Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Herêma Kurdistanê 0 1116 2005189 2004549 2026-04-29T07:08:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005189 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 5cx2na03q40v7qjumn3ff7vwgkdcd1m 2005270 2005189 2026-04-29T08:22:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005270 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di navbera têkoşîna ji bo otonomiyê û serxwebûna tamem de digeriyan. Di bin rejîma Baasê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê bi sinor kiriye rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] gcnz4y0emkvc7ewq34a9ohm4a3gygk1 Edîp Karahan 0 1521 2005141 1762896 2026-04-28T23:22:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005141 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Edip karahan.jpg|rast|thumb|Edîp Karahan]]<!--Edip Karahan--> '''Edîp Karahan''' (1926-1976) [[nivîskarê kurd]] bû. Li gora agahdariyên ku di nasnameya wî de hatine nivîsandin, ew di sala [[1930]]'î de li [[Dêrik]]a [[Çiyayê Mazî]] hatiye dinyayê. Lê li gor ku merivên wî yên emirmezin dibêjin, ew di meha nîsanê ya ku piştî [[Şêx Seîd]] hatiye daliqandin de çêbûye. Loma jî qeneeta xurt ew ku di sala [[1926]]an çêbûye. Ew lawê [[Hecî Cemîlê Şêxmûsê Hecî Osmanê Reşo]] ye. Navê dêya wî Hecî Semo ye. Ew ji eşîra Mahmudan e. [[Mahmûdî]] yek ji pênc [[eşîrên Dêrikê]] ye. Piştî [[Hecî Osman]], Êlasoyê kurê wî bûye serokê eşîrê. Ji ber kurdayetiya Êlaso, Edîp Karahan di zaroktiya xwe de dihere (bi dê û bavê xwe re derbasî Binya Xetê dibe) sirgûnê. Wî heta bi lîseyê li welêt xwendiye û berî ku qeyda xwe li Fakulteya [[hiqûq]]ê ya [[Stenbol]]ê de çê bike, bi qancî salekê li Fakulteya [[Edebiyat]]ê, besê [[felsefe]]yê xwendiye. Ew yek ji wan kesan bû ku zû li kurdayetiya xwe hay bûye û bi meseleyên fikrî ve rabûye. Ji ber wê jî di sala [[1953]]'an de ji ber îthama [[propaganda]]ya [[komunîzm]]ê tê girtin, lê pasê berat dike. Ew di dema telebetiya xwe de di gelek kovar û rojnameyên tirkî de nivîsan dinivîsîne; ([[Forum]], [[Yeni Gün]], [[Yeni Ortam]] hin ji wan in) û di sala [[1957]]'an de, ji ber nivîseke xwe ya di Forumê de şeş mehan dikeve hepsê. Edîp Karahan di sala 1962an de bi navê [[Dîcle–Firat]] rojnameyeke mehane derdixe û ew bi navên cûda di vê rojnamê de dinivîsîne. Wî bi naznavê [[Reşo]] jî di vê rojnameyê de çîrok nivîsîne. Ew gelek caran ji ber fikrên xwe yên siyasî tê girtin û di hepsan de dimîne. Ew di sala 1963an de bi navê daweya "[[23yan]]" de tê girtin. Di sala 1971ê de ji daweya [[DDKO|DDKO'yê]] tê girtin û heşt sal ceza lê tê birîn. Piştî sal û nîvekê ji vê daweyê xelas dibe û piştî derdikeve derbasî [[Kurdistana başûr]] dibe. Li Kurdistana başûr bi navê Mam Azad tê bi nav kirin. Ew demekê di beşê ragihandinê de dixebite û paşê jî li dadgeha Comanê dadgeriyê dike. Karahan, di [[15'ê gulanê]] sala [[1976]]'an de çû ser dilovaniya xwe. Ew zewicî bû û bi navê Tûrcel, Welat û Şiyar sê kurên wî hene. == Girêdanên derve == * [http://www.edipkarahan.com Dîwana Edîp Karahan]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1926]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:NNivîskarên kurd]] sd6qwl5yfzcftzqt5lvqz6hc4pf09b8 2005152 2005141 2026-04-29T00:22:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005152 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Edip karahan.jpg|rast|thumb|Edîp Karahan]]<!--Edip Karahan--> '''Edîp Karahan''' (1926-1976) [[nivîskarê kurd]] bû. Li gora agahdariyên ku di nasnameya wî de hatine nivîsandin, ew di sala [[1930]]'î de li [[Dêrik]]a [[Çiyayê Mazî]] hatiye dinyayê. Lê li gor ku merivên wî yên emirmezin dibêjin, ew di meha nîsanê ya ku piştî [[Şêx Seîd]] hatiye daliqandin de çêbûye. Loma jî qeneeta xurt ew ku di sala [[1926]]an çêbûye. Ew lawê [[Hecî Cemîlê Şêxmûsê Hecî Osmanê Reşo]] ye. Navê dêya wî Hecî Semo ye. Ew ji eşîra Mahmudan e. [[Mahmûdî]] yek ji pênc [[eşîrên Dêrikê]] ye. Piştî [[Hecî Osman]], Êlasoyê kurê wî bûye serokê eşîrê. Ji ber kurdayetiya Êlaso, Edîp Karahan di zaroktiya xwe de dihere (bi dê û bavê xwe re derbasî Binya Xetê dibe) sirgûnê. Wî heta bi lîseyê li welêt xwendiye û berî ku qeyda xwe li Fakulteya [[hiqûq]]ê ya [[Stenbol]]ê de çê bike, bi qancî salekê li Fakulteya [[Edebiyat]]ê, besê [[felsefe]]yê xwendiye. Ew yek ji wan kesan bû ku zû li kurdayetiya xwe hay bûye û bi meseleyên fikrî ve rabûye. Ji ber wê jî di sala [[1953]]'an de ji ber îthama [[propaganda]]ya [[komunîzm]]ê tê girtin, lê pasê berat dike. Ew di dema telebetiya xwe de di gelek kovar û rojnameyên tirkî de nivîsan dinivîsîne; ([[Forum]], [[Yeni Gün]], [[Yeni Ortam]] hin ji wan in) û di sala [[1957]]'an de, ji ber nivîseke xwe ya di Forumê de şeş mehan dikeve hepsê. Edîp Karahan di sala 1962an de bi navê [[Dîcle–Firat]] rojnameyeke mehane derdixe û ew bi navên cûda di vê rojnamê de dinivîsîne. Wî bi naznavê [[Reşo]] jî di vê rojnameyê de çîrok nivîsîne. Ew gelek caran ji ber fikrên xwe yên siyasî tê girtin û di hepsan de dimîne. Ew di sala 1963an de bi navê daweya "[[23yan]]" de tê girtin. Di sala 1971ê de ji daweya [[DDKO|DDKO'yê]] tê girtin û heşt sal ceza lê tê birîn. Piştî sal û nîvekê ji vê daweyê xelas dibe û piştî derdikeve derbasî [[Kurdistana başûr]] dibe. Li Kurdistana başûr bi navê Mam Azad tê bi nav kirin. Ew demekê di beşê ragihandinê de dixebite û paşê jî li dadgeha Comanê dadgeriyê dike. Karahan, di [[15'ê gulanê]] sala [[1976]]'an de çû ser dilovaniya xwe. Ew zewicî bû û bi navê Tûrcel, Welat û Şiyar sê kurên wî hene. == Girêdanên derve == * [http://www.edipkarahan.com Dîwana Edîp Karahan]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1926]] [[Kategorî:Mirin 1976]] [[Kategorî:NNivîskarên kurd]] nlwpgptj325d5tmljxtd5kyyke25lyp Awistralya 0 6370 2004883 2004880 2026-04-28T12:12:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2004883 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|di derbarê welatê Awistralya ye. Ji bo wateyên din a "Awistralya", li [[Awistralya (cudakirin)]] binihêre.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Awistralya'''{{Efn|An jî '''Ewistralya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=368 }}</ref>}} ({{Ziman-en|Commonwealth of Australia}}) welatekî parzemînî ye ku ji parzemîna Awistralyayê, girava [[Tazmanya]]yê û ji gelek giravên din ên biçûktir pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Turbidite sedimentation off the Antarctic continent |paşnav=Payne |pêşnav=Robert R. |weşanger=American Geophysical Union |tarîx=1972 |rr=349–364 |cih=Washington, D. C. |url=https://doi.org/10.1029/ar019p0349 |paşnav2=Conolly |pêşnav2=John R. }}</ref> Rûerda Awistralyayê bi tevahî 7.688.287 km² ye ku bi vê rûbarê şeşem welatê herî mezin ê cîhanêye û welatê herî mezin ê [[Okyanûsya]]yêye. Awistralya parzemîna herî bi deştî û parzemîna herî hişkesaliyê niştecihî ya cîhanê ye. Di warê biyopirrengiyê de welateke dewlemend ew û xwedî mezinahiya cûrbecûr deverên û avhewayê ye ku di nav de çolên li hundir û daristanên baranê yên tropîkal li perava welat hene. Bav û kalên awistralyayî yên aborjîn ji 50.000 heta 65.000 sal berê, di [[Serdema Dawîn a Qeşayê]] de, ji başûrê rojhilatê Asyayê dest bi koçberiya ber bi parzemînê ve kirine. Di dema ku brîtanî li parzemînê bicih bûne, awistralyayên aborjîn ji 250 zêdetir zimanan diaxivîn û yek ji kevintirîn çandên cîhanê bûn.<ref name="Flood2019">{{Jêder-kitêb |sernav=The Original Australians: The Story of the Aboriginal People |paşnav=Flood |pêşnav=Josephine |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-707-5 |çap=2 |cih=Sydney }}</ref> Dîroka nivîskî ya Awistralyayê bi keşifkirina piraniya peravê ku ji aliyê holendiyan ve di sedsala 17an de dest pê kiriye, hatiye nivîsandin. Koloniya Brîtanî di sala 1788an de bi damezrandina koloniya cezayî ya [[Wêlsa Başûr a Nû|Wales a Başûr a Nû]] dest pê kiriye. Heta nîvê sedsala 19an, [[Awistralya (parzemîn)|piraniya parzemînê]] ji aliyê koçberên ewropî ve hatibû keşifkirin û pênc koloniyên din ên brîtanî yên xweser li parzemînê hatibûn damezrandin ku her yek ji wan heta sala 1890an hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine. Kolonî di sala 1901ê de bi yekkirinên koloniyan re bûne federal û dewleta Awistralyayê ya îro ava kirine. Ev rewş berdewamiya pêvajoya zêdekirina xweseriyê ji [[Keyaniya Yekbûyî]] bû ku bi qanûna pejirandina Westminster a sala 1942an hatiye ronîkirin û bi qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an bi dawî bûye. Awistralya monarşiyeke destûrî ye ku xwedî demokrasiyeke parlemanî ye û federasyonek e ku ji şeş parêzgeh û ji deh herêman pêk tê. Tevahiya nifûsa welat nêzîkî 28 milyonan e ku pirraniya welatî li deverên bajarî dijîn û bi nifûsa welat bi giranî li perava rojhilat a Awistralyayê kom bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2021-22 financial year |malper=Australian Bureau of Statistics |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Paytexta welat bajarê [[Kanberra]]yê ye ku di heman demê de bajarê herî qelebalix ê welat bajarên [[Sîdney]] û [[Melbourne]] ne ku her yek ji wan zêdetirî pênc milyon welatî lê dijîn. Awistralya xwedî aboriyeke pir pêşketî ye û welat xwedî yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye. Çavkaniyên Awistralyayê ya xwezayî yên pir zêde ne û têkiliyên Awistralyayê ya bazirganî yên navneteweyî baş pêşketiye ku ev têkilî ji bo aboriya welêt gelek girîng in. Awistralya di warê parastinê de xwedî hêzek navîn e û xwedî sêzdehem lêçûnên leşkerî yên herî zêde li cîhanê ye. Welat endamê komên navneteweyî yên wekî ê [[Neteweyên Yekbûyî]], [[G20]], [[OECD]], Rêxistina Bazirganiya Cîhanê, Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîk, [[Foruma Giravên Pasîfîk]], Civaka Pasîfîk û Hevbendiya Neteweyan e. Di heman demê de Awistralya beşdarî hevpeymaniyên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ANZUS, AUKUS û Five Eyes bûye. Welat hevalbendek sereke ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye ku endamê [[NATO]]yê nîne. == Etîmolojî == Navê Awistralyayê (bi îngilîziya Awistralyayê wekê /əˈstreɪliə/ tê bilêvkirin) ji peyva latînî Terra Australis Incognita ('erdê başûr ê nenas') hatiye wergirtin ku naveke ku ji demên kevnar ve ji bo parzemînek hîpotetîk li nîvkada başûr hatiye bikar anîn. Çend kartografên sedsala 16an peyva Awistralya li ser nexşeyan bi kar anîn lê ji bo destnîşankirina Awistralyaya nûjen neanîn e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/putting-australia-on-the-map-29816 |sernav=Putting ‘Australia’ on the map |malper=The Conversation |tarîx=2014-08-10 |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en-US |paşnav=Clarke |pêşnav=Jacqueline |paşnav2=Clarke |pêşnav2=Philip }}</ref> Dema ku holendiyan di sedsala 17an de dest bi serdana Awistralyayê û nexşekirina Awistralyayê kirin e wan ji parzemînê wekê Holendaya Nû binavkirine. Navê Awistralya ji aliyê keşifger Matthew Flinders ve hatiye populer bûye ku di sala 1803an de li dora parzemînê geriyaye. Lêbelê dema ku vegotina wî ya rêwîtiya wî di sala 1814an de hatiye weşandin, navê Terra Australis hatiye bikar anîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.library.gov.au/research/research-guides-0/where-name-australia-came |sernav=Where the name 'Australia' came from {{!}} National Library of Australia (NLA) |malper=www.library.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-12 |ziman=en }}</ref> Parêzgarê New South Wales Lachlan Macquarie di kanûna sala 1817an de bi fermî pêşniyar kiriye ku navê Awistralya li cihê New Holland (Holenda Nû) were bikar anîn. Amîraltiya brîtanî ev nav di sala 1824an de pejirandiye û parlamentoya brîtanî di sala 1828an de di qanûndanînê de bikar aniye. Ofîsa hîdrografiyê ya Keyaniya Yekbûyî navê nû di rêbernameya Avusturalya ya sala 1830an de bikar aniye. Navê "Commonwealth of Australya" ji bo federasyona nû ya şeş koloniyên berê di qanûna destûra bingehîn a ''Commonwealth of Australya'' ya sala 1900 (UK) de bi awayekî fermî hatiye naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Pêşdîrok === Gelên xwemaliyên Awistralyayê ji du komên mezin pêk hatine ku yek ji van koman awistralyayîyên aborjînin ku yek ji gelên xwemaliyên yên parzemîna Awistralyayê û tevî [[Tazmanya]]yê li gelek giravên Awistralyayê dijîn. Yek ji komên xwemaliyên Awistralyayê gelên [[giravên Torres Straitê]] ne ku gelekî [[melanezyayî]] yê cuda yê giravên Torres Strait in. [[Wêne:Bradshaw rock paintings.jpg|thumb|Hunerê kevirî yê Aborjîn li herêma Kîmberleya li Rojavayê Avusturalya]] Li gorî texmînan, jiyana mirovan li parzemîna Awistralyayê ji 50.000 heta 65.000 sal berê dest pê kiriye<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Port Melbourne, Vic. ; New York |paşnavê-edîtor=Bashford |pêşnavê-edîtor=Alison |paşnavê-edîtor2=Macintyre |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref><ref name="Clarkson2017">{{Jêder-kovar |paşnav=Clarkson |pêşnav=Chris |paşnav2=Jacobs |pêşnav2=Zenobia |paşnav3=Marwick |pêşnav3=Ben |paşnav4=Fullagar |pêşnav4=Richard |paşnav5=Wallis |pêşnav5=Lynley |paşnav6=Smith |pêşnav6=Mike |paşnav7=Roberts |pêşnav7=Richard G. |paşnav8=Hayes |pêşnav8=Elspeth |paşnav9=Lowe |pêşnav9=Kelsey |paşnav10=Carah |pêşnav10=Xavier |paşnav11=Florin |pêşnav11=S. Anna |paşnav12=McNeil |pêşnav12=Jessica |paşnav13=Cox |pêşnav13=Delyth |paşnav14=Arnold |pêşnav14=Lee J. |paşnav15=Hua |pêşnav15=Quan |tarîx=2017 |sernav=Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago |url=https://www.nature.com/articles/nature22968 |kovar=Nature |ziman=en |cild=547 |hejmar=7663 |rr=306–310 |doi=10.1038/nature22968 |issn=1476-4687 }}</ref><ref name="Williams2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Martin A. J. |paşnav2=Spooner |pêşnav2=Nigel A. |paşnav3=McDonnell |pêşnav3=Kathryn |paşnav4=O'Connell |pêşnav4=James F. |tarîx=2021 |sernav=Identifying disturbance in archaeological sites in tropical northern Australia: Implications for previously proposed 65,000‐year continental occupation date |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/gea.21822 |kovar=Geoarchaeology |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=92–108 |doi=10.1002/gea.21822 |issn=0883-6353 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Allen |pêşnav=Jim |paşnav2=O'Connell |pêşnav2=James F. |tarîx=2025 |sernav=Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/arco.70002 |kovar=Archaeology in Oceania |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=187–190 |doi=10.1002/arco.70002 |issn=0728-4896 }}</ref> ku bi koçberiya mirovên bi rêya pirên bejahî û derbasbûnên deryayî yên kurt, ji herêma ku niha wekê başûrê rojhilatê Asyayê tê zanîn koçê parzemînê bûne.<ref name=":1" /> Bi awayekî baş nayê zanîn ku bav û kalên awistralyayên aborjîn ên nûjen ka di çend pêlên koçberiyê de koçê parzemînê bûne.<ref name="Malaspinas2016">{{Jêder-kovar |paşnav=Malaspinas |pêşnav=Anna-Sapfo |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael C. |paşnav3=Muller |pêşnav3=Craig |paşnav4=Sousa |pêşnav4=Vitor C. |paşnav5=Lao |pêşnav5=Oscar |paşnav6=Alves |pêşnav6=Isabel |paşnav7=Bergström |pêşnav7=Anders |paşnav8=Athanasiadis |pêşnav8=Georgios |paşnav9=Cheng |pêşnav9=Jade Y. |paşnav10=Crawford |pêşnav10=Jacob E. |paşnav11=Heupink |pêşnav11=Tim H. |paşnav12=Macholdt |pêşnav12=Enrico |paşnav13=Peischl |pêşnav13=Stephan |paşnav14=Rasmussen |pêşnav14=Simon |paşnav15=Schiffels |pêşnav15=Stephan |tarîx=2016 |sernav=A genomic history of Aboriginal Australia |url=https://www.nature.com/articles/nature18299 |kovar=Nature |ziman=en |cild=538 |hejmar=7624 |rr=207–214 |doi=10.1038/nature18299 |issn=1476-4687 |pmc=7617037 |pmid=27654914 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/ |sernav=Australian Museum |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Stargeha kevirî ya Madjedbebe ku li Arnhem Landê ye dibe ku kevintirîn cihê hebûna mirovan ê li Awistralyayê nîşan dide.<ref name="Clarkson2017"/><ref name="Williams2021"/><ref name="Flood2019"/> Kevntirîn paşmayên mirovan ên hatine dîtin paşmayên Gola Mungo ne ku dîroka wan bi qasî 42.000 sal berê ye.<ref name="Flood2019"/> Çanda Awistralyayê ya [[Xwecihên Awistralyayê|Aborjîn]] yek ji kevintirîn çandên berdewam ên li cîhanê ye.<ref name="Flood2019"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.australiangeographic.com.au/news/2011/09/dna-confirms-aboriginal-culture-one-of-earths-oldest/ |sernav=DNA confirms Aboriginal culture one of Earth's oldest |malper=Australian Geographic |tarîx=2011-09-23 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Staff |pêşnav=A. G. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2016/09/22/asia/indigenous-australians-earths-oldest-civilization |sernav=Aboriginal Australians are Earth’s oldest civilization: DNA study |malper=CNN |tarîx=2016-09-22 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Jozuka |pêşnav=Emiko }}</ref><ref name="Malaspinas2016"/> Di dema têkiliya yekem bi ewropî re, awistralyayîyên aborjînî ji civakên cûrbecûr pêk dihatin ku sîstemên aboriyên cûrbecûr bûn û herî kêm li 250 komên zimanî yên cûda belav bibûn.<ref name="Williams1987">{{Jêder-kovar |paşnav=Williams |pêşnav=Elizabeth |tarîx=1987 |sernav=Complex hunter-gatherers: a view from Australia |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/complex-huntergatherers-a-view-from-australia/91998B1AE66FF0117DEE1EC628FD96BE |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=61 |hejmar=232 |rr=310–321 |doi=10.1017/S0003598X00052182 |issn=0003-598X }}</ref><ref name="Williams1987"/><ref name="Flood2019"/> Texmînên nifûsa aborjînan berî niştecihbûna brîtanî, di navbera 300.000 û 3 milyon de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/the-first-australians-grew-to-a-population-of-millions-much-more-than-previous-estimates-142371 |sernav=The First Australians grew to a population of millions, much more than previous estimates |malper=The Conversation |tarîx=2021-04-29 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Alan N. |paşnav2=Bradshaw |pêşnav2=Corey J. A. |paşnav3=Saltré |pêşnav3=Frédérik |paşnav4=Norman |pêşnav4=Kasih |paşnav5=Ulm |pêşnav5=Sean }}</ref> Çandên awistralyayî yên aborjîn bi kûrahî bi erd û jîngehê ve girêdayî bûn (hê jî wiha ye) û bi çîrokên xewnên bi rêya kevneşopiya devkî, stran, reqs û bi tabloyan hatine parastin.<ref name="Mawson2021">{{Jêder-kovar |paşnav=Mawson |pêşnav=Stephanie |tarîx=2021 |sernav=THE DEEP PAST OF PRE-COLONIAL AUSTRALIA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/deep-past-of-precolonial-australia/F128C60AE14F4F07045FA65AEC152CB2 |kovar=The Historical Journal |ziman=en |cild=64 |hejmar=5 |rr=1477–1499 |doi=10.1017/S0018246X20000369 |issn=0018-246X }}</ref> Hinek kom bi şewitandin a bi kontrol ê ji bo guhertina ji bo guhertina nebatan,<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-aboriginal-burning-changed-australias-climate-4454 |sernav=How Aboriginal burning changed Australia’s climate |malper=The Conversation |tarîx=2012-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Wyrwoll |pêşnav=Karl-Heinz }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/before-the-colonists-came-we-burned-small-and-burned-often-to-avoid-big-fires-its-time-to-relearn-cultural-burning-201475 |sernav=Before the colonists came, we burned small and burned often to avoid big fires. It’s time to relearn cultural burning |malper=The Conversation |tarîx=2023-06-21 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Williams |pêşnav=Robbie }}</ref> xwedîkirina masiyan<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/aboriginal-people-have-spent-centuries-building-in-the-darling-river-now-there-are-plans-to-demolish-these-important-structures-195966 |sernav=Aboriginal people have spent centuries building in the Darling River. Now there are plans to demolish these important structures |malper=The Conversation |tarîx=2022-12-15 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Bates |pêşnav=Badger |paşnav2=Westaway |pêşnav2=Michael |paşnav3=Jackson |pêşnav3=Sue }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/friday-essay-traps-rites-and-kurrajong-twine-the-incredible-ingenuity-of-indigenous-fishing-knowledge-210467 |sernav=Friday essay: traps, rites and kurrajong twine – the incredible ingenuity of Indigenous fishing knowledge |malper=The Conversation |tarîx=2023-08-31 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Clark |pêşnav=Anna }}</ref> û stargehên nîvmayînde ava dikirin.<ref name="Flood2019"/> Ev pêkanîn bi awayên cûrbecûr wekê "nêçîrvan-berhevkar", "çandinî", "çandiniya xwezayî" û "zêdekirin" hatine wesifandin.<ref name="Mawson2021"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bender |pêşnav=Barbara |tarîx=1978 |sernav=Gatherer‐hunter to farmer: A social perspective |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1978.9979731 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=204–222 |doi=10.1080/00438243.1978.9979731 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/colonists-upended-aboriginal-farming-growing-grain-and-running-sheep-on-rich-yamfields-and-cattle-on-arid-grainlands-207118 |sernav=Colonists upended Aboriginal farming, growing grain and running sheep on rich yamfields, and cattle on arid grainlands |malper=The Conversation |tarîx=2023-09-19 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US |paşnav=Gammage |pêşnav=Bill }}</ref><ref name="Flood2019"/> Xelkê [[giravên Torres Straitê]] cara yekem herî kêm 2.500 sal berê li giravên xwe bi cih bûne.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Torres Strait Islands {{!}} Indigenous Culture, History & Geography |url=https://www.britannica.com/place/Torres-Strait-Islands |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Ji aliyê çandî û zimanî ve ji gelên aborjîn ên sereke cuda bûne ku ew deryavan bûn û debara xwe ji baxçevaniya demsalî û çavkaniyên resîfan û ji deryayên xwe digirtin.<ref name=":1"/> Çandinî jî li hinek girav û gundan pêş ketiye û di salên 1300î de derketiye holê. Heta nîvê sedsala 18an li bakurê Awistralyayê, di navbera komên aborjîn ên herêmî û trepangerên makassan ên ku ji [[Îndonezya]]ya îro hatine, têkilî, bazirganî û têkiliya çandî ya cuda ava bibû.<ref name=":1"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=lryb.aiatsis.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |roja-arşîvê=2019-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306230858/http://lryb.aiatsis.gov.au/PDFs/aasj04.1_%20makassan.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hatina ewropiyan === [[Wêne:Landing of Lieutenant James Cook at Botany Bay, 29 April 1770 (painting by E Phillips Fox).jpg|thumb|çep|Di 29ê nîsana sala 1770an de, James Cook hatiye Kendava Botany]] Keştiya Duyfken a şirketa Holendî ya rojhilatê Hindistanê ku ji aliyê [[Willem Janszoon]] ve dihat ajotin, di sala 1606an de yekem daketina ewropî ya belgekirî ya li Awistralyayê pêk aniye.<ref name=":1"/> Di dawiya heman salê de, Luís Vaz de Torres bi rêya [[Tengava Torres]]ê ber bi bakurê Awistiralyayê ve, li kêleka perava başûr a [[Nû Gîne]]yê, seferan lidarxistiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Luis Vaez de Torres (?–?) |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/torres-luis-vaez-de-2741 }}</ref> Di rêwîtiya xwe ya duyem a sala 1644an de, wî nexşeya peravên bakurê Awistralyayê li başûrê Nû Gîneyê xêz kiriye. Piştî rêwîtiyên Tasman, holendî karibûn nexşeyên hema bêje temam ên peravên bakur û rojavayê Awistralyayê û piraniya peravên başûr û başûrê rojhilatê Tasmanyayê çêbikin. Wan navê parzemînê daniye [[Holendaya Nû]].<ref name=":1"/> Di sala 1770an de kaptan [[James Cook]] bi keştîyê re çûye û nexşeya perava rojhilat xêz kiriye ku bi navê "New South Wales" binav kiriye û îdîa kiriye ku ew axa [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] e.<ref name="Bashford2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Australia |paşnav=Bashford |pêşnav=Alison |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013 |isbn=978-1-107-01155-7 |cih=Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Macintyre |pêşnav2=Stuart Forbes }}</ref> Di 26ê çileya 1788an de, Flota Yekem, di bin fermandariya kapîtan Arthur Phillip de, li Port Jackson gihîştiye Kendava Sîdneyê.<ref name=":1"/> Li wir wergeheke hatiye avakirin û ala yekîtiyê hatiye bilindkirin. Ev dîrok paşê di demên pêşerojê de bûye roja neteweyî ya Awistralyayê.<ref name="Macintyre2020">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap= |cih=Cambridge ; New York, NY |series=Cambridge Concise Histories }}</ref> Piraniya niştecihvanên pêşîn mehkûm bûn ku ji ber sûcên piçûk dihatin veguhastin û wekê karker an xizmetkar ji bo "niştecihên azad" (koçberên dilxwaz) dihatin erkdar kirin. Piştî azadbûnê, mehkûm di mêla entegrebûna xwe bi civaka kolonyal re dimînin. Berxwedana aborjînan, serhildanên mehkûman û bûyerên eşqiyayî yên ku ji aliyê mehkûman ve dihatin pêkanîn, carinan di bin qanûna leşkerî de dihatin tepeserkirin.<ref name="Bashford2013"/> Serhildana rûman a sala 1808an ku ji aliyê efserên Korporasyona New South Wales ve hatiye kirin, bûye sedema cûntayeke leşkerî ya demkî.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=A concise history of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart Forbes |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-72848-5 |çap=5 |cih=Cambridge, United Kingdom |series=Cambridge concise histories }}</ref> Di du dehsalên pêş de, reformên civakî û aborî, digel damezrandina konseya qanûndanînê û dadgeha bilind, bûne sedema veguherîna koloniya cezayan a civaka sivîl.<ref name=":1"/> Piştî bicihbûna ewropiyan, nifûsa xwemalî di heyama 150 salan de kêm bûye ku bi piranî ji ber nexweşiyên vegirtî qewimiye.<ref name="Flood2019"/> Desthilatdarên kolonyalîst ên brîtanî bi komên aborjîn re ku gelê xwemaliyên parzemînê bû, ti peymanekî şanenav nekirine.<ref name="Flood2019"/> Her ku bicihbûn berfireh bûye, bi deh hezaran gelên xwemalî û bi hezaran niştecihvan di şerên li ser sinor de hatine kuştin ku gelek dîroknas dibêjin ku kiryarên qirkirinê ji aliyê niştecihvanan ve jî di nav xwe de digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ruleoflaw.org.au/education/australian-colonies/terra-nullius/ |sernav=Terra Nullius {{!}} Rule of Law Education Centre |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU }}</ref> Ewropiyan piraniya erdên xelkên xwemaliyên mayî ji wan bêpar hiştine.<ref name=":1"/> === Berfirehbûna ewropiyan === [[Wêne:PortArthurPenitentiary.jpg|thumb|Dîmenek ji girtîgeha Port Arthur a li Tazmanyayê ku yek ji yanzdeh cihên mehkûmên Awistralyayê bû ku di roja îro de di Lîsteya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê de ye]] Di sala 1803an de li Van Diemen's Land (Tazmanyaya îro)<ref name=":4">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-19-553597-6 |çap=Reprinted |cih=Melbourne |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John B. |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> wargehekê hatiye damezrandin û di sala 1813an de, [[Gregory Blaxland]], [[William Lawson]] û [[William Wentworth]] ji çiyayên Şîn ên li rojavayê Sîdneyê derbas bûne û li deverên hundirîn rê ji bo koçberên ewropî vekirine.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Gregory Blaxland (1778–1853) |paşnav=Conway |pêşnav=Jill |weşanger=National Centre of Biography, Australian National University |cih=Canberra |ziman=en |url=https://adb.anu.edu.au/biography/blaxland-gregory-1795 }}</ref> Di sala 1827an de, dema ku Major Edmund Lockyer li ser King George Sound (Albanyaya îro) wargehek ava kiriye, daxwaza brîtanî ya ber bi tevahiya parzemîna Awistralyayê ve hatiye berfirehkirin.<ref name=":5"/> Koloniya çemê Swanê (Pertha îro) di sala 1829an de hatiye damezrandin û bûye koloniya herî mezin a Awistralyaya rojava.<ref name=":4"/> Li Wales a Başûr a Nû koloniyên nû hatine hatibûn damezrandin ku di nav de koloniyên wekê Tazmanya di sala 1825an de, Awistralyaya Başûr di sala 1836an de, Vîktorya di sala 1851ê de û koloniya Queensland di sala 1859an de, hebûn.<ref name=":4"/> Awistralyaya Başûr û Vîktorya wekê koloniyên azad hatin damezrandin û wan qet mehkûmên ku dihatin veguhastin qebûl nekirin.<ref name=":6">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-19-553597-6 |cih=Melbourne ; New York |paşnavê-edîtor=Davison |pêşnavê-edîtor=Graeme |paşnavê-edîtor2=Hirst |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Macintyre |pêşnavê-edîtor3=Stuart }}</ref> Dijberiya zêde ya li dijî sîstema mehkûmkirinê bi rakirina wê ya li koloniyên rojhilat di salên 1850an de gihîştiye lûtkeyê. Di destpêkê de koloniyeke azad bû ku Awistralyaya Rojava ji sala 1850 heya sala 1868an mehkûman qebûl dikirin.<ref name=":7">{{Jêder-kitêb |sernav=A Concise History of Australia |paşnav=Macintyre |pêşnav=Stuart |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2020-08-03 |isbn=978-1-108-62891-4 |url=https://doi.org/10.1017/9781108628914 }}</ref> Dema ku beşek ji Împeratoriya Brîtanî mabûn, şeş koloniyan di navbera salên 1855 û 1890an de bi awayekî tekane hikûmetek berpirsiyar bi dest xistine ku piraniya karûbarên xwe bi xwe birêve birine.<ref name=":6"/> Ofîsa kolonyalîzmê ya li Londonê kontrola hinek mijaran, bi taybetî karûbarên derve yê kolonyalîzmê, parastiye.<ref name=":4"/> Parlamentoyên kolonyal ji sala 1856an pê ve mafên dengdanê gav bi gav ji bo mêran berfireh kirine û di navbera salên 1890 û 1900an de mafê dengdanê yê jinan bi şert û mercên wekhev hat dayîn. Hinek koloniyan ji sala 1885an pê ve in bo dengdanê sinorkirinên nijadî ferz kirine.<ref name="Bashford2013"/> Di nîvê sedsala 19an de keşifgerên wekê Burke û Wills nexşeyên hundirîn ên Awistralyayê çêkirine.<ref name="Macintyre2020"/> Komek ji çûyîna ji bo zêran ku di destpêka salên 1850an de dest pê kirine, bûye sedema herikîna koçberên nû yên ji Çînê, Amerîkaya Bakur û parzemîna Ewropayê<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref> û her wiha derketina zozanan û dema ku madenvanên Ballaratê Serhildana Eureka ya li dijî xercên lîsansa zêr dane destpêkirin, bêaramiyên sivîl ên ya paşîn di sala 1854an de gihîşt lûtkeyê.<ref name=":6"/> Di salên 1860î de mirovên giravên Deryaya Başûr bi darê zorê an jî bi revandinan ji bo karên bi peyman hatine birin ku bi piranî ji aliyê kolonîstên Queenslandê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.slq.qld.gov.au/discover/exhibitions/australian-south-sea-islanders |sernav=Australian South Sea Islanders |malper=State Library Of Queensland |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-09-16 |sernav=Blackbirding: Australia's history of kidnapping Pacific Islanders |url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-17/blackbirding-australias-history-of-kidnapping-pacific-islanders/8860754 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Bi hincetên parastina zarokan û polîtîkayên asîmîlasyona bi darê zorê, ji sala 1886an pê ve hikûmetên kolonyal ên Awistralyayê dest bi veqetîna gelek zarokên aborjîn ji malbat û civakên wan kirine.<ref name="Bashford2013"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sbs.com.au/nitv/article/explainer-the-stolen-generations/5ust2jtjy |sernav=Explainer: the Stolen Generations |malper=NITV |tarîx=2016-12-01 |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/first-nations/stolen-generation/ |sernav=The Stolen Generation |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Şerê Boerê ya Duyem (1899–1902) mezintirîn bicîhkirina derveyî welat a hêzên kolonyal ên Awistralyayê nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/boer |sernav=Australia and the Boer War, 1899–1902 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref><ref name=":3"/> === Federasyona şerên cîhanê === [[Wêne:Opening of the first parliament.jpg|thumb|Tabloyek ku ji aliyê Tom Roberts ve hatiye çêkirin, vekirina Parlamentoya Avusturalya ya yekem di sala 1901ê de nîşan dide]] Di 1ê çileya sala 1901ê de, piştî deh salan ji plansazî, peymanên destûrî û referandûman, federasyona koloniyan hatiye bidestxistin ku di encamê de li gorî Destûra Bingehîn a nû ya Awistralyayê, dewleta Awistralyayê wekê dewleta neteweyekê hatiye damezrandin.