Head of John the Baptist (Madrid) (Caravaggio)|Salome with the Head of John the Baptist]]''
| [[Madrid]], [[Royal Collections Gallery]]
| 116 × 140&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Toothpuller.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1609}}|[[1609 in art|1609]]}}:&lt;br&gt;''[[Paintings attributed to Caravaggio|Tooth Puller]]''
| [[Florence]], [[Pitti Palace]]
| 139.5 × 194.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Disputed
|-
| [[Wêne:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[The Denial of Saint Peter (Caravaggio)|Denial of Saint Peter]]''
| [[New York City]], [[Metropolitan Museum of Art]]
| 94 × 125&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[Saint Francis in Prayer (Caravaggio)|Saint Francis in Prayer]]''
| [[Rome]], Church of San Pietro in [[Carpineto Romano]]&lt;br /&gt; currently in deposit at &lt;br /&gt;[[Il Museo E La Cripta dei Frati Cappuccini]], [[Palazzo Barberini]]
| 130 × 90&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:John the Baptist (Galleria Borghese)-Caravaggio (1610).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|c. [[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 159 × 124&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|
|-
| [[Wêne:David holding the head of Goliath by Caravaggio (Rome).jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[David with the Head of Goliath (Caravaggio, Rome)|David with the Head of Goliath]]''
| [[Rome]], [[Galleria Borghese|Borghese]]
| 125 × 101&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
|&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |sernav=David with the Head of Goliath |weşanger=Borghese Gallery |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20051124000602/http://www.galleriaborghese.it/borghese/en/edavicara.htm |roja-arşîvê=2005-11-24 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Wêne:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[John the Baptist (Caravaggio)|John the Baptist]]''
| [[Munich]], Private collection 
| 159 × 124&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| 
|-
| [[Wêne:CaravaggioUrsula.jpg|frameless|upright]]
| {{Birêzkirin|{{nts|1610}}|[[1610 in art|1610]]}}:&lt;br&gt;''[[The Martyrdom of Saint Ursula (Caravaggio)|Martyrdom of Saint Ursula]]''
| [[Naples]], [[Palazzo Zevallos Stigliano, Naples|Galleria di Palazzo Zevallos Stigliano]]
| 106 × 179.5&amp;nbsp;cm&lt;br&gt;[[Tabloya zeytî]]
| Last known work
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîbliyografî ==
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Gash |pêşnav=John |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=kUE3AQAAIAAJ |weşanger=University of California |sal=2003 |isbn=978-1-904449-22-5 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Gilbert |pêşnav=Creighton E. |sernav=Caravaggio and His Two Cardinals |url=https://books.google.com/books?id=HXc2MNp7ffIC |weşanger=Pennsylvania State University Press |sal=1995 |isbn=978-0-271-01312-1 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Hibbard |pêşnav=Howard |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=SwLpTgpjAVYC |weşanger=Westview Press |sal=1985 |isbn=0-06-433322-1 }}{{Mirin girêdan|tarîx=tîrmeh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Longhi |pêşnav=Roberto |kesên-din=translated by Karen Craig |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=8CxDZReIK4cC |weşanger=Giunti |sal=1968 |isbn=88-09-21445-5 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Moir |pêşnav=Alfred |sernav=Caravaggio |weşanger=Harry N Abrams |sal=1989 |isbn=978-0-8109-3150-3 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Puglisi |pêşnav=Catherine |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=lr3qAAAAMAAJ |weşanger=Phaidon |sal=1998 |isbn=9780714839660 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Robb |pêşnav=Peter |sernav=M : The Man Who Became Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=ONojNh1lqW8C |weşanger=Henry Holt &amp; Company, Inc. |sal=2000 |isbn=0-312-27474-2 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Schütze |pêşnav=Sebastian |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=GJkIMQAACAAJ |weşanger=Taschen |sal=2017 |isbn=9783836562867 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Spike |pêşnav=John T |sernav=Caravaggio |url=https://books.google.com/books?id=dOpGAQAAIAAJ |weşanger=Abbeville Press |sal=2010 |isbn=978-0-7892-1059-3 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Vodret |pêşnav=Rossella |sernav=Caravaggio: The Complete Works |url=https://books.google.com/books?id=loVSSAAACAAJ |weşanger=Silvana Editoriale |sal=2010 |isbn=9788836616626 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav=Zuffi |pêşnav=Stefano |sernav=Caravaggio : Quadrifolio |weşanger=Rizzoli (Rizzoli Quadrifolio) |sal=2001 }}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Caravaggio]]
[[Kategorî:Lîste]]</text>
      <sha1>qzk17lovhqig47iui6mao2nc8jml8pz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marie Antoinette</title>
    <ns>0</ns>
    <id>274293</id>
    <revision>
      <id>2004675</id>
      <parentid>2003009</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T14:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2906" sha1="2xy4942ib27dko0ihrpa3w9uh1fl7vp" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Marie Antoinette''' an '''Maria Antonia Josefa Johanna''' (jdb. 2ê [[Çiriya paşîn|sermawezê]] [[1755]] - 16ê [[Çiriya pêşîn|kewçêrê]] [[1793]]) wekî jina [[Louis XIV|Louis XVI]] hevsera paşîn a [[key]]banûya [[Fransa]]yê bû, hema berî ku [[Şoreşa Fransayê]] destpê bike.

== Kurtejiyan ==
Marie Antoinette bi navê Maria Antonia ya [[Awistirya]]yê ji dayik bû û zaroka paşîn û keça herî piçûk a [[împerator]] [[Maria Theresa]] û [[Francis I]] bû. Di [[gulan]]a [[1770]]an de di 14 saliya xwe de bi Louis XVI, Dauphin ê [[fransayî]] yê yekem re zewicî. Di 10ê gulanê 1774 de, mêrê wê wekî Louis XVI çû ser text û ew bû şahbanû.

Wek şahbanû, Marie Antoinette di nav gel de nedihat ecibandin; Li gorî lîbelên fransî (Les Libelles) wê jiyanek xûrdewar derbas dikir&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://blogs.nvcc.edu/ |sernav=NOVA Blogs Site {{!}} Just another WordPress site |malper=web.archive.org |tarîx=2011-04-20 |roja-gihiştinê=2024-09-11 |roja-arşîvê=2011-04-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110420130803/http://blogs.nvcc.edu/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;, bêhêz bû, xwedî zarokên neqanûnî bû û sempatî ji dijminên Fransa re - wek ji welatê wê Awistirya re - nîşan dida. Di dema Şoreşa Fransayê de, ew wekî ''Madame Déficit'' (Xatûna Kêmkirinê) hate nas kirin. Di heman demê de, ew li dijî reformên civakî û darayî bû, yên ku ji hêla [[Anne Robert Jacques Turgot]] û [[Jacques Necker]] ve wek çareserî hatibûn pêşniyar kirin.

Gelek bûyer di dema Şoreşê de bi Marie Antoinette ve hatin girêdan, piştî ku hukûmetê di cotmeha [[1789]]an de malbata padîşah li [[Qesra Tuileries]] xist bin hepsa malê. Hewaldana revînê ya wê ya di hezîrana 1791an de bo [[Varennes]] û rola wê di [[Şerê Hevbendiya Yekem]] de pir zirarê da rûyê wê yê di nav welatiyên fransî de. Di 10ê tebaxê [[1792]] de, êrîşa li ser [[Tuileries]] malbata padîşah neçar kir, ku xwe li meclîsê bigirin, û ew di 13ê tebaxê 1792 de xistin hundirê Girtîgeha Temple. Di 21ê [[îlon]]a 1792 de, Fransa wek [[komar]] hate ragihandin û [[keyanî]] hate hilweşandin. Louis XVI di 21 [[Kanûna paşîn|çileya]] [[1793]] de bi [[Meşneqe|giyotînê]] hate [[Cezayê mirinê|îdam]] kirin.

Dadgehkirina Marie Antoinette di 14ê cotmehê 1793 de dest pê kir; Du roj şûnda, ew ji aliyê [[Dadgeha Şoreşê]] ve bi [[xiyanet]]a mezin hat mehkûmkirin û di 16ê cotmeha 1793an de li [[Place de la Révolution]] di dema Şoreşa Fransayê de bi gilyotîn hat serjêkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dotmîrên awistirî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
[[Kategorî:Keçên keyan]]
[[Kategorî:Keyên fransî]]
[[Kategorî:Marie Antoinette| ]]
[[Kategorî:Mirin 1793]]
[[Kategorî:Şoreşa Fransayê]]</text>
      <sha1>2xy4942ib27dko0ihrpa3w9uh1fl7vp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên xirwat ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>276276</id>
    <revision>
      <id>2004871</id>
      <parentid>1848641</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="152" sha1="f1iffocf6iw6ainvtbsogjk31ttfvm2" xml:space="preserve">[[Kategorî:Jinên xirwat li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Xirwat]]
[[Kategorî:Nivîskarên xirwat|+Jin]]</text>
      <sha1>f1iffocf6iw6ainvtbsogjk31ttfvm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên venezuelayî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>306877</id>
    <revision>
      <id>2004870</id>
      <parentid>1925510</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="1fwt3mxuj7ws21ml8duocc4215pvgd1" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Jinên venezuelayî li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Venezuelayî]]
[[Kategorî:Nivîskarên venezuelayî|+Jin]]</text>
      <sha1>1fwt3mxuj7ws21ml8duocc4215pvgd1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên brezîlî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>306890</id>
    <revision>
      <id>2004859</id>
      <parentid>1925650</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="liwxkjmpjzrhpv2kd7wbq38fzljcq6n" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên brezîlî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Nivîskarên brezîlî]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Brezîlî]]</text>
      <sha1>liwxkjmpjzrhpv2kd7wbq38fzljcq6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004860</id>
      <parentid>2004859</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:54:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="3vraatg1078aa4af3y4yo5ntb4blco7" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên brezîlî li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Nivîskarên brezîlî|+Jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Brezîlî]]</text>
      <sha1>3vraatg1078aa4af3y4yo5ntb4blco7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004861</id>
      <parentid>2004860</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="8l2ad0un5555kb7lc138ds7hagkbm86" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên brezîlî li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên brezîlî|+Jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Brezîlî]]</text>
      <sha1>8l2ad0un5555kb7lc138ds7hagkbm86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên alman ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>306959</id>
    <revision>
      <id>2004844</id>
      <parentid>1926049</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:44:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="pdsv7in1nnbbheqodjyve8rx69ywsgm" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman|+Jin]]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>pdsv7in1nnbbheqodjyve8rx69ywsgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004845</id>
      <parentid>2004844</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="92o1p7mwpx1gcu9mvz6aabss1gj9fea" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman|+Jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>92o1p7mwpx1gcu9mvz6aabss1gj9fea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004846</id>
      <parentid>2004845</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="9r25emgsrnir6utbma9kysedjpvrev3" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyê]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman|+Jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Alman]]</text>
      <sha1>9r25emgsrnir6utbma9kysedjpvrev3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004852</id>
      <parentid>2004846</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="bwhtb9xh9www9jgoso787aqebclxg58" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman|+Jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Alman]]</text>
      <sha1>bwhtb9xh9www9jgoso787aqebclxg58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên brîtanî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>306960</id>
    <revision>
      <id>2004862</id>
      <parentid>1926061</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="60ryoyh3iun97gz5d0v9rz0x81oux6w" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî: Jinên brîtanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên brîtanî|+Jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>60ryoyh3iun97gz5d0v9rz0x81oux6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004863</id>
      <parentid>2004862</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="a6swgjnd0xr0nk5iiu97123l0nss6u7" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî: Jinên brîtanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên brîtanî|+Jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Brîtanî]]</text>
      <sha1>a6swgjnd0xr0nk5iiu97123l0nss6u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şaneya rûpoşî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311473</id>
    <revision>
      <id>2004752</id>
      <parentid>1976375</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Perîderm */</comment>
      <origin>2004752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9205" sha1="cri95vdyvos816s6tarlg586hnmru9g" xml:space="preserve">[[Wêne:Şaneyên riwekan ku.png|thumb|400x400px|Şaneya rûpoşî yek ji şaneyên mayînde yên riwekan e.]]
'''Şaneya rûpoşî''' (bi înglîzî: ''dermal tissue'') bergek parêzer e li aliyê rûyê derveyî riwekan de.

Wekî mîna [[çermê mirov]], şaneya rûpoşî jî rûyê derve yê [[reg]], [[qed]], [[pel]], [[Kulîlk|kûlîlk]], [[Fêkî|mêwe]] û tovên riwekan dadipoşîne. Di riwekên darî de, ango riwekên pirsalî de şaneya rûpoşî ji epîdermîs û perîdermê pêk tê. Di riwekên gihayî de şaneya rûpoşî tenê ji epîdrmîsê pêk tê.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

== Epidermis ==
Xaneyên epîdermîsê ji rêzek xaneyên bêklorofîl pêk tên. [[Xane]] zindî ne û bêyî ko di navbera xaneyan de valahi bimîne lipeyhev rêz dibin. Xaneyên epîdermîsê ji beşa protoderm a [[şaneya merîstemî]] çêdibin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;meristem&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 20 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/meristem]. Accessed 7 October 2025.&lt;/ref&gt;Di riwekên gîhayî an jî riwekên yeksalî de, tevahiya laşê riwekê ji aliyê derve ve bi xaneyên epîdermîsê ve dapoşî ye. Ji ber ko xaneyên epîdermîsê de [[kloroplast]] tune ne, xane ron in û ronahiya rojê di nav xaneyên epîdermîsê de bi hêsanî derbasî xaneyên [[fotosentez]]î yên bin çîna epîdermîsê dibin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt;Epîdermîs li dij ziyanên hawirdorê û hokarên nexweşiyê berbestek parêzer dabîn dikin. Ji regê mijîna avê, ji pel û qedên gihayî jî, berdana avê kontrol dikin. Herwisa alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîdê, berhemkirin û derdana hin madeyan jî ji aliyê şaneya rûpoş ve tê rêkxistin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;epidermis&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 25 Nov. 2014, [https://www.britannica.com/science/epidermis-plant-tissue.] Accessed 2 October 2025.&lt;/ref&gt;

Bi xwegûncandina xaneyên epîdermîsê, di nav şaneya epîdermîsê de hin xaneyên taybet peyda dibin. Wekî mînak, çavkaniya xaneyên pasevan (bi înglîzî: ''guard cells''), trîkom (bi înglîzî: ''trichome'') û mûyên regê (bi înglîzî: ''root hairs'') şaneya epîdermîsî ye.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;
=== Xaneyên pasevan ===
[[Wêne:Leaf Tissue Structure ku.svg|thumb|399x399px|Panîbirgeha pelê.]]
Xaneyên pasevan cotek xaneyên bi şeweyî hebên fasûlî ne û di navbera wan de kunlikek heye. Berevajî xaneyên din ên epîdermîsê, xaneyên pasevan kloroplast lixwe digirin. Cota xaneyên pasevan dişibin lêvên mirov û valahiya navbera herdu xaneyan jî dişibe devê mirov. Valahiya di navbera herdu xaneyên pasevan wekî [[stoma]] tê navkirin. Ango di şaneya epîdermîsê de kuna bi cotek xaneyên pasevan ve dorpêçî wekî [[stoma]] tê navkirin. Vebûn û girtina stomayê ji aliyê xaneyên pasevan ve tê kontrolkirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;Bi gelemperî stoma di epîdermîsa pelên riwekê de hene, lê dibe ko di qedên ciwan de jî stoma hebin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;stomate&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 25 Feb. 2022, [https://www.britannica.com/science/stomate]. Accessed 6 October 2025&lt;/ref&gt;Du erkên serekî yên stomayan hene; danûstendina oksîjen û karbona dîoksîdê, û bi kiryara hilmînê (bi înglîzî: ''transpiration''), ji riwekê ber bi hawirdorê ve dîfuzyona avê. Pitiriya riwekan de li aliyê rûyê jêrîn ên pelan de li gor rûyê jorîn hê pirtir stoma hene.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

=== Trîkom ===
[[Wêne:Leaf epidermis ku.png|thumb|398x398px|Trîkom û stomayên pelên riweka tûtinê di bin mîkroskoba elektronî de.]]
Trîkom pêkhateyên tekxaneyî an jî firexaneyî yên mîna [[Por (anatomî)|mû]] ne û ji epîdermîsê ber bi derve dirêj dibin. Trîkom bi gelemperî li ser qed, pel û endamên zaûzê de peyda dibin û di bin mîkroskobê de mîna mûyên (pirç) ser çermê ajalan xuya dibin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;Trîkom riwekê ji germahiya rojê diparêzin, trîkomên li derdora stomayê, ji riwekê hilmbûna avê kêm dikin. Li serê hin trîkoman de kîsik heye, kîsik bi derdanên taybet tijî ne. Di hin trîkoman de jî trîkom bi şêweyî strî ne û bi derdanên taybet tijî ne. Bi gelemperî derdanên trîkomê ji bo xweparastina riwekê ye. Wekî mînak di pelên riweka gezgezokê de trîkomên bi şêweyî striyên piçûk hene. Gava mirov destê xwe li pelên gezgezokê dixe, striyên trîkomê diteqin û derdanên nav striyê belavê hawirorê dibin. Ji ber ko madeyên wekî asîda formîk û hîstamîn lixwe digire, derdana trîkomên gezgezokê di çermê mirov û ajalan de hestê şewatê peyda dike.