<ref name=":4"/> Ji sala 1901ê pê ve Awistralya di nav Împeratoriya Brîtanî de herêmeke xweser bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthofnations.org/commonwealth/history/ |sernav=History of the Commonwealth |malper=Commonwealth of Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-US }}</ref> Welat yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Neteweyan a di sala 1920an de bû û yek ji endam ên damezrînerên Neteweyên Yekbûyî ya di sala 1945an de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ungeneva.org/en/about/league-of-nations/covenant |sernav=The Covenant of the League of Nations {{!}} The United Nations Office at Geneva |malper=The United Nations Office at Geneva |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/about-us/growth-in-un-membership |sernav=Growth in United Nations membership |malper=United Nations |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |paşnav=Nations |pêşnav=United }}</ref> Qanûna Westminster a sala 1931ê desthilata Keyaniya Yekbûyî ya ji bo Awistralyayê di asta federal de bêyî razîbûna Awistralyayê qanûnan derxîne, bi dawî kiriye. Awistralyayê vê qanûnê di sala 1942an de pejirandiye lê ew ji bo piştrastkirina derbasdariya qanûnên ku di dema Şerê Cîhanê ya Duyem de hatine derxistin, berê ku ev qanûn were pejirandin ji sala 1939an ve ketibû meriyetê.<ref name=":6"/> Herêma paytexta Awistralyayê di sala 1911ê de wekê cihê paytexta federal a pêşerojê ya Kanberra hatiye damezrandin. Dema ku ev herêm di bin avakirinê de bû, Melbourne ji 1901ê heta 1927an wekê paytexta demkî maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F722852&r=681172 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-13 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 }}</ref> Herêma Bakur di sala 1911an de ji kontrola Awistralyaya Başûr derbasê kontrola hevalbendiya welatan bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yan |pêşnav=Shu-chuan |tarîx=2019 |sernav="Kangaroo Politics, Kangaroo Ideas, and Kangaroo Society": The Early Years of Melbourne Punch in Colonial Australia |url=https://doi.org/10.1353/vpr.2019.0003 |kovar=Victorian Periodicals Review |cild=52 |hejmar=1 |rr=80–102 |doi=10.1353/vpr.2019.0003 |issn=1712-526X }}</ref> Awistralyayê di sala 1905an de rêveberiya Herêma Papua (ku berê koloniyeke brîtanî bû) û di sala 1920an de jî rêveberiya Herêma Gîneya Nû (berê Gîneya Nû ya Alman) girtin ser xwe. Herdu di sala 1949an de wekê Herêma Papua û Gîneya Nû hatine yek kirin û di sala 1975an de ji Awistralyayê serxwebûn bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |sernav=McDermott, Peter M --- "Australian Citizenship and the Independence of Papua New Guinea" [2009] UNSWLawJl 3; (2009) 32(1) UNSW Law Journal 50 |malper=austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-02-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240208072215/https://austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/journals/UNSWLawJl/2009/3.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Darwin 42.jpg|thumb|Bombebarana Darwinê di sala 1942an de, yek ji zêdetirî 100 êrîşên hewayî yên japonî ya li ser Awistralyayê di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de pêk hatiye]] Di sala 1914an de, Awistralya beşdarî Şerê Cîhanî yê Yekem bû û beşdarî şerên li gelek çeperên şer bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/atwar/first-world-war |sernav=First World War 1914–18 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-13 }}</ref> Ji 324.000 leşkerên ku li derveyî welêt xizmet kirine, nêzîkî 60.000 ji wan leşkeran di şer de jiyana xwe jidest dane û 152.000ên din jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Great War and its aftermath, 1914–22 |paşnav=Garton |pêşnav=Stephen |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-11-05 |rr=39–63 |isbn=978-1-107-44575-8 |url=https://doi.org/10.1017/cho9781107445758.033 |paşnav2=Stanley |pêşnav2=Peter }}</ref> Gelek awistralî têkçûna Milê Artêşa Awistralya û Zelanda Nû (ANZAC) li Gallipoli di sala 1915an de wekê "vaftîzma agir" dibînin ku nasnameya neteweya nû yê Awistralyayê ava kiriye.<ref name=":7"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/personnel/anzac-legend |sernav=The Anzac legend |malper=Anzac Portal |roja-gihiştinê=2026-02-13 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Department of Veterans' Affairs; address=21 Genge St, Civic/Canberra City, ACT 2601; contact=+61 2 6289 1133; email=education@dva.gov.au }}</ref> Destpêka kampanyayê her sal di Roja Anzacê de tê bîranîn, dîrokeke ku bi Roja Awustralyayê re wekê roja herî girîng a neteweyî reqabetê dike.<ref name=":3"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford companion to Australian military history |weşanger=Oxford Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-551784-2 |çap=2 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Dennis |pêşnavê-edîtor=Peter |series=Oxford reference online premium }}</ref> Ji 1939 heta 1945an, Awistralya tevlî Şerê Cîhanî ya Duyem bûye. Hêzên çekdar ên Awistralyayê li qadên şer ên [[Okyanûsa Mezin|Pasîfîk]], [[Ewropa]], [[Deryaya Navîn]] û li Rojhilata Navîn şer kirine.<ref name=":7"/> Şoka têkçûna Brîtanyayê li Singapûrê di sala 1942an de û di demek kurt de bombebarana Darwin û êrîşên din ên Japonî li ser axa Avusturalyayê, bûye sedema baweriyeke berfireh li Awistralyayê ku dagirkirina japonî nêzîk e û veguherînek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ji bo [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] wekê hevalbend û hevkarê ewlehiyê yê sereke yê Awistralyayê ye.<ref name=":4"/> Ji sala 1951ê vir ve, Awistralya li gorî peymana ANZUSê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re hevalbend e.<ref name=":4"/> === Serdema hevdem === [[Wêne:Dutch Migrant 1954 MariaScholte=50000thToAustraliaPostWW2.jpg|thumb|çep|Di sala 1954an de koçberên ku piştî şer ku ji Ewropayê gihîştin Awistralyayê]] Di sê dehsalên piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de, Awistralyayê di asta jiyanê, di demên vala û di demên geşedanan de di warê standardiya jiyanê de pêkanîneke girîng dîtiye.<ref name=":7"/> Hikûmetan pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê teşwîq welat kirine û ev koçber wekê "awistralyayên nû" hatine binavkirin. Ev koçberiya zêde ji bo awistralyayan bi slogana "nifûs bibe an jî bimire" hatiye rewakirin.<ref name=":7"/><ref name=":7"/> Awistralya di dema [[Şerê Sar]] de endamek Bloka Rojava bû ku di salên 1950î de beşdarê Şerê Koreyê û Rewşa Awarte ya Malayayê û ji sala 1962 heta sala 1973an jî beşdarê [[Şerê Viyetnamê]] bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fighting Australia's cold war: the nexus of strategy and operations in a multipolar Asia, 1945-1965 / edited by Peter Dean and Tristan Moss |weşanger=Australian National University Press |tarîx=2021 |isbn=978-1-76046-483-7 |cih=Acton ACT, Australia |paşnavê-edîtor=Dean |pêşnavê-edîtor=Peter J. |paşnavê-edîtor2=Moss |pêşnavê-edîtor2=Tristan |paşnavê-edîtor3=Australian National University Press }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/vietnam |sernav=Vietnam War 1962–75 {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Aloziyên ji metirsiya bandora komunîst li ser civakê bûye sedema hewldanên bêserketî yên hikûmeta Menzies ya ji bo qedexekirina [[Partiya Komunîst a Awistralyayê]] û di sala 1955an de bûye sedema parçebûnek dijwar ê di Partiya Kedê de.<ref name=":3"/> Di encama referandûmeke sala 1967an de hikûmeta federal desthilata derxistina qanûnan di derbarê awistraliyên aborjîn de bi dest xistiye û awistraliyên aborjîn bi tevahî di hêjmara nifûsê de cih girtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal Australians: a history since 1788 |paşnav=Broome |pêşnav=Richard |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2019 |isbn=978-1-76052-821-8 |çap=5 |cih=Crows Nest }}</ref> Mafên erdê yên berê-kolonyal (ku li Awistralyayê wekê sernavê milkê xwemalî hatiye binavkirin) dema ku [[Dadgeha Bilind a Awistralyayê]] di Mabo v Queensland (Hejmar 2) de biryar daye ku Awistralya di dema niştecihbûna [[ewropî]] de terra nullius ('erd ne ya kesî') nebûye, cara yekem di qanûnê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/australian-politics-explainer-the-mabo-decision-and-native-title-74147 |sernav=Australian politics explainer: the Mabo decision and native title |malper=The Conversation |tarîx=2017-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-US |paşnav=Galloway |pêşnav=Kate }}</ref><ref name=":6"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Radical Title and Unalienated Land Post-Mabo |weşanger=Hart Publishing |isbn=978-1-4742-0201-5 |url=https://doi.org/10.5040/9781474202015.ch-004 }}</ref> Piştî betalkirina bermahiyên dawî yên siyaseta Awistralyaya Spî ya di sala 1973an de<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.border.gov.au/about/corporate/information/fact-sheets/08abolition |sernav=Fact sheet – Abolition of the 'White Australia' Policy |malper=www.border.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU }}</ref> demografî û çanda Awistralyayê wekê encameke pêla mezin û berdewam a koçberiya ne-ewropî ku bi piranî ji Asyayê bûn, guheriye.<ref name=":6"/> Di dawiya sedsala 20an de, têkiliyên siyaseta derve bi welatên din ên Asya-Pasîfîkê re jî zêdetir bûne.<ref name=":1"/> Qanûnên Awistralyayê ya sala 1986an têkiliyên destûrî yên mayî yên di navbera Awistralya û [[Keyaniya Yekbûyî]] de qut kirine ku di heman demê de monarşî di kapasîteya xwe ya serbixwe de wekê [[Şahbanûya Awistralyayê]] de maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-32.html |sernav=Documenting Democracy |malper=www.foundingdocs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |sernav=Anne Twomey† "The States, the Commonwealth and the Crown—the Battle for Sovereignty*" |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House, Canberra, ACT, 2600; contact=+61 2 6277 7111; |roja-arşîvê=2022-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220909014023/https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Senate/Powers_practice_n_procedures/pops/pop48/battlesovereignty |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di referandûma destûrî ya sala 1999an de, ji %55ê hilbijêran hilweşandina monarşiyê û çêbûna komarparêziyê red kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://moadoph.gov.au/explore/democracy/1999-republic-referendum |sernav=1999: Republic Referendum - Australian Referendum Recap |malper=moadoph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Piştî êrîşên 11ê îlonê ya li hemberê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Awistralya ji sala 2001ê heta 2021ê beşdarê [[Şerê Afganistanê]] û ji sala 2003an heta 2009an jî beşdarê [[Şerê Iraqê]] bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.awm.gov.au/articles/event/afghanistan |sernav=Post 9/11, Afghanistan and Iraq {{!}} Australian War Memorial |malper=www.awm.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Têkiliyên bazirganî yên welêt di sedsala 21an de her ku çûye ber bi [[Asyaya Rojhilat|rojhilatê Asyayê]] ve çûye û Çîn bi rêjeyek mezin bûye hevkarê bazirganî yê herî mezin ê welat. Di bersiva pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] de, ji adara sala 2020an pê ve, hikûmetên Federal, eyalet û herêman qedexeyên derketina derve û qedexeyên din ên li ser kombûnên giştî û tevgerê li seranserê sinorên neteweyî û eyaletan hatiye bikar anîn. Piştî belavkirina derzîkirinên di sala 2021ê de, ev qedexe hêdî hêdî hatin sivikkirin. Di cotmeha sala 2023an de, Awistralyayê ragihandiye ku COVID-19 êdî bûyerek nexweşiyeke vegirtî ya bi girîngiya neteweyî nîne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2020 |sernav=The Commonwealth Pharmacists Association's global response to COVID-19 |url=https://doi.org/10.1211/pj.2020.20207983 |kovar=The Pharmaceutical Journal |doi=10.1211/pj.2020.20207983 |issn=2053-6186 }}</ref> == Erdnîgarî == === Taybetmendiyên giştî === [[Wêne:Reliefmap of Australia.png|thumb|Nexşeya topografîk a Awistralyayê (keska tarî bilindahiya herî nizm û qehweyîya tarî jî bilindahiya herî bilind nîşan dide).]] Awistralya ji parzemîna sereke ya Awistralyayê, girava Tazmanya, gelek giravên piçûk ên deryayî û deverên dûr ên deryayî yên Giravên Ashmore û Cartier, Girava Noelê, Giravên Kokosê (Keeling), Giravên Deryaya Koralê, Giravên Heard û McDonaldê û Girava Norfolkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/remote-offshore-territories |sernav="Remote Offshore Territories" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-14 }}</ref> Awistralya jî îdîa dike ku ji sedî 42ê Antarktîkayê wekê axa Antarktîk a Awistralyayê ye lê ev îdîa tenê ji aliyê çar welatên din ve hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Scott |pêşnav=Shirley V. |tarîx=2021 |sernav=THE IRRELEVANCE OF NON-RECOGNITION TO AUSTRALIA'S ANTARCTIC TERRITORY TITLE |url=https://www.cambridge.org/core/journals/international-and-comparative-law-quarterly/article/irrelevance-of-nonrecognition-to-australias-antarctic-territory-title/395CC47418FA66136D0AF5F46DF4C9C2 |kovar=International & Comparative Law Quarterly |ziman=en |cild=70 |hejmar=2 |rr=491–503 |doi=10.1017/S0020589321000051 |issn=0020-5893 }}</ref> Awistralyaya sereke di navbera hêlîpan 9° û 44° başûr û hêlîlar a 112° û 154° rojhilat de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories |sernav=Area of Australia - States and Territories |malper=Geoscience Australia |tarîx=2014-06-27 |roja-gihiştinê=2026-02-14 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Geoscience }}</ref> Awistralya ku bi Okyanûsên Hindî û Pasîfîk hatiye dorpêçkirin, bi deryayên Arafura û Tîmorê ve ji Asyayê veqetandiye, Deryaya Koralê li peravên Queenslandê ye û Deryaya Tazmanê jî di navbera Awistralya û Zelanda Nû de ye. Refê mezin ê astengdar ku mezintirîn refê mercanên cîhanê, bi dûriyek kurt li perava bakurê rojhilat e û zêdetirî 2.300 km dirêj dibe.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Shaping a nation: a geology of Australia |weşanger=Geoscience Australia and ANU E-Press |tarîx=2012 |isbn=978-1-922103-43-7 |cih=Canberra |paşnavê-edîtor=Blewett |pêşnavê-edîtor=Richard |paşnavê-edîtor2=Geoscience Australia }}</ref> Parzemîna sereke biçûktirîn parzemîna cîhanê ye û welat ji aliyê rûbera giştî ve şeşem parzemîna herî mezin ê cîhanê ye.<ref name=":2"/> Awistralya carinan wekê girava herî mezin a cîhanê hatiye hesibandin û pir caran wekê "parzemîna giravê" hatiye binavkirin.<ref name="Henderson2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Port Melbourne, VIC, Australia |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref><ref name=":2"/> Welat xwediyê 35.877 km perava deryayî ye (ji xeynî hemî giravên deryayî) û di heman demê de Awistralya îdîaya herêmeke aborî ya taybet a 8.148.250 kîlometreçargoşe dike.<ref name=":2"/> Ev herêma aborî ya taybet axa Antarktîk a Awistralyayê nagire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/dimensions/oceans-seas.jsp |sernav=Oceans and Seas - Geoscience Australia |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-14 |paşnav=corporateName=Department of Industry, Tourism & Resources, Geoscience Australia;jurisdiction=Commonwealth of Australia; contact=Web Manager, GPO Box 378 Canberra ACT Australia 2601, +61 2 6249 9111; email=http@ga.gov.au }}</ref> Piraniya Awistralyayê xwedî avhewayeke hişk an nîv-hişk e.<ref name=":2"/> Di sala 2021ê de, ji %10ê çêrehgeh û zozanên mayînde yên cîhanê li Awistralyayê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> Qada daristanî ya welat nêzîkî ji %17ê rûbera erdê Awistralyayê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |sernav=Wayback Machine |malper=openknowledge.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/AUS/home/overview/ |sernav=FRA Platform {{!}} Global Forest Resources Data {{!}} Food and Agriculture Organization of the United Nations |malper=fra-data.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Parzemîna Awistralyayê bi kêmanî jî be deşt e ku bilindahiya deştê ya navînî 325 metre bilind e û asta mayî ya bilindahî ya welat 870 metre ye.<ref name=":2"/> Rêzeçiyayên Mezin ên Dabeşkirinê li seranserê piraniya rojhilatê Awistralyayê dirêj dibe ku deştên navendî ji bilindahiyên rojhilat vediqetîne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au:80/education/geoscience-basics/landforms/highest-mountains.html |sernav=Highest Mountains |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Çiyayê Kosciuszko bi bilindahiya 2.228 m bilindtirîn çiyayê parzemînê ye. Bilindtirîn çiyayê derveyî parzemînê Mawson Peak in ku bi 2.745 m li Girava Heardê ye û li Herêma Antarktîk a Awistralyayê, çiyayên herî bilind ên din Çiyayê McClintock û Çiyayê Menziesê ye ku bi rêzê ve 3.492 m û 3.355 m bilind in.<ref name=":8" /> Murray-Darling sîstema çemê sereke yê Awistralyayê ye ku piraniya axa hundirîn a New South Wales û başûrê Queenslandê ber bi gola Alexandrina û deryaya Başûrê Awistralyayê ve diherike. Her wiha li navend û rojavayê Awistralyayê sîstemên çemên peravê yên biçûktir hene ku sîstemên avdana hundirîn ên wekê sîstema gola Eyre û sîstemên golên şor jî hene.<ref name="Henderson2016"/> Çemên Awistralyayê di nav hemî parzemînên din de xwedî rêjeya herî kêm a herîkîna avê ya deryayê ne. Profîla hişk û deşta sereke ya parzemînê dibe sedema ku çemên li parzemînê hêdî diherikin û di encamê de xwê li ser erdê kom dibin.<ref name=":2"/> Şorbûna avê bandorek neyînî li ser axa Awistralyayê çêdike ku bi navînî li gorî standardên cîhanê, ji aliyê berhemên xwarinê ve xizan e.<ref name=":2"/> Nifûsa Awistralyayê li peravên deryayê kom bûye. Nêzîkî ji %95ê nifûsê di nav 100 km yê ji peravê de dijî ku rêje li navînîya cîhanê ji %39 ye.<ref name=":2"/> Rêjeya belavbûna nifûsa Awistralyayê li ser yek km² 3,5 kes e ku ev rêjeya herî kêm a cîhanê ye.<ref name=":2"/> Lêbelê li bajarên li ser perava nerm a başûrê rojhilat kombûneke mezin a nifûsê heye û rêjeya belavbûna nifûsê li navenda Melbourne li ser yek km² 38 kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> === Jeolojî === [[Wêne:Ausgeolbasic.jpg|thumb|Li gorî temenan, herêmên jeolojîk ên bingehîn ên Awistralyayê.]] Awistralya ku berê beşek ji superparzemînên [[Rodînya]] û beşek ji [[Gondwana]] bû ku nêzîkî 35 milyon sal berê bi tevahî ji Antarktîkayê veqetiya û ber bi bakur ve çûye.<ref name="Henderson2016"/><ref name="Kennett2018"/> Dema ku [[Serdema Dawî ya Qeşayê]] bi dawî bûye, bilindbûna asta deryayê nêzîkî 8.000 sal berê parzemîna Awistralya ji [[Nû Gîne]] û nêzîkî 6.000 sal berê ji Tazmanyayê veqetandiye.<ref name="Kennett2018"/> Awistralya bi temamî di nav plakaya tektonîk a Awistralyayê de cih digire. Beşa sereke ji aliyê jeolojîk ve bi qismî aram e, çêbûna çiyayî yên mezin kêm in, volkanên çalak an jî şikestekên tektonîk kêm in.<ref name="Henderson2016"/> Lêbelê, plakaya Awistralyayê salane bi leza nêzîkî 6 heta 7 santîmetre ber bi bakurê rojhilat ve diçe û niha bi plakaya Ewrasyayê û plakaya Pasîfîkê re li hev dikeve.<ref name="Kennett2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian continent: a geophysical synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=Brian |weşanger=ANU Press and Geoscience Australia |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Acton, A.C.T |kesên-din=Australian National University Press, Geoscience Australia |paşnav2=Blewett |pêşnav2=Richard |paşnav3=Chopping |pêşnav3=Richard }}</ref> Zextên navtektonîk ên ku ji ber vê tevgerê çêdibin, ji bo girseyeke bejahî yê ku ji aliyê jeolojîkî ve sekan ew, dibin sedema çalakiyek sîsmîk a bi qismî ku ji bo vê girseya sekan zêde ye. Di navbera salên 1901 û 2017an de 18 erdhejên bi momenta ji 6 pileyî mezintir çêbûne.<ref name="Kennett2018" /> [[Erdheja Newcastle]] ya sala 1989an li Awistralyayê bûye sedema mirina 13 kesan ku ev jî erdheja herî mezin ê li Awistralyayê bû.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=The geology of Australia |paşnav=Henderson |pêşnav=R. A. |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2016 |isbn=978-1-107-43241-3 |çap= |cih=Melbourne Cambridge |paşnav2=Johnson |pêşnav2=David }}</ref> Heta 4.600 sal berê li rojhilatê parzemînê volkanên çalak hebûn û ev yek di navên cihên aborjîn û çîrokên afirandinê de derbas dibe.<ref name=":12">{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Continent: A Geophysical Synthesis |paşnav=Kennett |pêşnav=B. L. N. |weşanger=ANU Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-76046-246-8 |cih=Erscheinungsort nicht ermittelbar |paşnav2=Chopping |pêşnav2=Richard |paşnav3=Blewett |pêşnav3=Richard }}</ref> Di roja îro de çalakiyên volkanî li [[Girava Heardê]] û [[Giravên McDonaldê]] ên dûr çêdibe.<ref name=":2"/> Qalikê parzemînî ya Awistralyayê di sê çerxan de ji kratonên arkeyayî yên herî kevin ên li rojava heta formasyonên orojenîk ên ciwantir ên li rojhilat (ku nêzîkî 541 milyon heta 252 milyon sal berê hatine avakirin) hatiye afirandin.<ref name=":12"/><ref name="Henderson2016"/> Kevirên li ser rûyê Awistralyayê ya herî kevin ji serdema arkeyan ne. Hinek ji wan keviran li rojavayê Awistralyayê ji 3,7 milyar salê kevintir in û kevirên din jî li başûrê Awistralyayê ji 3,1 milyar salê kevintir in. Krîstalên zîrkonê yên herî kevn ên li ser erdê ku dîroka wan vedigere 4,4 milyar sal berê ku li rojavayê Awistralyayê hatine dîtin. Lêbelê nêzîkî ji %80ê Awistralyayê bi kevirên rûniştî û regolît ve hatiye nixumandin ku temenê wan ji 250 milyon salê kêmtir in.<ref name="Kennett2018"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map v2 AUS 1991–2020.svg|thumb|çep|Cûreya avhewaya ya Köppen a Awistralyayê]] Avhewaya Awistralyayê ji tropîkal a şil li bakurê rojhilat û bakurê rojava heta û heta avhewaya ziwa ya li navendê diguhere. Hewaya welat li başûrê peravê nerm û şil e, zivistanan cemidî ye û li çiyayên bilind ên başûrê rojhilat û Tazmaniyayê di mehên zivistanan de berf heye.<ref name=":11"/> Avhewa Awistralyayê ji "helîpana hespan" bi bandor dibe ku mêla avhewayê heye ku şert û mercên ziwa bi xwe re bîne. Bi tevahî parzemîna Awistralyayê parzemîna herî hişk a niştecîbûyî ye ku bi navînî barîna salane 470 mîlîmetre ye.<ref name=":2"/> Nêzîkî %70ê welat hişk an nîv-hişk e û nêzîkî ji %18 rûbera erdê jî çol e.<ref name=":2"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ga.gov.au/education/geoscience-basics/landforms/deserts.html |sernav=Deserts |malper=www.ga.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-AU |paşnav=Australia |pêşnav=c\=AU\;o\=Australia Government\;ou\=Geoscience }}</ref> Her wiha avhewa ji aliyê sîstemên cûrbecûr ve wekê El Nino-Oscilasyona Başûr, Dîpola Okyanûsa Hindî û Moda Alîkî ya Başûr bi bandor dibe.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=http://web.archive.org/screenshot/http://www.bom.gov.au/state-of-the-climate/ |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-15 }}</ref> Li Awistralyayê di nav salan de û di navbera salan de guherînek neasayî di baranê de heye ku pir caran dibe sedema ziwabûn û lehiyan. Bahoz û barana berfireh li Awistralyaya tropîkal zêde ne. Mûsona havînê baraneke girîng li bakurê Awistralyayê tîne û pergala zexta nizm dibe sedema barana zivistanê ya başûr. Herêmên herî germ li bakurş rojavayê welat û herêmên herî sar jî li başûrê rojhilat in. Di mehên havînan de rewşa şewata daristanan li başûrê Awistralyayê gelemper e.<ref name="Henderson2016"/> Guherîna avhewayê ji ber zêdebûna emîsyonên gazên serayê bûye sedema bilindbûna germahiya Awistralyayê ku ji sala 1910an vir ve 1.5&nbsp;°C germahî bilind bûye ku bûye sedema germahiya zêde û baranên giran. Ji salên 1970an vir ve li başûrê Awistralyayê baran ji meha nîsanê heta meha cotmehê kêm bûye û ji salên 1950î vir ve dansala şewata daristanan dirêj bûye. Ji salên 1970î vir ve li bakurê Awistralyayê baran zêde bûye. Ji sala 1982an vir ve hejmara bahozên tropîkal kêm bûye û ji dawiya salên 1950yan vir ve berfa çiyayî kêm bûye. Asta deryayê li dora Awistralyayê bilind dibe û asîda di okyanusên li derdora Awistralyayê zêde bûye.<ref name=":13"/> <gallery mode="packed-hover" caption="Dîmenên biyoklîmatîk ên Awistralyayê"> Wêne:Gunbarrel Hwy, Gibson Desert Nature Reserve, Western Australia, Australia.June2017.IMG1228.jpg|Çola Gibsonê Wêne:Rainforest Regenwald Australia (22865104000).jpg|Parka neteweyî ya Daintree Wêne:Charlotte Pass 2008.jpg|Alpên Awistralyayê Wêne:Yellow Waters (8602004999).jpg|Parka neteweyî ya Kakaduyê Wêne:Mount Ginini - Namadgi National Park - 2.jpg|Parka neteweyî ya Namadgiyê </gallery> === Pirrengiyabiyo === [[Wêne:Koala climbing tree.jpg|thumb|Koala ku ajalekî berbelavê li Awistralyayê ye]] Awistralya yek ji 17 welatên herî pirreng ên mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Evans |pêşnav=Megan C. |paşnav2=Watson |pêşnav2=James E. M. |paşnav3=Fuller |pêşnav3=Richard A. |paşnav4=Venter |pêşnav4=Oscar |paşnav5=Bennett |pêşnav5=Simon C. |paşnav6=Marsack |pêşnav6=Peter R. |paşnav7=Possingham |pêşnav7=Hugh P. |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Distribution of Threats to Species in Australia |url=https://academic.oup.com/bioscience/article-lookup/doi/10.1525/bio.2011.61.4.8 |kovar=BioScience |ziman=en |cild=61 |hejmar=4 |rr=281–289 |doi=10.1525/bio.2011.61.4.8 |issn=1525-3244 }}</ref> Ji ber îzoleya xwe ya erdnîgarî ya dirêj, piraniya biyotaya Awistralyayê bêhempa ye.<ref name=":10">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Stow |pêşnavê-edîtor=Adam |paşnavê-edîtor2=Maclean |pêşnavê-edîtor2=Norman |paşnavê-edîtor3=Holwell |pêşnavê-edîtor3=Gregory I. }}</ref> Nêzîkî ji %94ê amfîbîyan, ji %93ê xezende û riwekên kulîlkdar, ji %69ê memikdaran û ji %46ê çûkên welatên endemîk in.<ref name=":10"/> Awistralya xwedî cûrbecûr ekosîsteman e ku ji wan 89 herêm û 419 jêrherêm di çarçoveya biyoherêmên Awistralyayê de hatine nas kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs/science/ibra/australias-bioregion-framework |sernav=Australia's bioregion framework - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên çileya sala 2025an de 168.386 cureyên bi navkirî di lîsteya cureyên neteweyî ya Awisturalyayê de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://test-web.biodiversity.org.au/nsl/stats |sernav=Statistics - Australian National Species List |malper=test-web.biodiversity.org.au |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en }}</ref> Lêbelê hatiye texmînkirin ku ji %70ê cureyên Awistralyayê nehatine keşifkirin û dabeşkirin û dibe ku 600.000 cureyên xwemalî yên Awistralyayê hebin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Australia state of the environment 2021: biodiversity }}</ref> Bi gelemperî, zanîna li ser cureyên movikdar û riwekên kulîlkdar ji zanîna li cureyên nemovikdar û kiyarkan çêtir e. Hatiye texmînkirin ku ji %10 kêmtir ji kiyark û kêzikên Awistralyayê nav li wan hatine danîn.<ref name=":9" /> Nêzîkî ji %10ê cureyên nebatan ên ku li cîhanê têne zanîn li Awistralyayê hatine dîtin.<ref name=":9"/> Gelek ji van li gorî avhewaya hişk, barîna guherbar û axa kêm-berhem adapte bûne. Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê yên naskirî hene. Çol û daristanên şivikî erdê ziwa nêzîkî ji %70ê parzemînê vedigirin. Darên wekê akasya, banksiya û okalîpt li piraniya Awistralyayê belav bûne. Gelek nebat pelên wan hişk û temendirêj in û di warê karbonê de dewlemend ew kêm xurdemenî ne û ji bo şewatên daristanan baş adapte ne.<ref name="Stow2015">{{Jêder-kitêb |sernav=Austral ark: the state of wildlife in Australia and New Zealand |paşnav=Stow |pêşnav=Adam |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-03354-2 |cih=Cambridge (GB) |paşnav2=Maclean |pêşnav2=Norman |paşnav3=Holwell |pêşnav3=Gregory L. }}</ref> Nêzîkî ji sêyan didu yê ji 330 cureyên ajalên bi kîsik ên cîhanê ajalên xwemaliyên Awistralyayê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/species-identification/ask-an-expert/what-is-a-marsupial/ |sernav=What is a marsupial? |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-15 |ziman=en-US }}</ref> Memikên plasentayî yên Awistralyayê (bi piranî Perçemk û Mişk) jî hema hema ji %47ê cureyên memikên bejayî yên cîhanê pêk tînin.<ref name=":10"/> Li Awistralyayê nêzîkî ji %10ê cureyên xezalan ên cîhanê ya naskirî hene.<ref name=":9"/> Herwiha nêzîkî 320.500 cureyên bêmovik hene ku ji wan kêzik refa herî zêde ne û ji ji %75 zêdetir ji tevahiya cureyên ajalan pêk tînin.<ref name=":9"/> Li Awistralyayê zêdetirî 15.000 cureyên kiyarkên naskirî hene û dibe ku bi deh hezaran cureyên din jî hebin.<ref name=":9"/> Jiyana kovî ya Awistralyayê gelek adapteyî ku li gorî jîngehê dikare xwe abapte bike. Ji ber ku pelên piraniya nebatan ji aliyê xurdemeniyan ve kêm in, li Awistralyayê rêjeyek bilind ji çûk, kêzik û kîsikdarên wekê Kurebeşk heye ku bi hingiv û polenê xwedî dibin. Koala îstîsnayek e ku xwarina pelên okalîptusê xwe xwedî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/blog/science/world-first-mapping-of-complete-koala-genome-brings-hope-for-the-icons-future/ |sernav=World-first mapping of complete Koala genome brings hope for the icon's future |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":10"/> Floraya kêmxurî û barîna guherbar a berfê di heman demê de ji bo ajalên ku hewcedariyên wan ên enerjiyê kêmtir in, guncaw e ku di nav wan de mar, gumgumok û kîsikdarên bazdanê ya wekê kanguru û wallaby heye. Lêbelê delîlên pêşketina hevgirtî ya kîsikdarên Awistralyayê û memikdarên plasentayê yên parzemînanên din ên ku di jîngehên wekhev de dijîn hene. Wek mînak pilingên Tazmanyayê (thylacine) ya nemabûyî bi gurê plasentayî, koremişkên kîsikdar bi koremişkên zêrîn ên Afrîkayê û mişkên bazdanê bi goştxwerên bazdanê yên herêmên din ên hişk re dişibiyan hev.<ref name="Stow2015"/> Nêzîkî 46 hezar sal berê li Awistralyayê, tevî megafaunaya wê, gelek cureyên movikdaran tune bûn û li ser rola çalakiyên mirovan û guherîna avhewayê di van tunebûnan de nîqaşeke zanistî ya berdewam heye. Kêmbûna rêjeya jidayikbûna piling û cinewirê tazmanî li vê giravê li dora 4.000 heta 5.000 sal berê de bi guhertinên li ser parzemînê re jî lihevhatî ye ku di nav de zêdebûna nifûsa mirovan, anîna dingoyan û bi karanîna zêdetir a agir û teknolojiyên nû û amûrên kevirî yên nû heye.<ref name=":10"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://australian.museum/learn/animals/mammals/dingo/ |sernav=Dingo |malper=The Australian Museum |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US }}</ref> Di du sedsalên borî de Awistralyayê li gorî parzemînên din zêdetir cureyên xwe yên memikan winda kiriye. Bi tevahî, 100 cureyên Awistralyayê wekê nemabûyî an jî di xwezayê de nemabûyî hatine lîste kirin. Di hezîrana 2021ê de, ji aliyê hikûmetên Awistralyayê ve zêdetirî 1.000 cureyên ajal û nebatan wekê di bin xetereyê de an jî di bin xetereya krîtîk de hatine lîste kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://soe.dcceew.gov.au/sites/default/files/2022-07/soe2021-biodiversity.pdf |sernav=Murphy & van Leeuwen 2021 }}</ref> Gefên sereke yên li ser cureyên di bin xetereyê de guhertina rûerdê, têkçûna ekosîstemê, cureyên hatine anîn ên wekê pisîka kovî û rovî yê sor û guherîna avhewayê ye.<ref name=":10"/> Qanûna parastina jîngehê û parastina cûrbecûrîya biyolojîk a federal a sala 1999an çarçoveya qanûnî ye ku ji bo parastina cureyên di bin gefê de hatiye derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/epbc |sernav=Environment Protection and Biodiversity Conservation Act 1999 (EPBC Act) - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Sîstema rezervê ya neteweyî tora deverên parastî yên Awistralyayê ye. Di 30ê hezîrana 2022an de, ew zêdetirî ji %22 ji girseya bejahî ya Awistralyayê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/land/nrs |sernav=National Reserve System - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Stratejiya Awistralyayê ji bo xwezayê ya salên 2024–2030 plana neteweyî ya biyolojîkî ye ku armanc dike ku windabûna biyolojîkî li Awistralyayê heta sala 2030an berevajî bike û erkên wîlayetê yên di bin peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser cûrbecûrîya biyolojîkî û peymanên din ên navneteweyî de bicîh bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/conservation/publications/australias-strategy-for-nature |sernav=Australia’s Strategy for Nature 2024–2030 - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dcceew.gov.au/environment/biodiversity/international/un-convention-biological-diversity |sernav=UN Convention on Biological Diversity - DCCEEW |malper=www.dcceew.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Rêveberî û siyaset == [[Wêne:Canberra (AU), Parliament House -- 2019 -- 1746.jpg|thumb|çep|Parlamentoya Avusturalyayê li Kanberra, ACT (herêma paytexta Awistralyayê)]] Awistralya monarşiyeke destûrî, demokrasiyeke parlemanî û federasyoneke.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/australian-system-of-government |sernav=Australian system of government - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Welat ji federasyonê di sala 1901ê vir ve destûra xwe ya bingehîn a bi piranî neguhertiye û ligel pergaleke siyasî ya lîberal û demokratîk a stabîl parastiye. Ew yek ji kevintirîn federasyonên cîhanê ye ku tê de desthilat di navbera hikûmetên federal û parêzgehan de hatiye dabeş kirin. Sîstema hikûmetê ya Awistralyayê hêmanên ku ji sîstemên siyasî yên Keyaniya Yekbûyî (desthilatdariya yekgirtî, monarşiya destûrî û dîsîplîna partiyê ya bihêz) û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (federalîzm, destûreke nivîskî û du-kameralîzmeke bihêz bi senatoyekê ku dewlet tê de nûnertiya wekhev hene) hatine wergirtin, vedihewîne û di encamê de hîbrîdeke cuda çêbûye.<ref name="Thompson1980">{{Jêder-kovar |paşnav=Thompson |pêşnav=Elaine |tarîx=1980 |sernav=The ‘Washminster’ mutation |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00323268008401755 |kovar=Politics |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=32–40 |doi=10.1080/00323268008401755 |issn=0032-3268 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=What is the Washminster system? - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Desthilata hikûmeta federal bi qismî di navbera sê koman ku hatiye dabeşkirin wiha ye:<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/system-of-government/separation-of-powers-parliament-executive-and-judiciary |sernav=Separation of powers: Parliament, Executive and Judiciary - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> * Zagonsazî: Parlamentoya du odeyan e ku ji monarş, senato û ji meclîsa nûneran pêk tê. * Desteya birêveberinê: Hikûmeta Awistralyayê, bi serokatiya serokwezîr (serokê partî an koalîsyona ku di meclîsa nûneran de piraniya dengan digire), kabîneya wan a bijartî û wezîrên din; bi fermî ji aliyê parêzgarê giştî ve têne erkdar kirin.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |sernav=Australia - The World Factbook |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109090604/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Dadwerî: Dadgeha bilind û dadgehên din ên federal e. Piştî hilbijartina di 3ê gulana 2025an serokwezîr [[Anthony Albanese]] ji [[Partiya Karker]] a Awistralyayê hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2025-05-03 |sernav=Labor defies early polls to claim win as count continues |url=https://www.abc.net.au/news/2025-05-03/federal-election-anthony-albanese-wins/105247712 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Charles III wekê qiralê Awistralyayê hikum dike û li Awistralyayê ji aliyê parêzgarê giştî ve li ser asta federal û ji aliyê parêzgarên li ser asta eyaletan ve nûnertiya wî tê kirin ku li gorî beşa 63 ya destûra bingehîn û peymanê li gorî şîreta wezîrên xwe tevdigerin.<ref name=":6"/><ref name=":15">{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/governorgeneral/category.php?id=2 |sernav=Governor General of Australia ~ Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |paşnav=Governor General of Australia }}</ref> Bi vî awayî di pratîkê de parêzgarê giştî wekê kesayetek qanûnî ji bo kiryarên serokwezîr û kabîneyê tevdigere. Di hinek rewşan de, parêzgarê giştî dikare hêzên cîgir bikar bîne: hêzên ku di nebûna şîreta wezîran de an jî berevajî wê têne bikar anîn. Dema ku ev hêz dikarin werin bikar anîn, ew bi peymanekê ve tê rêvebirin û çarçoveya wan a rast ne diyar e. Bikaranîna herî berbiçav a van hêzan, ji kar dûrxistina hikûmeta Whitlam di krîza destûrî ya 1975an de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |sernav=The Reserve Powers of the Governor-General (Research Note 25 1997-98) |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2010-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100726170040/http://www.aph.gov.au/library/pubs/rn/1997-98/98rn25.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li senatoyê (meclisa jorîn) 76 senator hene ku her yek ji eyaletan diwanzdeh senator û her yek ji herêmên sereke (herêma paytexta Awistralyayê û herêma bakur) du senator hene.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.abc.net.au/news/elections/ |sernav=Elections |malper=www.abc.net.au |tarîx=2026-02-15 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU }}</ref> 150 endamên meclîsa nûneran (meclîsa jêrîn) hene ku ji herêmên hilbijartinê yên yek-endamî, ku bi gelemperî wekê "hilbijêr" an "kursî" têne zanîn, têne hilbijartin ku li gorî nifûsê li eyaletan têne dabeş kirin û her yek ji eyaletan herî kêm pênc kursî garantî dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Heyama herî zêde yê meclisa jêrîn sê sal e lê ev ne diyar e û hikûmet bi gelemperî di 6 mehên beriya dema herî zêde de ji bo hilbijartinê meclisê hinek zû belav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/Parliamentary_Business/Committees/Joint/Completed_Inquiries/em/elect04/chapter7 |sernav=Chapter 7 Parliamentary terms |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Hilbijartinên her du meclîsan bi gelemperî di heman demê de têne lidarxistin, senatorên ku heyamên wan şeşsalî ne, ji xeynî ji herêman ku heyamên wan ne sekan in lê bi çerxa hilbijartinê ya meclîsa jêrîn ve girêdayî ne, li hev dicivin. Bi vî awayî, ji 76 kursiyên li senatoyê tenê 40 kursî heya ku çerx bi hilweşandineke ducarî neyê qutkirin, ji bo her hilbijartinê têne veqetandin.<ref name=":16"/> Sîstema hilbijartinê ya Awistralyayê ji bo meclîsa nûneran û hemî hilbijartinên meclîsa jêrîn a eyalet û herêman (ji xeynî Tazmanya û ACT ku sîstema Hare-Clark bikar tînin) dengdana tercîhî bikar tîne. Senato û piraniya meclîsên jorîn ên dewletan sîstema rêjeyî bi kar tînin ku dengdana tercîhî bi nûnertiya rêjeyî ji bo her dewletekê re dike yek. Dengdan ji bo hemî welatiyên ji 18 salî û mezintir li her herêmekê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://aec.gov.au/FAQs/Enrolment.htm#compulsory |sernav=Enrolment – frequently asked questions |malper=Australian Electoral Commission |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Australian Electoral Commission; address=10 Mort Street |pêşnav=Canberra ACT 2600; contact=13 23 26 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From secret ballot to democracy sausage: how Australia got compulsory voting |paşnav=Brett |pêşnav=Judith |weşanger=Text Publishing |tarîx=2019 |isbn=978-1-925603-84-2 |cih=Melbourne, Australia }}</ref> Partiya ku piraniya dengan di meclîsa nûneran de bi dest xistiye hikûmetê ava dike û serokê vê partiyê jî dibe serokwezîrê welat. Parêzgerê giştî serokwezîr tayîn dike û dikare kesekî ku baweriya parlemanê winda kiriye an jî neqanûnî tevdigere ji kar dûr bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gg.gov.au/content.php/page/id/3/title/governor-generals-role |sernav=Governor-General of Australia :: Governor-General's Role |malper=www.gg.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Australia |pêşnav=Governor-General of }}</ref> Ji ber ku Awistralya demokrasiyeke parlemanî ya Westminsterê ye ku xwedî odeyekê jorîn a bihêz û hilbijartî ye, carinan sîstema wê wekê "mutasyona Washminster" an nîv-parlemanî tê binavkirin.<ref name="Thompson1980"/><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ganghof |pêşnav=Steffen |tarîx=2018 |sernav=A new political system model: Semi‐parliamentary government |url=https://www.cambridge.org/core/journals/european-journal-of-political-research/article/new-political-system-model-semiparliamentary-government/D9EFDEED7D0BC00BC835A2BAF1677962 |kovar=European Journal of Political Research |ziman=en |cild=57 |hejmar=2 |rr=261–281 |doi=10.1111/1475-6765.12224 |issn=0304-4130 }}</ref> Du komên siyasî yên sereke hene ku bi gelemperî hikûmetek federal ava kirine ku Partiya Karker a Awistralyayê û koalîsyonek heye ku ji komek partiyên wekê Partiya Lîberal û [[Partiya Neteweyî ya Awistralyayê|Partiya Neteweyî]] ku hevkarekê biçûk ê [[Partiya Lîberal a Awistralyayê|Partiya Lîberal]] e.<ref name=":16"/><ref name=":16"/> Di asta hikûmeta eyaletan de têkiliya di navbera Partiya Neteweyî û Partiya Lîberal de ji hev cuda ye ku partî li [[Queensland]] û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] bûne yek (lêbelê parlamenterên federal di odeya partiya Lîberal an Neteweyî de rûdinin) ku li New South Wales, [[Vîktorya]] û [[Awistralyaya Rojava]] di koalîsyonê de ne û li [[Awistralyaya Başûr]] û [[Tanzanya|Tazmanya]] bi lîberalan re di nav dijberiyê de ne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Green |pêşnav=ABC elections analyst Antony |tarîx=2008-07-30 |sernav=The Liberal-National Party - a new model party? |url=https://www.abc.net.au/news/2008-07-30/the-liberal-national-party---a-new-model-party/457812 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Di çanda siyasî ya Awistralyayê de, [[Partiya Karker a Awistralyayê|Partiya Karker]] wekê çep a navendî û koalîsyon jî wekî rast a navendî hatiye hesibandin. Endamên serbixwe û çend partiyên biçûk ên di parlamentoya Awistralyayê de, bi piranî li meclîsên jorîn nûnertî bi dest xistine. [[Partiya Keskan a Awistralyayê]] ji sala 2004an vir ve hem ji aliyê dengan û hem jî ji aliyê endametiyê ve sêyem partiya herî mezin ê Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/politics/federal/old-greens-wounds-reopen-as-members-vote-on-directly-electing-leader-20200422-p54m5r.html |sernav=Old Greens wounds reopen as members vote on directly electing leader |malper=The Sydney Morning Herald |tarîx=2020-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Harris |pêşnav=Rob }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian Greens: from activism to Australia's third party |paşnav=Jackson |pêşnav=Stewart |weşanger=Melbourne Univ. Press |tarîx=2016 |isbn=978-0-522-86794-7 |cih=Carlton }}</ref> === Eyaletên îdarî === [[Wêne:Australia states and territories labelled.svg|thumb|Eyaletên îdarî yên Awistralyayê]] Awistralya ji şeş eyalet rêveberiyên wekê [[Wêlsa Başûr a Nû]] (NSW), [[Vîktorya]] (Vic), [[Queensland]] (Qld), [[Awistralyaya Rojava]] (WA), [[Awistralyaya Başûr]] (SA) û [[Tanzanya|Tazmanya]] (Tas) û ji du herêmên xweseriyên serekeyên [[Herêma Paytext a Awistralyayê]] (ACT) û [[Herêma Bakur a Awistralyayê|Herêma Bakur]] (NT) pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/your-questions-on-notice |sernav=Your questions on notice - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî çend deverên ku destûr desthilatên taybet dide hevbendiya dewletan Commonwealth (asta federal a hikûmetê), dewlet xwedê desthilata giştî ne ku qanûnan çêbikin.<ref name="Pyke2020">{{Jêder-kitêb |sernav=Government powers under a Federal Constitution: constitutional law in Australia |paşnav=Pyke |pêşnav=John |weşanger=Lawbook Co |tarîx=2020 |isbn=978-0-455-24415-0 |çap= |cih=Pyrmont, NSW }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://peo.gov.au/understand-our-parliament/how-parliament-works/three-levels-of-government/three-levels-of-government-governing-australia |sernav=Three levels of government: governing Australia - Parliamentary Education Office |malper=peo.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Dewleteke hevbeş tenê dikare qanûnan li ser mijarên ku di destûrê de hatine rêzkirin derxîne lê qanûnên wê heta radeya her nakokiyekê li ser yên dewletan serdest in.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |sernav=COMMONWEALTH OF AUSTRALIA CONSTITUTION ACT - SECT 109 Inconsistency of laws. |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2024-07-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240723064908/http://www5.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/coaca430/s109.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji Federasyonê vir ve, hêza Hevbendiya dewletan li gorî dewletan ji ber şîrovekirina berfirehtir a ku ji hêzên Hevbendiya Dewletan ên navnîşkirî re tê dayîn û ji ber girêdayîbûna giran a darayî ya dewletan bi alîkariyên Hevbendiya Dewletan re, bi girîngî zêde bûye.<ref name="Pyke2020"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australian constitutional law: concepts and cases |paşnav=Beck |pêşnav=Luke |weşanger=Cambridge university press |tarîx=2020 |isbn=978-1-108-70103-7 |cih=Port Melbourne, VIC }}</ref> Her eyalet û xaka sereke ya sereke xwedî parlementoya xwe ye yek-meclîsî ne ku di nav de Herêma Bakur, Herêma Paytext a Awistralyayê (ACT) û Queensland heye û eyaletên din jî eyaletên du-meclîsî ne. Meclisên jêrîn wekê meclîsa qanûndanînê têne zanîn (meclisên li Avusturalya Başûr û Tazmanyayê) û meclisên jorîn jî wekê konseya qanûndanînê têne zanîn. Serokê hikûmetê li her eyaletekê serokwezîr û li her herêmê serokwezîr e. Li her eyaletekê parêzgarekî nûnertiya qiral dike. Li asta hevbendiyê, nûnerê qiral parêzgerê giştî ye.<ref name=":15"/> Hikûmeta Hevbendiyê rasterast Herêma Kendava Jervis a navxweyî û herêmên derveyî birêve dibe ku di nav de Giravên Ashmore û Cartier, Giravên Deryaya Koralê, Girava Heardê û Giravên McDonaldê, herêmên Okyanûsa Hindî (Girava Noelê<ref>{{Jêder-malper |url=http://ag.gov.au/www/agd/agd.nsf/Page/Territories_of_AustraliaNorfolk_IslandAdministrator_of_Norfolk_Island |sernav=Administrator of Norfolk Island |malper=ag.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tan |pêşnav=Monica |paşnav2=Press |pêşnav2=Australian Associated |tarîx=2015-05-12 |sernav=Norfolk Island loses its parliament as Canberra takes control |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/may/12/norfolk-island-loses-its-parliament-as-canberra-takes-control |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> û Giravên Kokosê (Keeling)), Girava Norfolkê û Herêma Antarktîk a Awistralyayê hene.<ref name=":14"/> Girava Macquarie ya dûr û Girava Lord Howe bi rêzê ve beşên eyaletên Tazmanya û New South Wales in.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-09-13 |sernav=Macquarie Island research station to close in 2017 |url=https://www.abc.net.au/news/2016-09-13/macquarie-island-research-station-to-be-closed-in-2017/7839640 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smh.com.au/traveller/inspiration/a-tale-of-two-islands-lord-howe-v-norfolk-20171107-gzg8tz.html |sernav=Which island should you visit - Lord Howe or Norfolk? A guide to both |malper=Traveller |tarîx=2017-11-08 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Southerden |pêşnav=Louise }}</ref> ==== Agahiyên di derbarê herêm û eyaletên îdarî de ==== {| class="wikitable" !Rêz !Nav !Cureyê yekîneya îdarî !Paytext !Nifûs (2021) !Rûber (km²) |- |1 | align="left" |Herêma Paytexta Awistralyayê |Herêm | align="left" |Kanberra | align="right" |454.499 | align="right" |2.358 |- |2 | align="left" |Vîktorya |Eyalet | align="left" |Melbourne | align="right" |6.503.491 | align="right" |227.444 |- |3 | align="left" |Awistralyaya Rojava |Eyalet | align="left" |Perth | align="right" |2.660.026 | align="right" |2.527.013 |- |4 | align="left" |Queensland |Eyalet | align="left" |Brisbane | align="right" |5.156.138 | align="right" |1.729.742 |- |5 | align="left" |Wêlsa Başûr a Nû |Eyalet | align="left" |Sîdney | align="right" |8.072.163 | align="right" |801.150 |- |6 | align="left" |Herêma Bakur |Herêm | align="left" |Darwîn | align="right" |232.605 | align="right" |1.347.791 |- |7 | align="left" |Tasmanya |Eyalet | align="left" |Hobart | align="right" |557.571 | align="right" |68.401 |- |8 | align="left" |Awistralyaya Başûr |Eyalet | align="left" |Adelaide | align="right" |1.781.516 | align="right" |984.321 |- ! colspan="4" |Hemî !'''25.422.788''' !'''7.688.220''' |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic missions of Australia.png|thumb|çep|Nexşeya mîsyon a dîplomatîk ên Awistralyayê]] [[Wêne:P20220524AS-1533 (52245766080).jpg|thumb|çep|Di sala 2022an de serokwezîrê Awistralyayê Anthony Albanese bi Serokê Amerîkayê Joe Biden re]] Awistralya xwedî hêzek navîn e ku têkiliyên yên derve sê stûnên bingehîn ên du-alî hene ku di nav de pabendbûna bi hevpeymaniya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, têkiliya bi hind û pasîfîkê re û piştgiriya ji bo sazî, rêgez û hevkariya navneteweyî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiaforum.org/2022/07/31/a-new-australian-foreign-policy-agenda-under-albanese/ |sernav=A new Australian foreign policy agenda under Albanese {{!}} East Asia Forum |tarîx=2022-07-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Gyngell |pêşnav=Allan }}</ref><ref name="Firth2011">{{Jêder-kitêb |sernav=Australia in international politics: an introduction to Australian foreign policy |paşnav=Firth |pêşnav=Stewart |weşanger=Allen & Unwin |tarîx=2011 |isbn=978-1-74237-263-1 |çap=3 |cih=Crows Nest, N.S.W }}</ref> Bi rêya peymana ANZUS û statuya welat wekê hevalbendek sereke yê li derveyê NATOyê ye ku Awistralya têkiliyek nêzîk bi Dewletên Yekbûyî re diparêze ku têkiliyên bihêz ên parastin, ewlehî û bazirganiyê vedihewîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/major-non-nato-ally-status/ |sernav=Major Non-NATO Ally Status |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Li Hindistan û Pasîfîkê, welat hewl dide ku bi rêya herikîna vekirî ya bazirganî û sermayeyê têkiliyên xwe yên bazirganî zêde bike, di heman demê de bi piştgiriya rêziknameya heyî ya li ser bingeha qaîdeyan, bilindbûna hêza Çînê kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/2017-foreign-policy-white-paper.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Li herêmê, welat endamê foruma giravên pasîfîkê, civaka pasîfîkê, mekanîzmaya ASEAN+6 û lûtkeya Asyaya Rojhilat e. Di asta navneteweyî de, welat endamê Neteweyên Yekbûyî, (ku ew yek ji endamên damezrîner ên yekbûyî bû), Hevbendiya Neteweyan, OECD û G20 e. Ev yek pabendbûna bi gelemperî ya bihêz a welêt ji bo piralîzmiyê nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/multilateralism-matters-again |sernav=Multilateralism matters again {{!}} Lowy Institute |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbr.org/publication/australia-and-the-quad-a-watering-can-or-a-hammer/ |sernav=Australia and the Quad: A Watering Can or a Hammer? {{!}} The National Bureau of Asian Research (NBR) |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya endamê çend komên parastin, îstîxbarat û ewlehiyê ye ku di nav wan de hevpeymaniya îstîxbaratê ya Pênc Çavan bi Dewletên Yekbûyî, Keyaniya Yekbûyî, Kanada û Zelanda Nû re; hevpeymaniya ANZUS bi Dewletên Yekbûyî û Zelanda Nû re; peymana ewlehiyê ya AUKUS bi Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî re; Diyaloga Ewlehiyê ya Çaralî bi Dewletên Yekbûyî, Hindistan û Japon re; Rêkevtinên Parastinê yên Pênc Hêzan bi Zelanda Nû, Keyaniya Yekbûyî, Malezya û Sîngapûrê re û peymana parastin û endamê ewlehiyê ya Gihîştina Dualî bi Japonê re ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/articles/australias-growing-defense-and-security-role-indo-pacific |sernav=Australia’s Growing Defense and Security Role in the Indo-Pacific {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2024-08-01 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Japan, Australia sign defence pact for closer cooperation |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/japan-australia-sign-defence-cooperation-pact-2022-01-06/ |roja-gihiştinê=2026-02-16 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nlb.gov.sg/main/article-detail?cmsuuid=39e900b6-73cb-4a4e-a3fb-19c44fe3fff6 |sernav="The Five Power Defence Arrangement comes into force" |malper=www.nlb.gov.sg |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Awistralyayê doza lîberalîzekirina bazirganiya navneteweyî şopandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia and the global trade system: from Havana to Seattle |paşnav=Capling |pêşnav=Ann |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-78054-4 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Welat pêşengiya damezrandina Koma Cairnsê û Hevkariya Aborî ya Asya-Pasîfîkê kiriye<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gallagher |pêşnav=Peter W. |tarîx=1988 |sernav=Setting the agenda for trade negotiations: Australia and the Cairns group |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10357718808444955 |kovar=Australian Outlook |ziman=en |cild=42 |hejmar=1 |rr=3–8 |doi=10.1080/10357718808444955 |issn=0004-9913 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.apec2007.org/aa.htm |sernav=APEC Australia 2007 |malper=www.apec2007.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=Taskforce |pêşnav=APEC 2007 |roja-arşîvê=2021-04-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210421170701/http://www.apec2007.org/aa.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û endamê Rêxistina [[Hevkariya Aborî û Geşepêdanê]] (OECD) û endamê [[Rêxistina Bazirganiyê ya Cîhanê]] (WTO) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/about.html |sernav=About |malper=OECD |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/australia_e.htm |sernav=WTO {{!}} Australia - Member information |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di destpêka salên 2000î de, Awistralyayê bi [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]], [[Çîn]], [[Japon]], [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]], [[Îndonezya|Endonezya]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û bi [[Zelendaya Nû]] re peymanên bazirganiya azad ên piralî yên Peymana Berfireh û Pêşverû ya Hevpariya Trans-Pasîfîk û Hevpariya Aborî ya Berfireh a Herêmî şanenav kiriye û her wiha peymanên bazirganiya azad ên dualî jî bi Dewletên Yekbûyî, Çîn, Japon, Koreya Başûr, Endonezya, Keyaniya Yekbûyî û Nû Zelandayê re şanenav kiriye û peymana herî dawî di sala 2023an de bi Keyaniya Yekbûyî re hatiye şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dfat.gov.au/trade/agreements/trade-agreements |sernav=Australia's free trade agreements (FTAs) |malper=Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Awistralya têkiliyeke kûr bi Nû Zelanda ya cîran re diparêze ku digel tevgera azad a welatiyan di navbera her du welatan de di bin peymana rêwîtiya Trans-Tazman de û bazirganiya azad di bin peymana têkiliyên aborî yên nêzîk de, têkiliyên xwe berdewam dike.<ref name=":18">{{Jêder-malper |url=https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |sernav="2021 Lowy Institute Poll" |roja-gihiştinê=2026-02-16 |roja-arşîvê=2022-03-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220319051732/https://poll.lowyinstitute.org/files/lowyinsitutepoll-2021.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Welatên ku di sala 2021ê de ji aliyê xelkê Avusturalyayê ve herî baş hatine dîtin ev in: Nû Zelanda, Keyaniya Yekbûyî, Japon, Almanya, Taywan, Tayland, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Koreya Başûr e.<ref name=":18"/> Her wiha bernameyeke alîkariya navneteweyî berdewam dike ku bi vê bernameyê nêzîkî 75 welat alîkarî werdigirin. Awistralya di Endeksa Pabendbûna Geşepêdanê ya sala 2021ê ya Navenda Geşepêdana Cîhanî de di rêza çarem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mitchell |pêşnav=Ian |paşnav2=Robinson |pêşnav2=Lee |paşnav3=Cichocka |pêşnav3=Beata |paşnav4=Ritchie |pêşnav4=Euan |tarîx=2021-09-13 |sernav=The Commitment to Development Index 2021 |url=https://www.cgdev.org/publication/commitment-development-index-2021 |kovar=cgdev.org |ziman=en }}</ref> Desthilatdariya li ser siyaseta derve di destê serokwezîr û komîteya ewlehiya neteweyî de ye û biryarên girîng ên wekê tevlîbûna Şerê Iraqê ya 2003an bêyî erêkirina pêşdem a kabîneyê hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/cabinet-papers-2003-howard-government-sends-australia-into-the-iraq-war-217812 |sernav=Cabinet papers 2003: Howard government sends Australia into the Iraq war |malper=The Conversation |tarîx=2023-12-31 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en-US |paşnav=Lee |pêşnav=David }}</ref><ref name="Firth2011"/> Bi heman awayî, parlamento di siyaseta derve de roleke fermî nalîze û desthilata ragihandina şer tenê di destê hikûmeta cîbicîkar de ye. Wezareta karûbarên derve û bazirganiyê di biryarên siyaseta welat de, piştgiriyê dide hikûmeta cîbicîkar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apsc.gov.au/capability-review-department-foreign-affairs-and-trade |sernav=Capability review: Department of Foreign Affairs and Trade" }}</ref> === Hêz === [[Wêne:HMAS Arunta and Canberra sailing in formation with other warships.jpg|thumb|çep|HMAS Canberra (L02), keştiyeke helîkopterê ya modela Canberra û HMAS Arunta, firkateyek ji modela Anzacê ku awayeke bi rêk û pêk pêşve diçin.]] Du saziyên sereke yên ku di rêveberiya hêzên çekdar ên Awistralyayê de ne. Ev sazî Hêza Parastina Awistralyayê (ADF) û Wezareta Parastinê ne ku bi hev re wekê "Parastin" têne zanîn. Hêza Parastina Awistralyayê baskê leşkerî ye ku ji aliyê serokê hêza parastinê ve tê rêvebirin û ji sê şaxên wekê Hêzên Deryayî yên Qraliyeta Awistralyayê, Artêşa Awistralyayê û Hêzên Hewayî yên Qraliyeta Awistralyayê hene. Di sala 2021ê de 84.865 personelên artêşê ya xizmetê hebûn ku di nav wan de 60.286 şervanên birêkûpêk û 24.581 şervanên cigîr hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/australian-defence-force-service |sernav=Australian Defence Force service {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-10-13 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> Wezareta Parastinê baskê sivîl e û ji aliyê wezîrê parastinê ve tê rêvebirin. Ev her du rêber bi hev re Parastinê wekê dualîstiyekê birêve dibin ku xwedî berpirsiyariyên hevpar û hevbeş in.<ref>{{Jêder |sernav=Defence Act |tarîx=1903 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/cth/consol_act/da190356/s9.html |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Rola sereke ya fermandariya giştî ji aliyê parêzgarê giştî ve tê girtin; Lêbelê fermandariya rastîn di destê serokê Hêzên Parastinê de ye. Şaxa cîbicîkar a hikûmeta ''Commonwealth'' (yekitîya civaka îngilîzî) bi rêya wezîrê parastinê ku bi biryarên kabîneyê û komîteya ewlekariya neteweyî ve girêdayî ye, kontrola giştî ya artêşê di destê xwe de digire. Ajansên îstîxbaratê ya sereke yên Awistralyayê ev in ku di nav de Servîsa Îstîxbarata Veşartî ya Awistralyayê (îstîxbarata biyanî), Rêveberiya Sînyalan a Awistralyayê (îstîxbarata sînyalan) û Rêxistina Îstîxbarata Ewlehiyê ya Awistralyayê (ewlehiya navxweyî) hene. Di sala 2022an de lêçûnên parastinê ji %1.9ê GDP ya welat bû ku ev jî 13em sermiyana parastinê ya herî mezin a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sipri.org/sites/default/files/2023-04/2304_fs_milex_2022.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sipri.org |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Di sala 2024an de, Hêza Parastina Awistralyayê li Rojhilata Navîn û Hindistan-Pasîfîkê beşdarê operasyonên çalak bûne (tevî dabînkirina ewlehî û alîkariyê); beşdarê hêzên Neteweyên Yekbûyî bûye ku di têkiliyên Sûdana Başûr, parastina aştiyê ya Sûriye-Îsraîlê û Koreya Bakur de û di navxweyî de alîkarîya ji bo karesatên xwezayî û alîkarîya pêşîgirtina derbasbûna penaberan ji bo welat kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.defence.gov.au/defence-activities/operations |sernav=Operations |malper=Defence |tarîx=2025-07-24 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en |paşnav=scheme=AGLSTERMS.AglsAgent; corporateName=Commonwealth of Australia, Department of Defence; address=Russell Offices, Russell, ACT, 2600; contact=1300 333 362 }}</ref> === Mafê mirovan === Li Awistralyayê bi gelemperî ji bo mafên sivîl û siyasî parastinên bi hêz hene û welat rêzek berfireh ji peymanên mafên navneteweyî şanenav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Australia: Events of 2023 |paşnav=Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |ziman=en |url=https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/australia }}</ref> Li Awistralyayê qanûnên girîng ên ku mafên mirovan diparêzin ev in: Destûra Bingehîn, Qanûna Cûdakariya Nijadî ya 1975an, Qanûna Cûdakariya Zayendî ya 1984an, Qanûna Cûdakariya Astengdaran a 1992an, û Qanûna Cûdakariya Temenî ya 2004an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/resource-hub/by-resource-type/guides/rights-and-freedoms/legislation |sernav=Legislation {{!}} Australian Human Rights Commission |malper=humanrights.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-16 }}</ref> Berevajî demokrasiyên din ên rojavayî yên berawirdî, Awistralya di destûr an jî di bin qanûnê de yekane destûra mafên federal tune ye; Lêbelê ACT, Vîktorya û Queensland xwedî mafên eyaletî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://humanrights.gov.au/sites/default/files/free_equal_hra_2022_-_2_pager_rgb_0.pdf |sernav="A Human Rights Act for Australia" }}</ref> Rêxistinên navneteweyî yên wekê [[Çavdêriya Mafên Mirovan (rêxistin)|Çavdêriya Mafên Mirovan]] û [[Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî]] fikarên xwe di warên wekê siyaseta penaxwazan, mirinên xwemaliyên ya di binçavan de, nebûna parastina mafên bingehîn û qanûnên ku xwepêşandanan bi sinor dikin de anîne ziman.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/news/2024/01/11/australia-setbacks-inaction-key-rights-issues |sernav=Australia: Setbacks, Inaction on Key Rights Issues {{!