=== Çîna kutîkil ===
Riwekên bejayî de ba û germahiya jîngehê dibe sedema hilmbûna ava riwekê û riwek bi kêmaviyê re rûbirû dimîne. Di riwekan de beşên bi hewayê ve rûbirû ne, wekî mînak, xaneyên epîdermîsî yên beşen qed, pel kûlîlk û mêweyên riwekên bejayî, madeyek bi navê kutîn (bi înglîzî: ''cutin'') berhem dikin û der dikin. Kutîn bi eslê xwe şima ye.&lt;ref name=&quot; Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;Li ser rûyê aliyê dereveyê xaneyên epîdermîsê de ji kutînê çînek şima peyda dibe, ji vê çînê re tê gotin kutîkil (bi înglîzî: ''cuticle''). Kutikil di navbera xaneyên epîdermîsê û hewayê de wekî berbestek kar dike. Kutikil madeyek dijav e, rê li ber ava riwekê digire ko av bi hilmbûnê belavê hewayê nebe û riwek bêav nemîne û neçilmise.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

=== Mûyên regê ===
Mûyên regê an jî regemû niçikên lûleyî yên xaneyên epîdrmîsê ne ko di beşa ciwan û nû ya regên hê diperisin de geşe dibin. Ango regemû bi tena serê xwe xane nîn e, lê beşek ji xaneya epîdermîsê ye, sîtoplazmaya regemû û xaneya epîdermîsê hevpar e. Regemû ji bo mijîna av û xwêyan rûberek firehtir dabîn dikin.

== Perîderm ==
[[Wêne:Skog Lappland Sverige.jpg|thumb|399x399px|Qedê daran sal bi sal bi geşebûna duyemîn,stûr dibe û edî wekî qurm tê navkirin. Şaneya serekî ya qalika qurmê, perîderm e.]]
Şaneya perîderm, di reg û qedên riwekên darî de di encama geşebûna duyemîn de wekî şaneya rûpoşî ya duyemîn peyda dibe. Ango perîderm di riwekên pirsalî yên wekî dar û devî de heye, lê di pêkhateya riwekên gîhayî û yeksalî de tune ye.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;Şaneya perîdem, ji aliyê şaneya merîstemî ya tenîştî (bi înglîzî: ''lateral meristem'') ya kambiyuma tepedorî (bi înglîzî: ''cork cambium'') ve tê çêkirin. Di hin riwekan de ji xaneyên epîdermîsê an jî ji xaneyên parenkîmayê, di hin riwekan de jî ji xaneyên şaneya nîyanê, kambiyuma tepedorî peyda dibe. Kambiyuma tepedorî li aliyê derveyî  şaneya niyan de cih digire û perîdermê çêdike.&lt;ref&gt;Cronquist, Arthur, Berry, Paul E., Stevenson, Dennis William, Stevens, Peter, Dilcher, David L., Zimmermann, Martin Huldrych. &quot;angiosperm&quot;. Encyclopedia Britannica, 25 Nov. 2025, [https://www.britannica.com/plant/angiosperm]. Accessed 31 December 2025.&lt;/ref&gt; 

Di qonaxa geşebûna duyemîn de xaneyên kambiyuma tepodorî dabeş dibin û xanyen tepedorî û xaneyên parenkîma (parenkîmaya tepedorî) tên çêkirin. Koma kambiyuma tepedorî, xaneyên tepedorî û xaneyên parenkîma bi hev re wekî perîderm tê navkirin. Li dewsa epîdermîsê di reg û qedên riwekên pirsalî de perîderm wekî şaneya rûpoş cih digire.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt; Xaneyên tepedorî li aliyê derveyî kambiyuma tepedorî de çêdibin. Xaneyên tepedorî yên pêgihîştî mirî ne û çînek stûr pêk tînin. Dîwarê xaneyê yên xaneyên tepedorî, suberîn û şima (bi înglîzî: ''wax'') lixwe digirin û dijav in.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;Xaneyên tepedorî riwekê ji ziyanên hawirdorê diparêzên.

[[Xaneya riwekan|Xaneyên parenkîma]] yên ji dabeşbûna kambiyuma tepedorî hatine çêkirin wekî feloderm (bi înglîzî: ''phelloderm'') tên navkirin û li aliyê navî yê kambiyuma tepedorî de cih digirin. Çîna feloderm bi qasî çîna xaneyên tepedorî stûr nîn e. Parenkîmayên tepedorî av û nîşa embar dikin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt; Di riwekên darî de bi gelemperî qalika riwekê stûr e. Şaneya perîdem û şanaya niyan a duyem, qalika riwekê (bi înglîzî: ''bark'') pêk tînin. Ango piraniya qalika riwekê ji perîdermê pêk tê.

== Girêdanên derve ==

* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Riwek]]
[[Kategorî:Şane]]</text>
      <sha1>cri95vdyvos816s6tarlg586hnmru9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004763</id>
      <parentid>2004752</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T21:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biyolojiyabikurdi</username>
        <id>31567</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Xaneyên pasevan */</comment>
      <origin>2004763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9204" sha1="slpf6t70vq1bizrv124cx8jz8krnuwi" xml:space="preserve">[[Wêne:Şaneyên riwekan ku.png|thumb|400x400px|Şaneya rûpoşî yek ji şaneyên mayînde yên riwekan e.]]
'''Şaneya rûpoşî''' (bi înglîzî: ''dermal tissue'') bergek parêzer e li aliyê rûyê derveyî riwekan de.

Wekî mîna [[çermê mirov]], şaneya rûpoşî jî rûyê derve yê [[reg]], [[qed]], [[pel]], [[Kulîlk|kûlîlk]], [[Fêkî|mêwe]] û tovên riwekan dadipoşîne. Di riwekên darî de, ango riwekên pirsalî de şaneya rûpoşî ji epîdermîs û perîdermê pêk tê. Di riwekên gihayî de şaneya rûpoşî tenê ji epîdrmîsê pêk tê.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

== Epidermis ==
Xaneyên epîdermîsê ji rêzek xaneyên bêklorofîl pêk tên. [[Xane]] zindî ne û bêyî ko di navbera xaneyan de valahi bimîne lipeyhev rêz dibin. Xaneyên epîdermîsê ji beşa protoderm a [[şaneya merîstemî]] çêdibin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;meristem&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 20 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/meristem]. Accessed 7 October 2025.&lt;/ref&gt;Di riwekên gîhayî an jî riwekên yeksalî de, tevahiya laşê riwekê ji aliyê derve ve bi xaneyên epîdermîsê ve dapoşî ye. Ji ber ko xaneyên epîdermîsê de [[kloroplast]] tune ne, xane ron in û ronahiya rojê di nav xaneyên epîdermîsê de bi hêsanî derbasî xaneyên [[fotosentez]]î yên bin çîna epîdermîsê dibin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt;Epîdermîs li dij ziyanên hawirdorê û hokarên nexweşiyê berbestek parêzer dabîn dikin. Ji regê mijîna avê, ji pel û qedên gihayî jî, berdana avê kontrol dikin. Herwisa alûgorkirina oksîjen û karbona dîoksîdê, berhemkirin û derdana hin madeyan jî ji aliyê şaneya rûpoş ve tê rêkxistin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;epidermis&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 25 Nov. 2014, [https://www.britannica.com/science/epidermis-plant-tissue.] Accessed 2 October 2025.&lt;/ref&gt;

Bi xwegûncandina xaneyên epîdermîsê, di nav şaneya epîdermîsê de hin xaneyên taybet peyda dibin. Wekî mînak, çavkaniya xaneyên pasevan (bi înglîzî: ''guard cells''), trîkom (bi înglîzî: ''trichome'') û mûyên regê (bi înglîzî: ''root hairs'') şaneya epîdermîsî ye.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot;&gt; Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., &amp; Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.&lt;/ref&gt;
=== Xaneyên pasevan ===
[[Wêne:Leaf Tissue Structure ku.svg|thumb|399x399px|Panîbirgeha pelê.]]
Xaneyên pasevan cotek xaneyên bi şeweyî hebên fasûlî ne û di navbera wan de kunikek heye. Berevajî xaneyên din ên epîdermîsê, xaneyên pasevan kloroplast lixwe digirin. Cota xaneyên pasevan dişibin lêvên mirov û valahiya navbera herdu xaneyan jî dişibe devê mirov. Valahiya di navbera herdu xaneyên pasevan wekî [[stoma]] tê navkirin. Ango di şaneya epîdermîsê de kuna bi cotek xaneyên pasevan ve dorpêçî wekî [[stoma]] tê navkirin. Vebûn û girtina stomayê ji aliyê xaneyên pasevan ve tê kontrolkirin.&lt;ref name=&quot;OpenStax, Biology&quot;&gt; Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., &amp; Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,&lt;/ref&gt;Bi gelemperî stoma di epîdermîsa pelên riwekê de hene, lê dibe ko di qedên ciwan de jî stoma hebin.&lt;ref&gt;The Editors of Encyclopaedia Britannica. &quot;stomate&quot;. ''Encyclopedia Britannica'', 25 Feb. 2022, [https://www.britannica.com/science/stomate]. Accessed 6 October 2025&lt;/ref&gt;Du erkên serekî yên stomayan hene; danûstendina oksîjen û karbona dîoksîdê, û bi kiryara hilmînê (bi înglîzî: ''transpiration''), ji riwekê ber bi hawirdorê ve dîfuzyona avê. Pitiriya riwekan de li aliyê rûyê jêrîn ên pelan de li gor rûyê jorîn hê pirtir stoma hene.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;

=== Trîkom ===
[[Wêne:Leaf epidermis ku.png|thumb|398x398px|Trîkom û stomayên pelên riweka tûtinê di bin mîkroskoba elektronî de.]]
Trîkom pêkhateyên tekxaneyî an jî firexaneyî yên mîna [[Por (anatomî)|mû]] ne û ji epîdermîsê ber bi derve dirêj dibin. Trîkom bi gelemperî li ser qed, pel û endamên zaûzê de peyda dibin û di bin mîkroskobê de mîna mûyên (pirç) ser çermê ajalan xuya dibin.&lt;ref name=&quot;McGraw-Hill&quot; /&gt;Trîkom riwekê ji germahiya rojê diparêzin, trîkomên li derdora stomayê, ji riwekê hilmbûna avê kêm dikin. Li serê hin trîkoman de kîsik heye, kîsik bi derdanên taybet tijî ne. Di hin trîkoman de jî trîkom bi şêweyî strî ne û bi derdanên taybet tijî ne. Bi gelemperî derdanên trîkomê ji bo xweparastina riwekê ye. Wekî mînak di pelên riweka gezgezokê de trîkomên bi şêweyî striyên piçûk hene. Gava mirov destê xwe li pelên gezgezokê dixe, striyên trîkomê diteqin û derdanên nav striyê belavê hawirorê dibin. Ji ber ko madeyên wekî asîda formîk û hîstamîn lixwe digire, derdana trîkomên gezgezokê di çermê mirov û ajalan de hestê şewatê peyda dike.

=== Çîna kutîkil ===
Riwekên bejayî de ba û germahiya jîngehê dibe sedema hilmbûna ava riwekê û riwek bi kêmaviyê re rûbirû dimîne. Di riwekan de beşên bi hewayê ve rûbirû ne, wekî mînak, xaneyên epîdermîsî yên beşen qed, pel kûlîlk û mêweyên riwekên bejayî, madeyek bi navê kutîn (bi înglîzî: ''cutin'') berhem dikin û der dikin. Kutîn bi eslê xwe şima ye.&lt;ref name=&quot; Concepts and Applications&quot;&gt;Starr, C. (2007). Biology:concepts and applications (7th ed.). Boston, MA: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;Li ser rûyê aliyê dereveyê xaneyên epîdermîsê de ji kutînê çînek şima peyda dibe, ji vê çînê re tê gotin kutîkil (bi înglîzî: ''cuticle''). Kutikil di navbera xaneyên epîdermîsê û hewayê de wekî berbestek kar dike. Kutikil madeyek dijav e, rê li ber ava riwekê digire ko av bi hilmbûnê belavê hewayê nebe û riwek bêav nemîne û neçilmise.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;/&gt;

=== Mûyên regê ===
Mûyên regê an jî regemû niçikên lûleyî yên xaneyên epîdrmîsê ne ko di beşa ciwan û nû ya regên hê diperisin de geşe dibin. Ango regemû bi tena serê xwe xane nîn e, lê beşek ji xaneya epîdermîsê ye, sîtoplazmaya regemû û xaneya epîdermîsê hevpar e. Regemû ji bo mijîna av û xwêyan rûberek firehtir dabîn dikin.

== Perîderm ==
[[Wêne:Skog Lappland Sverige.jpg|thumb|399x399px|Qedê daran sal bi sal bi geşebûna duyemîn,stûr dibe û edî wekî qurm tê navkirin. Şaneya serekî ya qalika qurmê, perîderm e.]]
Şaneya perîderm, di reg û qedên riwekên darî de di encama geşebûna duyemîn de wekî şaneya rûpoşî ya duyemîn peyda dibe. Ango perîderm di riwekên pirsalî yên wekî dar û devî de heye, lê di pêkhateya riwekên gîhayî û yeksalî de tune ye.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot;&gt;Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.&lt;/ref&gt;Şaneya perîdem, ji aliyê şaneya merîstemî ya tenîştî (bi înglîzî: ''lateral meristem'') ya kambiyuma tepedorî (bi înglîzî: ''cork cambium'') ve tê çêkirin. Di hin riwekan de ji xaneyên epîdermîsê an jî ji xaneyên parenkîmayê, di hin riwekan de jî ji xaneyên şaneya nîyanê, kambiyuma tepedorî peyda dibe. Kambiyuma tepedorî li aliyê derveyî  şaneya niyan de cih digire û perîdermê çêdike.&lt;ref&gt;Cronquist, Arthur, Berry, Paul E., Stevenson, Dennis William, Stevens, Peter, Dilcher, David L., Zimmermann, Martin Huldrych. &quot;angiosperm&quot;. Encyclopedia Britannica, 25 Nov. 2025, [https://www.britannica.com/plant/angiosperm]. Accessed 31 December 2025.&lt;/ref&gt; 

Di qonaxa geşebûna duyemîn de xaneyên kambiyuma tepodorî dabeş dibin û xanyen tepedorî û xaneyên parenkîma (parenkîmaya tepedorî) tên çêkirin. Koma kambiyuma tepedorî, xaneyên tepedorî û xaneyên parenkîma bi hev re wekî perîderm tê navkirin. Li dewsa epîdermîsê di reg û qedên riwekên pirsalî de perîderm wekî şaneya rûpoş cih digire.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot;&gt; Solomon, E., Martin, C., Martin, D., &amp; Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.&lt;/ref&gt; Xaneyên tepedorî li aliyê derveyî kambiyuma tepedorî de çêdibin. Xaneyên tepedorî yên pêgihîştî mirî ne û çînek stûr pêk tînin. Dîwarê xaneyê yên xaneyên tepedorî, suberîn û şima (bi înglîzî: ''wax'') lixwe digirin û dijav in.&lt;ref name=&quot;Campbell&quot; /&gt;Xaneyên tepedorî riwekê ji ziyanên hawirdorê diparêzên.

[[Xaneya riwekan|Xaneyên parenkîma]] yên ji dabeşbûna kambiyuma tepedorî hatine çêkirin wekî feloderm (bi înglîzî: ''phelloderm'') tên navkirin û li aliyê navî yê kambiyuma tepedorî de cih digirin. Çîna feloderm bi qasî çîna xaneyên tepedorî stûr nîn e. Parenkîmayên tepedorî av û nîşa embar dikin.&lt;ref name=&quot;VILLEE&quot; /&gt; Di riwekên darî de bi gelemperî qalika riwekê stûr e. Şaneya perîdem û şanaya niyan a duyem, qalika riwekê (bi înglîzî: ''bark'') pêk tînin. Ango piraniya qalika riwekê ji perîdermê pêk tê.