}} Human Rights Watch |tarîx=2024-01-11 |roja-gihiştinê=2026-02-16 |ziman=en }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Sydney central business district skyline, August 2021.jpg|thumb|Dîmenek ji navçeya karsaziyê ya navendî ya Sîdneyê ku navenda darayî ya Awistralyayê ye.]] Aboriya bazara tevlihev a Awistralyayê gelek pêşketî ye û di warî çavkaniyên xwezayî de dewlemend e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Russell |pêşnav=Clyde |sernav=Column: Resource-rich Australia shows vagaries of any commodity supercycle |url=https://www.reuters.com/article/uk-column-russell-commodities-australia-idUKKBN2BM0WC |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Ji aliyê navînî ve, çardehem aboriya herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê parîteya hêza kirînê ve (PPP) jî 18em aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Ji sala 2021ê vir ve Awistralya piştî Lûksembûrgê xwediyê duyem rêjeya herî bilind a dewlemendiya serê kesane ye û sêzdehem herî bilind a sermayeyên darayî yên serê kesî û her wiha yek ji dahatên serê kesî yên herî bilind ên cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ubs.com/us/en.html |sernav=Our financial services in the United States of America |malper=United States of America |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2024/october/weo-report |sernav=Report for Selected Countries and Subjects |malper=IMF |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Hêza kar a welat nêzîkî 13,5 milyon kes e û li gorî daneyên hezîrana sala 2022an rêjeya bêkariyê ji %3,5 e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/labour/employment-and-unemployment/labour-force-australia/latest-release |sernav=Labour Force, Australia, December 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2026-01-22 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Li gorî Konseya Xizmeta Civakî ya Awistralyayê, rêjeya hejariyê li Awistralyayê ji ji %13,6ê nifûsê derbas dibe ku zêdetirî 3,2 milyon kes digire nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.acoss.org.au/media_release/report-shows-three-million-people-in-poverty-in-australia-and-why-we-must-act-to-support-each-other/ |sernav=Report shows three million people in poverty in Australia and why we must act to support each other |malper=ACOSS |tarîx=2020-02-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Her wiha hatiye texmîn kirin ku 774.000 (%17,7) zarokên di bin temenê 15 salî de di bin xizaniyê de dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://povertyandinequality.acoss.org.au/poverty/ |sernav=Poverty – Poverty and Inequality |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> Dolarê Awistralyayê diravê neteweyî ye ku ji aliyê sê dewletên giravî yên li Pasîfîkê ve jî tê bikar anîn ku di nav de Kîrîbatî, Nauru û Tuvalu hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30205/ado2013-small-island-economies.pdf |sernav="Small island economies" }}</ref> Deynê hikûmeta Awistralyayê ku di hezîrana sala 2022an de bi qasî 963 milyar dolar bû ku ji %45,1ê GDPya giştî ya welat derbas bûye û heştem deynê herî zêde yê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aph.gov.au/About_Parliament/Parliamentary_departments/Parliamentary_Library/Research |sernav=Research |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=corporateName=Commonwealth Parliament; address=Parliament House |pêşnav=Canberra }}</ref> Awistralya di sala 2020an de, piştî Swîsreyê, xwediyê duyem asta herî bilind a deynê malbatan a li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/HH_LS@GDD/AUS/CHE |sernav="Household debt, loans and debt securities" |malper=www.imf.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Bihayên xanîyan di nav bihayên herî bilind de li cîhanê ne, nemaze li deverên mezin ên bajarî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/economy/2022/4/6/australians-home-ownership-dream-turns-soar-as-prices-soar |sernav=‘Ridiculous prices’: Australians’ home ownership dreams turn sour |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Neubauer |pêşnav=Ian }}</ref> Sektora xizmetguzariya mezin bi qasî ji %71,2ê GDPya giştî pêk tîne ku piştre sektora pîşesaziyê (%25,3) tê ku di heman demê de sektora çandiniyê jî ji %3.6ê GDPya giştî pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Awistralya 21em mezintirîn hinardekar û 24em mezintirîn derhanîn a li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(43dxg0yufph5ob3ci3kgpg55))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C2%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of importing markets for the product exported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trademap.org/(X(1)S(lan5g145vidpni55hqqgzs45))/Country_SelProductCountry.aspx?nvpm=1%7C036%7C%7C%7C%7CTOTAL%7C%7C%7C2%7C1%7C1%7C1%7C1%7C%7C2%7C1%7C1%7C1&AspxAutoDetectCookieSupport=1 |sernav=Trade Map - List of supplying markets for the product imported by Australia in 2024 |malper=www.trademap.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Çîn şirîkê bazirganî yê herî mezin ê Awistralyayê ye ku bi qasî ji %40ê hinardekirina welêt û %17.6ê derhanîn a welat pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2020/12/29/trade-war-with-china-australias-economy-after-covid-19-pandemic.html |sernav=Australia’s growth may ‘never return’ to its pre-virus path after trade trouble with China, says economist |malper=CNBC |tarîx=2020-12-29 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Tan |pêşnav=Weizhen }}</ref> Bazarên din ên sereke yên hinardekirina Awistralyayê Japon, Dewletên Yekbûyî û Koreya Başûr in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Paine |pêşnav=Joshua |tarîx=2020 |sernav=Submission to Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade Review of Australia’s Bilateral Investment Treaties |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.3711675 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.3711675 |issn=1556-5068 }}</ref> Awistralya xwedî astên bilind ên pêşbazî û azadiya aborî ye û di Endeksa Pêşveçûna Mirovan a sala 2022an de di rêza dehem de bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nations |pêşnav=United |tarîx=2022-09-08 |sernav=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |kovar=undp.org |ziman=en }}</ref> Ji sala 2022an pê ve, di Endeksa Azadiya Aborî de di rêza diwanzdehê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heritage.org/index/ranking |sernav=Country Rankings: World & Global Economy Rankings on Economic Freedom |malper=www.heritage.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2019an de 9,5 milyon geştiyarên navneteweyî serlêdana Awistralyayê kiriye û di sala 2019an de ji bo geştiyariya hundirîn di nav welatên Asya-Pasîfîkê de di rêza sêzdehan de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://statistics.jnto.go.jp/en/graph/ |sernav=Data list {{!}} 日本の観光統計データ |malper=Japan Tourism Statistics {{!}} 日本の観光統計データ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":17">{{Jêder-malper |url=https://www.e-unwto.org/action/cookieAbsent |sernav="Statistical Annex" |malper=World Tourism Organization (UNWTO) |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.18111/wtobarometereng.2020.18.1.5 }}</ref> Rapora reqabeta geştyarî û geştyariya sala 2021ê Awistralya di nav 117 welatan de di rêza heftem a cîhanê de bi cih kiriye. Dahatên Awistralyayê ya geştiyariya navneteweyî di sala 2019an de gihîştiye 45,7 milyar dolarê.<ref name=":17" /> == Demografî == Li gorî daneyên sala sala 2026an nifûsa Awistralyayê 28.303.200 kes hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-clock-pyramid |sernav=Population clock and pyramid {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welatê 54em ê herî qelebalix ê cîhanê û welatê herî qelebalix ê Okyanûsyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/population-by-country.htm |sernav=From the World's most populated countries to the least populated nations - Nations Online Project |malper=www.nationsonline.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-us |paşnav=nationsonline.org |pêşnav=klaus kästle- }}</ref> Nifûsa Awistralyayê li serê kîlometreçargoşekî 3,4 kes dikeve û bi vê yekê Awistralya bûye yek ji welatên herî kêm-nifûs ên cîhanê. Nifûs bi giranî li perava rojhilat bi taybetî li herêma başûrê rojhilat ê di navbera başûrê rojhilatê Queenslandê li bakurê rojhilat û li Adelaideyê li başûrê rojava kom bûye.<ref name=":19">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/regional-population/latest-release |sernav=Regional population, 2023-24 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-03-27 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya welateke pir bajarî ye ku di sala 2018an de ji %67ê nifûsa welat li herêmên statîstîkî yên paytexta mezin (herêmên metropolîtan ên eyaletê û paytextên axa sereke) dijîn.<ref name=":19"/> Herêmên metropolîtan ên ku ji milyonekê zêdetir welatî lê dijîn deverên metropolî yên wekê Sîdney, Melbourne, Brisbane, Perth û Adelaide ne.<ref name=":19" /> Wekê gelek welatên pêşketî yên din, Awistralya jî guherînek demografîk ber bi nifûseke bi temen ve dijî ku bûye zêdebûna kesên teqawidbûyan û kêmbûna kesên di temenê xebatê de. Li gorî daneyên sala 2021ê, temenê navînî ya nifûsê 39 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/population-census/latest-release |sernav=Population: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-02-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Esl û koçberî === [[Wêne:Australian Residents by Country of Birth 2021 Census.svg|thumb|Rêjeya welatiyên Awistralyayê li gorî welatê jidayikbûnê (li gorî daneyên sala 2021ê)]] Her çiqas di sedsala 19an de koçberiyek girîng ji Çîn û Almanya li Awistralyayê hebe jî, di navbera sala 1788an û Şerê Cîhanê yê Duyem de, piraniya welatî û koçberan ji Giravên Brîtanî (bi giranî Îngilîstan, Îrlenda û Skotlendayê) hatine. Piştî federasyonê di sala 1901ê de, siyaseta spî ya Awistralyayê hatiye xurtkirin û koçberiya zêdetir ji van deveran hatine sinordar kirin. Lêbelê ev siyaset piştî Şerê Cîhanî yê Duyem hatiye sistkirin û di dehsalên piştî şer de, Awistralyayê pêlek mezin a koçberiyê ji seranserê Ewropayê wergirtiye û ji dehsalên berê gelek koçber ji başûr û rojhilatê Ewropayê hatine. Hemî cudakariya nijadî ya eşkere di sala 1973an de bi dawî bûye û pirçandîbûn bûye polîtîkayeke fermî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/facts/06evolution.htm |sernav=Australian Immigration Fact Sheet - The Evolution of Australia's Multicultural Policies |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Piştre pêlek mezin û berdewam a koçberiyê ji seranserê cîhanê çêbûye û Asya di sedsala 21an de çavkaniya herî mezin a koçberan ên li Awistralyayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/report-migration-program-2018-19.pdf |sernav="2018–19 Migration Program Report" }}</ref> Îro, Awistralya xwedî heştem nifûsa koçberan a herî mezin ê cîhanê ye ku koçber ji %30ê nifûsa welat pêk tînin ku ev rêje di nav welatên mezin ên rojavayî de rêjeya herî bilind e.<ref name=":20">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/migration-australia/latest-release |sernav=Migration, Australia, 2019-20 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2021-06-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/data/estimates2/estimatesmaps.shtml?1t1 |sernav=United Nations Population Division {{!}} Department of Economic and Social Affairs |malper=www.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=EN }}</ref> Di salên 2022-23an de 212.789 koçberên mayînde hatine qebûlkirin ku tevî koçberên demkî nifûsa koçberiyê ya Awistralyayê gihiştiye 518.000 kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/overseas-migration/latest-release |sernav=Overseas Migration, 2024-25 financial year {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-12-19 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.homeaffairs.gov.au/research-and-stats/files/migration-trends-2022-23.PDF |sernav=Wayback Machine |malper=www.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Piraniya penaberan bi vîzeyên pispor hatine Awistralyayê lêbelê bernameya koçberiyê ji bo endamên malbatê û penaberan jî vîzeyan pêşkêş dike.<ref name=":20"/> Buroya statîstîkî ya Awistralyayê ji her welatiyên Awistralyayê dixwaze ku di her hêjmara nifûsê de heta du bav û kalan destnîşan bike û ev bersiv li gorî komên bav û kalan ên berfireh têne dabeş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/detailed-methodology-information/information-papers/understanding-and-using-ancestry-data |sernav=Understanding and using Ancestry data {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-06-28 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref name=":21">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/classifications/australian-standard-classification-cultural-and-ethnic-groups-ascceg/latest-release |sernav=Australian Standard Classification of Cultural and Ethnic Groups (ASCCEG), 2025 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2025-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, komên bav û kalan ên herî zêde wekê rêjeyek ji tevahiya nifûsê hatine destnîşankirin ev bûn: ji %57,2 ewropî (di nav de %46 kesên ji bakurê rojavayê Ewropayê û ji %11.2 kesên ji başûr û rojhilatê Ewropayê hene), ji %33,8 okyanûsî, ji %17,4 asyayî (di nav de ji %6.5 kesên ji başûr û navînê Asyayê, ji %6.4 kesên ji bakurê rojhilatê Asyayê û ji %4,5 kesên ji başûrê rojhilatê Asyayê hene), ji %3,2 kesên ji bakurê Afrîkayê û ji Rojhilata Navîn, ji %1,4 kesên ji gelên Amerîkayê û ji %1.3 kesên Afrîkaya Jêr-Sahrayê hene. Di hêjmara nifûsê ya 2021ê de bav û kalên takekesî yên herî gelemperî wekê rêjeyek ji nifûsa giştî hatine destnîşankirin wiha ye:<ref name=":26">{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx |sernav="General Community Profile" }}</ref> Îngilîzî (%33), awistralyayî (%29,9), îrlendî (%9,5), skotlendî (%8,6), çînî (%5,5), îtalî (%4,4), almanî (%4), hindî (%3,1), aborjînî (%2,9), yewnanî (%1,7), fîlîpînî (%1,6), holendî (%1,5), vîetnamî (%1,3) û libnanî (%1) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/49f609c83cf34d69ca2569de0025c182!OpenDocument |sernav=Feature Article - Ethnic and Cultural Diversity in Australia (Feature Article) |malper=www.abs.gov.au |tarîx=1995-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander teachers in the assimilation era |paşnav=Whitehead |pêşnav=Kay |weşanger=Routledge |tarîx=2025-08-04 |rr=122–151 |isbn=978-1-003-37047-5 |cih=London |url=https://doi.org/10.4324/9781003370475-6 }}</ref> Di heman demê de di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %3,8ê nifûsa Awistralyayê xwe wekê kesên xwemaliyên aborjînî yên awistralyayî û kesên ji Giravên Torres Straitê destnîşan kirine.<ref name=":21"/> === Ziman === Îngilîzî li Awistralyayê statûyek qanûnî nine lê ji ber bikaranîna berbelav, zimanê îngilîzî zimanê fermî û neteweyî yê de fakto ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/media/publications/multicultural/confer/04/speech18b.htm |sernav=Australian Immigration - 1995 Global Cultural Diversity Conference - Mr Joseph Lo Bianco |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ward |pêşnav=Rowena |tarîx=2019-11-13 |sernav=‘National’ and ‘Official’ Languages Across the Independent Asia-Pacific |url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/portal/article/view/6510 |kovar=PORTAL Journal of Multidisciplinary International Studies |ziman=en |cild=16 |hejmar=1-2 |rr=82–100 |doi=10.5130/pjmis.v16i1-2.6510 |issn=1449-2490 }}</ref> Îngilîziya Awistralyayê cureyekî sereke yê ziman e ku xwedî zarava û ferhengek cihêreng e û di rêziman û rastnivîsê de ji cureyên din ên zimanê îngilîzî hinekî cuda ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nma.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-03-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110320004658/http://www.nma.gov.au/libraries/attachments/exhibitions/vocabulary_of_australian_english/files/5471/Vocabulary%20of%20Australian%20English.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îngilîzî ya awistralyayî yê giştî wekê zimanê standard a welat tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nos-langues.canada.ca/en/blogue-blog/australian-english-eng |sernav=Australian English in a nutshell – The Our Languages blog – Resources of the Language Portal of Canada – Languages – Canadian identity and society – Culture, history and sport – Canada.ca |malper=nos-langues.canada.ca |tarîx=2026-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Government of Canada |pêşnav=Public Services and Procurement Canada }}</ref> Zimanê îşaretan ê awistralyayî ku wekê auslan tê zanîn, di dema hêjmara nifûsê ya sala 2021an de ji aliyê 16.242 kesan ve li malê hatiye bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/latest-release |sernav=Cultural diversity: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-12 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de, ji %72ê nifûsê tenê zimanê ku li malê dihat axaftin zimanê îngilîzî bû. Zimanên din ên herî zêde li malê dihatin axaftin mandarînî (%2,7), erebî (%1,4), viyetnamî (%1.3), kantonî (%1,2) û zimanê pencabî (%0,9) bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/AUS |sernav=2021 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Tê texmînkirin ku di dema têkiliya yekem a bi ewropiyan re de hatiye dîtin ku zêdetirî 250 zimanên aborjîn ên Awistralyayê hebûn. Her çiqas 70 ji zimanên ku dihatin bikaranîn di bin xetereyê de bûn, rapirsiya neteweyî ya zimanên xwemalî (NILS) ya salên 2018-19an nîşan daye ku zêdetirî 120 cureyên zimanên xwemalî dihatin bikaranîn an jî di bin vejandinê de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Ian |tarîx=2020-08-31 |sernav=Indigenous language policies in Canada in the wake of Bill C-91: Report on a national colloquium at Glendon College, December 2019 |url=https://doi.org/10.25071/75d88c10 |kovar=Canada Watch |doi=10.25071/75d88c10 |issn=1191-7733 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021an de hatiye dîtin ku 167 zimanên xwemalî li malê ji aliyê 76.978 xwemaliyên awistralyayî ve têne axaftin zimanê yumplatok (Kreola Torres Strait), djambarrpuyngu (zimanek yolŋu) û zimanê pitjantjatjara (zimaneke çola rojava) bûn ku di nav zimanên herî berbelav de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/aboriginal-and-torres-strait-islander-peoples/aboriginal-and-torres-strait-islander-people-census/latest-release |sernav=Aboriginal and Torres Strait Islander people: Census, 2021 {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-01-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> === Dîn === [[Wêne:St Mary's Cathedral as viewed from Hyde Park, Sydney b.jpg|thumb|Katedrala Ezîz Mary ya li Sîdneyê ku girêdayî Dêra Katolîk e ku mezintirîn mezheba dînî ya Awistralyayê ye]] Li Awistralyayê dîneke dewletê tune ye ku benda 116 a destûra bingehîn a Awistralyayê qanûnên federal avakirina dînekî, her rê û rêbazeke dînî ya bi zorê an rêgirtina azadiya dînî û qedexe kirina jîyana dînî, qedexe dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/religion.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Lêbelê eyaletên Awistralyayê hê jî xwedî derxistina qanûnên cudakariya dînî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.austlii.edu.au/au/journals/FedLRev/1998/6.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya sala 2021ê de ji %38,9ê nifûsê xwe wekê bê dîn nîşan dane ku ev rêje ji %15,5ê sala 2001ê zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2001/0 |sernav=2001 Australia, Census All persons QuickStats {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Dînê herî mezin ê welat baweriya xiristiyanî ye ku ji %43,9 ê ji nifûsa welat baweriya xwe bi vê dînê tîne.<ref name=":26"/> Mezhebên xiristiyan ên herî mezin ê Awistralyayê Dêra Katolîk (ji %20 ê ji nifûsê) û Dêra Anglîkan a Awistralyayê (ji %9,8 ê nifûsê) ne. Koçberiya nebrîtanî yên ji Şerê Cîhanê yê Duyem vir ve bûye sedema mezinbûna dînên nexiristiyan ku bi rêzê ve îslam (%3,2), hindûîzm (%2,7), bûdîzm (%2,4%), sîxîzm (%0,8) û cihûtî (%0,4) ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/articles/religious-affiliation-australia |sernav=Religious affiliation in Australia {{!}} Australian Bureau of Statistics |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2022-04-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Di sala 2021an de nêzîkî 8.000 kesan girêdana xwe bi dînên kevneşopî yên aborjînî re diyar kirine. Di mîtolojiya aborjînî ya Awistralyayê û çarçoveya anîmîst a li aborjînî ya Awistralyayê pêşketiye de ku xeyalkirina serdemeke pîroz e ku tê de hebûnên ruhî yên totemîk ên bav û kalan û afirandin pêk anîne. Serdema xeyalan qanûn û avahiyên civakê saz kiriye û merasîmên ku ji bo misogerkirina berdewamiya jiyan û axê hatine lidarxistin, pêk aniye.<ref name="Flood2019"/> === Tenduristî === Temenê jiyana li Awistralyayê 83 sal e (81 sal ji bo mêran û 85 sal ji bo jinan) û ev temen pêncem temenê herî bilind ê cîhanê ye.<ref name=":23">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Welat xwedî rêjeya herî bilind a penceşêra çerm li cîhanê ye ku di heman demê de cixarekêşandin sedema herî mezin a mirin û nexweşiyan e ku dikare were pêşîgirtin û berpirsiyarê ji %7,8ê tevahî ya mirin û nexweşiyan e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/skincancer/publishing.nsf/Content/fact-2 |sernav=Key statistics |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health }}</ref> Di nav sedemên pêşîlêgirtinê de tansiyona bilind (hîpertansiyon) bi rêjeya ji %7.6 di rêza duyem de ye û qelewbûn jî bi rêjeya ji %7,5an di rêza sêyem de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110226105813/http://www.aihw.gov.au/publications/hwe/bodaiia03/bodaiia03-c05.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |sernav=quitnow - Smoking - A Leading Cause of Death |malper=quitnow.info.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2011-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110219073743/http://quitnow.info.au/internet/quitnow/publishing.nsf/Content/warnings-graph |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya di sala 2012an de ji aliyê rêjeya jinên qelew ve di rêza 35em a cîhanê de bû û ji aliyê rêjeya kesên qelew ve di nav welatên pêşketî de di rêza yekem de bû ku ji %63ê nifûsa welat ya ji kesên mezin zêde bi kîlo ne an jî qelew e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iaso.org/site_media/uploads/Global_prevalence_of_adult_obesity_Ranking_by_country_2012.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iaso.org |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.health.gov.au/internet/main/publishing.nsf/Content/health-pubhlth-strateg-hlthwt-obesity.htm |sernav=About Overweight and Obesity |malper=www.health.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Australian Government Department of Health and Ageing. Population Health Division }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aihw.gov.au:80/overweight-and-obesity/ |sernav=Overweight and obesity (AIHW) |malper=www.aihw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Awistralya di sala 2021ê de nêzîkî ji %9,91 ji GDPya giştî ji bo lênihêrîna tenduristiyê xerc kiriye.<ref name=":23"/> Awistralyayê di sala 1975an de sîstemeke sîgortaya neteweyî xistiye meriyetê.<ref name=":24">{{Jêder-malper |url=http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |sernav=Medicare - Background Brief |malper=www.aph.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |roja-arşîvê=2010-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100414012007/http://www.aph.gov.au/library/intguide/SP/medicare.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî heyamekê ku gihîştina bernameyê sinordar bû ku ev bername di sala 1981an de bi navê Medicare careke din dîsa hatiye gerdûnî kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.commonwealthfund.org/international-health-policy-center/countries/australia |sernav=Australia |malper=www.commonwealthfund.org |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref> Bername bi awayekî navinî ji aliyê zêdebarê baca dahatiyê ve tê fînansekirin ku wekê baca Medicare tê zanîn ku niha ji %2 ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ato.gov.au/Individuals/Medicare-levy/ |sernav=Medicare levy |malper=www.ato.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=Office |pêşnav=Australian Taxation }}</ref> Nexweşxaneyan eyaletan û xizmetên derveyî nexweşxaneyê birêve dibin ku di heman demê de hikûmeta federal bernameya alikariya dermanan (ku lêçûnên dermanan subvansîyon dike) û birêvebirina giştî ya tibbê fînanse dike.<ref name=":24"/> === Perwerdehî === [[Wêne:Unimelb main entrance.jpg|thumb|çep|Dimenek ji Zanîngeha Melbourne ku yek ji zanîngehên herî kevn ên welat e]] Beşdarbûna dibistanê, an qeydkirina ji bo perwerdehiya malê, li seranserê Awistralyayê mecbûrî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Briefing |pêşnav=Ian Townsend for Background |tarîx=2012-01-28 |sernav=Thousands of parents illegally home schooling |url=https://www.abc.net.au/news/2012-01-28/thousands-of-parents-illegally-home-schooling/3798008 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde di serî de di berpirsiyariya eyalet û herêmên takekesî de ye lêbelê Commonwealth (Dewleta Hevbendiyê) bi rêya peymanên fînansekirinê xwedî bandoreke girîng e. Ji sala 2014an vir ve, bernameyeke perwerdehiyê ya neteweyî ku ji aliyê Commonwealth ve hatiye pêşvexistin, ji aliyê eyalet û herêman ve hatiye bicîhanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/why-do-australian-states-need-a-national-curriculum-and-do-teachers-even-use-it-171745 |sernav=Why do Australian states need a national curriculum, and do teachers even use it? |malper=The Conversation |tarîx=2021-11-18 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Ross |pêşnav=Emily }}</ref> Rêbazên beşdarbûnê li gorî dewletan diguherin lê bi gelemperî zarok neçar in ku ji temenê 5 heta 16 saliya xwe biçin dibistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/settle-in-australia/everyday-life/education |sernav=Education |malper=www.immi.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU |paşnav=; c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Department of Immigration and Citizenship (DIAC) }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dfat.gov.au/facts/education_in_australia.html |sernav=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |malper=www.dfat.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=corporateName= Department of Foreign Affairs and Trade }}</ref> Li hinek eyaletan (Awistralyaya Rojava, Herêma Bakur û New South Wales), zarokên 16-17 salî mecbûr in ku biçin dibistanê an jî beşdarî perwerdehiya pîşeyî yên wekê stajyeriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://det.wa.edu.au/schoolsandyou/detcms/navigation/parents-and-community/schooling/?oid=Category-id-3869597 |sernav=Schooling |malper=det.wa.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.austlii.edu.au/au/legis/nt/consol_act/ea104/s20.html |sernav=EDUCATION ACT - SECT 20 Procedures of advisory council |malper=www.austlii.edu.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Education Act |tarîx=1990 |url=https://www.austlii.edu.au/cgi-bin/viewdoc/au/legis/nsw/consol_act/ea1990104/s21b.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Minimum school leaving age jumps to 17 |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-national/minimum-school-leaving-age-jumps-to-17-20090128-7r4d.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The Age |ziman=en-au }}</ref> Li gorî nirxandinên PISA ya 2022an, xwendekarên 15 salî yên awstralyayî di OECDyê de ji bo xwendin û zanistê di rêza nehan û ji bo matematîkê jî di rêza dehem de ne. Lêbelê nêzîkî ji %60 xwendekarên Awistralyayê standarda jêhatîbûna neteweyî bi dest xistine ku ji %51 di matematîkê de, ji %58 di zanistê de û ji %57 jî di xwendinê de jêhatîbûnê bidest xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-12-05 |sernav=New data shows many Australian teens are falling behind at school. This teacher is not surprised |url=https://www.abc.net.au/news/2023-12-05/pisa-international-school-rankings-in-maths-science-reading/103185468 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/australia_e9346d47-en.html |sernav=Australia |malper=OECD |tarîx=2023-12-04 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=OECD }}</ref> Li Awistralya 37 zanîngehên ku ji aliyê hikûmetê ve hatine fînansekirin û sê zanîngehên taybet hene û her wiha hejmarek saziyên din ên pispor hene ku qursên di asta xwendina bilind de pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ausitaleem.com.pk/australian-education-system.shtml |sernav=Australian Education {{!}} Australian Education System {{!}} Education {{!}} Study in Australia |malper=www.ausitaleem.com.pk |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=Atta-ur-Rehman }}</ref> OECDyê Awistralyayê di nav welatên herî biha yê ji bo xwendina zanîngehê bi cih kiriye. Sîstemeke perwerdehiya pîşeyî heye ku wekê TAFE tê zanîn û gelek kes ji bo perwerdeya hunerî perwerdehiyê dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.australianapprenticeships.gov.au/about/default.asp |sernav=Australian Apprenticeships |malper=www.australianapprenticeships.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Nêzîkî ji %58ê awistralyayîyên di navbera 25 û 64 salî de xwedî bawernameyên pîşeyî an jî pîşeyiyên bilind in û bi rêjeya xwendina bilind a ji %49 di nav welatên OECDyê de xwedî rêjeya herî bilind e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1a79e7ae231704f8ca256f720082feb9!OpenDocument |sernav=Contents - Contents |malper=www.abs.gov.au |tarîx=2005-01-21 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Statistics |pêşnav=c=AU; o=Commonwealth of Australia; ou=Australian Bureau of }}</ref> Ji %38ê nifûsa Awistralyayê xwedî bawernameyeke perwerdehiya bilind e ku di nav rêjeyên herî bilind ên cîhanê de ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Most Educated Countries in the World |url=https://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Yahoo Finance |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Grossman |pêşnav=Samantha |tarîx=2012-09-27 |sernav=And the World’s Most Educated Country Is… |url=https://newsfeed.time.com/2012/09/27/and-the-worlds-most-educated-country-is/ |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Time |ziman=en-US |issn=0040-781X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |sernav=2016 Census QuickStats: Australia |malper=www.censusdata.abs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |roja-arşîvê=2018-06-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180620052901/http://www.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awistralya xwedî rêjeya herî bilind a xwendekarên navneteweyî ya li gorî serê nifûsê li cîhanê ye ku 812.000 xwendekarên navneteweyî di sala 2019an de li zanîngeh û saziyên pîşeyî yên welat tomarkirî bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2019-10-16 |sernav=Student market a hot commodity |url=https://www.theaustralian.com.au/business/property/booming-student-market-a-valuable-property/news-story/6bb3823260aa3443f0c26909406d089b |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.macrobusiness.com.au/2019/11/australian-universities-double-down-on-international-students/ |sernav=Australian universities double down on international students |malper=MacroBusiness |tarîx=2019-10-31 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |paşnav=November 2019 |pêşnav=Leith van OnselenFriday 1 }}</ref> Li gorî vê yekê di sala 2019an de, xwendekarên navneteweyî bi navînî ji %26,7ê xwendekarên zanîngehên li Awistralyayê pêk tînin. Ji ber vê yekê perwerdehiya navneteweyî bûye sedema nîfûsa kesên ji derveyî welat û bandorek berbiçav li ser demografiya welat dike ku rêjeyek girîng a xwendekarên navneteweyî piştî xwendina xwe bi vîzeyên cûrbecûr ên jêhatîbûn û kar li Awistralyayê dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-07-26 |sernav=Record number of international students sticking around on work visas |url=https://www.abc.net.au/news/2018-07-27/temporary-graduate-visa-485-boom/10035390 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Perwerde piştî hesin û komir, sêyem berhema herî mezin a hinardekirina Awistralyayê ye û di darayî ya salên 2016-17an de zêdetirî 28 milyar dolar beşdarî li aboriya Awistralyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://curious.science.org.au/policy-features/science-australia |sernav=Science in Australia |malper=Curious |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |paşnav=Berthold |pêşnav=Emma }}</ref> == Çand == [[Wêne:Sydney Australia. (21339175489).jpg|thumb|Xaniyê Operayê yê Sîdneyê ku di sala 1973an de hate temamkirin û di sala 2007an de wekê yek ji cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê hate ragihandin ku avahiya herî ciwan ku ketiye nava vê lîsteyê]] Çanda hemdem a Awistralyayê cihêreng e û kevneşopiyên xwemalî yên welêt ku mîrata brîtanî û îrlendî û dîroka koçberiya pirçandî ya piştî 1945an nîşan dide.