== Girêdanên derve ==

* [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|2}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Biyolojî]]
[[Kategorî:Riwek]]
[[Kategorî:Şane]]</text>
      <sha1>slpf6t70vq1bizrv124cx8jz8krnuwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên yemenî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>313302</id>
    <revision>
      <id>2004872</id>
      <parentid>1971391</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="ju8jg3xlgki18t8ikaujaneqd110hmd" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên yemenî li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Yemenî]]
[[Kategorî:Nivîskarên yemenî|+Jin]]</text>
      <sha1>ju8jg3xlgki18t8ikaujaneqd110hmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Zanyarên alman ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>313362</id>
    <revision>
      <id>2004855</id>
      <parentid>1971989</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="5hd8ms2vohnra9j49axpoznmo55tfnk" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan]]
[[Kategorî:Zanyarên alman]]
[[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|alman]]</text>
      <sha1>5hd8ms2vohnra9j49axpoznmo55tfnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Şerê Îranê 2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314773</id>
    <revision>
      <id>2004805</id>
      <parentid>2002627</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="266102" sha1="jk2gsj69itly1ojq8gorykeor5q3rni" xml:space="preserve">{{Rojane}}
{{Agahîdank pevçûnên leşkerî
| pevçûn             = Şerên Îranê 2026
| perçeyekî          = 
| wêne               = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}}
| binnivîs           = &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Xalên ku bûne armanca êrîşan:
{{Unbulleted list 
| {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl
| {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} &lt;/div&gt;
| dîrok              = 28ê sibata 2026an - heta niha
| herêm              = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]])
| koordînat          = 
| sedem              = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî
| encam              = 
| rewş               = Berdewam dike
| şervan1            = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] &lt;br&gt; {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]
| şervan2            = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]
| şervan3            = 
| fermandar1         = {{Lîsteya sade|
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}}  [[Pete Hegseth]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}}
| fermandar2         = {{Lîsteya sade|
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}}
| fermandar3         = 
| yekîne1            = 
| yekîne2            = 
| yekîne3            = 
| hêz1               = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
* {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}}
| hêz2               = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}}
| hêz3               = 
| windahî1           = {{Lîsteya sade}}
* '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''':
* {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]:
** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) 
** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne)
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: 
** 13 hêzên leşkerî mirine
** 200 kes birîndar bûne
* {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]:  
[[Başûrê Kurdistanê]] 
** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye)
** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne)
| windahî2           = {{Lîsteya sade}}
'''Li gorî Îranê''':
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: 
** 1.444 kes mirine 
** 18.551 kes birîndar bûne  
* '''Li gorî saziyên sîvîl''' 
** '''[[HARNA]]''':
3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) 
** '''[[Hengaw]]''':
4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) 
'''Deverên din''' 
* {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]]
** 1.001 kes mirine 
** 2.584 kes birîndar bûne
| winda3             = 
| nîşe               = 
}}
'''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin.

Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin.

Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku &quot;Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne.&quot; Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema &quot;mirineke teqez&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt; Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan

== Paşperdeh ==
[[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]]
Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}&lt;/ref&gt; ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}&lt;/ref&gt;

Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku &quot;armada&quot; keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;Ravid2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.&lt;ref name=&quot;Ravid2026&quot; /&gt;

Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku &quot;pêşketinek&quot; hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne &quot;asta herî nizm a gengaz&quot;. El-Busaidî diyar kiribû ku aştî &quot;di dest de ye&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is &quot;within our reach,&quot; Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}&lt;/ref&gt; Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê &quot;tiştê herî baş dikare biqewime&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê &quot;xerab&quot; şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt;

== Berê şer ==
=== Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî ===
[[Wêne:Iran protests 8 January 2026.jpg|thumb|Di 8ê çileya 2026an de dîmenek ji xwepêşandanan li Tehranê]]
Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}&lt;/ref&gt; Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku &quot;alîkarî di rê de ye&quot; ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku &quot;armada&quot; amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

=== Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an ===
[[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]]
Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}&lt;/ref&gt;

Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de &quot;pêşketinek&quot; hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne &quot;asta herî nizm a gengaz&quot;. El-Bûsaidî gotiye ku aştî &quot;di dest de&quot; ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is &quot;within our reach,&quot; Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser &quot;mafê xwe yê bêveqetandî&quot; yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

== Gengeşe ==
=== 28ê sibatê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ====
[[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] 
Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}&lt;/ref&gt; Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê &quot;êrîşek pêşîlêgirtinê&quot; bi nav kiriye ku armanca êrîşê &quot;jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê&quot; ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}&lt;/ref&gt; Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku &quot;rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê &quot;êrîşeke ne biçûk&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn.

Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne.

==== Êrîşên Îranê ====
Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}&lt;/ref&gt; Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; 

Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.&lt;ref name=&quot;null2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê &quot;hemû tevdbîrên pêwîst bigire&quot; ku xwe biparêze ku &quot;di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê&quot; heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}&lt;/ref&gt; Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt; Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}&lt;/ref&gt; Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan &quot;pêleke nû&quot; yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û &quot;perçeyên ji desteserkirinan&quot; li Ebû Dabî û Dubayê ketine.&lt;ref name=&quot;null2026&quot;/&gt; Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire.

=== 1ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]]
Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, &quot;Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!&quot;. CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku &quot;amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin.

Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê &quot;komên cudaxwaz&quot; binav kiriye û di gefên xwe de gotiye &quot;ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin&quot;. Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û &quot;ew ê berdêla wê bidin&quot;.

Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan &quot;serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî&quot;, digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku &quot;hejmareke mezin ji serkirdeyan&quot; li Îranê jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku  li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt; Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê  dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}&lt;/ref&gt; Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms &quot;incident&quot; affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
=== 2ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]]
Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt;

Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn.

Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;Kleinbaum2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}&lt;/ref&gt; Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.&lt;ref name=&quot;Boxerman2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê.

==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ====
Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}&lt;/ref&gt; Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku &quot;gefeke ewlehiyê ya berdewam&quot; heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku &quot;baregehê bersiv daye&quot; êrîşê.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt; Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt; Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê.

Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê &quot;ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve&quot; were hesibandin û soz daye ku gefê &quot;bêbandor bike&quot;.&lt;ref name=&quot;Kleinbaum2026&quot;/&gt;

Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê &quot;parêzvanên lîwaya xwînê&quot; diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.&lt;ref name=&quot;Boxerman2026&quot;/&gt; Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser &quot;keştiyeke biyanî&quot; ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku &quot;çend&quot; balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}&lt;/ref&gt; Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of &quot;intense&quot; attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}&lt;/ref&gt;
=== 3ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]]
Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan &quot;navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê&quot; armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}&lt;/ref&gt;

Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê &quot;dabînkirinek bêdawî&quot; ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek &quot;MEZIN&quot; a Amerîkayê bi bawer e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne.

==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ====
Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}&lt;/ref&gt; Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}&lt;/ref&gt; Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stout2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.&lt;ref name=&quot;Stout2026&quot;/&gt; Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye.

Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 4ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]]
Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}&lt;/ref&gt; Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}&lt;/ref&gt; Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}&lt;/ref&gt; Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&amp;entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}&lt;/ref&gt;

Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê &quot;anormalîyeke teknîkî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 5ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin.

==== Êrîşên Îranê ====
Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}&lt;/ref&gt;

Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de  bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}&lt;/ref&gt;

Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye.
=== 6ê adarê ===
[[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]]
Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku &quot;sînorên demê&quot; ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer &quot;nû dest pê kiriye.&quot;&lt;ref name=&quot;Dautrich2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dautrich2026&quot;/&gt; Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 7ê adarê ===
DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh }}&lt;/ref&gt; Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin.
=== 8ê adarê ===
Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}&lt;/ref&gt; Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û &quot;çemê agir&quot; ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike.

Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}&lt;/ref&gt;
=== 9ê adarê ===
[[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku &quot;şer pir temam e, hema bêje temam bûye&quot; û gotiye &quot;me di gelek waran de şer qezenc kiriye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê &quot;destpêka avakirina welatekî nû&quot; ye û ew ê &quot;zû&quot; biqede.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa &quot;roja herî dijwar&quot; pêk bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air &amp; Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}&lt;/ref&gt;

=== 10ê adarê ===
Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}&lt;/ref&gt;

Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê &quot;êrîşek eşkere&quot; ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}&lt;/ref&gt;

Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne.
=== 11ê adarê ===
Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye.

Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 12ê adarê ===
==== Êrîşên li ser Îranê ====
Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}&lt;/ref&gt; Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye  pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}&lt;/ref&gt;

Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav=&quot;Nous nous vengerons&quot;: le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye  bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê.
==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ====
Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt; Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
=== 13ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine &quot;a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient&quot; sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin.

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}&lt;/ref&gt;

Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî  bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's &quot;no clear evidence&quot; Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}&lt;/ref&gt;

Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re  koordîne kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}&lt;/ref&gt;

Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
=== 14ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt; Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine.

Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; 

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
=== 15ê adarê ===
Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li başûrê Tehranê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; li baregeha hewayî ya Dezfulê,&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt; Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, &quot;vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin.&quot; Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
=== 16ê adarê ===
Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}&lt;/ref&gt;
=== 17ê adarê ===
Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}&lt;/ref&gt;

Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot; /&gt;
=== 18ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine.

Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne.
==== Êrîşên Îranê ====
Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}&lt;/ref&gt;
=== 19ê adarê ===
[[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]]
Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}&lt;/ref&gt;

Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, &quot;Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim,&quot; bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}&lt;/ref&gt;

=== 20ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Artêşa Îsraêlê li Beyrût,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê &quot;propagandîstê sereke&quot; yê muhafizên şoreşê xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Rehovot û Orşelîmê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û deverên din hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke &quot;lêp&quot; a Îsraêlê bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}&lt;/ref&gt;
=== 21ê adarê ===
Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Metullayê,&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt; Safedê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Maʿalot-Tarşîhayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Dîmonayê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Aradê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Behrêynê beberdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 22ê adarê ===
Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;

Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt;

Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}&lt;/ref&gt;
=== 23ê adarê ===
Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}&lt;/ref&gt; Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku &quot;raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ====
Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

=== 24ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}&lt;/ref&gt;
=== 25ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}&lt;/ref&gt; Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}&lt;/ref&gt; Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 26ê adarê ===
Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên &quot;dijminê amerîkî-siyonîst&quot; û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 27ê adarê ===
==== Êrîşên Îranê ====
Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî &quot;pir bi giranî&quot; birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îsraêlê ====
Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
=== 28ê adarê ===
Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh}}&lt;/ref&gt;

Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin.

Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}&lt;/ref&gt;
==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ====
Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin.

=== 29ê adarê ===
Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.&lt;ref name=&quot;Bern2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia}}&lt;/ref&gt;

Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê &quot;canfêda&quot; dest pê dike.&lt;ref name=&quot;Bern2026&quot;/&gt;
=== 30ê adarê ===
==== Erîşên DYA û Îsraêlê ====
Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
=== 31ê adarê ===
==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ====
Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Erebistana Siûdî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04}}&lt;/ref&gt; û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

==== Revandina rojnemavana amerîkî ====
Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 1ê nîsanê ===
Di 1ê nîsana 2026an de, Ajansa Nûçeyan a Mehr ku ajanseke nîvfermî ya nûçeyan a dewleta Îranê ye, ragihandiye ku analîstê siyasî û wezîrê derve yê berê Kemal Xerazî di êrîşeke asmanî ya li ser mala wan de bi giranî birîndar bûye û hevjîna wî jî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |sernav=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-04-01 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Karbidestên îranî êrîş wekê hewldanek ji bo têkbirina pêvajoya dîplomatîk bi nav kirine û diyar kirine ku Xerazî civînek plankirî di navbera karbidestên Îranî û cîgirê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê JD Vance de koordîne dikir.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kanno-Youngs |pêşnav=Zolan |tarîx=2026-04-01 |sernav=Trump Claims Military Success but Offers No Clear Timeline to End Fighting |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/01/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Li gorî agahiyan, di êrîşên esmanî yên li ser Girava Hengamê ku xakeke Îranê ya li Tengava Hurmizê ye, heft kes birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;/&gt; Di heman demê de, Donald Trump diyar kiriye ku ew êdî ji ber uranyuma dewlemendkirî ya bin erdê ya Îranê ne xemgîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=negotiate |pêşnav=the United States to |paşnav2=sabotage |paşnav3=years |pêşnav3=attack the Iranian nuclear program for the past 25 |tarîx=2026-04-01 |sernav=‘I Don’t Care About That’: Trump Says Iran’s Enriched Uranium Is Not a Concern |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-nuclear-uranium.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Ji aliyê din ve, Benjamin Netanyahu îdia kiriye ku êrîşên ji aliyê Amerîka û Îsraêlê ve hatine kirin, şiyana Îranê ya hilberîna çekên navokî û mûşekên balîstîk ji holê rakirine û ev yek &quot;du gefên hebûnî&quot; yên li ser Îsraêlê ji holê rakiriye.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;/&gt;

Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan nameyeke vekirî ji bo welatiyên amerîkî belav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lee |pêşnav=Chantelle |tarîx=2026-04-02 |sernav=Iranian President Pens Open Letter to American People |url=https://time.com/article/2026/04/01/iran-war-president-open-letter-american-people/ |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X}}&lt;/ref&gt;
=== 2ê nîsanê ===
Di 2ê nîsanê de Donald Trump gotarek li seranserê welêt pêşkêş kiriye û diyar kiriye ku êrîşan sîstemên mûşek û dronan ên Îranê &quot;bi awayekî dramatîk kêm kirine&quot;. Wî her wiha diyar kiriye ku êrîşên li ser Îranê dê di du-sê hefteyên bê de zêdetir bibin bi armanca &quot;vegerandina wan ji bo serdema kevirî, cihê ku ew lê ne&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Broadwater |pêşnav=Luke |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |tarîx=2026-04-02 |sernav=5 Takeaways From Trump’s Address on Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-address-takeaways.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Li gorî agahiyan du êrîşên ji aliyê DYAyê ve li ser Pira B1 a ku di navbera Tehran û Kerecê de ye û wekê pira herî bilind a Rojhilata Navîn hatiye binavkirin pêk hatiye ku di encamê de heşt kes hatine kuştin, 95 kes birîndar bûne û pir jî hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |sernav=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di dema êrîşê de, gelek malbatên îranî li parkên di bin pirê de ku ji bo pîrozbahiyên Sizdeh Be-Dar kom bibûn, hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgk03vyre3ko |sernav=واکنش‌ها یه حمله هوایی به «بلندترین پل خاورمیانه» در کرج؛ از نگرانی از بازگشت به «عصر حجر» تا «بهترش را می‌سازیم» |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=fa}}&lt;/ref&gt;

Îranê ragihandye ku Enstîtuya Pasteur a sedsalî û navendeke bijîşkî, di encama êrîşan de zirareke cidî dîtiye. Wezîrê berevaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Hegseth pesnê xwe daye ku &quot;tevahiya rojê mirin û wêranî ji esîman ve çêbûye&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |sernav=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |malper=France 24 |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hêzên oarastina Îsraêlê ragihandiye ku wan di êrîşekê de li herêma Kirmaşanê ya Îranê, fermandarê mûşekên balîstîk ên Îranê Mekrem Atimî û çend fermandarên tabûrê ji yekîneya mûşekên balîstîk ên navendî ya Îranê ya Atimî kuştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891953 |sernav=IDF kills Iranian ballistic missile chief, strike targets key supply bridge {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.israelnationalnews.com/flashes/682113 |sernav=IDF eliminates Iranian ballistic missile commander in Kermanshah region |malper=Israel National News |tarîx=2026-04-16 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Êrîşeke mûşekî ya balîstîk a Îranê li Petah Tikva zirar daye kargeheke dronên Îsraêlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kogan |pêşnav=V.S. |paşnav2=Berkovich |pêşnav2=I.V. |tarîx=2019-12-15 |sernav=Silver, gold and palladium leaching from electronic scrap using bromine- bromide solution |url=https://doi.org/10.31643/2019/6445.36 |kovar=Kompleksnoe Ispolʹzovanie Mineralʹnogo syrʹâ/Complex Use of Mineral Resources/Mineraldik Shikisattardy Keshendi Paidalanu |cild=311 |hejmar=4 |rr=35–47 |doi=10.31643/2019/6445.36 |issn=2224-5243}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/b1bptztoze |sernav=Israeli drone factory hit by Iranian missile |malper=ctech |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/defense-and-tech/article-892002 |sernav=AeroSentinel production facility damaged by Iranian missile attack {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
=== 5ê nîsanê ===

== Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==
{{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}}
Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di  roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan.

Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt; 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}&lt;/ref&gt; Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Bandora şer ==
Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}&lt;/ref&gt; Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye &quot;Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê &quot;nêzîkî tevahiya welat&quot; ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt;
=== Girtina qada hewayî ===
Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Girtina Tengava Hurmizê ===
Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin &quot;destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe&quot; werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Qurbaniyên şer ==

== Bertek ==
=== Îran ===
Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî &quot;operasyoneke hewayî ya hovane&quot; ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: &quot;Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe.&quot; Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê &quot;bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Dewletên Yekbûyî ===
Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi &quot;operasyonên şer ên mezin&quot; kiriye û şer wekê &quot;operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is &quot;massive and ongoing&quot; |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku &quot;Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin&quot; û di axavtina xwe de gotiye: &quot;47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Îsraêl ===
Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan &quot;jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin&quot; e û diyar kiriye ku &quot;çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e &quot;tevî xetereyên girîng ên têkildar&quot;, û gotiye ku &quot;derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;
=== Bertekên navneteweyî ===
* {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye.
* {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi &quot;çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn&quot; tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya &quot;naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin&quot;. Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê &quot;kapasîteyên parastinê&quot; bi hêz kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê &quot;li ezmanan&quot; in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de &quot;tu rol nelîstine&quot; û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û &quot;tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê&quot; rawestîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes &quot;in the sky&quot; in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê &quot;gaveke bêwijdan&quot; û &quot;kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem&quot; şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi &quot;karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî&quot; ve dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns &quot;reckless&quot; airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Elî Xamineyî]]
[[Kategorî:Şer]]
[[Kategorî:Şerên li Îranê]]
[[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]]
[[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Şerên Behreynê]]
[[Kategorî:Şerên DYAyê]]
[[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:Şerên Fransayê]]
[[Kategorî:Şerên Iraqê]]
[[Kategorî:Şerên Îranê]]
[[Kategorî:Şerên Îsraêlê]]
[[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Şerên Kuweytê]]
[[Kategorî:Şerên Libnanê]]
[[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
[[Kategorî:Şerên Omanê]]
[[Kategorî:Şerên Qeterê]]
[[Kategorî:Şerên Qibrisê]]
[[Kategorî:Şerên Sûriyê]]
[[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Şerên Urdunê]]
[[Kategorî:Şerên Yemenê]]
[[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:2026 li Azerbaycanê]]
[[Kategorî:2026 li Behreynê]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:2026 li Fransayê]]
[[Kategorî:2026 li Iraqê]]
[[Kategorî:2026 li Îranê]]
[[Kategorî:2026 li Îsraêlê]]
[[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:2026 li Kîprosê]]
[[Kategorî:2026 li Kurdistanê]]
[[Kategorî:2026 li Kuweytê]]
[[Kategorî:2026 li Libnanê]]
[[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
[[Kategorî:2026 li Omanê]]
[[Kategorî:2026 li Pakistanê]]
[[Kategorî:2026 li Qeterê]]
[[Kategorî:2026 li Sûriyê]]
[[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:2026 li Urdunê]]
[[Kategorî:2026 li Yemenê]]
[[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]]</text>
      <sha1>jk2gsj69itly1ojq8gorykeor5q3rni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004817</id>
      <parentid>2004805</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2004817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="266105" sha1="nxta41a7j6iqfhfb86maw3098yolbmj" xml:space="preserve">{{Rojane}}
{{Agahîdank pevçûnên leşkerî
| pevçûn             = Şerên Îranê 2026
| perçeyekî          = 
| wêne               = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}}
| binnivîs           = &lt;div style=&quot;text-align:center&quot;&gt;
Xalên ku bûne armanca êrîşan:
{{Unbulleted list 
| {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl
| {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} &lt;/div&gt;
| dîrok              = 28ê sibata 2026an - heta niha
| herêm              = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]])
| koordînat          = 
| sedem              = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî
| encam              = 
| rewş               = Berdewam dike
| şervan1            = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] &lt;br&gt; {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]
| şervan2            = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]
| şervan3            = 
| fermandar1         = {{Lîsteya sade|
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}}  [[Pete Hegseth]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]]
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]]
* {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}}
| fermandar2         = {{Lîsteya sade|
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]]
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}}
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}}
| fermandar3         = 
| yekîne1            = 
| yekîne2            = 
| yekîne3            = 
| hêz1               = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]
* {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}}
| hêz2               = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}}
| hêz3               = 
| windahî1           = {{Lîsteya sade}}
* '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''':
* {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]:
** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) 
** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne)
* {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: 
** 13 hêzên leşkerî mirine
** 200 kes birîndar bûne
* {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]:  
[[Başûrê Kurdistanê]] 
** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye)
** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne)
| windahî2           = {{Lîsteya sade}}
'''Li gorî Îranê''':
* {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: 
** 1.444 kes mirine 
** 18.551 kes birîndar bûne  
* '''Li gorî saziyên sîvîl''' 
** '''[[HARNA]]''':
3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) 
** '''[[Hengaw]]''':
4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) 
'''Deverên din''' 
* {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]]
** 1.001 kes mirine 
** 2.584 kes birîndar bûne
| winda3             = 
| nîşe               = 
}}
'''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin.

Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin.

Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku &quot;Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne.&quot; Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema &quot;mirineke teqez&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt; Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan

== Paşperdeh ==
[[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]]
Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}&lt;/ref&gt; ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}&lt;/ref&gt;

Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku &quot;armada&quot; keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;Ravid2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.&lt;ref name=&quot;Ravid2026&quot; /&gt;

Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku &quot;pêşketinek&quot; hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne &quot;asta herî nizm a gengaz&quot;. El-Busaidî diyar kiribû ku aştî &quot;di dest de ye&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is &quot;within our reach,&quot; Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}&lt;/ref&gt; Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê &quot;tiştê herî baş dikare biqewime&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê &quot;xerab&quot; şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt;

== Berê şer ==
=== Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî ===
[[Wêne:Iran protests 8 January 2026.jpg|thumb|Di 8ê çileya 2026an de dîmenek ji xwepêşandanan li Tehranê]]
Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}&lt;/ref&gt; Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku &quot;alîkarî di rê de ye&quot; ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku &quot;armada&quot; amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}&lt;/ref&gt; Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

=== Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an ===
[[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]]
Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}&lt;/ref&gt;

Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de &quot;pêşketinek&quot; hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne &quot;asta herî nizm a gengaz&quot;. El-Bûsaidî gotiye ku aştî &quot;di dest de&quot; ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is &quot;within our reach,&quot; Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser &quot;mafê xwe yê bêveqetandî&quot; yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

== Gengeşe ==
=== 28ê sibatê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ====
[[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] 
Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}&lt;/ref&gt; Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê &quot;êrîşek pêşîlêgirtinê&quot; bi nav kiriye ku armanca êrîşê &quot;jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê&quot; ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}&lt;/ref&gt; Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku &quot;rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê &quot;êrîşeke ne biçûk&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn.

Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne.

==== Êrîşên Îranê ====
Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}&lt;/ref&gt; Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; 

Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.&lt;ref name=&quot;null2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê &quot;hemû tevdbîrên pêwîst bigire&quot; ku xwe biparêze ku &quot;di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê&quot; heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;

Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}&lt;/ref&gt; Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}&lt;/ref&gt; Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}&lt;/ref&gt; Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan &quot;pêleke nû&quot; yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û &quot;perçeyên ji desteserkirinan&quot; li Ebû Dabî û Dubayê ketine.&lt;ref name=&quot;null2026&quot;/&gt; Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire.

=== 1ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]]
Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, &quot;Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!&quot;. CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku &quot;amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}&lt;/ref&gt; Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin.

Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê &quot;komên cudaxwaz&quot; binav kiriye û di gefên xwe de gotiye &quot;ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin&quot;. Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û &quot;ew ê berdêla wê bidin&quot;.

Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt; Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan &quot;serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî&quot;, digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku &quot;hejmareke mezin ji serkirdeyan&quot; li Îranê jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku  li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}&lt;/ref&gt; Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê  dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}&lt;/ref&gt; Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms &quot;incident&quot; affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}&lt;/ref&gt;

Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;
=== 2ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]]
Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt;

Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn.

Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;Kleinbaum2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}&lt;/ref&gt; Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.&lt;ref name=&quot;Boxerman2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê.

==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ====
Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}&lt;/ref&gt; Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku &quot;gefeke ewlehiyê ya berdewam&quot; heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku &quot;baregehê bersiv daye&quot; êrîşê.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt; Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt; Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê.

Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.&lt;ref name=&quot;Fulton2026&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê &quot;ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve&quot; were hesibandin û soz daye ku gefê &quot;bêbandor bike&quot;.&lt;ref name=&quot;Kleinbaum2026&quot;/&gt;

Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê &quot;parêzvanên lîwaya xwînê&quot; diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.&lt;ref name=&quot;Boxerman2026&quot;/&gt; Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser &quot;keştiyeke biyanî&quot; ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku &quot;çend&quot; balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}&lt;/ref&gt; Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of &quot;intense&quot; attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}&lt;/ref&gt;
=== 3ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]]
Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan &quot;navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê&quot; armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}&lt;/ref&gt;

Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê &quot;dabînkirinek bêdawî&quot; ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek &quot;MEZIN&quot; a Amerîkayê bi bawer e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne.

==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ====
Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}&lt;/ref&gt; Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}&lt;/ref&gt; Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stout2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.&lt;ref name=&quot;Stout2026&quot;/&gt; Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye.

Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 4ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
[[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]]
Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}&lt;/ref&gt; Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}&lt;/ref&gt; Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}&lt;/ref&gt; Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&amp;entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}&lt;/ref&gt;

Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê &quot;anormalîyeke teknîkî&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 5ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin.

==== Êrîşên Îranê ====
Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}&lt;/ref&gt;

Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de  bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}&lt;/ref&gt;

Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye.
=== 6ê adarê ===
[[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]]
Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku &quot;sînorên demê&quot; ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer &quot;nû dest pê kiriye.&quot;&lt;ref name=&quot;Dautrich2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dautrich2026&quot;/&gt; Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 7ê adarê ===
DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh }}&lt;/ref&gt; Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin.
=== 8ê adarê ===
Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}&lt;/ref&gt; Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û &quot;çemê agir&quot; ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;

Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike.

Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}&lt;/ref&gt;
=== 9ê adarê ===
[[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku &quot;şer pir temam e, hema bêje temam bûye&quot; û gotiye &quot;me di gelek waran de şer qezenc kiriye.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê &quot;destpêka avakirina welatekî nû&quot; ye û ew ê &quot;zû&quot; biqede.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa &quot;roja herî dijwar&quot; pêk bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air &amp; Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}&lt;/ref&gt;

=== 10ê adarê ===
Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}&lt;/ref&gt;

Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê &quot;êrîşek eşkere&quot; ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}&lt;/ref&gt;

Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne.
=== 11ê adarê ===
Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt;

Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye.

Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== 12ê adarê ===
==== Êrîşên li ser Îranê ====
Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}&lt;/ref&gt; Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye  pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}&lt;/ref&gt;

Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav=&quot;Nous nous vengerons&quot;: le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye  bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê.
==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ====
Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt; Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
=== 13ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine &quot;a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient&quot; sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin.

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}&lt;/ref&gt;

Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî  bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's &quot;no clear evidence&quot; Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}&lt;/ref&gt;

Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re  koordîne kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}&lt;/ref&gt;

Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;
=== 14ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt; Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine.

Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}&lt;/ref&gt; Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; 

Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}&lt;/ref&gt;

Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}&lt;/ref&gt;
=== 15ê adarê ===
Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li başûrê Tehranê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; li baregeha hewayî ya Dezfulê,&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt; Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, &quot;vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin.&quot; Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;
=== 16ê adarê ===
Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}&lt;/ref&gt;
=== 17ê adarê ===
Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}&lt;/ref&gt;

Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.&lt;ref name=&quot;Fabian2026&quot; /&gt;
=== 18ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine.

Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne.
==== Êrîşên Îranê ====
Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}&lt;/ref&gt;
=== 19ê adarê ===
[[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]]
Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}&lt;/ref&gt;

Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, &quot;Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim,&quot; bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}&lt;/ref&gt;

=== 20ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Artêşa Îsraêlê li Beyrût,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê &quot;propagandîstê sereke&quot; yê muhafizên şoreşê xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Rehovot û Orşelîmê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û deverên din hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke &quot;lêp&quot; a Îsraêlê bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}&lt;/ref&gt;
=== 21ê adarê ===
Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Metullayê,&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt; Safedê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Maʿalot-Tarşîhayê,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Dîmonayê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Aradê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Behrêynê beberdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 22ê adarê ===
Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;

Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt;

Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}&lt;/ref&gt; Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}&lt;/ref&gt;
=== 23ê adarê ===
Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}&lt;/ref&gt; Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku &quot;raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ====
Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt; Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

=== 24ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}&lt;/ref&gt;
=== 25ê adarê ===
==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ====
Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
==== Êrîşên Îranê ====
Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}&lt;/ref&gt; Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}&lt;/ref&gt; Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 26ê adarê ===
Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên &quot;dijminê amerîkî-siyonîst&quot; û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;

Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;
=== 27ê adarê ===
==== Êrîşên Îranê ====
Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî &quot;pir bi giranî&quot; birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US}}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îsraêlê ====
Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
=== 28ê adarê ===
Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh}}&lt;/ref&gt;

Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin.

Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}&lt;/ref&gt;
==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ====
Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}&lt;/ref&gt; Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin.

=== 29ê adarê ===
Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.&lt;ref name=&quot;Bern2026&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia}}&lt;/ref&gt;

Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê &quot;canfêda&quot; dest pê dike.&lt;ref name=&quot;Bern2026&quot;/&gt;
=== 30ê adarê ===
==== Erîşên DYA û Îsraêlê ====
Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
=== 31ê adarê ===
==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ====
Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

==== Êrîşên Îranê ====
Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Erebistana Siûdî&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04}}&lt;/ref&gt; û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

==== Revandina rojnemavana amerîkî ====
Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 1ê nîsanê ===
Di 1ê nîsana 2026an de, Ajansa Nûçeyan a Mehr ku ajanseke nîvfermî ya nûçeyan a dewleta Îranê ye, ragihandiye ku analîstê siyasî û wezîrê derve yê berê Kemal Xerazî di êrîşeke asmanî ya li ser mala wan de bi giranî birîndar bûye û hevjîna wî jî jiyana xwe jidest daye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/04/01/former-iran-fm-seriously-injured-wife-killed-in-tehran-strike |sernav=Former Iran FM ‘seriously injured,’ wife killed in Tehran strike |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-04-01 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Karbidestên îranî êrîş wekê hewldanek ji bo têkbirina pêvajoya dîplomatîk bi nav kirine û diyar kirine ku Xerazî civînek plankirî di navbera karbidestên Îranî û cîgirê serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê JD Vance de koordîne dikir.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Kanno-Youngs |pêşnav=Zolan |tarîx=2026-04-01 |sernav=Trump Claims Military Success but Offers No Clear Timeline to End Fighting |url=https://www.nytimes.com/live/2026/04/01/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Li gorî agahiyan, di êrîşên esmanî yên li ser Girava Hengamê ku xakeke Îranê ya li Tengava Hurmizê ye, heft kes birîndar bûne.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;/&gt; Di heman demê de, Donald Trump diyar kiriye ku ew êdî ji ber uranyuma dewlemendkirî ya bin erdê ya Îranê ne xemgîn e.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=negotiate |pêşnav=the United States to |paşnav2=sabotage |paşnav3=years |pêşnav3=attack the Iranian nuclear program for the past 25 |tarîx=2026-04-01 |sernav=‘I Don’t Care About That’: Trump Says Iran’s Enriched Uranium Is Not a Concern |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-nuclear-uranium.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Ji aliyê din ve, Benjamin Netanyahu îdia kiriye ku êrîşên ji aliyê Amerîka û Îsraêlê ve hatine kirin, şiyana Îranê ya hilberîna çekên navokî û mûşekên balîstîk ji holê rakirine û ev yek &quot;du gefên hebûnî&quot; yên li ser Îsraêlê ji holê rakiriye.&lt;ref name=&quot;KannoYoungs2026&quot;/&gt;

Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan nameyeke vekirî ji bo welatiyên amerîkî belav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lee |pêşnav=Chantelle |tarîx=2026-04-02 |sernav=Iranian President Pens Open Letter to American People |url=https://time.com/article/2026/04/01/iran-war-president-open-letter-american-people/ |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X}}&lt;/ref&gt;
=== 2ê nîsanê ===
Di 2ê nîsanê de Donald Trump gotarek li seranserê welêt pêşkêş kiriye û diyar kiriye ku êrîşan sîstemên mûşek û dronan ên Îranê &quot;bi awayekî dramatîk kêm kirine&quot;. Wî her wiha diyar kiriye ku êrîşên li ser Îranê dê di du-sê hefteyên bê de zêdetir bibin bi armanca &quot;vegerandina wan ji bo serdema kevirî, cihê ku ew lê ne&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Broadwater |pêşnav=Luke |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |tarîx=2026-04-02 |sernav=5 Takeaways From Trump’s Address on Iran |url=https://www.nytimes.com/2026/04/01/us/politics/trump-iran-war-address-takeaways.html |roja-gihiştinê=2026-04-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Li gorî agahiyan du êrîşên ji aliyê DYAyê ve li ser Pira B1 a ku di navbera Tehran û Kerecê de ye û wekê pira herî bilind a Rojhilata Navîn hatiye binavkirin pêk hatiye ku di encamê de heşt kes hatine kuştin, 95 kes birîndar bûne û pir jî hilweşiyaye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/trump-announces-destruction-irans-tallest-bridge |sernav=Trump announces destruction of Iran's tallest bridge - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Di dema êrîşê de, gelek malbatên îranî li parkên di bin pirê de ku ji bo pîrozbahiyên Sizdeh Be-Dar kom bibûn, hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cgk03vyre3ko |sernav=واکنش‌ها یه حمله هوایی به «بلندترین پل خاورمیانه» در کرج؛ از نگرانی از بازگشت به «عصر حجر» تا «بهترش را می‌سازیم» |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=fa}}&lt;/ref&gt;

Îranê ragihandye ku Enstîtuya Pasteur a sedsalî û navendeke bijîşkî, di encama êrîşan de zirareke cidî dîtiye. Wezîrê berevaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Hegseth pesnê xwe daye ku &quot;tevahiya rojê mirin û wêranî ji esîman ve çêbûye&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260402-trump-gloats-on-possible-war-crimes-in-iran-but-punishment-distant |sernav=Trump gloats on possible war crimes in Iran, but punishment distant |malper=France 24 |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Hêzên oarastina Îsraêlê ragihandiye ku wan di êrîşekê de li herêma Kirmaşanê ya Îranê, fermandarê mûşekên balîstîk ên Îranê Mekrem Atimî û çend fermandarên tabûrê ji yekîneya mûşekên balîstîk ên navendî ya Îranê ya Atimî kuştine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891953 |sernav=IDF kills Iranian ballistic missile chief, strike targets key supply bridge {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-02 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.israelnationalnews.com/flashes/682113 |sernav=IDF eliminates Iranian ballistic missile commander in Kermanshah region |malper=Israel National News |tarîx=2026-04-16 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt; Êrîşeke mûşekî ya balîstîk a Îranê li Petah Tikva zirar daye kargeheke dronên Îsraêlê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kogan |pêşnav=V.S. |paşnav2=Berkovich |pêşnav2=I.V. |tarîx=2019-12-15 |sernav=Silver, gold and palladium leaching from electronic scrap using bromine- bromide solution |url=https://doi.org/10.31643/2019/6445.36 |kovar=Kompleksnoe Ispolʹzovanie Mineralʹnogo syrʹâ/Complex Use of Mineral Resources/Mineraldik Shikisattardy Keshendi Paidalanu |cild=311 |hejmar=4 |rr=35–47 |doi=10.31643/2019/6445.36 |issn=2224-5243}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.calcalistech.com/ctechnews/article/b1bptztoze |sernav=Israeli drone factory hit by Iranian missile |malper=ctech |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/defense-and-tech/article-892002 |sernav=AeroSentinel production facility damaged by Iranian missile attack {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-04-03 |roja-gihiştinê=2026-04-17 |ziman=en}}&lt;/ref&gt;
=== 5ê nîsanê ===

== Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==
{{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}}
Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di  roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan.

Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}&lt;/ref&gt; 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}&lt;/ref&gt; Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Bandora şer ==
Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}&lt;/ref&gt; Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye &quot;Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê &quot;nêzîkî tevahiya welat&quot; ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}&lt;/ref&gt;
=== Girtina qada hewayî ===
Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}&lt;/ref&gt; Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Girtina Tengava Hurmizê ===
Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin &quot;destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe&quot; werdigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
== Qurbaniyên şer ==

== Bertek ==
=== Îran ===
Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî &quot;operasyoneke hewayî ya hovane&quot; ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: &quot;Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe.&quot; Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê &quot;bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
=== Dewletên Yekbûyî ===
Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi &quot;operasyonên şer ên mezin&quot; kiriye û şer wekê &quot;operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe&quot; bi nav kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is &quot;massive and ongoing&quot; |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku &quot;Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin&quot; û di axavtina xwe de gotiye: &quot;47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Îsraêl ===
Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan &quot;jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin&quot; e û diyar kiriye ku &quot;çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e &quot;tevî xetereyên girîng ên têkildar&quot;, û gotiye ku &quot;derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}&lt;/ref&gt;
=== Bertekên navneteweyî ===
* {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt; Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye.
* {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi &quot;çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn&quot; tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya &quot;naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin&quot;. Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê &quot;kapasîteyên parastinê&quot; bi hêz kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt; Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê &quot;li ezmanan&quot; in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de &quot;tu rol nelîstine&quot; û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û &quot;tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê&quot; rawestîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes &quot;in the sky&quot; in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt; Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}&lt;/ref&gt;
* {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê &quot;gaveke bêwijdan&quot; û &quot;kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem&quot; şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi &quot;karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî&quot; ve dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns &quot;reckless&quot; airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Elî Xamineyî]]
[[Kategorî:Şer]]
[[Kategorî:Şerên li Îranê]]
[[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]]
[[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]]
[[Kategorî:Şerên Behreynê]]
[[Kategorî:Şerên DYAyê]]
[[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:Şerên Fransayê]]
[[Kategorî:Şerên Iraqê]]
[[Kategorî:Şerên Îranê]]
[[Kategorî:Şerên Îsraêlê]]
[[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:Şerên Kuweytê]]
[[Kategorî:Şerên Libnanê]]
[[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
[[Kategorî:Şerên Omanê]]
[[Kategorî:Şerên Qeterê]]
[[Kategorî:Şerên Qibrisê]]
[[Kategorî:Şerên Sûriyê]]
[[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:Şerên Urdunê]]
[[Kategorî:Şerên Yemenê]]
[[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]]
[[Kategorî:2026 li Azerbaycanê]]
[[Kategorî:2026 li Behreynê]]
[[Kategorî:2026 li DYAyê]]
[[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]]
[[Kategorî:2026 li Fransayê]]
[[Kategorî:2026 li Iraqê]]
[[Kategorî:2026 li Îranê]]
[[Kategorî:2026 li Îsraêlê]]
[[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]]
[[Kategorî:2026 li Kîprosê]]
[[Kategorî:2026 li Kurdistanê]]
[[Kategorî:2026 li Kuweytê]]
[[Kategorî:2026 li Libnanê]]
[[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
[[Kategorî:2026 li Omanê]]
[[Kategorî:2026 li Pakistanê]]
[[Kategorî:2026 li Qeterê]]
[[Kategorî:2026 li Sûriyê]]
[[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]]
[[Kategorî:2026 li Urdunê]]
[[Kategorî:2026 li Yemenê]]
[[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]]</text>
      <sha1>nxta41a7j6iqfhfb86maw3098yolbmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Împeratoriya Med</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314777</id>
    <revision>
      <id>2004671</id>
      <parentid>2004666</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2004671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66753" sha1="9y7jr6sf1eyw14rjcrk0gknr16gq3pi" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = Māda
| nav xwemalî        = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|Māda}}}}
| nav kurdî          = Împeratoriya Med
| sal destpêk        = 700 {{bz}}
| nav ziman          = (bi kurdiya kevn)
| nav2               = Mad
| nav2 ziman         = (bi kurdiya navîn)
| nav3               = 𐎶𐎠𐎭
| nav3 ziman         = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]])
| sal dawî           = 550 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Median (greatest extent).svg
| binnexşe           = Nexşeya herî berfireh ê Împeratoriya Med
| paytext            = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]]
| ziman              = [[Zimanê medî|Medî]]
| dîn                = [[Zerdeştîtî]]
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = [[Diyako]]
| serokA2            = [[Frawartiş]]
| serokA1 sal        = 700–647 {{bz}}
| serokA2 sal        = 647–625 {{bz}}
| serokA3            = [[Kiyaksar]]
| serokA3 sal        = 625–585 {{bz}}
| serokA4            = [[Asteyax]]
| serokA4 sal        = 585–550 {{bz}}
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = Damezrandina Împeratoriya Med
| rûerd              = 2.800.000 km²&lt;ref name=&quot;Turchin&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
| rûerd sal          = 585 {{bz}}
| bûyer1 sal         = 700 {{bz}}
| bûyer2             = Hilweşîna [[Nînova]]yê
| bûyer3             = [[Şerê Halîsê]]
| bûyer4             = Hilweşîna împeratoriyê
| bûyer2 sal         = 612 {{bz}}
| bûyer3 sal         = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}}
| bûyer4 sal         = 550 {{bz}}
| berê1              = [[Împeratoriya Asûr]]
| berê1 al           = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg
| berê2              = [[Urartû]]
| berê2 al           = Urartu 743-ru.svg
| berê3              = [[Manan]]
| berê3 al           = UrmiaM2KP.jpg
| berê4              = [[Parsua]]
| paşê1              = [[Împeratoriya Hexamenişî]]
| paşê1 al           = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg
| paşê2              = Sadrapiyên li Medyayê
}}
'''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke kevnar a [[kurd]]an&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Brukselê]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n74/mode/1up |jêgirtin=...Mâdîg, the King of the Kûrds. |trans-quote=...Madîg, keya Kurdan. }}&lt;/ref&gt; bû ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine.

Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk a kevnar]] derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi rojhilat û rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe&lt;ref name=&quot;Turchin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot; /&gt; serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] (di roja îro de wekê çemê sor tê zanîn) li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}}

== Navê Medyayê ==
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku axa Medyayê nîşan daye]]
[[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin.

Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji &quot;Efsaneya Yason û Argonotan&quot; hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}&lt;/ref&gt; Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания  истории ювелирного  искусства по  предмету «народное  мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

=== Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê ===
[[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]]
[[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]]
Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê  Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt,  talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}&lt;/ref&gt; Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriyaye û di nav deşta [[Hemedan]]ê re ku axa Medyayê bû, derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}&lt;/ref&gt; Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}&lt;/ref&gt;Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, &quot;bajarê şahane&quot; ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin.

Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&amp;isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}&lt;/ref&gt; Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji &quot;xwediyên bajêr&quot; ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa &quot;parêzgehên medên bihêz&quot; dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} 

Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.&lt;ref name=&quot;Radner2003&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf &amp; R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}&lt;/ref&gt;

Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' (&quot;xwediyên bajêr&quot;) ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt; Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&amp;pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}&lt;/ref&gt; Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}&lt;/ref&gt;

=== Yekbûna rêveberiyên Medyayê ===
[[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]]
Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}&lt;/ref&gt;  Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.&lt;ref name=&quot;Radner2023&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&amp;pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;

Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676  {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên &quot;dûr&quot; gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi &quot;sondên dilsoziyê&quot; yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.&lt;ref name=&quot;Radner2003&quot;/&gt;

Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf &amp; R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]]
Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.&lt;ref name=&quot;Barnett1963&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp;amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}&lt;/ref&gt;

Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.&lt;ref name=&quot;Barnett1963&quot; /&gt; Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.&lt;ref name=&quot;Radner2023&quot;/&gt;

=== Serdema navber a skîtan ===
Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}&lt;/ref&gt; Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&amp;redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}&lt;/ref&gt;
=== Têkçûn û hilweşîna asûriyan ===
[[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] 
Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;

Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.&lt;ref name=&quot;Radner2023&quot;/&gt; Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine.

Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine.

Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}&lt;/ref&gt; Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}&lt;/ref&gt;

=== Avabûna Împeratoriya Medê ===
[[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de &amp; Kesk: di dawiya serweriya wî de.]]
[[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]]
Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&amp;pg=PA5 }}&lt;/ref&gt;

Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê  zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West &amp; East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine.  Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê  wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;

Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; [[Sagartya]],&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; [[Drangyana]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; [[Arya]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}&lt;/ref&gt; Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;

Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&amp;pg=PA15 }}&lt;/ref&gt; Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine.  Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt; Hatiye dîtin  ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû.

=== Berfirehbûna Împeratoriyê ===
[[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] 
Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e.

Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê &quot;Împeratoriya Medê&quot; li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî ==
=== Rêveberiya îdarî ===
Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. 
Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji  monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&amp;pg=PR9 }}&lt;/ref&gt;

Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa &quot;padîşahên Medyayê&quot; di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): &quot;... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine&quot;.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

=== Şahên împeratoriya Medyayê ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''Key'''
| colspan=&quot;4&quot; | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''Nîşe'''
|-
! [[Hêrodotos]]
! George Cameron
! Edvin Grantovski
! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]]
|-
| '''[[Diyako]]'''
| 700−647 BZ
| 728−675 BZ
| 672−640 BZ
| 700−678 BZ
| Keyê yekem
|-
| '''[[Frawartiş]]'''
| 647−625 BZ
| 675−653 BZ
| 640−620 BZ
| 678−625 BZ
| Kurê Diyako ye
|-
| '''[[Madyes]]'''
| X
| 653−625 BZ
| 635−615 BZ
| X
| Serdema Sikîtyan
|-
| '''[[Kiyaksar]]'''
| 625−585 BZ
| 625−585 BZ
| 620−584 BZ
| 625−585 BZ
| Kurê Frawartiş e
|-
| [[Asteyax]]
| 585−550 BZ
| 585−550 BZ
| 584−550 BZ
| 585−550 BZ
| Kurê Kiyaksar e
|-
| colspan=&quot;6&quot; | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin.
|}

=== Qesra împaratoriyê ===
Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, &quot;çavê padîşah&quot; (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî &quot;wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&amp;pg=PA26 }}&lt;/ref&gt; Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt; Diyako bi danasîna &quot;çavdêr û guhdaran&quot; li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên  pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

=== Hêz ===
[[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]]
Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=&quot;The Rise and Fall of Media&quot; |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;
=== Aborî ===
Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de  nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;

Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt; Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê &quot;hêzeke aborî ya serdest&quot; binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt; Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;

Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan  biriye Anşanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav=&quot;Median Art and Medizing Scholarship&quot; |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîbliyografî ==
{{Refbegin|2m}}

* {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&amp;#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}
* {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }}
* {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley &amp; Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }}
* {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }}
* {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor &amp; Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire }}
* {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&amp;pg=PA15 }}

{{Xanedana Mediyan}}
{{Dewletên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Dewletên kurdan]]
[[Kategorî:Dewletên Asyayê]]
[[Kategorî:Dîroka kurdan]]
[[Kategorî:Dîroka medan]]
[[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]]
[[Kategorî:Împeratoriya Med| ]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]
[[Kategorî:Xanedanên kurdan]]</text>
      <sha1>9y7jr6sf1eyw14rjcrk0gknr16gq3pi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004673</id>
      <parentid>2004671</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T12:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2004673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66787" sha1="6vk2ts68owat0d8eqngz8p0f5ojhl14" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = Māda
| nav xwemalî        = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|Māda}}}}
| nav kurdî          = Împeratoriya Med
| sal destpêk        = 700 {{bz}}
| nav ziman          = (bi kurdiya kevn)
| nav2               = Mad
| nav2 ziman         = (bi kurdiya navîn)
| nav3               = 𐎶𐎠𐎭
| nav3 ziman         = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]])
| sal dawî           = 550 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Median (greatest extent).svg
| binnexşe           = Nexşeya herî berfireh ê Împeratoriya Med
| paytext            = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]]
| ziman              = [[Zimanê medî|Medî]]
| dîn                = [[Zerdeştîtî]]
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Key]]
| serokA1            = [[Diyako]]
| serokA2            = [[Frawartiş]]
| serokA1 sal        = 700–647 {{bz}}
| serokA2 sal        = 647–625 {{bz}}
| serokA3            = [[Kiyaksar]]
| serokA3 sal        = 625–585 {{bz}}
| serokA4            = [[Asteyax]]
| serokA4 sal        = 585–550 {{bz}}
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = Damezrandina Împeratoriya Med
| rûerd              = 2.800.000 km²&lt;ref name=&quot;Turchin&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot;&gt;{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot;&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&amp;pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
| rûerd sal          = 585 {{bz}}
| bûyer1 sal         = 700 {{bz}}
| bûyer2             = Hilweşîna [[Nînova]]yê
| bûyer3             = [[Şerê Halîsê]]
| bûyer4             = Hilweşîna împeratoriyê
| bûyer2 sal         = 612 {{bz}}
| bûyer3 sal         = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}}
| bûyer4 sal         = 550 {{bz}}
| berê1              = [[Împeratoriya Asûr]]
| berê1 al           = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg
| berê2              = [[Urartû]]
| berê2 al           = Urartu 743-ru.svg
| berê3              = [[Manan]]
| berê3 al           = UrmiaM2KP.jpg
| berê4              = [[Parsua]]
| paşê1              = [[Împeratoriya Hexamenişî]]
| paşê1 al           = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg
| paşê2              = Sadrapiyên li Medyayê
}}
'''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke kevnar a [[kurd]]an&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstîtuya Kurdî ya Brukselê]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n74/mode/1up |jêgirtin=...Mâdîg, the King of the Kûrds. |trans-quote=...Madîg, keya Kurdan. }}&lt;/ref&gt; bû ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine.

Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk a kevnar]] derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi rojhilat û rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe&lt;ref name=&quot;Turchin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Taagepera&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordArea&quot; /&gt; serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] (di roja îro de wekê çemê sor tê zanîn) li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}}

== Navê Medyayê ==
[[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku axa Medyayê nîşan daye]]
[[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin.

Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji &quot;Efsaneya Yason û Argonotan&quot; hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}&lt;/ref&gt; Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания  истории ювелирного  искусства по  предмету «народное  мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==

=== Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê ===
[[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]]
[[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]]
Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê  Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt,  talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}&lt;/ref&gt; Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriyaye û di nav deşta [[Hemedan]]ê re ku axa Medyayê bû, derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}&lt;/ref&gt; Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}&lt;/ref&gt;Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, &quot;bajarê şahane&quot; ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin.

Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&amp;isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}&lt;/ref&gt; Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji &quot;xwediyên bajêr&quot; ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa &quot;parêzgehên medên bihêz&quot; dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} 

Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.&lt;ref name=&quot;Radner2003&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf &amp; R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}&lt;/ref&gt;

Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' (&quot;xwediyên bajêr&quot;) ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt; Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor &amp; Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&amp;pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}&lt;/ref&gt; Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}&lt;/ref&gt;

=== Yekbûna rêveberiyên Medyayê ===
[[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]]
Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}&lt;/ref&gt;  Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.&lt;ref name=&quot;Radner2023&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&amp;pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;

Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676  {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên &quot;dûr&quot; gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi &quot;sondên dilsoziyê&quot; yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.&lt;ref name=&quot;Radner2003&quot;/&gt;

Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf &amp; R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]]
Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.&lt;ref name=&quot;Barnett1963&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp;amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}&lt;/ref&gt;

Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.&lt;ref name=&quot;Barnett1963&quot; /&gt; Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}&lt;/ref&gt; Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}&lt;/ref&gt; Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.&lt;ref name=&quot;Radner2023&quot;/&gt;

=== Serdema navber a skîtan ===
Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}&lt;/ref&gt; Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}&lt;/ref&gt; Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&amp;redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}&lt;/ref&gt;
=== Têkçûn û hilweşîna asûriyan ===
[[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] 
Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt; Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;

Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.&lt;ref name=&quot;Radner2023&quot;/&gt; Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine.

Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine.

Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}&lt;/ref&gt; Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}&lt;/ref&gt;

=== Avabûna Împeratoriya Medê ===
[[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de &amp; Kesk: di dawiya serweriya wî de.]]
[[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]]
Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&amp;pg=PA5 }}&lt;/ref&gt;

Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê  zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West &amp; East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}&lt;/ref&gt;

Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine.  Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê  wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt; Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;

Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; [[Sagartya]],&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; [[Drangyana]],&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; [[Arya]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt; Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt; Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}&lt;/ref&gt; Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;

Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&amp;pg=PA15 }}&lt;/ref&gt; Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine.  Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt; Hatiye dîtin  ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû.

=== Berfirehbûna Împeratoriyê ===
[[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] 
Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e.

Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;

Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê &quot;Împeratoriya Medê&quot; li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;

== Rêveberî ==
=== Rêveberiya îdarî ===
Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. 
Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Ji  monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&amp;pg=PR9 }}&lt;/ref&gt;

Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa &quot;padîşahên Medyayê&quot; di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): &quot;... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine&quot;.&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt; Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

=== Şahên împeratoriya Medyayê ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | '''Key'''
| colspan=&quot;4&quot; | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)'''
| rowspan=&quot;2&quot; | '''Nîşe'''
|-
! [[Hêrodotos]]
! George Cameron
! Edvin Grantovski
! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]]
|-
| '''[[Diyako]]'''
| 700−647 BZ
| 728−675 BZ
| 672−640 BZ
| 700−678 BZ
| Keyê yekem
|-
| '''[[Frawartiş]]'''
| 647−625 BZ
| 675−653 BZ
| 640−620 BZ
| 678−625 BZ
| Kurê Diyako ye
|-
| '''[[Madyes]]'''
| X
| 653−625 BZ
| 635−615 BZ
| X
| Serdema Sikîtyan
|-
| '''[[Kiyaksar]]'''
| 625−585 BZ
| 625−585 BZ
| 620−584 BZ
| 625−585 BZ
| Kurê Frawartiş e
|-
| [[Asteyax]]
| 585−550 BZ
| 585−550 BZ
| 584−550 BZ
| 585−550 BZ
| Kurê Kiyaksar e
|-
| colspan=&quot;6&quot; | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin.
|}

=== Qesra împaratoriyê ===
Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, &quot;çavê padîşah&quot; (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî &quot;wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine.&quot;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&amp;pg=PA26 }}&lt;/ref&gt; Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;/&gt; Diyako bi danasîna &quot;çavdêr û guhdaran&quot; li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;

Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên  pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

=== Hêz ===
[[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]]
Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.&lt;ref name=&quot;:14&quot;/&gt; Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=&quot;The Rise and Fall of Media&quot; |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;
=== Aborî ===
Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de  nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;

Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt; Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.&lt;ref name=&quot;:15&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê &quot;hêzeke aborî ya serdest&quot; binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt; Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;

Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan  biriye Anşanê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav=&quot;Median Art and Medizing Scholarship&quot; |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11 }}&lt;/ref&gt;
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Bîbliyografî ==
{{Refbegin|2m}}

* {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&amp;#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}
* {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }}
* {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley &amp; Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }}
* {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }}
* {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor &amp; Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire }}
* {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&amp;pg=PA15 }}

{{Xanedana Mediyan}}
{{Dewletên kurdan}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Dewletên kurdan]]
[[Kategorî:Dewletên Asyayê]]
[[Kategorî:Dîroka kurdan]]
[[Kategorî:Dîroka medan]]
[[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Împeratoriya Med| ]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]
[[Kategorî:Xanedanên kurdan]]</text>
      <sha1>6vk2ts68owat0d8eqngz8p0f5ojhl14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tim Berners-Lee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>314855</id>
    <revision>
      <id>2004745</id>
      <parentid>1986863</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T19:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1481" sha1="pbys8bxwhflx58a75mwc6gxyuowmevz" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Sir Timothy John Berners-Lee''' (jdb. 8ê hezîrana 1955an), ku bi navê '''TimBL''' jî tê naskirin, zanistekî komputerê yê îngilîzî ye ku herî baş bi navê avakirina World Wide Web, HTML, sîstema URL û HTTP tê naskirin. Ew li Zanîngeha Oxfordê &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cs.ox.ac.uk/people/tim.berners-lee/ |sernav=Tim Berners-Lee |malper=Department of Computer Science |roja-gihiştinê=27 gulan 2020 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; û li [[Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê|Enstîtuya Teknolojî ya Massachusetts]] (MIT) profesorekî sereke ye. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ox.ac.uk/news/2016-10-27-sir-tim-berners-lee-joins-oxfords-department-computer-science |sernav=Sir Tim Berners-Lee joins Oxford's Department of Computer Science |malper=ox.ac.uk |tarîx=27 çiriya pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=18 îlon 2018 |ajans=University of Oxford |archive-date=2018-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925224949/http://www.ox.ac.uk/news/2016-10-27-sir-tim-berners-lee-joins-oxfords-department-computer-science |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.csail.mit.edu/person/tim-berners-lee |sernav=Tim Berners-Lee {{!}} MIT CSAIL |malper=www.csail.mit.edu |roja-gihiştinê=19 îlon 2021 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>pbys8bxwhflx58a75mwc6gxyuowmevz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004748</id>
      <parentid>2004745</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2004748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1491" sha1="p7grnorc7vozbnvsjopujacq2te3x6m" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane}}
'''Sir Timothy John Berners-Lee''' (jdb. 8ê hezîrana 1955an), ku bi navê '''TimBL''' jî tê naskirin, zanistekî komputerê yê îngilîzî ye ku herî baş bi navê avakirina World Wide Web, HTML, sîstema URL û HTTP tê naskirin. Ew li Zanîngeha Oxfordê &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cs.ox.ac.uk/people/tim.berners-lee/ |sernav=Tim Berners-Lee |malper=Department of Computer Science |roja-gihiştinê=27 gulan 2020 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; û li [[Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusettsê|Enstîtuya Teknolojî ya Massachusetts]] (MIT) profesorekî sereke ye. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ox.ac.uk/news/2016-10-27-sir-tim-berners-lee-joins-oxfords-department-computer-science |sernav=Sir Tim Berners-Lee joins Oxford's Department of Computer Science |malper=ox.ac.uk |tarîx=27 çiriya pêşîn 2016 |roja-gihiştinê=18 îlon 2018 |ajans=University of Oxford |roja-arşîvê=2018-09-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180925224949/http://www.ox.ac.uk/news/2016-10-27-sir-tim-berners-lee-joins-oxfords-department-computer-science |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.csail.mit.edu/person/tim-berners-lee |sernav=Tim Berners-Lee {{!}} MIT CSAIL |malper=www.csail.mit.edu |roja-gihiştinê=19 îlon 2021 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>p7grnorc7vozbnvsjopujacq2te3x6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên qibrisî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315708</id>
    <revision>
      <id>2004867</id>
      <parentid>1997880</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159" sha1="lm2h7zdytgj8gb1a7bnpicmuw9hczjj" xml:space="preserve">[[Kategorî:Jinên qibrisî li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Qibrisî]]
[[Kategorî:Nivîskarên qibrisîs|+Jin]]</text>
      <sha1>lm2h7zdytgj8gb1a7bnpicmuw9hczjj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004868</id>
      <parentid>2004867</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="1t0rvi2w989d8fbirtygjdlxabc1gkm" xml:space="preserve">[[Kategorî:Jinên qibrisî li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Qibrisî]]
[[Kategorî:Nivîskarên qibrisî|+Jin]]</text>
      <sha1>1t0rvi2w989d8fbirtygjdlxabc1gkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên jin li gorî neteweyan</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315709</id>
    <revision>
      <id>2004874</id>
      <parentid>1997890</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="1vuyurtz9ctimn1ugrj2rjyry2waqol" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Helbestvanên jin| Netewe]]
[[Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>1vuyurtz9ctimn1ugrj2rjyry2waqol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004875</id>
      <parentid>2004874</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="2vrc93oxvgcxsr801xmkmw4e9l2290t" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Helbestvanên jin| Netewe]]
[[Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan| Helbestvan]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>2vrc93oxvgcxsr801xmkmw4e9l2290t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004876</id>
      <parentid>2004875</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="s5q013sta3vcxbb50ksyerdidmyvfg7" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Helbestvanên jin| Netewe]]
[[Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Helbestvan]]</text>
      <sha1>s5q013sta3vcxbb50ksyerdidmyvfg7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004878</id>
      <parentid>2004876</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="0c50mvydg6v1eaevi0v0llzlifxlvks" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}
[[Kategorî:Helbestvanên jin| Netewe]]
[[Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan|+Jin]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Helbestvan]]</text>
      <sha1>0c50mvydg6v1eaevi0v0llzlifxlvks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên mecar ên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>315755</id>
    <revision>
      <id>2004866</id>
      <parentid>1998106</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="1ol09g8jq0fvwhqpc8blm91zywxprt2" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Jinên mecar li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Mecar]]
[[Kategorî:Nivîskarên mecar|+Jin]]</text>
      <sha1>1ol09g8jq0fvwhqpc8blm91zywxprt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>AFC Bournemouth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315961</id>
    <revision>
      <id>2004818</id>
      <parentid>2001589</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T08:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1599" sha1="d6v4g2twmdg68zb1loldg27c9phxcii" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank yaneya futbolê
| nav                = AFC Bournemouth
| navê_tavahî        = Athletic Football Club Bournemouth
| bernav             = The Cherries
| wêne               = [[Wêne:AFC Bournemouth logo.svg|150px]]
| damezrandin        = [[1899]] (wekî Boscombe FC)
| stad               = [[Dean Court]] (Vitality Stadium)
| kapasîte           = 11.307
| serok              = Bill Foley
| rahêner            = [[Andoni Iraola]]
| lîg                = [[Premier League]]
| malper             = [https://www.afcb.co.uk/ afcb.co.uk]
}}
'''AFC Bournemouth''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Bournemouth]]ê (Dorset) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1899an de bi navê &quot;Boscombe FC&quot; hat avakirin û di sala 1971an de navê xwe yê niha girt.

Bournemouth di dîroka xwe de herî zêde di astên jêr de lîstiye, lê di bin birêvebiriya rahêner [[Eddie Howe]] de serkeftineke mezin nîşan da û di sala 2015an de cara yekem derket [[Premier League]].&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/sport/football/32482261{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Rengên tîmê sor û reş in (bi xêzên stûnî). Maçên xwe li stadê [[Dean Court]]ê dileyizin, ku ev stad di Premier League de yek ji stadên herî biçûk e.

== Serkeftin ==
* '''Lîga Championship (Asta 2em):''' 2014–15
* '''Lîga Duyem (Asta 3em):''' 1986–87
* '''Kupaya EFL (Associate Members' Cup):''' 1984

== Lîstikvanên navdar ==
* [[Dominic Solanke]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>d6v4g2twmdg68zb1loldg27c9phxcii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004823</id>
      <parentid>2004818</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2004823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1602" sha1="cqcyj6o8ks0wj7eide5z9hy35h0fus9" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Agahîdank yaneya futbolê
| nav                = AFC Bournemouth
| navê_tavahî        = Athletic Football Club Bournemouth
| bernav             = The Cherries
| wêne               = [[Wêne:AFC Bournemouth logo.svg|150px]]
| damezrandin        = [[1899]] (wekî Boscombe FC)
| stad               = [[Dean Court]] (Vitality Stadium)
| kapasîte           = 11.307
| serok              = Bill Foley
| rahêner            = [[Andoni Iraola]]
| lîg                = [[Premier League]]
| malper             = [https://www.afcb.co.uk/ afcb.co.uk]
}}
'''AFC Bournemouth''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Bournemouth]]ê (Dorset) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1899an de bi navê &quot;Boscombe FC&quot; hat avakirin û di sala 1971an de navê xwe yê niha girt.

Bournemouth di dîroka xwe de herî zêde di astên jêr de lîstiye, lê di bin birêvebiriya rahêner [[Eddie Howe]] de serkeftineke mezin nîşan da û di sala 2015an de cara yekem derket [[Premier League]].&lt;ref&gt;https://www.bbc.com/sport/football/32482261{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;

Rengên tîmê sor û reş in (bi xêzên stûnî). Maçên xwe li stadê [[Dean Court]]ê dileyizin, ku ev stad di Premier League de yek ji stadên herî biçûk e.

== Serkeftin ==
* '''Lîga Championship (Asta 2em):''' 2014–15
* '''Lîga Duyem (Asta 3em):''' 1986–87
* '''Kupaya EFL (Associate Members' Cup):''' 1984

== Lîstikvanên navdar ==
* [[Dominic Solanke]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}</text>
      <sha1>cqcyj6o8ks0wj7eide5z9hy35h0fus9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Southampton FC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315985</id>
    <revision>
      <id>2004706</id>
      <parentid>2001573</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T16:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2004706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2045" sha1="rk1amvlnrpgii62kjh4ko4n3lbnuuxo" xml:space="preserve">{{Agahîdank yaneya futbolê
| nav                = Southampton F.C.
| navê_tavahî        = Southampton Football Club
| bernav             = The Saints (Ezîz)
| wêne               = [[Wêne:Southampton FC logo.svg|150px]]
| damezrandin        = [[1885]]
| stad               = [[St Mary's Stadium]]
| kapasîte           = 32.384
| serok              = Dragan Šolak
| rahêner            = [[Russell Martin]]
| lîg                = [[Premier League]]
| malper             = [https://www.southamptonfc.com/ southamptonfc.com]
}}
'''Southampton Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Southampton]] (Hampshire) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1885an de bi navê &quot;St. Mary's Young Men's Association F.C.&quot; hat avakirin.

Serkeftina herî mezin a dîroka klûbê qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1976an de ye, dema ku wan di fînalê de Manchester United têk bir. Her weha Southampton di dîroka futbolê ya nûjen de bi akademiya xwe ya jêhatî tê naskirin ku gelek stêrkên cîhanî gihandine.&lt;ref&gt;https://www.southamptonfc.com/en/club-history{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Klûb ji sala 2001ê ve maçên xwe li stadê [[St Mary's Stadium]] dileyize. Beriya wê, 103 salan li stadê dîrokî &quot;The Dell&quot; dilîstin. Hevrikê wan ê herî mezin [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] e.

== Serkeftin ==
* '''FA Cup:''' 1976
* '''Lîga Herî Bilind (Duyemîn):''' 1983–84
* '''Kupaya Lîgê (Duyemîn):''' 1979, 2017
* '''Kupaya EFL (League Trophy):''' 2010

== Lîstikvanên navdar ==
* [[Terry Paine]] (Lîstikvanê ku herî zêde kincê tîmê li xwe kiriye)
* [[Mick Channon]] (Golkera herî mezin a dîroka klûbê)
* [[Matt Le Tissier]] (Efsaneya herî mezin a klûbê)
* [[Alan Shearer]] (Li vir dest bi futbolê kir)
* [[Gareth Bale]] (Ji akademiya klûbê derket)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Damezrandinên 1885an]]
[[Kategorî:Klûbên futbolê yên Înglistanê]]
[[Kategorî:Southampton FC| ]]</text>
      <sha1>rk1amvlnrpgii62kjh4ko4n3lbnuuxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004707</id>
      <parentid>2004706</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T17:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2004707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2048" sha1="c5pds70hn2ej1krap1jejl21lo6fx7d" xml:space="preserve">{{Agahîdank yaneya futbolê
| nav                = Southampton F.C.
| navê_tavahî        = Southampton Football Club
| bernav             = The Saints (Ezîz)
| wêne               = [[Wêne:Southampton FC logo.svg|150px]]
| damezrandin        = [[1885]]
| stad               = [[St Mary's Stadium]]
| kapasîte           = 32.384
| serok              = Dragan Šolak
| rahêner            = [[Russell Martin]]
| lîg                = [[Premier League]]
| malper             = [https://www.southamptonfc.com/ southamptonfc.com]
}}
'''Southampton Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Southampton]] (Hampshire) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1885an de bi navê &quot;St. Mary's Young Men's Association F.C.&quot; hat avakirin.