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people and their origins |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2001 |isbn=978-0-521-80789-0 |cih=Cambridge [England] ; New York |paşnavê-edîtor=Jupp |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref name=":25">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultural history in Australia |weşanger=UNSW Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-86840-589-6 |cih=Sydney |paşnavê-edîtor=Teo |pêşnavê-edîtor=Hsu-Ming |paşnavê-edîtor2=White |pêşnavê-edîtor2=Richard }}</ref> Di heman demê de çanda welat ji çanda Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê jî bi bandor bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/026327648300100309 }}</ref> Pêşveçûna çanda Awistralyayê ji dema kolonyalîzma brîtanî vir ve bûye çandeke cihêreng.<ref name=":6"/><ref name=":25"/> Gelek awistralî wekhevî, hevaltî, bêrêzî û nebûna fermîtiyê wekê beşek ji nasnameya xwe ya neteweyî destnîşan dikin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Australia - Culture, Diversity, Indigenous {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Australia/Cultural-life |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://culturalatlas.sbs.com.au/australian-culture/australian-culture-core-concepts |sernav=Australian - Core Concepts |malper=Cultural Atlas |tarîx=2016-01-01 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/citizenship-subsite/files/our-common-bond-testable.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=immi.homeaffairs.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Ev yek di jargonên awistralyayî de û her wiha di mîzahên awistralyayî de jî têne îfadekirin ku pir caran wekê hişk, bêrêz û îronîk têne binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://daily.jstor.org/australians-obsessed-nicknaming/ |sernav=Small Poppy Syndrome: Why are Australians so Obsessed With Nicknaming Things? |malper=JSTOR Daily |tarîx=2018-02-07 |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-US |paşnav=Luu |pêşnav=Chi }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en |doi=10.1177/0022022116638175 }}</ref> Li Awistralyayê ji welatiyên nû û xwediyên vîzeyê tê xwestin ku pabendî "nirxên Awistralyayê" bibin ku ji aliyê wezareta karên navxweyî ve wiha hatiye destnîşankirin: rêzgirtin ji bo azadiya takekesî; naskirina serdestiya qanûnê; dijberiya li hember cudakariya nijadî, zayendî û dînî; û têgihîştina "mafê dadperwer" ku tê gotin wekheviya derfetan ji bo her kesî û dilovaniya li hemberê kesên hewcedar.<ref>{{Jêder-malper |url=https://immi.homeaffairs.gov.au/help-support/meeting-our-requirements/australian-values |sernav=Immigration and citizenship Website |malper=Immigration and citizenship Website |roja-gihiştinê=2026-02-17 |ziman=en-AU }}</ref> === Huner === Li Awistralyayê zêdetirî 100.000 cihên hunera kevirî ya aborjîn hene û sêwiran, şêwaz û çîrokên kevneşopî di hunera hemdem a Awistralyayê ya xwemalî de cih digirin ku li gorî rexnegir Robert Hughes, "tevgera hunerî ya mezin a dawî ya sedsala 20an" e ku di nav nûnerên wê de Emily Kame Kngwarreye heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Henly |pêşnav=Susan Gough |tarîx=2005-11-06 |sernav=Powerful growth of Aboriginal art |url=https://www.nytimes.com/2005/11/06/arts/powerful-growth-of-aboriginal-art.html |roja-gihiştinê=2026-02-17 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emily Kngwarreye paintings |paşnav=Kngwarreye |pêşnav=Emily Kame |weşanger=Craftsman House |tarîx=1998 |isbn=978-90-5703-681-1 |cih=North Ryde, NSW |paşnav2=Isaacs |pêşnav2=Jennifer }}</ref> Hunermendên kolonyal ên destpêkê ji bo axa nenas balkêşiyeke bêhempa nîşan dane. Berhemên empresyonîst ên Arthur Streeton, Tom Roberts û endamên din ên dibistana Heidelberg a sedsala 19an yekem tevgera "bi taybetî awistralyayî" di hunera rojavayî de, di pêşiya federasyonê de hestên neteweperwer rave kirine.<ref name=":22">{{Jêder-malper |url=https://www.artgallery.nsw.gov.au/collection/ |sernav=Collection {{!}} Art Gallery of NSW |malper=www.artgallery.nsw.gov.au |roja-gihiştinê=2026-02-17 }}</ref> Her çiqas dibistan heta salên 1900an bi bandor mabe jî, modernîstên wekê Margaret Preston û Clarice Beckett û paşê Sîdney Nolan, mêlên hunerî yên nû keşif kirine.<ref name=":22" /> == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Australia}} {{Welatên Okyanûsyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Awistralya| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1901ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] okcskkcluzqzw66g2nxg21n4fbj8emp Ermenî 0 7863 2004892 2004877 2026-04-28T15:49:30Z Penaber49 39672 2004892 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 mîlyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3,018,854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1,182,388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483,366 - 1,500,000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250,000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248,929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100,000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100,000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100,000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80,000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55,740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41,864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî|Filetî]], [[Islam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} Gelê '''Ermenî''', '''Ermanî''', '''Ermen''' an jî '''Hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), yek ji gelên kevn ya [[Rojhilata Navîn]] e. Ew ji nav gelên [[Xiristiyan|filehanê]] cîhanê li gelek pîrrtirin.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/integration/voelkermord-an-den-armeniern-das-letzte-was-ich-von-den-kindern-sah-1582205.html ''Völkermord an den Armeniern: Das Letzte, was ich von den Kindern sah.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150126232216/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/integration/voelkermord-an-den-armeniern-das-letzte-was-ich-von-den-kindern-sah-1582205.html |date=2015-01-26 }} In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]].'' 10. April 2010. Abgerufen am 17. Oktober 2013.</ref> [[Wêne:ArmenianDiaspora.png|thumb|Belavbûna Diasporê Ermeniyan]] Ermen jî 2700 salan bûyî li [[Bakurê Kurdistanê]] û başûrê Qefqasê dijî. Hem jî hewna gelê [[Ermenistan]]êne. == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] eompyyakz2er811vcgl6afj4tthkriu 2004894 2004892 2026-04-28T15:57:00Z Penaber49 39672 2004894 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 mîlyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3,018,854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1,182,388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483,366 - 1,500,000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250,000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248,929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100,000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100,000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100,000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80,000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55,740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41,864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî|Filetî]], [[Islam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên Başûrê Qefqasyayê ye û Rojavayê Asyayê ye. Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>[http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/integration/voelkermord-an-den-armeniern-das-letzte-was-ich-von-den-kindern-sah-1582205.html ''Völkermord an den Armeniern: Das Letzte, was ich von den Kindern sah.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150126232216/http://www.faz.net/aktuell/feuilleton/debatten/integration/voelkermord-an-den-armeniern-das-letzte-was-ich-von-den-kindern-sah-1582205.html |date=2015-01-26 }} In: ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]].'' 10. April 2010. Abgerufen am 17. Oktober 2013.</ref> [[Wêne:ArmenianDiaspora.png|thumb|Belavbûna Diasporê Ermeniyan]] Ermen jî 2700 salan bûyî li [[Bakurê Kurdistanê]] û başûrê Qefqasê dijî. Hem jî hewna gelê [[Ermenistan]]êne. == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 6svkeodo4y65wkcezyxdfgr9mqdxki1 2004895 2004894 2026-04-28T15:59:49Z Penaber49 39672 2004895 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 mîlyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3,018,854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1,182,388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483,366 - 1,500,000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250,000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248,929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100,000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100,000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100,000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80,000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55,740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41,864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî|Filetî]], [[Islam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên Başûrê Qefqasyayê ye û Rojavayê Asyayê ye. Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn. Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî Komara Ermenistanê dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Fransa, Gurcistan, Îran, Almanya, Ûkrayna, Libnan, Brezîlya, Arjentîn, Sûriye (Rojavayê Kurdistanê) û li Tirkiyeyê dijîn. == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] mf292q8p0fdsx4q1yv89wegl5vsf00s 2004896 2004895 2026-04-28T16:01:51Z Penaber49 39672 2004896 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 mîlyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3,018,854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1,182,388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483,366 - 1,500,000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250,000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248,929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100,000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100,000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100,000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80,000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55,740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41,864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî|Filetî]], [[Islam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên Başûrê Qefqasyayê ye û Rojavayê Asyayê ye. Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn. Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî Komara Ermenistanê dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Fransa, Gurcistan, Îran, Almanya, Ûkrayna, Libnan, Brezîlya, Arjentîn, Sûriye (Rojavayê Kurdistanê) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên Şamê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye. == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 0fewzo5fnvaf43fxjx5jfc62cm5ogvx 2004898 2004896 2026-04-28T16:17:50Z Penaber49 39672 2004898 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 mîlyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3,018,854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1,182,388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483,366 - 1,500,000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250,000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248,929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100,000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100,000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100,000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80,000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60,000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55,740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41,864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî|Filetî]], [[Islam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên Başûrê Qefqasyayê ye. Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn. Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî Komara Ermenistanê dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Fransa, Gurcistan, Îran, Almanya, Ûkrayna, Libnan, Brezîlya, Arjentîn, Sûriye (Rojavayê Kurdistanê) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên Şamê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye. == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] kd8jprqugljymxflyss3xn4pqpr6f4s 2004899 2004898 2026-04-28T16:19:33Z Penaber49 39672 2004899 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1,500,000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî|Filetî]], [[Islam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên Başûrê Qefqasyayê ye. Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn. Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî Komara Ermenistanê dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Fransa, Gurcistan, Îran, Almanya, Ûkrayna, Libnan, Brezîlya, Arjentîn, Sûriye (Rojavayê Kurdistanê) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên Şamê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye. == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 59cx44u1rk9p5ewmkjyn7qbwumh3q3h 2004900 2004899 2026-04-28T16:20:23Z Penaber49 39672 2004900 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1,500,000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên Başûrê Qefqasyayê ye. Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn. Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî Komara Ermenistanê dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Fransa, Gurcistan, Îran, Almanya, Ûkrayna, Libnan, Brezîlya, Arjentîn, Sûriye (Rojavayê Kurdistanê) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên Şamê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye. == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] l00zfpxgknzq1nlzi31z1nlhu8ldr60 2004903 2004900 2026-04-28T16:22:49Z Penaber49 39672 2004903 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên Başûrê Qefqasyayê ye. Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn. Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî Komara Ermenistanê dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Fransa, Gurcistan, Îran, Almanya, Ûkrayna, Libnan, Brezîlya, Arjentîn, Sûriye (Rojavayê Kurdistanê) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên Şamê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye. == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] dq6wpuo7hpzrqe6euagzbd4bxdvu5p8 2004904 2004903 2026-04-28T16:29:08Z Penaber49 39672 2004904 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya|Qefqasyayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam|Şamê]], bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Sînorên îroyîn [[Ermenistan]] [[Tirkiye]], ku [[Ermenistana rojava]] ya dîrokî lê ye.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 97zvf4n46t2h1qfbayfxf4p8b7x9ujj 2004905 2004904 2026-04-28T16:31:49Z Penaber49 39672 2004905 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya|Qefqasyayê]] ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam|Şamê]], bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]<nowiki/>ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 5t3zvu34k60yn0boag38w8pbumf87md 2004917 2004905 2026-04-28T17:32:11Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--<nowiki/>, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2004917 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ke ew xwera dibejin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''Armen'', ''Ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''Ermen'' ji li dema Pars û Greekan le Zozanan û gelê wîra digotin ''Ermen'', ew nava li pêşînê dawîya BZ. 6. sedsalê peyda bû li dîroknasê Greekan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I.]]. Gelên cîranan ji gişk ''Ermen'' dibêjin bi tenê [[Gurcî]]yan wan ra digotin ''Somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] f7b5vzfi9wqiw3lftp9wt9hvdmkq9ys 2004935 2004917 2026-04-28T18:04:55Z MikaelF 935 /* Nav */ 2004935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan li Zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] b8sbyudw36b5hwfbpfpb5em1hpjw5jo 2004938 2004935 2026-04-28T18:06:01Z MikaelF 935 /* Nav */ 2004938 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan li zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekatayosî Miletî]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 2t468pxlsdp8gxuffdjz69who403kos 2004942 2004938 2026-04-28T18:08:21Z MikaelF 935 /* Nav */ 2004942 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan li zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekateos]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somexi'', welatê ra jî ''Somextî'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref> == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 3dcpbdypx6hsunzrmckvb1to604av99 2004952 2004942 2026-04-28T18:18:40Z MikaelF 935 /* Nav */ 2004952 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan li zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekateos]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somekhi'', welatê ra jî ''Somekhti'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref>{{Çavk}} == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] c2f32vl86rh0386qgfuv8e8l0l4eycz 2004956 2004952 2026-04-28T18:22:53Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavk|Çavk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2004956 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan li zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekateos]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somekhi'', welatê ra jî ''Somekhti'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 0nrw9nh3cx8fr00pyvgevwudsgrf2og 2004963 2004956 2026-04-28T18:29:14Z MikaelF 935 /* Nav */ 2004963 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan li zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekateos]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Dareyos I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somekhi'', welatê ra jî ''Somkheti'' <ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] p0lfpvaa5t7a9pl33qv3cwdubnqmnee 2004987 2004963 2026-04-28T18:51:01Z MikaelF 935 /* Nav */ 2004987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji B.Z. 16. - 13. sedsalan li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji B.Z. 13. - 12. sedsalan li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan li zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekateos]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Daryûs I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somexi'', welatê ra jî ''Somxeti''<ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] 7onhobc19thn7ym5ap00pkn91l6x8ny 2005021 2004987 2026-04-28T19:21:45Z MikaelF 935 /* Nav */ 2005021 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji sedsalên 16-13em berî zayînê li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji sedsalên 13-12em berî zayînê li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan li zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekateos]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Daryûs I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somexi'', welatê ra jî ''Somxeti''<ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] csvigmozkjwmucporkjd51k408syqzh Ûrartû 0 8170 2004906 2004869 2026-04-28T16:51:35Z Penaber49 39672 2004906 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye. Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cewpic4cc56egqgoc4p758377l2tpkq 2004907 2004906 2026-04-28T16:54:04Z Penaber49 39672 2004907 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye. Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû. Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1mq613xjrqbjj3v8q20a5oqqpohkjfe 2004908 2004907 2026-04-28T16:55:50Z Penaber49 39672 2004908 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye. Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû. Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn. Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] j9kg3e18baz9z33lqxb6d1urgj59hkr 2004909 2004908 2026-04-28T17:00:50Z Penaber49 39672 2004909 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye. Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû. Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn. Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye. Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, Toprakkale, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7ip5knuyxjozp2qne49n0dk1usb8vmo 2004910 2004909 2026-04-28T17:01:12Z Penaber49 39672 2004910 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye. Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû. Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn. Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye. Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kbchgd01zx3yythhdf7dilekt2jqpw1 2004911 2004910 2026-04-28T17:05:19Z Penaber49 39672 2004911 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye. Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû. Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn. Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye. Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îroy), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5xby1ktlb3xpdavrj3w769lkmxnl752 2004912 2004911 2026-04-28T17:08:20Z Penaber49 39672 2004912 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye. Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû. Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn. Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye. Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îroy), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] o4jg5opvsrrftgqoqxdsmjmpc9r0bzs 2004913 2004912 2026-04-28T17:10:49Z Penaber49 39672 2004913 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îroy), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] p1jk0hpecd3t1hmvo3fk5eqofwdxl6v 2004914 2004913 2026-04-28T17:12:49Z Penaber49 39672 2004914 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nnkg3ku0blcbzyvjgym86ued2cofh3o 2004915 2004914 2026-04-28T17:14:10Z Penaber49 39672 2004915 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5dkhdqtnpgofmdmp55bghuyvpgas264 2004916 2004915 2026-04-28T17:26:22Z Penaber49 39672 2004916 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî an dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5ckivu36at10no0fbbfb2ml3ja0q2xk 2004918 2004916 2026-04-28T17:36:13Z Penaber49 39672 2004918 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiyê kevnar a Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rou380xdj4kywnx1a3f9ygm991ko03m 2004919 2004918 2026-04-28T17:45:12Z Penaber49 39672 2004919 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jb2f2l0bb2j7nav43i08mwo0bqdmcc6 2004966 2004919 2026-04-28T18:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir.) 2004966 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] a3nrx317oairrp64858njr1lqvr3v1e 2004977 2004966 2026-04-28T18:41:23Z Penaber49 39672 2004977 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ajxkk91o7au9dbpxd7du62psjl6grjh 2004981 2004977 2026-04-28T18:46:20Z Penaber49 39672 2004981 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye û li gûndê Tirmêtê hatine dîtin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7j6ag9fgyxljucbfw010mu08h1t0fm9 2004984 2004981 2026-04-28T18:49:08Z Penaber49 39672 2004984 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 85mz2p043nz730ed8y7koxth6of1j5o 2004989 2004984 2026-04-28T18:51:55Z Penaber49 39672 /* Lêkolînên arkeolojîk */ 2004989 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] g9tgndzjifhq618p3kwp2fc8meyf329 2004995 2004989 2026-04-28T18:55:49Z Penaber49 39672 2004995 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê Asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nenas bû. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bpb8lnypaku8fr80iuj40ih8nxjrg41 2005001 2004995 2026-04-28T19:02:16Z Penaber49 39672 2005001 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê Asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nenas bû. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] sns6vn3naocj9qnc7l35wufxsyb5jig 2005002 2005001 2026-04-28T19:04:29Z Penaber49 39672 2005002 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê Asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nenas bû. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jsxxtap2c12ovavkje1t8apdpanbi6o 2005003 2005002 2026-04-28T19:06:45Z Penaber49 39672 2005003 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê Asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nenas bû. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kv0s0jsqopmodl0j53qepjcgcq872v7 2005139 2005003 2026-04-28T23:18:41Z Penaber49 39672 2005139 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] d857kbyob6jt67jg2whd29vmlunoiyc 2005140 2005139 2026-04-28T23:21:49Z Penaber49 39672 2005140 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] fewhkrp6tb9lfgyktqus1bslg0p2orv 2005142 2005140 2026-04-28T23:29:32Z Penaber49 39672 2005142 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3q0y3j228ahnobxi2o5yrhabnakzp4r 2005158 2005142 2026-04-29T03:00:11Z Penaber49 39672 2005158 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5llq3szj7mdj6ozvjbdvr7q87es2sym 2005159 2005158 2026-04-29T03:02:46Z Penaber49 39672 2005159 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] o4udi934fzwt3tno7pvvbeak9aayku1 2005160 2005159 2026-04-29T03:10:31Z Penaber49 39672 2005160 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rfkzclmn9v3b596yk92vz8qcg67e2pc 2005161 2005160 2026-04-29T03:15:34Z Penaber49 39672 2005161 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salnameyên Sardûri II hildigirt. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] k93ir612txnxc4708chpaxj5ubwnlj9 2005162 2005161 2026-04-29T03:16:37Z Penaber49 39672 2005162 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] szupg38zt8algngv9vfyij2sl4ahfls 2005164 2005162 2026-04-29T03:23:27Z Penaber49 39672 2005164 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3hyjl9hmn0p5fzndwior6h77013pwry 2005165 2005164 2026-04-29T03:32:22Z Penaber49 39672 2005165 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 599pbtlc2kp6hsn2gdyreomgcmh0yew 2005166 2005165 2026-04-29T03:34:36Z Penaber49 39672 2005166 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ed1mpmuso3ijd60y7uvtuv9bxdmd332 2005183 2005166 2026-04-29T06:44:23Z Penaber49 39672 2005183 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bpmzlbgvsmxsxyrwa0px033rx9wrwph 2005184 2005183 2026-04-29T06:49:35Z Penaber49 39672 2005184 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ip2z5jlfgq6vp93vezp47tfgsm9y298 2005185 2005184 2026-04-29T06:52:49Z Penaber49 39672 2005185 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyemîn ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0hpef885s4ec1lxjmq5wv4eecutiqo5 2005186 2005185 2026-04-29T07:00:17Z Penaber49 39672 2005186 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ik40qekuujsx9wrohuqhg1ihrge5qoo 2005187 2005186 2026-04-29T07:03:21Z Penaber49 39672 2005187 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li Keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda Mûşê ye ku li gûndê Tirmêtê ye hatine dîtin. Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] g9v0xrcj3a7r5339p7ajvhbgbadn015 2005191 2005187 2026-04-29T07:09:42Z Penaber49 39672 2005191 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6il7fxt92otn7eadeurdxnpomy7qx50 2005195 2005191 2026-04-29T07:13:24Z Penaber49 39672 /* Lêkolînên arkeolojîk */ 2005195 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:Arinçkus Argişti Steli.jpg|thumb|Kevirê Arînçkus Argîştî I ê qiralê Ûrartûyê ku di navbera salên 785 ê {{bz}} û 756 {{bz}} de hatiye çêkirin, Muzexaneya Xelatê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] c750dvlna8fic1bpjl3i20zvyxendfu 2005196 2005195 2026-04-29T07:16:25Z Penaber49 39672 /* Lêkolînên arkeolojîk */ 2005196 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] st3arc7w4cq6lyxwa6n9zv1hhj4mzbd 2005197 2005196 2026-04-29T07:21:19Z Penaber49 39672 /* Lêkolînên arkeolojîk */ 2005197 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke Ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cgzuj37tcx3hvlsx9w5aqi2t2nm1kpn 2005198 2005197 2026-04-29T07:23:58Z Penaber49 39672 2005198 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke Ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> === Aborî û siyaset === == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kakn02kp3ua90tykz2dld8hwbv3east 2005199 2005198 2026-04-29T07:24:14Z Penaber49 39672 2005199 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke Ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 4hoars27yye2o509f0nis6doyekg8u9 2005200 2005199 2026-04-29T07:27:21Z Penaber49 39672 2005200 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] gu33b0eujm7niq2liyogud7zuei4tqw 2005220 2005200 2026-04-29T07:55:41Z Penaber49 39672 2005220 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0r6to22gpd07zxhr9ymvcureg6c8y87 2005228 2005220 2026-04-29T08:00:59Z Penaber49 39672 2005228 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7f2y45qdky6svyfvjvqd1m060wvckgj 2005236 2005228 2026-04-29T08:04:42Z Penaber49 39672 2005236 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] e0n9leh8mf93vul6sxd8n3g15ex4szn 2005238 2005236 2026-04-29T08:05:26Z Penaber49 39672 2005238 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye. === Çandinî === == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2dy6k2dllzliynt52as9d2z7i2wqhlt 2005240 2005238 2026-04-29T08:06:15Z Penaber49 39672 2005240 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye. === Çandinî === == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] spgp03asaaj9xz96no21uxuap0u2oi4 2005243 2005240 2026-04-29T08:07:46Z Penaber49 39672 2005243 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye. === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5lq6a75ltimo7toibe22an9qxqo52hj 2005245 2005243 2026-04-29T08:09:27Z Penaber49 39672 2005245 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye. === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye. == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 25e7o25frz4betzuls6bhbw5saifjra 2005250 2005245 2026-04-29T08:13:10Z Penaber49 39672 2005250 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye. === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye. Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hhxk9el1kx9ap4n2f8jxj13i3dkoyec 2005252 2005250 2026-04-29T08:14:40Z Penaber49 39672 2005252 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye. === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye. Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6ufxc66oqghpwmcss788vlyrsmp30jf 2005257 2005252 2026-04-29T08:16:35Z Penaber49 39672 2005257 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye. === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye. Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn. == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] c3pzsmymmpq9kry62dczp7v7hrz8frv 2005260 2005257 2026-04-29T08:19:33Z Penaber49 39672 2005260 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye. Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 5ks5bythqo9xzazjgiu3pny0xv7xtt5 2005262 2005260 2026-04-29T08:20:22Z Penaber49 39672 2005262 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 9i76z3ktqinzad9y6pvcsx5fz3yan0g 2005266 2005262 2026-04-29T08:21:27Z Penaber49 39672 2005266 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rppd469f8ha776jaex0flurr8m75udq 2005277 2005266 2026-04-29T08:27:26Z Penaber49 39672 /* Aborî û siyaset */ 2005277 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt|Tirmêtê]] ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] m14kbs8b7f60e2nj6tnl25a7tllzz7u 2005283 2005277 2026-04-29T08:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2005283 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2o05lo930so5vg18d6opov4vuwvj6m5 2005320 2005283 2026-04-29T09:07:43Z Penaber49 39672 2005320 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] e3ag4xevrvjw4gqcijwx9qljoawt578 2005323 2005320 2026-04-29T09:10:59Z Penaber49 39672 2005323 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6ik0na0dieeyt5rfs2wghg1vaqbt7co 2005326 2005323 2026-04-29T09:13:58Z Penaber49 39672 2005326 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0kqy3091ew83wwksc448j6tf9x9ranu 2005327 2005326 2026-04-29T09:16:40Z Penaber49 39672 2005327 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn. Ev li xala herî bilind a kelehekê hatibûn danîn û li gorî wêneyên mayî bilind bûn, dibe ku banên wan ên bi banê duqat bûn; tekezî li ser vertîkalbûnê wekî bandora mîmariya Ermenî ya Xiristiyan a paşîn hatiye îdîakirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 55zu6zzks8c2yhy8w6ms3fggngmoka7 2005329 2005327 2026-04-29T09:21:30Z Penaber49 39672 2005329 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn. Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] suynlv5k80yepbhr30f9ou3izsfrijk 2005332 2005329 2026-04-29T09:24:16Z Penaber49 39672 2005332 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn. Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7zd496zigvepwp1ophjtpfawgo0gtcz 2005333 2005332 2026-04-29T09:26:20Z Penaber49 39672 2005333 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn. Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] sg61zge3mzmvj383xbxoydotudop895 2005334 2005333 2026-04-29T09:32:13Z Penaber49 39672 2005334 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn. Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kki5dxl2z8v2lllsyqyzmo70tuf49s8 2005338 2005334 2026-04-29T09:37:36Z Penaber49 39672 /* Huner û mîmarî */ 2005338 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn. Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] rvoz9wybo41j5edlc3otb3yh1gs6am3 2005339 2005338 2026-04-29T09:39:53Z Penaber49 39672 2005339 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qogigyapfkk6lv4s53dwzyhllu90m3e 2005340 2005339 2026-04-29T09:40:38Z Penaber49 39672 2005340 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7sfyyz516cgyfx8geayhzlfqustrnrs 2005343 2005340 2026-04-29T09:43:38Z Penaber49 39672 2005343 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ketojqd9zopjab7zmvmdtmydsk7mmsu Qotel 0 8854 2005121 1847674 2026-04-28T21:55:55Z Sisark 150783 2005121 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Village of Qotel]] [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Village of Qotel]] == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] jaicx3lkh1ke6kp1mg0n7380r5cb4en 2005123 2005121 2026-04-28T22:24:11Z Penaber49 39672 Naverok bi îngilîzî ye 2005123 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] hrt55dok72uegsiwk91eaxyaaxj6k4c 2005124 2005123 2026-04-28T22:30:08Z Penaber49 39672 Naveroka ne ensîklopedîk 2005124 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî bi ser navçeya [[Kele|Kelê]] ya Dîlokê ye. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] dvbjvypdxdzw3q0andyiu124ndzbi7c 2005125 2005124 2026-04-28T22:31:36Z Penaber49 39672 /* Nifûs */ 2005125 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî bi ser navçeya [[Kele|Kelê]] ya Dîlokê ye. == Nifûs == == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 1vgto9h605a90ccaefxl6x1ov97k6fy 2005126 2005125 2026-04-28T22:31:52Z Penaber49 39672 2005126 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî bi ser navçeya [[Kele|Kelê]] ya Dîlokê ye. == Nifûs == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 9cm128kb3sj4o8ksudtw1v0j7cigu83 2005128 2005126 2026-04-28T22:33:13Z Penaber49 39672 /* Nifûs */ 2005128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî bi ser navçeya [[Kele|Kelê]] ya Dîlokê ye. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan=3 |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114<ref name="TÜİK"/> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] ntm57yjpnkbk9mikni2zidvhrknus57 2005129 2005128 2026-04-28T22:34:18Z Penaber49 39672 2005129 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] |}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî bi ser navçeya [[Kele|Kelê]] ya Dîlokê ye. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan=3 |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114<ref name="TÜİK"/> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] fgjsz6yp1mfgyhbcy0wq0w3wdm41j7n 2005130 2005129 2026-04-28T22:35:09Z Penaber49 39672 2005130 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] |}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî bi ser navçeya [[Kele|Kelê]] ya Dîlokê ye. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan=3 |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99<ref name="TÜİK"/> | |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114<ref name="TÜİK"/> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] qx1zwyr4ytmqvo9lbyofsul4mnbcdo3 2005131 2005130 2026-04-28T22:35:41Z Penaber49 39672 2005131 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] |}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî bi ser navçeya [[Kele|Kelê]] ya Dîlokê ye. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120<ref name="TÜİK"/> |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114<ref name="TÜİK"/> |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] kvt6nqch71yd6cinmzbddkvhyz9xyjx 2005132 2005131 2026-04-28T22:36:43Z Penaber49 39672 2005132 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] |}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî bi ser navçeya [[Kele|Kelê]] ya Dîlokê ye. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 794ko1qsjpa77lm8onzijlps1n1u82k 2005144 2005132 2026-04-28T23:35:11Z Sisark 150783 2005144 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] hrt55dok72uegsiwk91eaxyaaxj6k4c 2005145 2005144 2026-04-28T23:38:07Z Sisark 150783 2005145 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Qotel Village in the Ottoman Documents]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Cite book |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî}}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Village of Qotel]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka KARL HUMANN û OTTO PUCHSTEIN, ya bi navî "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Village of Qotel]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] k20s04kd5lvotms7rf2z027vwfrl2nm 2005150 2005145 2026-04-29T00:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (--Valahiyên nehewce.) 2005150 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Qotel Village in the Ottoman Documents]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Village of Qotel]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka KARL HUMANN û OTTO PUCHSTEIN, ya bi navî "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Village of Qotel]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] sbr132kdv1insbgiewe7hrulpw8rdpn 2005169 2005150 2026-04-29T03:38:29Z Kurê Acemî 105128 2005169 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka KARL HUMANN û OTTO PUCHSTEIN, ya bi navî "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Village of Qotel]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 78th9ihivxfbpeyr8awp5ywaobs80pl 2005170 2005169 2026-04-29T03:38:59Z Kurê Acemî 105128 2005170 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka KARL HUMANN û OTTO PUCHSTEIN, ya bi navî "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Village of Qotel]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 9xeoc0ykzdp3dssweseishpaeskojm9 2005171 2005170 2026-04-29T03:39:41Z Kurê Acemî 105128 2005171 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Village of Qotel]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] pttvnzat0sqdh9yjhfrz24euflzgyfr 2005172 2005171 2026-04-29T03:40:16Z Kurê Acemî 105128 2005172 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelê]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] thg72qj8mtso4d5rmgtzw5suddm3b83 2005173 2005172 2026-04-29T03:40:29Z Kurê Acemî 105128 2005173 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelê]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 9pqrh7o18xr6fypole3o7b1ij9dc3l8 2005174 2005173 2026-04-29T03:41:51Z Kurê Acemî 105128 /* Dîroka gundê Qotelê */ 2005174 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1946|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelê]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] m3giwxvee53a8ahan7gbxqs26frzwsv 2005298 2005174 2026-04-29T08:48:22Z MikaelF 935 2005298 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Qotel''' ({{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelê]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 2a8rja336oqf3zyk1ubacqitn7nwjeh 2005308 2005298 2026-04-29T08:58:03Z Penaber49 39672 2005308 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] |}} '''Qotel''' ({{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelê]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] s0xadx57dg2h99i48f990p5lhbx96f5 2005310 2005308 2026-04-29T08:58:50Z Penaber49 39672 2005310 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] |}} '''Qotel''' ({{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelê]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] gg0twnbc613g3zhvk29yx14vv0aek6m 2005330 2005310 2026-04-29T09:22:41Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Paqij bike|Paqij bike]]}}; paqijiyên kozmetîk (Valahiya agahîdankê standard kir.) 2005330 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | }} '''Qotel''' ({{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka Osmanîyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahîye) ya Araban ya Bajarê Biraçikê bû. Kes li wir najî lê şênîyen gundê Sirgûc (di Belgeya Osmanî de wek Sipurgenc derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên Bajaere Ayntabê (Dîlok) çend gundan din ya bi navî Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber Osmanîyan şûna Mesîhîyan bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek warên Rûman tê. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelê li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navî Qotel ne tâm dîyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. İhtîmal ew e ku ev peyv bi rasti "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelê]] İhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê Kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. mînak, naye gotin gûndê Qotelê le dibêjin Gundê Qotelan. Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesar’ê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundî Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] gbiydef5cko97ykveyag50xu3qgegak Dario Fo 0 24634 2005067 1823693 2026-04-28T20:21:40Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005067 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|24|3|1926}} | hevwelatî = {{Ala|Îtalî}} | çînaser = nivîskar }} '''Dario Fo''' (jdb. {{Jidayikbûn|24|adar|1926}} li [[Leggiuno-Sangiano]], parêzgeha [[Varese]]) yek ji nivîskarên şanoyê, komponîst, amadekarê dikê û aktorekî [[îtalî]] ye. Sala [[1997]]an de guncavê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê hatiye dîtin. == Têkiliyên wî û kurdan == Dario û hevjîna xwe dostên kurd û Kurdistanê bûn.<ref>{{Tr}}[http://www.firatnews.com/news/guncel/hoscakal-franca-orsola-casagrande.htm Hoşçakal Franca –Orsola Casagrande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610061843/http://www.firatnews.com/news/guncel/hoscakal-franca-orsola-casagrande.htm |date=2013-06-10 }}</ref> Gelek caran ji bo mafê kurdan ketiye nav hewldanan. Wî û hevjîna xwe di sala 1997an de ji bo piştgiriyê, nameya li jêr ji bo ''Trena Aştiyê ya [[Musa Anter]]'' şand.<ref>{{Jêder |sernav=Connections with Turkey, concerning Human Rights (abuses of), Freedom of Speech (lack of) and The Kurds (discrimination against) have engaged Pinter for several decades. Turkey is in NATO. |url=http://www.haroldpinter.org/politics/politics_kurds.shtml |roja-gihiştinê=2013-06-07 |roja-arşîvê=2013-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130701060736/http://www.haroldpinter.org/politics/politics_kurds.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>[http://stiobhard.tripod.com/east/dario.html "OUR KURDISTAN" By Dario Fo and Franca Rame]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Jêgirtin|[[Kurdistan]] dijî. Ev bêhtirî 70 salan e ji aliyê hêzên ewropî ve hate înkarkirin, parçekirin û mêtin; ev bi awayekî aşkere ji aliyê [[İsmail Beşikçi]] ve hate belgekirin û lewma ew hate girtin. <br>Kurdistan dijî. Ew xwediya zimanê xwe, çanda xwe û dîroka xwe ye; ev bi awayekî aşkere ji aliyê [[Leyla Zana]] ve hate danasîn, lewma 15 sal hikmê cezayê girtîgehê li wê hate birîn. <br>Kurdistan dijî. Ew di hişê her 35 milyon mirovên ku nasnameya wan hate dizîn û li [[Tirkiye]], [[Îraq]] û [[Ewropa]]yê hatin penaberkirin de dişewite...|Dario Fo û [[Franca Rame]], Palermo 1997}} == Berhemên wî (bi Îtalî) == * ''Il dito nell'occhio'' ([[1953]]) * ''Sani da legare'' ([[1954]]) * ''Gli arcangeli non giocano a flipper'' ([[1959]]) * ''Aveva due pistole con gli occhi bianchi e neri'' ([[1960]]) * ''Chi ruba un piede è fortunato in amore'' ([[1961]]) * ''Isabella, tre caravelle e un cacciaballe'' ([[1963]]) * ''Settimo: ruba un po' meno'' ([[1964]]) * ''La colpa è sempre del diavolo'' ([[1965]]) * ''La signora è da buttare'' ([[1967]]) * ''Grande pantomima con pupazzi grandi, piccoli e medi'' ([[1968]]) * ''L'operaio conosce 300 parole, il padrone 1000: per questo è lui il padrone'' ([[1969]]) * ''Mistero buffo'' ([[1969]]) * ''Morte accidentale di un anarchico'' ([[1970]]) dedicata alla morte avvenuta in circostanze misteriose dell'anarchia|anarchico [[Giuseppe Pinelli]] * ''Morte e resurrezione di un pupazzo'' ([[1971]]) * ''Tutti uniti! Tutti insieme! Ma scusa quello non è il padrone?'' ([[1971]]) * ''Il Fanfani rapito'' ([[1973]]) * ''Non si paga, non si paga!'' ([[1974]]) * ''Clacson, trombette e pernacchi'' ([[1981]]) * ''Coppia aperta, quasi spalancata'' ([[1983]]) * ''Il papa e la strega'' ([[1989]]) * ''Johan Padan a la descoverta de le Americhe'' ([[1991]]) * ''Il diavolo con le zinne'' ([[1997]]) * ''Lu Santo Jullare Françesco'' ([[1997]]) * ''Marino libero, Marino è innocente'' ([[1998]]) * ''L'anomalo Bicefalo'' ([[2003]]). == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên îtalî]] [[Kategorî:Bestekarên îtalî]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Şanonivîsên îtalî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] osgjdbzdqnmbuvfiqz1nj3p7no8rnz5 2005120 2005067 2026-04-28T21:22:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005120 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|24|3|1926}} | hevwelatî = {{Ala|Îtalî}} | çînaser = nivîskar }} '''Dario Fo''' (jdb. {{Jidayikbûn|24|adar|1926}} li [[Leggiuno-Sangiano]], parêzgeha [[Varese]]) yek ji nivîskarên şanoyê, komponîst, amadekarê dikê û aktorekî [[îtalî]] ye. Sala [[1997]]an de guncavê [[Xelata Nobelê]] ya wêjeyê hatiye dîtin. == Têkiliyên wî û kurdan == Dario û hevjîna xwe dostên kurd û Kurdistanê bûn.<ref>{{Tr}}[http://www.firatnews.com/news/guncel/hoscakal-franca-orsola-casagrande.htm Hoşçakal Franca –Orsola Casagrande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610061843/http://www.firatnews.com/news/guncel/hoscakal-franca-orsola-casagrande.htm |date=2013-06-10 }}</ref> Gelek caran ji bo mafê kurdan ketiye nav hewldanan. Wî û hevjîna xwe di sala 1997an de ji bo piştgiriyê, nameya li jêr ji bo ''Trena Aştiyê ya [[Musa Anter]]'' şand.<ref>{{Jêder |sernav=Connections with Turkey, concerning Human Rights (abuses of), Freedom of Speech (lack of) and The Kurds (discrimination against) have engaged Pinter for several decades. Turkey is in NATO. |url=http://www.haroldpinter.org/politics/politics_kurds.shtml |roja-gihiştinê=2013-06-07 |roja-arşîvê=2013-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130701060736/http://www.haroldpinter.org/politics/politics_kurds.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>[http://stiobhard.tripod.com/east/dario.html "OUR KURDISTAN" By Dario Fo and Franca Rame]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> {{Jêgirtin|[[Kurdistan]] dijî. Ev bêhtirî 70 salan e ji aliyê hêzên ewropî ve hate înkarkirin, parçekirin û mêtin; ev bi awayekî aşkere ji aliyê [[İsmail Beşikçi]] ve hate belgekirin û lewma ew hate girtin. <br>Kurdistan dijî. Ew xwediya zimanê xwe, çanda xwe û dîroka xwe ye; ev bi awayekî aşkere ji aliyê [[Leyla Zana]] ve hate danasîn, lewma 15 sal hikmê cezayê girtîgehê li wê hate birîn. <br>Kurdistan dijî. Ew di hişê her 35 milyon mirovên ku nasnameya wan hate dizîn û li [[Tirkiye]], [[Îraq]] û [[Ewropa]]yê hatin penaberkirin de dişewite...|Dario Fo û [[Franca Rame]], Palermo 1997}} == Berhemên wî (bi Îtalî) == * ''Il dito nell'occhio'' ([[1953]]) * ''Sani da legare'' ([[1954]]) * ''Gli arcangeli non giocano a flipper'' ([[1959]]) * ''Aveva due pistole con gli occhi bianchi e neri'' ([[1960]]) * ''Chi ruba un piede è fortunato in amore'' ([[1961]]) * ''Isabella, tre caravelle e un cacciaballe'' ([[1963]]) * ''Settimo: ruba un po' meno'' ([[1964]]) * ''La colpa è sempre del diavolo'' ([[1965]]) * ''La signora è da buttare'' ([[1967]]) * ''Grande pantomima con pupazzi grandi, piccoli e medi'' ([[1968]]) * ''L'operaio conosce 300 parole, il padrone 1000: per questo è lui il padrone'' ([[1969]]) * ''Mistero buffo'' ([[1969]]) * ''Morte accidentale di un anarchico'' ([[1970]]) dedicata alla morte avvenuta in circostanze misteriose dell'anarchia|anarchico [[Giuseppe Pinelli]] * ''Morte e resurrezione di un pupazzo'' ([[1971]]) * ''Tutti uniti! Tutti insieme! Ma scusa quello non è il padrone?'' ([[1971]]) * ''Il Fanfani rapito'' ([[1973]]) * ''Non si paga, non si paga!'' ([[1974]]) * ''Clacson, trombette e pernacchi'' ([[1981]]) * ''Coppia aperta, quasi spalancata'' ([[1983]]) * ''Il papa e la strega'' ([[1989]]) * ''Johan Padan a la descoverta de le Americhe'' ([[1991]]) * ''Il diavolo con le zinne'' ([[1997]]) * ''Lu Santo Jullare Françesco'' ([[1997]]) * ''Marino libero, Marino è innocente'' ([[1998]]) * ''L'anomalo Bicefalo'' ([[2003]]). == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Xelata Nobelê ya Wêjeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktorên îtalî]] [[Kategorî:Bestekarên îtalî]] [[Kategorî:Mirin 2016]] [[Kategorî:Şanonivîsên îtalî]] [[Kategorî:Xelatgirên Nobela Wêjeyê]] gh8vwnlvfdvr33ttwsyh4j5b2c9talr Gulnar Elî 0 36026 2005179 1854595 2026-04-29T05:37:07Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005179 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Gulnar Elî''', '''Gulnar Elî Baleteyî''' (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: ''Gulnar Ali Balata''; z. 1974, Balete, [[Başûrê Kurdistanê]] - m. 18 [[xizîran]] 2017, [[DYA]]), mamoste, helbestvan û nivîskareke kurd bû ku di 1974an de li devera [[Balete]] ser bi bajarê [[Dihok]]ê ve hatiye ser dinyayê. Gulnar yek ji dengên jin ên herî giring ên helbestnivîsîna taze ya bi zimanê kurdî bû. Wê li sala 1992-1993an dîplom bi berhevkirina mamostayan (beşê înglîzî) bi dest xwe ve aniye. Di sala 2009an de bawernameya huner û edebiyata bi zimanê înglîzî ya zankoya [[Bunker Hill Community College]] li [[Boston]], [[Massachusetts]] (DYA) bi dest xwe ve aniye. Gulnar Elî endama [[Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê]] bû. Bi zimanê [[kurdî]] û [[erebî]] dinivisîne û werdigerîne zimanê înglîzî. Helbestên wê cihê xwe li gelek kovar û [[malper]]ên kurdî û erebî dîtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Helbesta Keval a Gulnar Elî |url=http://www.amouda.com/kurdi-gulnar-keval.htm |roja-gihiştinê=2011-11-16 |roja-arşîvê=2011-04-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110427135013/http://www.amouda.com/kurdi-gulnar-keval.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gelek berhemên wê yên çapkirî hene û gelek berhem jî li ber çapê ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Ew yek ji helbestvanên jin ên herî bi nav û deng ser astê Kurdistanê bû. Helbestvana Kurdistanî bi vî navî hatiye navkirin ji ber bi zimanekê xweş û ferhengeka zengîn ku piraniya kurdan dikarin helbest û nivîsên wê bixwînin. Zimanê devera xwe negirtiye dûr ji zimanê herêmê ketiye. Nameya wê diyar dibe ku Kurdistan yek parçe ye. Dema mirov nivîsên Gulnar Elî dixwîne û nizanî xelkê kijan deverê ye tenê dibêjî kurd e û kurdeke resen ji pakiya peyvên wê yên rind û bihêz. Helbestvan Gulnar Elî di 18ê xizîrana 2017an de li DYAyê ji ber nexweşiya [[şêrpence]]yê çû ber dilovaniya Xwedê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/culture/180620171</ref> == Berhem == === Bi kurdî === * ''Heyv û diwazde heyv'', helbest, 2006, Duhok. * ''Lavija kevnewarekê xembar'', helbest, 2008, Duhok. * ''Henasek ji tîpên xewna sinoran'', helbest, 2012, Duhok. * ''Hêlîna Êşên Li Nav Sinoran, Hestyar û Gulan'', roman, 2020, Almanya. === Bi îngilîzî === * ''My Soul Still a Virgin'', helbest, 2010, Boston, [[DYA]]. * ''A Peaceful Color from the Silence'', helbest, 2016, Cervena Barva Press, DYA. === Bi erebî === * ديوان للنوارس تنوح قصائدي 2014 دهوك * كوردونيا رواية قصيرة باللغة العربية 2015 سوريا === Wergêran bi zimanê kurdî, erebî û îngilîzî === * ''Torîn'', helbest bi sê zimana, 2018, Duhok. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ku}} http://www.amouda.com/helbest-homa.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819031802/http://www.amouda.com/helbest-homa.htm |date=2014-08-19 }} * {{Ku}} http://helbeststan.webnode.com/products/valentine%20%20%7C%20gulnar%20el%C3%AE/ * {{Ar}} http://kitabat.info/subject.php?id=6273{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Ar}} http://www.alnoor.se/author.asp?id=2140 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082235/http://alnoor.se/author.asp?id=2140 |date=2013-04-01 }} {{Helbestvanên jin ên kurd ên hevdem}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] bg7vtdjkwvlt19ibudp6cr3p2y7gaio 2005180 2005179 2026-04-29T06:22:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005180 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Gulnar Elî''', '''Gulnar Elî Baleteyî''' (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: ''Gulnar Ali Balata''; z. 1974, Balete, [[Başûrê Kurdistanê]] - m. 18 [[xizîran]] 2017, [[DYA]]), mamoste, helbestvan û nivîskareke kurd bû ku di 1974an de li devera [[Balete]] ser bi bajarê [[Dihok]]ê ve hatiye ser dinyayê. Gulnar yek ji dengên jin ên herî giring ên helbestnivîsîna taze ya bi zimanê kurdî bû. Wê li sala 1992-1993an dîplom bi berhevkirina mamostayan (beşê înglîzî) bi dest xwe ve aniye. Di sala 2009an de bawernameya huner û edebiyata bi zimanê înglîzî ya zankoya [[Bunker Hill Community College]] li [[Boston]], [[Massachusetts]] (DYA) bi dest xwe ve aniye. Gulnar Elî endama [[Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê]] bû. Bi zimanê [[kurdî]] û [[erebî]] dinivisîne û werdigerîne zimanê înglîzî. Helbestên wê cihê xwe li gelek kovar û [[malper]]ên kurdî û erebî dîtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Helbesta Keval a Gulnar Elî |url=http://www.amouda.com/kurdi-gulnar-keval.htm |roja-gihiştinê=2011-11-16 |roja-arşîvê=2011-04-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110427135013/http://www.amouda.com/kurdi-gulnar-keval.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gelek berhemên wê yên çapkirî hene û gelek berhem jî li ber çapê ne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} Ew yek ji helbestvanên jin ên herî bi nav û deng ser astê Kurdistanê bû. Helbestvana Kurdistanî bi vî navî hatiye navkirin ji ber bi zimanekê xweş û ferhengeka zengîn ku piraniya kurdan dikarin helbest û nivîsên wê bixwînin. Zimanê devera xwe negirtiye dûr ji zimanê herêmê ketiye. Nameya wê diyar dibe ku Kurdistan yek parçe ye. Dema mirov nivîsên Gulnar Elî dixwîne û nizanî xelkê kijan deverê ye tenê dibêjî kurd e û kurdeke resen ji pakiya peyvên wê yên rind û bihêz. Helbestvan Gulnar Elî di 18ê xizîrana 2017an de li DYAyê ji ber nexweşiya [[şêrpence]]yê çû ber dilovaniya Xwedê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/culture/180620171</ref> == Berhem == === Bi kurdî === * ''Heyv û diwazde heyv'', helbest, 2006, Duhok. * ''Lavija kevnewarekê xembar'', helbest, 2008, Duhok. * ''Henasek ji tîpên xewna sinoran'', helbest, 2012, Duhok. * ''Hêlîna Êşên Li Nav Sinoran, Hestyar û Gulan'', roman, 2020, Almanya. === Bi îngilîzî === * ''My Soul Still a Virgin'', helbest, 2010, Boston, [[DYA]]. * ''A Peaceful Color from the Silence'', helbest, 2016, Cervena Barva Press, DYA. === Bi erebî === * ديوان للنوارس تنوح قصائدي 2014 دهوك * كوردونيا رواية قصيرة باللغة العربية 2015 سوريا === Wergêran bi zimanê kurdî, erebî û îngilîzî === * ''Torîn'', helbest bi sê zimana, 2018, Duhok. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Ku}} http://www.amouda.com/helbest-homa.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819031802/http://www.amouda.com/helbest-homa.htm |date=2014-08-19 }} * {{Ku}} http://helbeststan.webnode.com/products/valentine%20%20%7C%20gulnar%20el%C3%AE/ * {{Ar}} http://kitabat.info/subject.php?id=6273{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Ar}} http://www.alnoor.se/author.asp?id=2140 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082235/http://alnoor.se/author.asp?id=2140 |date=2013-04-01 }} {{Helbestvanên jin ên kurd ên hevdem}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1974]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirin 2017]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin]] abcb112tkv82dqa6wbnicaqrtr7uv7g Gotûbêja bikarhêner:Ghybu 3 42288 2005052 1990382 2026-04-28T20:06:39Z MediaWiki message delivery 19403 /* You may be an eligible candidate for the U4C election */ beşeke nû 2005052 wikitext text/x-wiki {{/Ser}} == Tu çawan î? == {{Ragihandin|Ghybu}} ev dema te xweş be, tu çawan î, baş î? bi silav û rêz --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:52, 24 sermawez 2017 (UTC) == Lîsansa wêneyan == Merheba, min di nav xebatên xwe de hin wêneyên Commonsê bi kar anî. Dema min wêneya nû çêkirî bar kir, di danasîna wêneyêde min behsa wêneyên commonsê kir û navnîşana wêneyan jî di bin wêneya nû da rêz kir. Gelo dibe ku hê jî pirsgirek derkeve? (Biyolojiya Bi Kurdî 01:56, 23 rêbendan 2018 (UTC)) :{{ragihandin|Zindewerzani}} Gelek spas, [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Calcium_regulation_mechanism_ku.png&diff=282014176&oldid=281983470 vitra] rind e.<br/>Jî bîr meke jî îmze di nav gotaran da ne tê avitin. Şevbaş--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:05, 23 rêbendan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Zindewerzani}} Dîroka gotarê binêre, navê tê hatiye nivîsandin: [//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%AAkxistina_Kalsiyum%C3%AA&action=history].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:12, 23 rêbendan 2018 (UTC) Merhaba min dîagramek [[:Wêne:Karbohîdradên zîndeweran ku.png]] bar kiri bu, lê hatiye jêbirin. Gelo ma bi vî xebata min ve çi pirsgirêk heye? Ev diagramê min çi kir.Tu mafê lisans li ser tune ye. Loma min cardin li ser malperê bar kir. :{{ragihandin|Zindewerzani}} Merhaba, nizanim feqet [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Karboh%C3%AEdrad%C3%AAn_z%C3%AEndeweran_ku.png&diff=282129091&oldid=282075591 lîsansê bîr meke]... '''[[WP:Îmze|Îmze]]''' ([//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a3/WikiEditor-Toolbar-signature-ku.png]) xwe jî bîr meke ("peyamê îmzeya xwe bi 4 tîldeyan (<nowiki>~~~~</nowiki>) lê zêde bike. An jî dema nivisê li jor îşareta pênûsê ([[Wêne:Insert-signature.png|18px]]) bitikîne, îmzeya we bi awayekî otomatîk derdikeve.")--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 23 rêbendan 2018 (UTC) == Şablona nû. == silav ghybu tu dikarî [https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Şehzadeyên_Kayzerîya_Osmanî vê] şablonê çêkî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 11:47, 2 adar 2018 (UTC) == Kristina First == silav ghybu tu dikarî [[Kristina First|vê]] gotarê sererast bikî? Min şablon kirê xirab bu.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 13:13, 2 adar 2018 (UTC) == Alîkariya teknîkî == silav Ghybu; Birêz Gyhbu al û flamayên partiyên Kurdî em ê çawa bikaribin li vir zêde bikin, bo mînak [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistana Îranê]] ev logoya di vê websaytê de pêwist e(logoya yekemîn: http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1{{bêîmze|Mohajeer}} :{{silav|Mohajeer|+}}. Wêne û logoyên bêdestûr li vira tên barkirin: [[Taybet:Upload]]. Û wêneyên bi destûr (''wêneyên ku te kişandiye an jî destûr ji te re hatiye dayîn'') jî li ser Commonsê tên barkirin: [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard]. (NB: Logoyan pêşta ser komputerê xwe bar bike paşî jî li ser Wîkîpediyayê...)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:29, 9 adar 2018 (UTC) ::wiha dibêje Çewtiyê destûrê Mafên te bo vê daneyê bar bike tune ye ji bo vê sedemê: Ev tişta tu dixwazî bikî tenê ji bikarhênerên van koman re ne: Rêveber. [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 20:49, 9 adar 2018 (UTC) :{{ragihandin|Mohajeer}} Ok! Kîjan logo tu dixwazî? Ez bar dikim...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 9 adar 2018 (UTC) ::http://www.komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=4424&Jor=1 , pênç logo li vir hene, ya yekemîn ji min re lazim e. Ya stêrka sor û di bin de nivîs heyî[[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 21:24, 9 adar 2018 (UTC) == [[Taissia Shanti]] == silav. Min çavkaniya [[Taissia Shanti|vê]] gotarê xirab kir. tu kanî çêkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 01:33, 16 adar 2018 (UTC) :: Silav Ghybu. Vê gotarê sererast bike. Ez wêne dikimê ye wêne nê nîşankirin. [[:Wêne:Taissia Shanti.png]]'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 23:01, 18 adar 2018 (UTC) ::Çewtiya çavkanî hîn neçiye.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 23:07, 18 adar 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Mehk63}} Wêneya ku te barkiriye jî '''tê jêbirin''' ji ber ku ser Commonsê tenê wêneyên ku te kişandiye an jî bidestûr tên barkirin. Te carek [https://commons.wikimedia.org/wiki/User_talk:Mehk63 hatiye hişyarkirin] paşê jî te asteng dikin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:10, 18 adar 2018 (UTC) ::::Ew wêneya screenshot e. '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 23:25, 18 adar 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|Mehk63}} ''Copyright'' e, min li jor jî te re got: tenê wêneyên ku te xwe kişandiye an jî bidestûr tên bar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 18 adar 2018 (UTC) ::::::Wa wêneya min kişand.'