Serkeftina herî mezin a dîroka klûbê qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1976an de ye, dema ku wan di fînalê de Manchester United têk bir. Her weha Southampton di dîroka futbolê ya nûjen de bi akademiya xwe ya jêhatî tê naskirin ku gelek stêrkên cîhanî gihandine.&lt;ref&gt;https://www.southamptonfc.com/en/club-history{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}&lt;/ref&gt;

Klûb ji sala 2001ê ve maçên xwe li stadê [[St Mary's Stadium]] dileyize. Beriya wê, 103 salan li stadê dîrokî &quot;The Dell&quot; dilîstin. Hevrikê wan ê herî mezin [[Portsmouth F.C.|Portsmouth]] e.

== Serkeftin ==
* '''FA Cup:''' 1976
* '''Lîga Herî Bilind (Duyemîn):''' 1983–84
* '''Kupaya Lîgê (Duyemîn):''' 1979, 2017
* '''Kupaya EFL (League Trophy):''' 2010

== Lîstikvanên navdar ==
* [[Terry Paine]] (Lîstikvanê ku herî zêde kincê tîmê li xwe kiriye)
* [[Mick Channon]] (Golkera herî mezin a dîroka klûbê)
* [[Matt Le Tissier]] (Efsaneya herî mezin a klûbê)
* [[Alan Shearer]] (Li vir dest bi futbolê kir)
* [[Gareth Bale]] (Ji akademiya klûbê derket)

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Damezrandinên 1885an]]
[[Kategorî:Klûbên futbolê yên Înglistanê]]
[[Kategorî:Southampton FC| ]]</text>
      <sha1>c5pds70hn2ej1krap1jejl21lo6fx7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Helbestvanên honakî yên jin</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316028</id>
    <revision>
      <id>2004879</id>
      <parentid>2001214</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="cdm6l6tnlkc0uuxlj2axuj1dhtqs2yr" xml:space="preserve">[[Kategorî:Helbestvanên honakî|+Jin]]
[[Kategorî:Helbestvanên jin|&gt;Honakî]]
[[Kategorî:Jinên honakî li gorî pîşeyan|Helbestvan]]</text>
      <sha1>cdm6l6tnlkc0uuxlj2axuj1dhtqs2yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Der Räuber Hotzenplotz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316267</id>
    <revision>
      <id>2004742</id>
      <parentid>2004659</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="68ypswa8qi4k2tfjo3gt89f2eocbufh" xml:space="preserve">'''Dizê Hotzenplotz''' (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Der Räuber Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem *Dizê Hotzenplotz* di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (*Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz* û *Hotzenplotz 3*) hatin weşandin. Di sala 2018an de, *Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê*, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin.

== Weşanên wê ==
Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}&lt;/ref&gt;

* ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7.
* ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1.
* ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0.
* ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên almanî]]</text>
      <sha1>68ypswa8qi4k2tfjo3gt89f2eocbufh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004811</id>
      <parentid>2004742</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- *...* = Jîriya çêkirî ye (AI)</comment>
      <origin>2004811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="je8wf4mwwv5tkfgu3hy67k492nlbm57" xml:space="preserve">'''Dizê Hotzenplotz''' (bi [[Zimanê almanî|almanî]]: ''Der Räuber Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem &quot;Dizê Hotzenplotz&quot; di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (&quot;Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz&quot; û &quot;Hotzenplotz 3&quot;) hatin weşandin. Di sala 2018an de, &quot;Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê&quot;, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin.

== Weşanên wê ==
Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}&lt;/ref&gt;

* ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7.
* ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1.
* ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0.
* ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên almanî]]</text>
      <sha1>je8wf4mwwv5tkfgu3hy67k492nlbm57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004813</id>
      <parentid>2004811</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="t3o6zotcyy3j5jn87mto0pv5e5bjv02" xml:space="preserve">'''Der Räuber Hotzenplotz''' (bi wateya ''Dizê Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem &quot;Dizê Hotzenplotz&quot; di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (&quot;Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz&quot; û &quot;Hotzenplotz 3&quot;) hatin weşandin. Di sala 2018an de, &quot;Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê&quot;, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin.

== Weşanên wê ==
Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}&lt;/ref&gt;

* ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7.
* ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1.
* ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0.
* ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên almanî]]</text>
      <sha1>t3o6zotcyy3j5jn87mto0pv5e5bjv02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004814</id>
      <parentid>2004813</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Dizê Hotzenplotz]] weke [[Der Räuber Hotzenplotz]] guhart</comment>
      <origin>2004813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="t3o6zotcyy3j5jn87mto0pv5e5bjv02" xml:space="preserve">'''Der Räuber Hotzenplotz''' (bi wateya ''Dizê Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem &quot;Dizê Hotzenplotz&quot; di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (&quot;Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz&quot; û &quot;Hotzenplotz 3&quot;) hatin weşandin. Di sala 2018an de, &quot;Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê&quot;, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin.

== Weşanên wê ==
Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}&lt;/ref&gt;

* ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7.
* ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1.
* ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0.
* ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên almanî]]</text>
      <sha1>t3o6zotcyy3j5jn87mto0pv5e5bjv02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004816</id>
      <parentid>2004814</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T07:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2004816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1545" sha1="sim9beg75e7f7lzj1bw413yry7fqho1" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2026}}
{{Sernav_îtalîk}}

'''Der Räuber Hotzenplotz''' (bi wateya ''Dizê Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem &quot;Dizê Hotzenplotz&quot; di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (&quot;Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz&quot; û &quot;Hotzenplotz 3&quot;) hatin weşandin. Di sala 2018an de, &quot;Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê&quot;, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin.

== Weşanên wê ==
Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}&lt;/ref&gt;

* ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7.
* ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1.
* ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0.
* ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên almanî]]</text>
      <sha1>sim9beg75e7f7lzj1bw413yry7fqho1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004824</id>
      <parentid>2004816</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1508" sha1="8wc88ijmysgpy8d48bc3e0kl2vphaox" xml:space="preserve">{{Sernav_îtalîk}}
'''Der Räuber Hotzenplotz''' (bi wateya ''Dizê Hotzenplotz'') karaktereke ye ku ji aliyê nivîskarê pirtûkên zarokan [[Otfried Preußler]] (1923-2013) ve hatiye afirandin. Di dinyaya [[Kasperle]] derbas dibe, diz dijberê her du lehengên ''Kasperl'' û ''Seppel'' e, heta ku ew di dawiyê de ji dizîtiyê dest ber dide. Romana yekem &quot;Dizê Hotzenplotz&quot; di sala 1962an de hatiye weşandin. Du berdewamiyên wê di salên 1969 û 1973yê de (&quot;Serpêhatiyên Nû yên Dizê Hotzenplotz&quot; û &quot;Hotzenplotz 3&quot;) hatin weşandin. Di sala 2018an de, &quot;Dizê Robber Hotzenplotz û Roketa Heyvê&quot;, çîrokeke kurttir ku ji aliyê keça Preußler Susanne Preußler-Bitsch ve li ser bingeha lîstikek bavê wê di sala 1967an de hatiye nivîsandin û weşandin.

== Weşanên wê ==
Hemî pirtûkan bi weşanên Thienemann hatin derxistin:&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thienemann.de/produkt/der-raeuber-hotzenplotz-der-raeuber-hotzenplotz-und-die-mondrakete-isbn-978-3-522-18510-3 |sernav=Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete von Otfried Preußler {{!}} Thienemann-Esslinger Verlag |malper=www.thienemann.de |roja-gihiştinê=2026-04-27 |ziman=de}}&lt;/ref&gt;

* ''Der Räuber Hotzenplotz.'' 1962, 3-522-10590-7.
* ''Neues vom Räuber Hotzenplotz.'' 1969, ISBN 3-522-11520-1.
* ''Hotzenplotz 3.'' 1973, ISBN 3-522-11980-0.
* ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Pirtûkên almanî]]</text>
      <sha1>8wc88ijmysgpy8d48bc3e0kl2vphaox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nemrûd (qeralê sumerî)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316269</id>
    <redirect title="Nemrûd (key)" />
    <revision>
      <id>2004677</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Nemrûd (qeralê sumerî)]] weke [[Nemrûd (key)]] guhart</comment>
      <origin>2004677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="php13gp336mraqx76z1i1mfc2exbqck" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Nemrûd (key)]]</text>
      <sha1>php13gp336mraqx76z1i1mfc2exbqck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Nemrûd (qeralê sumerî)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>316270</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Nemrûd (key)" />
    <revision>
      <id>2004679</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêj:Nemrûd (qeralê sumerî)]] weke [[Gotûbêj:Nemrûd (key)]] guhart</comment>
      <origin>2004679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="91gof12pe5dyf28a2zdzggl351uautw" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Nemrûd (key)]]</text>
      <sha1>91gof12pe5dyf28a2zdzggl351uautw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316271</id>
    <revision>
      <id>2004682</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] weke [[Kategorî:Nemrûd (key)]] guhart</comment>
      <origin>2004682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="e5s0sno67ctjb4yqskqk6e75jgbhtv1" xml:space="preserve">{{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Nemrûd (key)}}</text>
      <sha1>e5s0sno67ctjb4yqskqk6e75jgbhtv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Nemrûd (qeralê sumerî)</title>
    <ns>15</ns>
    <id>316272</id>
    <redirect title="Gotûbêja kategoriyê:Nemrûd (key)" />
    <revision>
      <id>2004684</id>
      <timestamp>2026-04-27T14:17:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Nemrûd (qeralê sumerî)]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Nemrûd (key)]] guhart</comment>
      <origin>2004684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="6tekjja5eh0mh5ra5onnvk01504s0w0" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Nemrûd (key)]]</text>
      <sha1>6tekjja5eh0mh5ra5onnvk01504s0w0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Otfried Preußler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316273</id>
    <revision>
      <id>2004716</id>
      <timestamp>2026-04-27T18:36:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1339024222|Otfried Preußler]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>2004716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="c99y88scfx4ifzjciqf7amqfikmy7im" xml:space="preserve">{{IPA|de|ˈɔtfʁiːt ˈpʁɔʏslɐ|pron|De-Otfried Preußler.ogg}}{{Xebat}}</text>
      <sha1>c99y88scfx4ifzjciqf7amqfikmy7im</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004717</id>
      <parentid>2004716</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004718</id>
      <parentid>2004717</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="6xfkykyg09uu5cuudv1ld01x7px15t9" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler</text>
      <sha1>6xfkykyg09uu5cuudv1ld01x7px15t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004719</id>
      <parentid>2004718</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="6pg8zck6l8r1neqpd9gmk0wzhp3j9qu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka''' di</text>
      <sha1>6pg8zck6l8r1neqpd9gmk0wzhp3j9qu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004720</id>
      <parentid>2004719</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="585def5p8a0b9dqdtj6m0e7cuwmjrsy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka''';</text>
      <sha1>585def5p8a0b9dqdtj6m0e7cuwmjrsy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004721</id>
      <parentid>2004720</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="hcc0ds38m4uqs8ltyslq6q4wb4tjrbo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m.</text>
      <sha1>hcc0ds38m4uqs8ltyslq6q4wb4tjrbo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004722</id>
      <parentid>2004721</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:38:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="fbn1tee2gajlpvm6skamasr4cpdbo79" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an)</text>
      <sha1>fbn1tee2gajlpvm6skamasr4cpdbo79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004723</id>
      <parentid>2004722</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="euaq1matzo13gya3xfj1h6r8q4ouu7j" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû.</text>
      <sha1>euaq1matzo13gya3xfj1h6r8q4ouu7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004724</id>
      <parentid>2004723</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="s6thlvzm23bokpswpf8w91k7mngp7y3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî</text>
      <sha1>s6thlvzm23bokpswpf8w91k7mngp7y3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004725</id>
      <parentid>2004724</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="rehfk0qtv8lrcylcl8d98on7rvrvg6p" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin</text>
      <sha1>rehfk0qtv8lrcylcl8d98on7rvrvg6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004726</id>
      <parentid>2004725</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="288" sha1="9mry6936cdupqo51i8yvwsb4b2xyyiw" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.</text>
      <sha1>9mry6936cdupqo51i8yvwsb4b2xyyiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004727</id>
      <parentid>2004726</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="320" sha1="oejq5kise8s0z3mawk5p5yrgpvufqni" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar</text>
      <sha1>oejq5kise8s0z3mawk5p5yrgpvufqni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004728</id>
      <parentid>2004727</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="383" sha1="gn5b3m69phyi37x0mvrd41xej79zj1l" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.</text>
      <sha1>gn5b3m69phyi37x0mvrd41xej79zj1l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004729</id>
      <parentid>2004728</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="404" sha1="1r9sl1j89j4cpqm648vtj7h90ayc49q" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==</text>
      <sha1>1r9sl1j89j4cpqm648vtj7h90ayc49q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004730</id>
      <parentid>2004729</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5217" sha1="keyp00egg1rp18qh9a970bpt2ygwk5s" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''&lt;ref&gt;Otfried Preußler: ''Der fahrende Schüler im Paradeis. Ein Schelmenspiel in zwei Aufzügen nach dem alten Schwank von Hans Sachs neu geschrieben und mit Zeichnungen versehen von Otfried Preußler.'' Val. Höfling Verlag, München, o.&amp;nbsp;J. (54 S.).&lt;/ref&gt;
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0</text>
      <sha1>keyp00egg1rp18qh9a970bpt2ygwk5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004731</id>
      <parentid>2004730</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="1guptctjyns3c8sbnpn93ssqdgef9ho" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0</text>
      <sha1>1guptctjyns3c8sbnpn93ssqdgef9ho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004732</id>
      <parentid>2004731</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4972" sha1="szsfkl5awecdhl24kev6bvie236ejpo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>szsfkl5awecdhl24kev6bvie236ejpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004733</id>
      <parentid>2004732</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4986" sha1="0gwxis57rs3sin0pun2cibo9cqb5e3b" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>0gwxis57rs3sin0pun2cibo9cqb5e3b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004734</id>
      <parentid>2004733</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5122" sha1="bsz5saauar01zpjolvhjqlqfy25a4s2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]</text>
      <sha1>bsz5saauar01zpjolvhjqlqfy25a4s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004735</id>
      <parentid>2004734</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5377" sha1="ns31uosih9ddck3w79g7ssr6qxyf6ld" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an)&lt;ref&gt;[http://www.focus.de/kultur/buecher/im-alter-von-89-jahren-kinderbuchautor-otfried-preussler-ist-tot_aid_923441.html Focus Online: Kinderbuchautor Otfried Preußler ist tot]{{Dead link|date=September 2025|bot=InternetArchiveBot}} {{in lang|de}}&lt;/ref&gt; nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]</text>
      <sha1>ns31uosih9ddck3w79g7ssr6qxyf6ld</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004736</id>
      <parentid>2004735</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5122" sha1="bsz5saauar01zpjolvhjqlqfy25a4s2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin. Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]</text>
      <sha1>bsz5saauar01zpjolvhjqlqfy25a4s2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004737</id>
      <parentid>2004736</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5451" sha1="6lv9lc4rcegqlsck9xr46dal8vfl8nn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview with Preußler (in German)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]</text>
      <sha1>6lv9lc4rcegqlsck9xr46dal8vfl8nn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004738</id>
      <parentid>2004737</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5450" sha1="e2lg8x8xzi5fko57ss4fvfprtgkqefo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview bi Preußler (bi almanî)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]</text>
      <sha1>e2lg8x8xzi5fko57ss4fvfprtgkqefo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004739</id>
      <parentid>2004738</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5518" sha1="75x3st1wnsrb0em78v8lm7qxecpobmr" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
Otfried Preußler (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview bi Preußler (bi almanî)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]</text>
      <sha1>75x3st1wnsrb0em78v8lm7qxecpobmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004740</id>
      <parentid>2004739</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5524" sha1="l7r13hl6xv23dyl33kladraf2ku5c61" xml:space="preserve">{{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Otfried Preußler''' (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview bi Preußler (bi almanî)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]</text>
      <sha1>l7r13hl6xv23dyl33kladraf2ku5c61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004741</id>
      <parentid>2004740</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T18:56:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5515" sha1="ozwc4lk0zl1wwe7sdqzwpgw43azicw1" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Otfried Preußler''' (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview bi Preußler (bi almanî)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen'' 
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr'' 
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]</text>
      <sha1>ozwc4lk0zl1wwe7sdqzwpgw43azicw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004755</id>
      <parentid>2004741</parentid>
      <timestamp>2026-04-27T20:32:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2004755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5513" sha1="siqdxpuqf2ekchhff5idxgt7ontol28" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Otfried Preußler''' (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview bi Preußler (bi almanî)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Dizê Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen''
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr''
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]</text>
      <sha1>siqdxpuqf2ekchhff5idxgt7ontol28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004830</id>
      <parentid>2004755</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Der Räuber Hotzenplotz wek sernav rast e . Ji ber ku pirtûk heta ne hatiye wergerandin bi zimanê kurdî</comment>
      <origin>2004830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5519" sha1="qeohh2rsti0fjwv5t85aaogiiv40met" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Otfried Preußler''' (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview bi Preußler (bi almanî)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Der Räuber Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen''
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr''
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]</text>
      <sha1>qeohh2rsti0fjwv5t85aaogiiv40met</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004831</id>
      <parentid>2004830</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>/* Çavkanî */</comment>
      <origin>2004831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5528" sha1="jvl5nla43eukkkevh2x0kwmej4q8zkb" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Otfried Preußler''' (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview bi Preußler (bi almanî)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Der Räuber Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen''
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr''
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]</text>
      <sha1>jvl5nla43eukkkevh2x0kwmej4q8zkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004873</id>
      <parentid>2004831</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T11:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2004873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5554" sha1="riik258zvqhmb2cpty7svr28f4s2cs1" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = nivîskar
}}
'''Otfried Preußler''' (jidayikbûn wekî '''Otfried Syrowatka'''; 20ê cotmeha 1923an - m. 18ê sibata 2013an) nivîskarekî alman yê pirtûkên zarokan bû. Zêdetirî 50 milyon kopiyên pirtûkên wî li çaraliyê cihanê hatine firotin ku li ser 55 zimanan hatibûn wegerandin.&lt;ref&gt;http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714162309/http://www.focus.de/kultur/kino_tv/tid-12513/kultur-ein-bisschen-magier-bin-ich-auch_aid_336449.html|date=14 July 2020}} Interview bi Preußler (bi almanî)&lt;/ref&gt; Berhemên wî yên herî navdar ''[[Der Räuber Hotzenplotz]]'' û [[Krabat (roman)|''Krabat'']] ne.

== Berhemên wî ==
* 1940: ''Lieber Soldat!''
* 1942: ''Abend; Nächtliche Landschaft''
* 1949: ''In zwei Tagen wär ich daheim…''
* 1951: ''Das kleine Spiel vom Wettermachen''
* 1951: ''Das Spiel vom lieben langen Jahr''
* 1951: ''Der fahrende Schüler im Paradies''
* 1951: ''Kasperl hat ein gutes Herz''
* 1951: ''Frau Nachbarin, Frau Nachbarin, wo will Sie mit den Blumen hin?''
* 1951: ''Der Perserschah''
* 1951: ''Es geistert auf der Mitteralm''
* 1951: ''Lieb Nachtigall, wach auf''
* 1951: ''Lustig ist die Fasenacht''
* 1951: ''Dass die Lieb’ nicht vergeht, dass die Treu sich bewährt. Ein Polterabendspielchen für Kinder''
* 1951: ''Das fremde Bleichgesicht''
* 1952: ''Mensch Nr.2301''
* 1953: ''Das Spiel von den sieben Gesellen''
* 1954: ''Ei guten Tag, Frau Base''
* 1967/69: ''Die Fahrt zum Mond''

=== Pirtûkên wêneyî ===
* 1972: ''Die dumme Augustine'' ISBN 978-3-522-41060-1
* 1975: ''Das Märchen vom Einhorn'' ISBN 978-3-522-43661-8
* 1981: ''Pumphutt und die Bettelkinder'' ISBN 3-522-41690-2
* 1989: ''Die Glocke von grünem Erz'' ISBN 3-522-43503-6
* 1990: ''Jahrmarkt in Rummelsbach'' ISBN 3-522-41120-X
* 1991: ''Lauf, Zenta, lauf!'' ISBN 3-522-42960-5
* 1993: ''Das Eselchen und der kleine Engel'' ISBN 3-522-43156-1
* 1996: ''Vom Drachen, der zu den Indianern wollte'' ISBN 3-522-43229-0
* 2001: ''Wasserschratz und Tatzenkatze'' ISBN 3-522-43364-5
* 2001: ''Wo steckt Tella?'' ISBN 3-522-43365-3

=== Pirtûkên gênçan ===
* 1944: ''Erntelager Geyer''
* 1971: ''Krabat''

=== Pirtûkên zarokan ===
* 1956: ''Der kleine Wassermann''
* 1957: ''Die kleine Hexe''
* 1958: ''Bei uns in Schilda'' ISBN 3-522-10600-8
* 1958: ''Thomas Vogelschreck'' ISBN 3-522-12610-6
* 1962: ''[[Dizê Hotzenplotz|Der Räuber Hotzenplotz]]''
* 1966: ''Das kleine Gespenst''
* 1968: ''Die Abenteuer des starken Wanja'' ISBN 978-3-522-18185-3
* 1969: ''Neues vom Räuber Hotzenplotz''
* 1973: ''Hotzenplotz 3''
* 1981: ''Hörbe mit dem großen Hut'' ISBN 978-3-522-18424-3
* 1983: ''Hörbe und sein Freund Zwottel'' ISBN 3-522-13590-3
* 1984: ''Der goldene Brunnen. Ein Märchenspiel'' ISBN 3-423-07209-1
* 1985: ''Der Engel mit der Pudelmütze. Sechs Weihnachtsgeschichten'' ISBN 978-3-522-17766-5
* 1987: ''Herr Klingsor konnte ein bißchen zaubern'' ISBN 3-522-16480-6
* 1989: ''Dreikönigsgeschichten. Die Krone des Mohrenkönigs / Das Lied der Zikade'' ISBN 3-423-70178-1
* 1991: ''Das Räuber Hotzenplotz Puzzle-Bilderbuch'' ISBN 3-522-42990-7
* 1993: ''Brot für Myra. Eine Geschichte vom heiligen Nikolaus'' ISBN 978-3-522-18604-9
* 1995: ''Die Glocke von Weihenstetten'' ISBN 3-522-16921-2
* 1995: ''Die Zenzi mit dem Wackelzahn'' ISBN 3-423-75039-1
* 1999: ''Hey-Ho! Hotzenplotz! – Das große Räuber-Hotzenplotz-Liederbuch'' ISBN 3-522-17324-4
* 2002: ''Eins, zwei, drei im Bärenschritt'' ISBN 3-522-17188-8

=== Pirtûkên din ===
* 1978: ''Die Flucht nach Ägypten. Königlich böhmischer Teil.'' ISBN 978-3-423-25116-7
* 1988: ''Zwölfe hat’s geschlagen'' ISBN 3-522-16100-9
* 1988: ''Das Otfried Preußler Lesebuch'' ISBN 3-423-10959-9
* 1993: ''Mein Rübezahlbuch'' ISBN 3-522-16803-8
* 1993: ''Ein Dank an gute Freunde! – Kurzgeschichten'' Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.&amp;nbsp;V.
* 2000: ''Das große Balladenbuch'', ISBN 3-522-17266-3
* 2002: ''Gustav Leutelt habe ich noch gekannt''. Verlag der Leutelt-Gesellschaft

=== Pirtûkên bi şîrovên Otfried Preußler ===
* 1998: ''Sagen Sie mal, Herr Preußler … Festschrift für Otfried Preußler zum 75. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17249-3
* 2003: ''Otfried Preußler zum 80. Geburtstag.'' ISBN 3-522-17626-X
* 2010: ''Ich bin ein Geschichtenerzähler.'' ISBN 978-3-522-20095-0
* 2011: ''Der kleine Wassermann – Frühling im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43678-6
* 2013: ''Der kleine Wassermann – Sommerfest im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43746-2
* 2014: ''Der kleine Wassermann – Herbst im Mühlenweiher.'' ISBN 978-3-522-43775-2
* 2016: ''Das kleine Gespenst – Tohuwabohu auf Burg Eulenstein.'' ISBN 978-3-522-45809-2
* 2017: ''Die kleine Hexe – Ausflug mit Abraxas.'' ISBN 978-3-522-45854-2
* 2018: ''Der Räuber Hotzenplotz und die Mondrakete.'' ISBN 978-3-522-18510-3

=== Wegerandinan ===
* 1962: Kater Mikesch ISBN 978-3-7941-6001-3
* 1968: ''Das Geheimnis der orangenfarbenen Katze'' ISBN 3-522-11360-8
* 1969: ''Kater Schnurr mit den blauen Augen'' ISBN 978-3-89603-023-8
* 1969: ''Taran und das Zauberschwein'' ISBN 978-3-401-13030-9
* 1970: ''Taran und der Zauberkessel'' ISBN 978-3-401-01463-0
* 1987: Der Schneemann ISBN 3-7618-0869-0

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
[[Kategorî:Mirin 2013]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr]]
[[Kategorî:Nivîskarên pirtûkên zarokan]]</text>
      <sha1>riik258zvqhmb2cpty7svr28f4s2cs1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mîredêh Mehabad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316274</id>
    <redirect title="Mîredêh, Mehabad" />
    <revision>
      <id>2004802</id>
      <timestamp>2026-04-28T06:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Mîredêh Mehabad]] weke [[Mîredêh, Mehabad]] guhart</comment>
      <origin>2004802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="hx9c9469k4w9xyi1uglaef2mbv3i7v8" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Mîredêh, Mehabad]]</text>
      <sha1>hx9c9469k4w9xyi1uglaef2mbv3i7v8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Mîredêh Mehabad</title>
    <ns>1</ns>
    <id>316275</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Mîredêh, Mehabad" />
    <revision>
      <id>2004804</id>
      <timestamp>2026-04-28T06:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Mîredêh Mehabad]] weke [[Gotûbêj:Mîredêh, Mehabad]] guhart</comment>
      <origin>2004804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="qld2fcce1e54hypzlaiu4lultyrr8zs" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mîredêh, Mehabad]]</text>
      <sha1>qld2fcce1e54hypzlaiu4lultyrr8zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mîredêh, Mehabad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316276</id>
    <redirect title="Mîredeh, Mehabad" />
    <revision>
      <id>2004807</id>
      <timestamp>2026-04-28T07:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Mîredêh, Mehabad]] weke [[Mîredeh, Mehabad]] guhart</comment>
      <origin>2004807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="fk20naim1iktpf5f38owrzb14a4bgma" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Mîredeh, Mehabad]]</text>
      <sha1>fk20naim1iktpf5f38owrzb14a4bgma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Mîredêh, Mehabad</title>
    <ns>1</ns>
    <id>316277</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Mîredeh, Mehabad" />
    <revision>
      <id>2004809</id>
      <timestamp>2026-04-28T07:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Gotûbêj:Mîredêh, Mehabad]] weke [[Gotûbêj:Mîredeh, Mehabad]] guhart</comment>
      <origin>2004809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="gvmwubbao9ds74m9frg99nz2v9cibmg" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mîredeh, Mehabad]]</text>
      <sha1>gvmwubbao9ds74m9frg99nz2v9cibmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dizê Hotzenplotz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316278</id>
    <redirect title="Der Räuber Hotzenplotz" />
    <revision>
      <id>2004815</id>
      <timestamp>2026-04-28T07:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <comment>MikaelFî/ê navê [[Dizê Hotzenplotz]] weke [[Der Räuber Hotzenplotz]] guhart</comment>
      <origin>2004815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="fnf7bdqlqromr0zxa17ltmnlmvad7hs" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Der Räuber Hotzenplotz]]</text>
      <sha1>fnf7bdqlqromr0zxa17ltmnlmvad7hs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Der Räuber Hotzenplotz</title>
    <ns>1</ns>
    <id>316279</id>
    <revision>
      <id>2004825</id>
      <timestamp>2026-04-28T09:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* “*” */ beşeke nû</comment>
      <origin>2004825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="409" sha1="bkt80d42slxrytx1dyaqxg60n8ax70q" xml:space="preserve">== “*” ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. “*” ku ji aliya min hatiye bikaranîn, dibe ku li ser platformên jîriya çêkirî jî tê bikaranîn, lê ev ji aliyê min hatiye bikaranîn. Di dema xwendekariya min li Azerbaycanê, me têne bi wê awayî nivîsand. Biborin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:30, 28 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bkt80d42slxrytx1dyaqxg60n8ax70q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004826</id>
      <parentid>2004825</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="421" sha1="bihng4u2dyjb0v88rxrk8jlysqdteia" xml:space="preserve">== Bikaranîna “*” ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. “*” ku ji aliya min hatiye bikaranîn, dibe ku li ser platformên jîriya çêkirî jî tê bikaranîn, lê ev ji aliyê min hatiye bikaranîn. Di dema xwendekariya min li Azerbaycanê, me têne bi wê awayî nivîsand. Biborin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:30, 28 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bihng4u2dyjb0v88rxrk8jlysqdteia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004827</id>
      <parentid>2004826</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="435" sha1="ejz2vmlfb10312sg1idzr241kbldcd3" xml:space="preserve">== Bikaranîna niqteya sterk “*” ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. “*” ku ji aliya min hatiye bikaranîn, dibe ku li ser platformên jîriya çêkirî jî tê bikaranîn, lê ev ji aliyê min hatiye bikaranîn. Di dema xwendekariya min li Azerbaycanê, me têne bi wê awayî nivîsand. Biborin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:30, 28 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ejz2vmlfb10312sg1idzr241kbldcd3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004828</id>
      <parentid>2004827</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="437" sha1="eumc9dsx6mm0kl6bpidtokpp4nccnyq" xml:space="preserve">== Bikaranîna niqteya sterk (“*”) ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. “*” ku ji aliya min hatiye bikaranîn, dibe ku li ser platformên jîriya çêkirî jî tê bikaranîn, lê ev ji aliyê min hatiye bikaranîn. Di dema xwendekariya min li Azerbaycanê, me têne bi wê awayî nivîsand. Biborin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:30, 28 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>eumc9dsx6mm0kl6bpidtokpp4nccnyq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004829</id>
      <parentid>2004828</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T09:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2004829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="6mfudfwqfosbpxpp688h2i553d5z6ar" xml:space="preserve">== Bikaranîna niqteya sterk (*) ==

Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. “*” ku ji aliya min hatiye bikaranîn, dibe ku li ser platformên jîriya çêkirî jî tê bikaranîn, lê ev ji aliyê min hatiye bikaranîn. Di dema xwendekariya min li Azerbaycanê, me têne bi wê awayî nivîsand. Biborin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:30, 28 nîsan 2026 (UTC)</text>
      <sha1>6mfudfwqfosbpxpp688h2i553d5z6ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316280</id>
    <revision>
      <id>2004832</id>
      <timestamp>2026-04-28T10:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpeleke vala hat çêkirin</comment>
      <origin>2004832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004833</id>
      <parentid>2004832</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}</text>
      <sha1>mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004834</id>
      <parentid>2004833</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="gd0r1top6ik9u5k21tl3betm0by4fpp" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan|Nivîskar]]</text>
      <sha1>gd0r1top6ik9u5k21tl3betm0by4fpp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004835</id>
      <parentid>2004834</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:07:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="s616g2cg7u7w97rhrb2xsc07cl7rbvc" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman]]</text>
      <sha1>s616g2cg7u7w97rhrb2xsc07cl7rbvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004836</id>
      <parentid>2004835</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <origin>2004836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="kj6bbaltxixa0asglum0gcw6kdfew1b" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman|+Mêr]]</text>
      <sha1>kj6bbaltxixa0asglum0gcw6kdfew1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004858</id>
      <parentid>2004836</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin</comment>
      <origin>2004858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="dy3zpmdnl83tka7s10rggwk9j0ir45h" xml:space="preserve">{{Kategoriya Commonsê}}

[[Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan|Nivîskar]]
[[Kategorî:Nivîskarên alman|+Mêr]]
[[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan]]</text>
      <sha1>dy3zpmdnl83tka7s10rggwk9j0ir45h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyê</title>
    <ns>14</ns>
    <id>316281</id>
    <revision>
      <id>2004848</id>
      <timestamp>2026-04-28T10:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyê]] weke [[Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan]] guhart</comment>
      <origin>2004848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="d1klrxx58w9adnefb9jixem6xqnkzqi" xml:space="preserve">{{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan}}</text>
      <sha1>d1klrxx58w9adnefb9jixem6xqnkzqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2004856</id>
      <parentid>2004848</parentid>
      <timestamp>2026-04-28T10:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Şaşnivîs</comment>
      <origin>2004856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12" sha1="q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492" xml:space="preserve">{{Jêbirin}}</text>
      <sha1>q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja kategoriyê:Jinên alman li gorî pîşeyê</title>
    <ns>15</ns>
    <id>316282</id>
    <redirect title="Gotûbêja kategoriyê:Jinên alman li gorî pîşeyan" />
    <revision>
      <id>2004850</id>
      <timestamp>2026-04-28T10:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Avestaboy</username>
        <id>34898</id>
      </contributor>
      <comment>Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Jinên alman li gorî pîşeyê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Jinên alman li gorî pîşeyan]] guhart</comment>
      <origin>2004850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="leigakdihshc54kiw0qb6ids868c8xk" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Jinên alman li gorî pîşeyan]]</text>
      <sha1>leigakdihshc54kiw0qb6ids868c8xk</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>