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 23:35, 18 adar 2018 (UTC) :::::::Te li jor got ku ''screenshot'' e û ser wêneyê ''TaissiaShanti.xxx'' hatiye nivîsandin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 18 adar 2018 (UTC) == ? == Merheba Ghybu, min ji te re e-peyamek şand! Ji kerema xwe bersivekê bide min, heke wextê te hebe.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 09:30, 21 adar 2018 (UTC) :Min ji te re e-peyamek şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 18:09, 29 avrêl 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, Min dîtîbû. Paşê çê dikim. Bi lez e?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:42, 29 avrêl 2018 (UTC) Na, ne bilez e. :) Baş e, hinga te çêkir, tu dikarî min agahdar bikî.—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 13:35, 30 avrêl 2018 (UTC) :Nizanim min [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kurdish_languages_map.svg ev nexşe] ji te re şand an na. Dibe ku te jî dîtibe. Qewet be!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 13:34, 3 gulan 2018 (UTC) ::{{silav|Gomada}}, [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg vitira] rind xuya dike (''paşê wêne tê jêbirin'')? Min sîndoran hin ne guherand ji ber ku min e-name xwe winda kir... Tu dikarî peyameke din ser sîndoran min bişînî. Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:59, 5 gulan 2018 (UTC) :Min e-nameyek şand. Qewet be û spas!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 19:00, 6 gulan 2018 (UTC) ::Gelek spas. Tu dikarî jê bibî. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 13:18, 7 gulan 2018 (UTC) :Ghybu, pirsgirêkek heye. Min wêne daxist, lê lema mirov dixwaze mezin bike, kalîteya wêne xirab dibe. Em çawa bikin? Wêneyê nexşeya Ewropayê ne wisa bû. Ev wisa ye, ji ber ku ez li ser Wîkiyê didaxînim?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 14:02, 7 gulan 2018 (UTC) :: {{ragihandin|Gomada}} Pirsek: tu wêneyên .svg (vektorîel) bi kîjan programê vedikî? Ez bi [[:en:Inkscape|Inkscapê]] vidikim û diguherinim: [https://inkscape.org/en/release/0.92.3/platforms/ barkirin]. Kalîteya wêneyan (.svg --> .png an .jpg) li gorî terchiyên te çêdike--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:55, 7 gulan 2018 (UTC) :Ez ji bo dîtina wêneyan programeke ekstra bikarnaînim. Dema ez wêne di Wordê de li ser rûpeleke A4 divekim, ku ez dixwazim tevahiya rûpelê dagire, kalîteya wêne xirab xuya dike, nivîs baş nayên xwendin. Min careke din daxist bi pikselên bilind. Niha baştir çêbû. Li qisûrê nemeyzêne, min hinekî êrîşî rûpela te kir. {{şermokî}}{{=D}} —<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 16:32, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Pirsgêrek nîne. [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AAne:Ghybu_test.svg Vitira] çito ye?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:31, 7 gulan 2018 (UTC) :Cudakirina rengan fikrekî baş e. Tu dikarî ji kerema xwe Îsraîl û Qamişlo binivîsî?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 21:17, 7 gulan 2018 (UTC) ::{{ragihandin|Gomada}} Çêbû--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:53, 7 gulan 2018 (UTC) :Merheba ji te re Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Gelo wextê te heye ku tu du nexşeyan ji min re çêbikî? Eynî nexşeyên ku te berê ji min re çêkiribûn, lê vê carê bi soranî lazim in. Heke tu bibêjî erê, ez ê bi riya e-nameyê agahiyan ji te re bişînim. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 13:38, 17 gulan 2021 (UTC) == Klawyeya kurdî == Silav Ghybu. Tu klawyeyeke kurdî zanî ser Androide?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 21:49, 23 adar 2018 (UTC) : {{ragihandin|Mehk63}} Li [https://kurdish-latin-keyboard.en.uptodown.com/android vira] an [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.boloorian.android.kurdishkeyboard vira]/ [http://fr.uptodown.com/android/search/kurdish-latin-keyboard]. Bo Windowsê [https://www.youtube.com/watch?v=3Yt8fIIErdY] /[https://itunes.apple.com/app/kurmanji-keyboard/id943358956?mt=8&ign-mpt=uo%3D4 ios]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:46, 25 adar 2018 (UTC) ==pirsgirêk== {{Ragihandin|Ghybu}} bra ev rûpel çima wisa ye, gootar wek gotûbêj hatiye kodkirin [[Gotûbêj:Nalî]] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:22, 28 adar 2018 (UTC) :{{Ragihandin|Mohajeer}} {{çêbû}}. <small>'''Not''' Dema ku tu li ser rûpela gotûbêja min dinivîsî şabona {{ş|ragihandin}} ne pêwîst e ji ber ku ez dizanim ku peyam hitiye. Ew şablon li derên din tê bikaranîn.</small>--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:08, 28 adar 2018 (UTC) ==Tîpên Erebî== Silav, kekê Ez çawa dikarim beşek ji gotarekî ku bi elfabeya erebî der dikeve biguherim?[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:31, 10 avrêl 2018 (UTC) :{{silav|Kardo Muradi}}. Min daxwaza te rind fehm nekir. Tu dixwazî bi tîpên erebî binivîsî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:37, 10 avrêl 2018 (UTC) ::Ne, dema ku Em bi latînî Gotarek dinivisin automatîkane, vê gotarê bi erebî çê dibe. lê ji ber ku tîpên ڕ، ڵ، ع، غ، ح di Alfabeya latînî nine, pirsgirêk çê dibe. Ez dixwazim eve bijar bikim.[[Bikarhêner:Kardo Muradi|Kardo Muradi]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kardo Muradi|gotûbêj]]) 12:48, 10 avrêl 2018 (UTC) :::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Temam, min fehm kir {{=)}}. Daxwaza te li ser '''Phabricator'''ê tê çêkirin, li '''[https://phabricator.wikimedia.org/ vira]''' ([https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ ''Report a software bug or feature request'']). Xwe qeyd bike paşê jî pirsgirêkê binivîse ew jî sererast dikin.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:05, 10 avrêl 2018 (UTC) ::::{{ragihandin|Kardo Muradi}} Dîsa silav, kod li '''[https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki/browse/master/languages/classes/LanguageKu.php;693e9b2728d910c3c32affd2013f755fe22e03e3$25 vira]''' ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 03:04, 13 avrêl 2018 (UTC) == Gotara Yekta Uzunoğlu == Merheba, Ghybu. Tu çawan î? Ez ji bo gotara Yekta Uzunoğlu parastinê dixwazim. Ji ber ku sererastkirinên min têne betalkirin. --[[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 20:23, 15 avrêl 2018 (UTC) == Temporary adminship on kuwiki* sister projects == Hi Ghybu. While deleting pages, I noticed you are very active on the kuwiki* sister projects. Have you ever thought of requesting temporary adminship on them (particularly kuwiktionary, kuwikiquote and maybe also kuwikibooks)? If so, please leave a note on the local village pump page or RfA page and after two weeks request the rights on [[:m:SRP]]. Looking forward to your answer. [[Bikarhêner:Trijnstel|Trijnstel]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Trijnstel|gotûbêj]]) 18:07, 17 gulan 2018 (UTC) == Golden Raspberry Award ( Xelat) == Bi Almanî : Goldene Himbeere , bi îngîlîzî Golden Raspberry Award û bi Tirkî Altın Ahududu Ödülleri dibêjin. Gelo navê xelat bi Kurdi çi ye ? Eger nav hebe ez dikarim gotar binivîsim. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:51, 28 pûşper 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Kurdikirin ne pêwîst e je ber ku xeleteke îngilîzî ye: bi min ''[[Razzie Awards]]'' an jî "Xelata Razzie" çêtir e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:01, 28 pûşper 2018 (UTC) ::Gelo meriv nikare Xelata Tûşemiya Zêrîn binivîse ?{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Bi min bo sernavê gotarê, na. Ji ber ku kurd ew nava nas nakin (di nav wêjeya de tune ye). Feqet di nav gotarê de tê nivîsandin mînak: "'''Golden Raspberry Award''' (bi kurdî: "Xelata Tûşemiya Zêrîn"), xelateke ...". Binêre bi frensî an katalanî jî bi îngilîzî hatiye nivîsandin: [https://fr.wikipedia.org/wiki/Razzie_Awards] / [https://ca.wikipedia.org/wiki/Premi_Golden_Raspberry]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:37, 28 pûşper 2018 (UTC) == Wêneya postere fîlma Perav( fîlm) == Silav hevalno ! Min cara yekem dixwast wêne tomar bikim û wisa min du car ceriband ji bo postera fîlma perav ji Wîkîpedîyaya bi îngîlîzî ( The beach ) tomar kir. Ema Wîkîpediya her du cara wêne derxist. Gelo min li ku çewtî kir ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:04, 29 pûşper 2018 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Tenê wêneyên ku te kişandiye û wêneyên ku te li xwedî destûr xwestiye tên barkirin ser Commonsê.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:09, 29 pûşper 2018 (UTC) == Gotara Kazuki Takahashi == Silav Ghybu ! Eger meriv di gotara Kazuki Takahashi de zimanê pêşniyar dibîne ew gotar tek bi Îngîlîzî û Holendî he. Eger meriv gotara bi Almanî de zimanên pêşniyar bigere meriv gelek zimanên din jî dibîne. Gelo hûn dikarin wê çewtî sererast bikin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:26, 3 tîrmeh 2018 (UTC) :{{Merheba|Avestaboy}}, min pirsgirêk ne dît... Li tenê bo gotara [[Kazuki Takahashi]] witira ye an jî bo hemû gotarên din jî?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 11:07, 3 tîrmeh 2018 (UTC) ::Problem tek bi gotara [[Kazuki Takahashi]] he.Ew gotar bi gelek ziman he {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:51, 3 tîrmeh 2018 (UTC) == Çînistan ( çavkanî ) == Peyva Çînistan di Wîkîferheng û appa WQFerheng jî he . Eger ku ji rind ji bîra min tê ferhenga Amîrxan de jî peyva Çînistan he.Silav dikim  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:58, 4 tîrmeh 2018 (UTC) :Spas {{ragihandin|Avestaboy}} Jixwe "Çînistan" di nav gotarê de hatiye nivîsandin--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:24, 5 tîrmeh 2018 (UTC) == Peyva hefteyê == Merheba, Ghybu. Mirov dikare ji peyvên ne bi kurdî peyva hefteyê bibijêre? An jî ji lêkeran?{{bêîmze|Bikarhêner}} :{{ragihandin|Bikarhêner}} Peyvên ne bi kurdî: na. Lêker (hûmû beyvên bi kurdî): erê--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:20, 24 tîrmeh 2018 (UTC) == Infoboxa Once upon a time ( rêzefîlm) == Silav Gybu! Tu dikarî alîkariya min bikî ji bo infoboxa Once upon a time ? Die infoboxê bi wîkîpediyaya îngilîzî producer û Executive producer(s) dinivîse . Bi Kurdî hilberîner û bireveberên hilberîneriyê he ne. Ez îcar di infobox de çî binivîsim ? Spas  [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:33, 18 rezber 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}, mixabin min pirsgirêka te fehm nekir...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:18, 19 rezber 2018 (UTC) :: Ez Wikiya inglîzî ji bo gotara Once upon a time bikar dînim. Lê mixabin ez li ku navên nizanim producer und executive producer binivîsim.{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Li jor te jî gotiye, li hemberî <code>Rêveberên hilberîneriyê = </code> (''Executive producer(s)'') û <code>Hilberîner = </code> (''Producer(s)''). [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Once_Upon_a_Time_(r%C3%AAzef%C3%AElm)&diff=707339&oldid=707323&diffmode=source Vitira].--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:13, 19 rezber 2018 (UTC) == Infoxa Bram Stoker û Suzanne Collins == Silav Ghybu! Lê mixabin min di gotara Bram Stoker û Suzanne Collins çewtî kir. Gelo tu dikarî wê serrast biki ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:22, 26 rezber 2018 (UTC) == Şablon:Infobox navçe == Silav Ghybu. li Vê şablonê şuna qeymeqam hêye lakîn şuna "şaredar" tinne. Du kanî têkî?'''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #6600FF;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 09:02, 28 :{{silav|Mehk63}}, "Şaredar" jî heye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:12, 28 rezber 2018 (UTC) == Linka şablona infoboxa rêzefîlm == Silav Ghybu ! Te cara din min re ji bo infoboxa kesan linkek şand. Gelo tu dikarî min re linkek ji bo infoboxeke rêzefîlm bişînî ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 07:42, 15 kewçêr 2018 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Bnr. {{ş|Infobox Rêzefîlm}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:35, 15 kewçêr 2018 (UTC) Temame min şablon bi xwe dît. Avestaboy == Postera fîlma Keçên belafiroş == Silav Ghybu ! Min Wikimedia Commons Logoya fîlma Keçên Belafiroş ( Bad Girls ) logoya fîlmê gerand ema ew jî tune. Di Wikipediya ya Ingilîzî ema wêne he. Çima bi ingilîzi wêneya posterê he ema ne bi zimanên din tune ? Gelo qanûn her welate bi ferqin an jî destûra wan he ? Firsenda min he ji bo wêne tomar bikim ? Spas dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:52, 22 kewçêr 2018 (UTC) == Maps == Hi, nice to see the module maps on your wiki. I have seen your atempt for introducing marker symbol and color defaults, [[Special:Diff/703059]]. Do you still need them? I can add these default options in the master version. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 16:27, 28 kewçêr 2018 (UTC) : Hello {{ragihandin|Vriullop}} Indeed I tried to change the main options but I did not have the desired effect. And, yes it would be nice to have these default options {{=)}} Thanks--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:39, 30 kewçêr 2018 (UTC) :: A simpler solution, I have added the default icon in [[Şablon:Mapframe]]. You can skip this default using numbered parameters, as I have done in [[Weysel Qerenî]], marker-symbol1 takes precedence over marker-symbol. Another nice solution is [[:eu:Template:Mapa marraztu/ikonoa]], but the version of module wikidata is not compatible. Ping me if you have any question about this module. --[[Bikarhêner:Vriullop|Vriullop]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vriullop|gotûbêj]]) 09:00, 31 kewçêr 2018 (UTC) == OpenStreetMap: Guherîna navên erebî li parêzgeha Dihokê == {{ragihandin|Ghybu}} Tu çawan î? Baş î? Di warê nexşeyên Wikimedia OpenStreetMap de ({{Mapframe|36.860, 43.0000|zoom=11|marker-symbol1=star|marker-color1=#208020|image1=|title1=Dihok|type=maplink}}), tu dizanî li kû derê û çawan ez dikarim navên erebî yên parêzgeha Dihokê biguherînim bo latînî? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:53, 5 sermawez 2018 (UTC) :{{Silav|MikaelF}} Li ser malpera [https://www.openstreetmap.org/#map=12/36.8438/42.9909 OpenStreetMapê] tê guherandin.<br/>Pêşta [https://www.openstreetmap.org/user/new <u>Hesabekî nû çêke</u>]. Paşê jî bo alîkariyê li jêr binêre: <gallery> Wêne:Osm alîkarî 1.png|1) Kurdîkirina OSMê (1/2) Wêne:Osm alîkarî 2.png|2) Kurdîkirina OSMê: here bin rûpelê (2/2)<br> Û '''Qeyd bike'''. Wêne:Osm alîkarî 3.png|3) Kurdîkirina Nexşeyê (mînak: [https://www.openstreetmap.org/#map=16/36.9154/43.0470]) (1/2) Wêne:Osm alîkarî 4.png|4) Kurdîkirina Nexşeyê (2/2) Wêne:Osm alîkarî 5.png|5) Kurdîkirina Nexşeyê (bo metodek din: here bin rûpelê û ser "All tags" bitikîne)<br><code>name:ku</code> → nav bi kurdî<br><code>alt_name:ku</code> → navên kurdî yên din<br><code>source:name:ku</code> → çavkanî bo navên kurdî<br><code>source:alt_name:ku</code> → ... çavkanî bo navên kurdî yên din </gallery> :Bo agahiyên din bnr. [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)&oldid=706927#OpenStreetMap Wîkîpediya:Dîwan (pêşniyar)#OpenStreetMap] û [https://wiki.openstreetmap.org/wiki/Multilingual_names]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:48, 5 sermawez 2018 (UTC) ::Aha, baş e, ez nuka fehm dikim, gelek spas ji bo alîkariya te, tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:48, 5 sermawez 2018 (UTC) :::{{ragihandin|MikaelF}} <code>name:ckb</code> jî ji bo navên soranî ne (tîpên erebî).--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:57, 6 sermawez 2018 (UTC) :::Ping {{ragihandin|Gomada|Bikarhêner}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 09:32, 6 sermawez 2018 (UTC) [[Wêne:Osm alîkarî 8.png|thumb|250px|Lîsteya gundan]] ::::Çend agahiyên din: [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/5/5b/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_6.png] (peykên din) û [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/a/a2/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_7.png] (''offset'')--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:25, 8 sermawez 2018 (UTC) :::::{{ragihandin|MikaelF|Bikarhêner|Gomada}} Min '''[http://overpass-turbo.eu/s/Dwg li vira]''' kodekî ('''[//upload.wikimedia.org/wikipedia/ku/3/30/Osm_al%C3%AEkar%C3%AE_8.png bikaranîn]''') bo lîsteya bajar û gundan çêkir. Bnr jî: [http://overpass-turbo.eu/s/Dwh Tirkiye], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwm Iran], [http://overpass-turbo.eu/s/Dwo Iraq] ([http://overpass-turbo.eu/s/Dwi Dihok]), [http://overpass-turbo.eu/s/Dwq Sûrî]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:21, 9 sermawez 2018 (UTC) ::::::Birêz Ghybu, destxweş bî, spas ji bo keda te, em ê hêdî hêdî hînî Openstreetmap bin... karekî balkêş û xweşik e... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 20:34, 9 sermawez 2018 (UTC) == Koçer Bîrkar == Ez dixwazim di gotarê de wêne tomar bikim .Lê mixabin di infoboxê de cîhe wêne tune . Gelo kes dikare alikariya min bike ?https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Caucher_Birkar_new_medal_Fields.jpg  Silav dikim [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 10:21, 6 berfanbar 2018 (UTC) == Gotar: Piyana pîroz == Silav Ghybu ! Silav ! Min di Commons de wêne ji bo wê gotarê dît . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re wê di gotarê de tomar (binê tekstê) bikin ? Spas dikim Avestaboy (gotûbêj) 16:38, 16 berfanbar 2018 (UTC) https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Dante_Gabriel_Rossetti_-_The_Damsel_of_the_Sanct_Grael_(1874).jpg#mw-jump-to-license [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:31, 17 berfanbar 2018 (UTC) == Feqên çûkan == Ew gotar bi zimanên din jî he . Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re ew lîsteyaya ziman bihevra tomar bikin ? https://en.m.wikipedia.org/wiki/Bird_trapping [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 17:16, 29 rêbendan 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Silav, hatiye tomar kirin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:47, 29 rêbendan 2019 (UTC) ::[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Na di lîstê de Kurdî tune .{{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Niha heye {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:45, 29 rêbendan 2019 (UTC) == Samuel Reyher == Es gotar bi Almanî jî he. Gelo hûn dikarin ji kerema xwe re herdu tevhev bikin ?https://de.m.wikipedia.org/wiki/Samuel_Reyher [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:29, 15 adar 2019 (UTC) == Cejna te ya Newrozê pîroz be! == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dem û hemû demên te xweş bin, birêz Ghybu, tu çawan î? Cejna te ya Newrozê pîroz be! Tu her hebî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:35, 20 adar 2019 (UTC) == Şêrko == Silav hevalê Ghybu ! Cejna Newroza te pîroz be ! Gelo tu dikarî sernavê gotara Şîrkuh li ser Şêrko biguherînî ? Şîrkûh farisî ye û bi Kurdî Şêrko tê gotin. Jixwe Şêrko bi esle xwe Kurd bû lewma problem tune ku em Şîrkuh re Şêrko bêjin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:37, 20 adar 2019 (UTC) == Bota îy --> iy == {{ragihandin|Ghybu}} Dîsa rojbaş, di rûpela dîrokê ya gotara [[Gerdûnnasî]] (https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Gerdûnnasî&diff=397458&oldid=49386) de min ev bot dît (Bot: Otomatîk nivîs guherandin: (-îy(a|an|ê|ên) +iy\1 )). Ev bot hêjta li kar e û mirov çawa û kengî dikare çalak bike, tu dizanî? Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 15:22, 21 adar 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Ew bot yê min e û çalak e ({{b|WîkîBot}}. Binêre gotûbêja [https://ku.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Ghybu/Ar%C5%9F%C3%AEv_2#Kar%C3%AAn_bot]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:52, 21 adar 2019 (UTC) ::Baş e, destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:29, 21 adar 2019 (UTC) == Xelatên wergirtî û navzedî ( Jim Parsons ) == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar li ser Jim Parson nivîsand. Do min şablona fîlmnîgarî( fîlmografî) ji Wikiya Îngilîzî kopî kir û bi Kurdî wergerand . Min dixwast eynî di bin Xelatên wergirtî û navzedî bikira . Lê mixabin min çewtî dikim. Gelo tu dikarî ji kerema xwe re alîkariya min bikî û şablon tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:56, 24 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} {{çêbû}}. Nivîsa "Won" û "Nominated" li vira tê kurdî kirin: {{ş|Won}} û {{ş|Nom}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:37, 24 adar 2019 (UTC) == Gotaran li ser Hu Xin û Lauren Hewett == Min du gotar nivîsand. Yek jî li ser Hu Xin. Gelo tu dikarî her dû gotar li ser Wîkîpediya tomar bikî ? Silav û bi rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:51, 28 adar 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}! Girêdanên zimanan bi vî awayî tê çêkirin: # Here ser Wikidata: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:Main_Page]''' # Paşê jî here li ser rûpela "Lauren Hewett": '''[[:d:Q274902]]''' # Li ser wê rûpelê, li binî, here ser beşa Wîkîpediya: '''[https://www.wikidata.org/wiki/Q274902#sitelinks-wikipedia]''' # Biguherîne/Li ser mobîlê: ''Site ID'': '''kuwiki''' û ''Sitelink:'' '''Lauren Hewett''' # Tomar bike: li ser "Set the sitelink" bitikîne. :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:22, 28 adar 2019 (UTC) == Refîq Sabir == Min niha rûpêla Refîq Sabir li ser Wîkîpediya kir. Gotar tek bi 3 ziman he ye . Lê mixabin ku meriv di gotara bî Îngilîzî( Rafiq Sabir) di lîsteyaya zimanan de binêre meriv gotara bi Kurdî na dibîne .Gelo ew xwe wisa ye yan min çewtî kir ? Her wiha min dixwast wateya Badges li ser Wikidata bizan biya. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 23:17, 28 adar 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy}} Te pirr rind kiriye. Di çend deqîqe an jî saetê de xuya dike {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:52, 29 adar 2019 (UTC) == Gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) == Silav heval ! Gelo tu dikarî di gotara Pasadena (rêzefîlmê televîzyonê) peyva televîzyon derxî û li ser sernava Pasadena ( rêzefîlm) tomar bikî ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:34, 30 adar 2019 (UTC) == Alîkariya botê == {{ragihandin|Ghybu}} Ev dema te xweş be, tu çawan î? Gelo bota te dikare alîkariya min bike? Ez dixwazim kategoriya bi navê "Li gorî kar û pîşeyê kes" biguherînim bo "Kesên li gorî kar û pîşeyê", li gelek gotaran ev kategorî heye û botek ji min zûtir vî karî dike... Destxweş bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 06:57, 3 gulan 2019 (UTC) {{Silav|MikaelF}}. Me li '''[[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js|vira]]''' amûrek bo kategoriyan çêkiribû. '''Bikaranîn''': * Pêşta here vira: [[Taybet:Preferences#mw-prefsection-gadgets]] (''Hevyazên min → Amûr'') * "'''Cat-a-lot, ji bo serrastkirina navên kategoriyan.'''" hilbijêre. * Here di nav kategoriya [[:Kategorî:Li gorî kar û pîşeyê kes]] * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne * "'''Enter category name'''" → Navê kategoriyê binivîse ("Kesên li gorî kar û pîşeyê") → tomar bike * "'''Select all / none'''" → Ser '''all''' bitikîne * "'''Move Copy → Kesên li gorî kar û pîşeyê'''" → Ser '''Move''' bitikîne --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:40, 3 gulan 2019 (UTC) :{{Silav|Ghybu}}. Mixabin eva ha dernakeve: * Nika di bin kategoriyê de li aliyê çep, nivîsa "'''Cat-a-lot'''" heye → li ser wî bitikîne. :Cat-a-lot tune ye. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:58, 3 gulan 2019 (UTC) ::{{Silav|Ghybu}}, baş e, nuka derdikeve... destxweş bî, mamoste :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC)) :::Spas ji bo alîkariya te! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 3 gulan 2019 (UTC) == Qeymax == Silav Ghybu ! Gotarek li ser sernavê Qeymax he ye . Lê mixabin peyva qeymax Tirki ye. Di gotarên bi zimanên din de peyva Kaymak tê bikaranîn ji ber ku ew gelan Kaymak berî ne naskirin. Ema ew xwarin di pêjgeha kurd cîhekî girîng digirê û bi kurdî peyvên : Toşîr, toxavk, tihûk , sermast  hene . Lewma ez difikirim ku rinde eger em ji bo sernav yek ji wan navên Kurdî bikarbihînin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:55, 8 gulan 2019 (UTC) Serhedê dibêjin to [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:32, 7 gulan 2021 (UTC) == E-name == Rojbaş Ghybu, min e-nameyek ji te re şand. Bimîne di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 09:24, 29 gulan 2019 (UTC) ==Gotara Pagend == Silav hevalê Ghby! Aniha hevalê Mikael F sernavê gotar li ser Yaqût guherand . Bi helwesta min ema pagend daha rinde . Çinkî peyva Yaqût ji zimanê Erebî tê. Her wiha gelekî tirknîjad li Yaqûtistan/Rûsya jî bi navê Yaqût he ye . https://en.m.wikipedia.org/wiki/Yakuts Peyva pagend di ferhenga Îzolî , O-ferheng ( Appa telefona destan ) û gelek ferhengên din de jî he ye . Lewma ez difikirim ku sernavê gotar dîsa bibe pagend. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:07, 21 pûşper 2019 (UTC) :{{ragihandin|Avestaboy|Ghybu}} Na, ez ne bi Avestaboy re me; çima "pagend" ji yaqût "kurdîtir" û çima "rindtir" e? Pagend, peyveke mê ye yan peyveke nêr? Eslê peyva "pagend" çi ye? Yaqût û xelkê saxa tiştekî din e. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:29, 21 pûşper 2019 (UTC) == Infobox == Silav :{{Ragihandin|Ghybu}} gelo tu dikarî ji bo Infoboxê alîkariya min bikî ? Min mesela dixwast ji bo gotara Hêro Mistefa wêneya Wikimedia Commons de tomar bikim lê mixabin wêne ne tê dîtin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:54, 23 pûşper 2019 (UTC) == şaşî == Silav Ghybu <br> min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir <br>--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC) Silav û rez -- <div style="background-color: #FFD30B; color: #ffffff; padding: 8px; text-decoration: none; text-align: center; width: 20%; font-family: Tahoma; font-size: 13px; border: 1px #000000 dotted; -webkit-border-radius: 10px; -moz-border-radius: 10px; border-radius: 10px; text-shadow: 0px 0px 3px #ffcc00;"> [[Bikarhêner:هيفيدار|هيفيدار]] - <sup> Têkilî (🔔)</sup></div> 15:48, 8 tîrmeh 2019 (UTC) :{{merheba|هيفيدار}}! Min fêm kiribû {{=)}}, pirsgirêk tine ye.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:57, 8 tîrmeh 2019 (UTC) ::min bi şaşîti wê rûpelê jêbirin kir = min bi şaşî ve ew rûpela jêbir. [[Bikarhêner:Dilovan Gervan|Dilovan Gervan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Dilovan Gervan|gotûbêj]]) 18:01, 9 îlon 2020 (UTC) :::Min bi şaşî ve ew rûpela jêbir = Min bi şaşî ew rûpel jêbir. Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 05:38, 10 îlon 2020 (UTC) ::::{{r|Dilovan Gervan|MikaelF}} Min tiştekî fêm nekir. We kîjan rûpelê bi şaşî jê bir?{{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:31, 10 îlon 2020 (UTC) :::::{{r|Ghybu|Dilovan Gervan}} Li me bibore, Ghybu, ewa ha gotinên tewş in. Bi silavên germ ji bo te. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 14:48, 10 îlon 2020 (UTC) == Zêr ji bo te, birêz Ghybu == {{Zêr|Ghybu|karê te yê bêhempa li Wîkîpediya kurdî,<br>tu her hebî|--[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:43, 14 tîrmeh 2019 (UTC)}} :{{Ragihandin|MikaelF}} Gelek spas {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:11, 15 tîrmeh 2019 (UTC) == Şablona Siyasetmedar == Silav hevalê Ghybu ! Min aniha ji bo gotarên [[Robert Kotcharian]] û [[Frederik Willem de Klerk]] şablona siyasetmedar tomar kin. Lê mixabin wêne û şanenav nê tên dîtin. Her wiha tu dikarî sernavê gotar Robert Kotcharian wekî Robert Koçaryan biguherînî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 22:15, 16 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} {{=)}} Cêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:26, 16 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}} Zor spas. Lê mixabin de şanenavê ( îmze ) Robert Koçaryan bîra kir . Robert Kocharyan signature.png ::Normalî ez şablon bi xwe dikim. Tenê şablona siyasetmedar mira problem dike {{bêîmze|Avestaboy}} :::{{ragihandin|Avestaboy}} Ew jî çêbû!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 10:50, 17 tîrmeh 2019 (UTC) == Daxwaz alîkarî == silav,heval eziz.ez ji te daxwaz alîkarî li bare  [[Şablon:Parêzgehên Îranê]] dikim.tu agar dikari vê bibin  va muşkila nişan dayina vê drust bike. spas.[[Bikarhêner:Esn.sh.gh|Esn.sh.gh]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Esn.sh.gh|gotûbêj]]) 08:44, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Sandro Blümel == Silav hevalê Ghybu ! Min gotar derbarê Sandro Blümel de nivîsand û li ser Wikidata tomar kir. Lê mixabin ku meriv gotara almanî di lîsteyê de dinêr e meriv gotara bi Kurdî na bîne . Gelo tu dikarî wê sererast bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:52, 19 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Avestaboy}}! Te çêkirye û tê dîtin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:55, 19 tîrmeh 2019 (UTC) == Salname == {{ragihandin|Ghybu}} dembaş, tu çawan î? Bibêje, mamosta, salnameya ha (https://ku.wikipedia.org/wiki/Şablon:Salname) çawan dihê guherandin? :) Spas... --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:46, 31 tîrmeh 2019 (UTC) :{{silav|MikaelF}}! Mehên sîstemê (tabloya jêr + peyam) li ser [https://translatewiki.net/wiki/Portal:Ku translatewiki] (bnr. [https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1] [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:November/ku-latn sermawez] ([https://translatewiki.net/w/i.php?search=sermawez&title=Special:Search&go=Here&searchToken=4mr2sehvk7umzu6kq180dgqe3 1])/ [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:December/ku-latn berfanbar] / ...) an jî li ser [[:en:Common Locale Data Repository|CLDR]]ê (bnr. [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] / [https://ku.wikipedia.org/wiki/W%C3%AEk%C3%AEpediya:D%C3%AEwan_(p%C3%AA%C5%9Fniyar)#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)], [https://ku.wiktionary.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAja_bikarh%C3%AAner:Bikarh%C3%AAner#Common_Locale_Data_Repository_(CLDR)]) tên girtin... :{| class="wikitable" |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAME}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAME}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} |- | <code><nowiki>{{CURRENTMONTHABBREV}}</nowiki></code> | {{CURRENTMONTHABBREV}} |- | Imze: <code><nowiki>--~~~~</nowiki></code> | --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) |- | <code><nowiki>{{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}}</nowiki></code> | {{#language:ko|ku}}<br/>{{#language:sv|ku}} |} :--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:30, 31 tîrmeh 2019 (UTC) ::{{silav|Ghybu}}can, destxweş bî. Min guherînên xwe li translatewiki.net kirine. Bes ez baş tênagehim ez çawa li st.unicode.org xwe tomar bikim, mixabin... Bimîne di dilşadiyê de, mamosta. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:51, 1 gelawêj 2019 (UTC) :::{{silav|Ghybu}}, tu çawan î, baş î? Ti rindê? Di rûpela Destpêkê de "Îro, 7'ê gelawêja 2019'an e (UTC)" berdewam e, li gel îmzeya min jî "10:51, 7 gelawêj 2019 (UTC)" derdikeve, tebax dernakeve... st.unicode.org [https://st.unicode.org/cldr-apps/v#/ku/Gregorian/] nahêle ez xwe tomar bikim. Tu dizanî ez ne pisporê teknîkî me, ez gundî me (!), ji min re bibî alîkar, camêro, anuha em çi bikin? Silav --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 12:47, 7 gelawêj 2019 (UTC) :::: {{silav|MikaelF}}! Pirsgêrek [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:August/ku va] ye.. Koda "ku" jî heye :)--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:59, 7 tebax 2019 (UTC) :::::{{silav|Ghybu}} min rûpelên .../ku-latn bê problem guherandine, lê mixabin nahêlin ez rûpelên .../ku biguherînim, dibêjin mafê min ê guherandinê tune ye û ev peyam derdikeve: "Mafên te bo vê rûpelê biguherîne tune ye ji bo vê sedemê: Translations to this language in this group have been disabled. Reason: This code is for compatibility purposes only. Localise in 'ku-latn' Tu dikarî li çavkaniya vê rûpelê binêrî û wê kopî bikî." --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:39, 7 tebax 2019 (UTC) :{{r|MikaelF}} Bnr. [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Siebrand#Code_language_.22ku.22_56543]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:44, 7 tebax 2019 (UTC) ::Gelek spas! Nuha di rûpela destpêkê de wekî "Îro, 7'ê tebaxa 2019'an e" derdikeve; divê "Îro, 7ê tebaxa 2019an e" be, bê apostrof :) --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 17:51, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|MikaelF}} Çênebû : ) Min li ser Wîkîpediyaya kurdî guherand: [https://ku.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:August]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:53, 7 tebax 2019 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Belê, çêbû :) destxweş bî, birêz Ghybu, ez nuka pê gelek kêfxweş im. Bi silavên germ --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:02, 7 tebax 2019 (UTC) ::::{{Silav|Ghybu}}, dembaş, tu çawan î? Di rûpela destpêkê de "Îro, 18ê çiriya pêşîna 2019an e" du car bi vî awayî derdikeve. Divê "Îro, 18ê çiriya pêşîn a 2019an e" be û çiriya paşîn a 2019an, kanûna pêşîn a 2020an, kanûna pêşîn a 2020an jî wisa ne. Ez çi bikim, çare nabînim û nizinim çawa sererast bikim. Tu çi dibêjî? Çare heye yan tune ye? :) Bimîne di xweşiyê de. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 10:44, 18 çiriya pêşîn 2019 (UTC) == Pirtûka Xweşiyê == Silav gevalê Ghybu ! Bi helwesta min daha rinde ku meriv sernavê gotar Kitêba Şîfayê li ser Pirtûka Xweşiyê biguherîne . Wîkîpediyaya Îngilîzî jî mesela The Book of Healing dinivîse . [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 14:19, 4 gelawêj 2019 (UTC) == alîkarî == Silav hevalê delal, hevaleke heye, xwe li wikiyê tomar kiriye, lê nikare guhertinan bike. Navê bikarhênerî: Qurreder. Gelo ji te tê vê pirsgirêkê serrast bikî? --[[Bikarhêner:Jiju|Jiju]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Jiju|gotûbêj]]) 13:37, 22 tebax 2019 (UTC) == Infobox Medya == Silav hevalno ! Gelo tu dikarî ji kerema xwe re Infoboxa Medya di gotara "Magic Kaito" de tomar bikî ? Ji ber ku manga û rêzefîlma Magic Kaito he ye.  Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 09:05, 30 tebax 2019 (UTC) == Alîkarî == Silav bra, tu dikarî li gotûbêja [[Lurî Piçûk]] binêrî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 16:57, 1 îlon 2019 (UTC) == Şablona çendaniyên fizîkî == {{Silav|Ghybu}} min di rûpela [[Kar (fizîk)|karî]] ya inglîzî ( [[en:Work (physics)]] ) de şablonek xweş dît. Ji bo bi kurtasî pênasîna têgehên fîzîkî tê bikaranîn. Bi ya min dê bi kêrî me jî were şablonek wiha, nabêjî çi? Heke jixwe şablonek wek vê hebe bibexşîne, min nedît :) (Lînka şablonê: https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Infobox_physical_quantity) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 17:08, 26 îlon 2019 (UTC) :{{silav|Pispor}}. Na, şablona {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} nehatiyê çêkirin {{=)}}. Çêkirina şablonan karekî hêsan e: 1) Koda wîkiya îngilîzî li nav {{ş|Infobox Çendaniyên fizîkî}} kopî bike 2) kurdîkirin. Herwiha bnr. {{ş|Infobox}}<br>PS: ''Binêre'' [[Wîkîpediya:Pênc hîm]] (Rêzikên hişk ên Wîkîpediyayê nîn in) û [[:en:Wikipedia:Be bold]] (wêrek bin) {{=)}}--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 26 îlon 2019 (UTC) :: Baş e naxwe. Va ez ê çêkirina şablonê biceribînim, ta ku li hev hat em ê bibînin bê çi dibe :) —[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 18:42, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{r|Pispor}} Min şablona te li vira ceriband: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=W%C3%AEk%C3%AEpediya:Ceriban&type=revision&diff=738800&oldid=732118&diffmode=source]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:54, 26 îlon 2019 (UTC) ::: {{spas}} {{b-|Pispor}}! Belgeya şablonê jî pêwîst e (''li ser "biafirîne" bitikîne'') ji ber ku bikarhênerên din nizanin bi kîjan parametreyan infobox tê bikaranîn. Bo mînak, bnr. {{ş|Infobox Gund}}, {{ş|Infobox Gerstêrk}}, {{ş|koord}}, ... --[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:28, 27 îlon 2019 (UTC) :::: {{silav|Ghybu}}, spas xweş. Belê hay ji wê heme. Min xwast pêşî bi awayekî baş şablonê biqedînim. Ez ê lê vegerim, belgekirinê jî lê zêde bikim. Li belgeyên şablonên dinê binêrim û ji wan jî hîn bibim. Spas ji bo mînakan! -[[Bikarhêner:Pispor|Pispor]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Pispor|gotûbêj]]) 01:51, 27 îlon 2019 (UTC) == Problema Têketinê == Silav. Ev hesabê min ê wikipediayê bû: http://tirsik.net/g.php?l=705. Ev du sal bêhtir ez neketibûmê. Berî çend rojan min got ez çend peyvan lê zêde bikim lê min kir nekir min nekarî têkevimê. Niha ji emaila min re jî mail nayê. Ez dikarim çi bikim?{{bêîmze|37.155.167.189}} :{{r|37.155.167.189}} Silav, here vira [[Taybet:PasswordReset]] (''Navê bikarhêner û '''e-nameyê''' xwe binivîse''). Mixabin bê e-peyamê (e-mail) tu nikarî tiştik bikî: hesabeke nû pêwîst e...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:58, 19 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Gotara Mezopotamya == Silav, di gotara Mezopotamya de, di “Destpêk û dîrok”ê de, di dawîyê de weha hatiye nivîsandin: Başûr di vir de ji başûr zûtir û pêşketîtir e. Ev tê çi wateyê? Ger şaşîtî tê hebê, hûn dikarin ji kerema xwe, vê sererast bikin? Spas! [[Bikarhêner:NisebinaRengin|NisebinaRengin]] ([[Gotûbêja bikarhêner:NisebinaRengin|gotûbêj]]) 14:17, 26 kanûna paşîn 2020 (UTC) == Şablona Script Serto == {{Silav|Ghybu}} Hevalek gotara Turoyo ji îngilîzî werdigirîne û ji bo alfabeya turoyo wê divê Şablona Script/Serto[[https://en.wikipedia.org/wiki/Template:Script/Serto/doc]] ya îngilîzî hebe. Min dixwest bi xwe çêbikim lê nebû :D Gelo dikarî ew jî kurdî bikî?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 14:51, 13 adar 2020 (UTC) ==Pirs == {{Silav|Ghybu}} Kekê li kêmasîyê min nerêne ez te acîz dikim, min duh jî te re pirsekî kir ji bo berendamê revebertiyê li tu hêja bersiv neda yi. Em çi qas li hêvi yê bin.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:39, 23 adar 2020 (UTC) :{{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Nizanim, mehek, du meh, sê meh, ... li gorî beşdariyên te. Niha, li vira kes tê nas nake: tenê şeş roj bû ku tu li vira yî.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 23 adar 2020 (UTC) ::{{Ragihandin|Ghybu}} saxbî kekê pirska min ê din heye; em ê çawa bikarî bin [[:en:Template:WPBannerMeta]]çê kin agahîya te heye ? [[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:42, 23 adar 2020 (UTC) :::{{r|Ghybu}} Ez li ser ê dişuxlim lê belê gelek tevlihev e.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 13:43, 23 adar 2020 (UTC) ::::{{silav|Ghybu}} jı bo hewlê te nîşan dayî gelek spas kekê {{=)}}--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 21:00, 23 adar 2020 (UTC) ==Şablon:Wîkîproje== {{silav|Ghybu}} kekê spas ji bo tu alîkarî yê [[Şablon:WPBannerMeta]] kir. Lê belê wê dem ê pirsgirêkekî me yê din heye. Wî [[Gotûbêj:Zimanê esperanto|Şablonê]] min çêkir li kalîteyê ji nîşan didê lê belê niha wêneyê kalîteyê nîşan nade. Divê şablon [[:en:Template:WPBannerMeta|wekê wusa]] xuya be. Ji kerema xwe bersîvê bide min û ka tu jî binêre em ewqasî hewl dan bila temam be.[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 10:19, 25 adar 2020 (UTC) : {{silav|Ezdînşêr Bêkendî}}. Çêbû?--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:05, 25 adar 2020 (UTC) :: "[https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:PageAssessments#Usage PageAssessments]" jî li '''[https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/ vira]''' tê xwestin (mînak: [[phab:T185023]] / [[phab:T184967]])--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:33, 25 adar 2020 (UTC) ::: {{silav|Ghybu}} yanî em ê çawa çê bikin ji kerema xwe alîkarîya min bike min fehm nekir. Ez ji bo xwe çê nakim ji bo wîkîpediya çê dikim.--[[Bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|Ezdînşêr Bêkendî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ezdînşêr Bêkendî|gotûbêj]]) 09:00, 26 adar 2020 (UTC) ==Parastin== {{silav|Ghybu}}, keko hindek gotar min çêkirîne ku gelek ked min ji bo wan xerc kiriye. Keko em çawa dikarin van gotaran biparêzin ku kes nekare van gotaran li gorî xwe biguhere? Ez dixwazim hevkariyê bike li gorî hinek çavkaniyan lê min bi awayekê sîstematîk çêkirine kak Gyhbu, ka çi çareserî hene ji bo derdê min ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 19:11, 1 nîsan 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê, em ([[WP:Rêveber]]) dikarin gotaran biparêzin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:00, 2 nîsan 2020 (UTC) ==Materyalên alîkari== :{{silav|Ghybu}} gelo di medyaya civakî de gelek kes gazindeyan dikin ku bikaranîna wîkîpediyayê nizanin, gelo çi materyal, vîdeo, nivîs hene ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî lê divê bi kurdî bin, her wisa ez nikarim îmzeya xwe li vir binivîsim, lê ditikînim lê 4 tilde nayên nivîsîn [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) == Piyano == Silav hevalno ! Aniha gotara piyano bi Kurdî bi tenê li ser Wikidata tomar kiriye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 13:42, 25 nîsan 2020 (UTC) == Hekîmo == {{Merheba|Ghybu}}, ez dirêj nakim. Ez xatirê xwe ji te u Wîkîferhengê dixwazim. -- [[Bikarhêner:Hakîmo|Hakîmo]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Hakîmo|gotûbêj]]) 15:56, 7 gulan 2020 (UTC) == Gotara Balafirgeha Çewlikê == Slav birêz Ghybu, gotara Balafirgeha Çewlikê çima hate jêbirin?? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:50, 11 gulan 2020 (UTC) :{{silav|Penaber49}}! Na li vira ye: [[Balafirgeha Çewlîgê]]. Bi kurdî navê bajarî [[Çewlîg]] e, "Çewlik" bilêvkirina tirkiya Çewlîgê ye...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:53, 11 gulan 2020 (UTC) ::Temm spas [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 11 gulan 2020 (UTC) == Waftîz == Ew gotar waftîz li ser Wikidata bi zimanên din ji he ye . Gelo hûn dikarin vê gotarê bi gotarên din li ser Wikidata tevhev tomar bikin?https: https://m.wikidata.org/wiki/Q35856 == Betalkirin == Silav û rêz hevalê Ghybu! Dixwazim bizanibim çima hun ev rupela ez bi navê hevalê rojnamevan û medyakar Hogir Silêvaney an Hogir Alsilevanai betaldiken. Hogir ciwanek jêhatî û delale pire ji xizmet û têkoşanê û pir eger hene ko ew kesek Ensîklopedîk be di heman dem da Hogir pir xizmet ji dozeya pirsgirêk û piroblemên civaka kurdî taybet li başor û ewropa jî kirîne, bi rastî jî ez şaş mame çima te ev rupel betalkir û dibêjî çi pêwistî ya Hogir bi tiştek wiha heye. Hogir kesek Ensîklopedîk taybet jî li başorê Kurdistanê bi sedeha vîdyo û erşîfa wî ya ber fireh heye û em bixwazîn yan jî ne ew êdî bi navûdenge. Te jî anîye xeber ko birêz Hogir karekî xweş dike û egoya wî mezine, ûJ ji xeynî rûpelên xwe yên Facebook, Twitter û Instagramê, bi dehan çavkanîi hene mîna dîdar û hevpeyvîn û pirogramên TV-yê, dîsa ew hunermend û wênesazê şêwekare û karîkatorvane xwedîyê dehan pêşangehên hunerê karîkatorî û şêwekarîye. Derbarey wêneyên berêz Hogir pêwîstya wî bi bi reklam krnê nîne. Ez li wê bawerê me ko berêz Hogir ne kesek egoîstbûne. Berêz Hogir di beşê hûnerêî şêwekarî û karîkatoran û rojnamevanîde sekevtî û hêja ye û erşîfa wî pir li berdeste. Berêz Hogir ne tenê du bernameyan çêkirine belko bi dehan bernameyên wî hene û erşîfa wî li berdeste û ev çende di selmîne ko berêz Hogir kesek ensîklopedîke. Xebata wî di warên cuda cuda de ye nek bi tenê rojnamevane weke min li serî xeberday ew Rojnamevane, Hunermendê Şêwekare, Hunermendê Karîkatorvane, Mamostayê hunere. Endamê Sendîkaya Rojnamevanane, Endamê Sendîkaya Hunermendane, Endamê Sendîkaya Karîkatorvana ye, Sernvîskare kovareka kurdî boye, xiwedî îmtiyaze, Endamê Sendîkay mamostayane li başorê Kurdistanê, Endamê Sendîkay mamostayane li welatê Swêdê. Pirsa min ewe gelek kes hene di Wîkî ya kurdî de ko Bi qasî çi ew weke Ensîklopedîk hatne naskirn û çavkanîyên tune. hêvî xazim em Kurd Wîkî ya Kurdî baş bêxîne holê nek bi mîzac biryaran bi deyn ka erê kî li gor mêşkê me di gonce bi keyn Ensîklopedîk kî jî ne ji bêjîn biborîne. Rêz û hurmet Îhsan Ehmet == Peymana nû == Silav {{Ragihandin|Ghybu}} ! Aniha sernavê gotara Peymana nû wek Peyama Nû hatiye nivîsandin. Ew ema çewt e . Peymana Nû ema rast e. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:16, 15 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}} Li ku derê? Gotareke bi sernavî [[Peymana nû]] min nedît--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:11, 16 hezîran 2020 (UTC) https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Peyama_Nû [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:14, 16 hezîran 2020 (UTC) == Gotar çêkirin == Brayê {{Ragihandin|Ghybu}} ji bo gotarên nû em çêdikin,ma rêyeke asantir nîne ? Ez dabeşkirina parêzgehên Îranê çêdikim lê her tişt eynî ye, bi rêya BOtekê an bî rêyeke din mirov dikare van hemuyan bike gotar. Tu dikarî alîkarî bidî ? [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 10:13, 16 hezîran 2020 (UTC) :{{silav|Mohajeer}}. Erê: lîste û mînakeke nivîsê pêwîst e.--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:15, 16 hezîran 2020 (UTC) ::Keko min lîste û agahî amade kirîne, em çawa bikin ? Em destpê bikin ? {{Ragihandin|Ghybu}} [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:58, 16 hezîran 2020 (UTC) :::{{r|Mohajeer}}Lîsteya xwe tevlî vira ([[Bikarhêner:Mohajeer/test]]) bike. Ez paşê çêdkim--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 19:12, 16 hezîran 2020 (UTC) ==Rêveber== Kak {{Ragihandin|Ghybu}} ev rêveber kî ye li vir ? > [https://ku.wikipedia.org/wiki/Taybet:L%C3%AEsteya_bikarh%C3%AAneran/sysop] [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 11:57, 18 hezîran 2020 (UTC) :{{r|Mohajeer}} Pirsa tê min rind fêm nekir. Ew rûpela lîsteya Rêveberên Wîkîpediyaya kurdî dide: [[WP:R#Lîsteya dawî ya rêveberan]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:35, 18 hezîran 2020 (UTC) ::Keko di lînka min şandi de abuss filter hebû wek rêveber. Spas [[Bikarhêner:Mohajeer|Mohajeer]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Mohajeer|gotûbêj]]) 18:37, 18 hezîran 2020 (UTC) ::: {{r|Mohajeer}}Ew Bikarhêner nîne :) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:CentralAuth/Abuse_filter]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:42, 18 hezîran 2020 (UTC) ==Translation request== Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijan Democratic Republic]], [[:en:French-Azerbaijani University]] and [[:en:Azerbaijan Technical University]] in Kurdish Wikipedia? They should not be long. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 18:10, 4 tîrmeh 2020 (UTC) == Rêveberî == Birêz {{r|Ghybu}} Ghybucan, gelo tu dikarî alîkariya min bikî, burokratî û rêveberiya min (MikaelF) li Wîkîpediya Kurdî xilas bikî ji kerema xwe re. Ez gelek spasiya te dikim, bila tu hertim serkeftî bî. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 16:14, 14 tîrmeh 2020 (UTC) :{{silav|MikaelF}}. Bi rastî ez jî qefilîme, li ser wîkiya kurdî tiştên rind nayên çêkirin tenê hejmara gotaran tê zêdekirin, ew jî bi formata rind nayên amade kirin. Pirsgirêk tenê qedexekirina zimanê kurdî nîne, binêre zimanê [[:eo:esperantoyî]]. Bi min dîsa jî çend mehan biskin...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 20:23, 17 tîrmeh 2020 (UTC) ::Merheba ji we re! Birêz {{ragihandin|MikaelF}} gelo tiştekî em bikaribin heye ku tu fikrê xwe biguherî? Ez ê kêfxweş bibim ku tu sedemên devjêberdana karê xwe bi me re parve bikî. Ez jî bi gotinê Ghybu re me. Bi rastî jî çend bikarhênerên ku pirsgirêka diyalogê bi wan re heye, yekîtiya Wîkîpediyaya kurdî xira kirine, zimanê ku bi kar tînin, ne zimanê karê Wîkiya me ye. Berê hurmet û yekîtî hebû li vir û me di karê xebatê de piştevaniya hev dikir, niha kêm bûye. Lê dîsa jî hêvî dikim tu ji Wîkiya me dûr nekevî. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 09:41, 23 tîrmeh 2020 (UTC) :::Birêz {{ragihandin|Gomada}}, camêrê hêja, tu çawan î? Te rewşa me baş fehm kiriye! Nuka ez ê hindek bêhna xwe vedim, lê pişt re em ê hev bibînin, baş e? :) Ez gelek kêfxweş im ku merivên wek te hebin, hay ji xwe hebe. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:19, 24 tîrmeh 2020 (UTC) ::::Saẍiya canê te, ez baş im. Bêhnvedan heqê te yê xwezayî ye :) Hêvî dikim ku bi riya bêhnvedanê enerjî û xwesteka te ya ji bo Wîkiya me dîsa zêde/xurt bibe. Ji bîr nekin, bê te û Ghybu ''Wîkîya kurdî'' bê xwedî dimîne û qels dibe. Bimînin di xweşiyê de!—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 17:07, 29 tîrmeh 2020 (UTC) == Bourgogne == Bi helwesta min rinde ku em Bourgogne wekî tirkan Burgonya an jî wekî bilêvkirina kurdî Bûrgoyn binivîsin . Mesela em Lausanne jî wek Lozan dinivîsin. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:04, 17 tîrmeh 2020 (UTC) == Cat-a-lot == Merheba Ghybu, hêvî dikim tu baş bî. Ez bawer dikim, pirsgirêkeke Cat-a-lotê heye. Her çiqasî min navê kategoriyê ''Aktrîsên amerîkî'' nivîsandibe jî, Wîkiyê li gorî serê xwe biryar daye û gotar tevlî kategoriyeke din kiriye. Tu dikarî ji kerema xwe biceribînî û ji min re bêjî ka gelo tu jî rastî heman pirsgirêkê têyî yan na?—<small>[[Bikarhêner:Gomada|<span style="background:Yellow">'''''<span style="font-family:Verdana;color:red">Gom<span style="color:#006400">ada</span></span></span>''''']]<sup>[[Gotûbêja bikarhêner:Gomada|peyam]]</sup></small> 11:46, 25 tebax 2020 (UTC) :{{silav|Gomada}}, min ceriband: niha rind dişuxilî...--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:44, 26 tebax 2020 (UTC) ::Herwiha: kurdîkirin: [[MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ku]] / [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot]]--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:49, 26 tebax 2020 (UTC) == Spas == Spas ji bonî go te 78.172.104.149 asteng kir. -- [[Bikarhêner:Guherto|Guherto]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Guherto|gotûbêj]]) 16:19, 27 îlon 2020 (UTC) == Wîkîpediya Meha Asyayê 2020 == Merheba. Ji bo pejirandina projeyê alîkariya admînan lazim e. Dikarî vê hel bikî. Spas. : Ji bo agahiyê bnr. https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Bikarhêner#WAM2020_welcomes_your_support! -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 22:39, 31 çiriya pêşîn 2020 (UTC) == Gotara di qutiya min de == {{Ragihandin|Gomada}} , {{Ragihandin|Ghybu}} Min çewtî kir . Gelo hûn dikarin gotara bi nimra 1 ji qutiya gotaran tam jêbirin bikin ? https://xtools.wmflabs.org/pages/ku.wikipedia.org/Avestaboy [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:14, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :{{silav|Avestaboy}}. Hat jê birin!--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 14:59, 1 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == AWB general fixes û Auto tag == Silav Ghybu. Dema bi botê sererastkirinan dikim [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedriye_Tahir_G%C3%B6kmen&diff=815237&oldid=814903 van guhertinan] otomatîk tê kirin. Kêfa min bi taybetî bi sererastkirina çavkaniyan hat. Ez dibêm carinan ez van kontrol bikim û van guherandinan pêk bînim, baş e an na? Herwiha [[:en:Template:Underlinked]] [[:en:Template:Orphan]], [[:en:Template:Uncategorized]] jî çêkim?--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 16:21, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) :Erê baş e :) Spas--[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:44, 3 kanûna pêşîn 2020 (UTC) == Proce == Http://diq.wiktionary.org dest pêkerd o. [[Bikarhêner:Xorasan|Xorasan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Xorasan|gotûbêj]]) 15:40, 13 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Kermaşan == Tu kî yî ku ji bo min diyar dikî ez kî me? Em ji xwe re dibêjin Kermanşanî, ne Soranî û ne jî Kurmancî, û li vir Wikipediaya fermî ya Kurdî heye, ku bi sê celebên Kurdî (Başûr, Navend û Bakur) re têkildar e. Ez bala xwe didim dîroka xweya navneteweyî û rastîn, û mafê we û yên mîna we tune ku ji bo min diyar bikin ez kî me li Kermaşanê. https://ckb.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%86[[Bikarhêner:ShewanKara|ShewanKara]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ShewanKara|gotûbêj]]) 16:10, 31 kanûna paşîn 2021 (UTC) == Workshop == Merheba Ghybu. Min carekî ji we re behs kiribû. Ji însiyatîva projeya "Small wiki toolkits" (https://meta.wikimedia.org/wiki/Small_wiki_toolkits) çend kes ji bo lidarxistina workshop-ên ji bo hînkirina infobox-an û karûbarên din ên teknîkî bi wîkiya me re jî têkiliyê danîn. Te jî li ser şablonan xebitiye. Ger tu jî bixwazî dikarî tevlî van workshop-an bibî. Admînên wîkiya me tevlî bibin wê baş be. Dixwazim fikrê te yê di derbarê vê mijarê de hîn bibim. Spas. -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 12:07, 1 sibat 2021 (UTC) == Deleting pages == Why are you deleting redirects? This is not helpful. Redirects are useful and should not be deleted. What purpose does deleting useful pages have? This breaks things and is unnecessary. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 06:50, 4 nîsan 2021 (UTC) "Keyaniya Yekbûyî" ''is'' "Brîtanya" in all languages, especially in English. Brîtanya Mezin is an island. Brîtanya is a state, also called the Keyaniya Yekbûyî. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 12:51, 4 nîsan 2021 (UTC) :{{r|GPinkerton}}. No, see [[en:Britain]]. I would even say that most often refers to the island. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:57, 4 nîsan 2021 (UTC) ::Why would you say that? That's certainly not true in the English language in any case, or in Ku.Wikipedia. In French and German the state is almost always meant. People rarely talk about the geography of individual island as much as they talk about politics, history, international relations, economics, and current affairs, and in all of these "Britain" is the natural short form of the state, just as the adjective is "British" and the demonym is "Briton". That's why it's [[en:Brexit]] not [[en:UKexit]]. The country has left the European Union, not the island. There are also no other articles on this wiki to which [[Brîtanya]] might link. Brîtanya is the country after 1707 until now. The island has always been Brîtanya Mezin ({{bi-la|Britannia Maior}}). [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:12, 4 nîsan 2021 (UTC) ::There are only two articles on this Wiki ([[Brîtanya]] and [[Brîtanya Mezin]]) and there is a "Şablon:Derbar" at the top of each of them. [[en:WP:NOPIPE|It is better to have redirects than pipelinks]] and be careful that "Brîtanya Mezin" is used for the island (where that is necessary), and not just "Brîtanya". The majority of references to Brîtanya or Britain in the past 300 years will be about the modern state, not the landmass in the Atlantic Ocean. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:19, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See [https://www.kurdistan24.net/kmr/tag/br%C3%AEtanya here] for example - "Konsulê Brîtanyayê", "Brîtanya êrîşa", "Şaheneya Brîtanyayê", "Koronaya Brîtanî" - or [https://www.facebook.com/watch/?v=1730292233728884 here] - "Parlamena Brîtanya". These are not talking about islands or seas, but states and governments, armies, foreign policies, political institutions. [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 13:25, 4 nîsan 2021 (UTC) :::See also: [https://ku.wiktionary.org/wiki/Br%C3%AEtanya] [[Bikarhêner:GPinkerton|GPinkerton]] ([[Gotûbêja bikarhêner:GPinkerton|gotûbêj]]) 14:07, 4 nîsan 2021 (UTC) == Mast == Tov [[Bikarhêner:Sîpan sefa|Sîpan sefa]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sîpan sefa|gotûbêj]]) 22:30, 7 gulan 2021 (UTC) == Invitation for Functionary consultation 2021 == Greetings, Admins of the emerging community, I'm letting you know in advance about a meeting I'd like to invite you to regarding the [[:m:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]] and the community's ownership of its future enforcement. I'm still in the process of putting together the details, but I wanted to share the date with you: 10/11 July, 2021. I do not have a time on this date yet, but I will let you soon. We have created a [[:m:Universal Code of Conduct/Functionary consultations/June and July 2021|meta page]] with basic information. Please take a look at the meta page and sign up your name under the appropriate section. Thank you for your time.--[[User:BAnand (WMF)|BAnand (WMF)]] 15:14, 10 June 2021 (UTC) <!-- Message sent by User:BAnand (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/UCoC_Group&oldid=21568660 --> == Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend, Apologies as this message is not in your native language. The WMF language team is reaching out to you based on your position as an '''admin''' in the Kurdish Wikipedia. In particular, we want to learn about your experience, the issues you encounter with [https://ku.wikipedia.org/wiki/Special:RecentChanges?hidebots=1&hidecategorization=1&hideWikibase=1&hidelog=1&tagfilter=contenttranslation&limit=500&days=30&urlversion=2 articles created with Content translation]. We appreciate the great work you are doing in Kurdish Wikipedia to ensure standard and quality articles are not compromised. However, it is a big task to encounter content that is not standard daily, and a difficult decision to delete them because they fall below standard. '''Our observations''' We noticed that articles created with the Content Translation tool in your wiki are deleted more frequently than in other Wikipedias. We say this because, from our statistics, 10075 articles were added to Kurdish Wikipedia in 2020. Out of the above figure, only 428 of them were translated using the Content Translation tool; 19 of the articles added with Content translation were deleted. Therefore, the tool's low usage and the deletion rate signals a problem or deficiencies peculiar to your Wikipedia. The Content Translation tool can increase content creation in your Wikipedia and is an excellent way to efficiently introduce newcomers to adding content and expand on existing ones. '''Our request''' So, we want you to participate in a survey. The survey will give us insight into how we can improve the tool to get quality articles and reduce the number of deletion, hence making your work easier. Please follow this link to the Survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']<br> To know how the information collected from the survey will be used, please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]]. If you are not comfortable with taking the survey, that is fine. You can still provide us with feedback in this thread or via [mailto:uozurumba@wikimedia.org email] on the following questions: * What makes the articles created with content translation fall below standard in your Wikipedia? * What are the common mistakes that editors that use content translation make? * How do you think we can improve the  Content Translation tool that will help you with your work or make your task easier and reduce deletion of articles in Kurdish Wikipedia? So please, feel free to give us feedback in any way that is most convenient for you. Thank you so much, as we look forward to your response. [[Bikarhêner:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Gotûbêja bikarhêner:UOzurumba (WMF)|gotûbêj]]) 11:44, 21 hezîran 2021 (UTC) On behalf of the WMF language team. == '''Reminder''': Your feedback is needed - Improving the Content Translation tool == Hello Friend! The WMF Language team earlier reached out to you to participate in a survey to give us insight into improving the [[mw:Content_translation|Content Translation tool]] to make your work as an '''admin''' easier. Towards improving the quality of content in your Wikipedia and avoiding the case of content deletion. Again, we are reaching out to you as a reminder to <u>[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSerq6hRwdB6jCK_CYVqRp_P07zpAqtMDtyDFJ14SwnCHJ89qA/viewform?usp=sf_link '''Take the Survey''']</u> as the '''survey will close on 9th July 2021 (23:59 UTC)'''. The survey will only take you between 10 to 15 minutes. Please [[foundation:Content_Translation_Feedback_for_Wikipedia_Admins_Privacy_Statement|read the Privacy Statement]] to know how the information collected from the survey will be used. If you already took the survey- thank you! '''You don't need to retake it'''. Thank you, as we look forward to your response. [[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] 19:17, 6 tîrmeh 2021 (UTC) On behalf of the WMF Language team. <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_11&oldid=21702258 --> == Note regarding BaxçeyêReş == Hi Ghybu, regarding [[Special:Redirect/logid/134609]], I just noticed your block <em>after</em> taking similar action on the English Wikipedia. As your block is temporary, you may like to have a look at [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] and keep an eye on the situation. [Wergera otomatîkî] Silav Ghybu, di derbarê [[Special:Redirect/logid/134609]] de, min nihêrt bloka we <em>piştî</em> bi heman rengî li Wikipedia Englishngilîzî kir. Ji ber ku bloka we demkî ye, dibe ku hûn bixwazin [[Special:CentralAuth/BaxçeyêReş]] binihêrin û li rewşê binihêrin. Best regards / Slav û rêz, [[Bikarhêner:ToBeFree|ToBeFree]] ([[Gotûbêja bikarhêner:ToBeFree|gotûbêj]]) 00:14, 24 tîrmeh 2021 (UTC) == Liezen == Create again the page of Liezen. [[Bikarhêner:KurdîmHeval|KurdîmHeval]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KurdîmHeval|gotûbêj]]) 01:38, 3 tebax 2021 (UTC) == Lêgerîna gotarên nû == Silav Ghybu, Min meraq kir çima ev heval [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Jensen_Ackles&curid=122704&diff=1045374&oldid=1045371] wisa dikir. Navekî ku tine ye li ser mobîlê geriyam. Ti car nabêje rûpelê çêke. [https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Taybet:L%C3%AAger%C3%AEn&search=Johnny+Galecki&go=Here&ns0=1] Yanî meriv nikare rûpeleke nû çêke. ([[MediaWiki:Searchmenu-new]] li ser mobîla wîkîpediyayê naxebite. Li ser wîkîferhengê dixebite.{{???}}) Gelo çima ye? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 18:30, 3 îlon 2021 (UTC) :En.wiki jî eynî ye [https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?search=Pirsgir%C3%AAk&title=Special%3ASearch&ns0=1] [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 22:53, 3 îlon 2021 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] Silav. Erê min dîtibû, bi min li ser Phabricatorê tê xwastin. Herwiha bnr. [[:phab:T211006]] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 22:59, 3 îlon 2021 (UTC) :::Bawer dikim pirsgirêkeke mezin e loma ti kes (min li tr.wiki û ko.wiki jî nêrî) çênekiriye. Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin? [[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]) 23:05, 3 îlon 2021 (UTC) ::::{{r|Balyozxane}} Li ser ca.wiki û fr.wiki dişuxile... <br/>''Li sidebarê Rûpela "Gotarekê nû çêke" zêde bikin?'' Bikarênerên çalak dizanin ;) [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 3 îlon 2021 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:Portal:Azerbaijan]] in Kurdish Wikipedia? It certainly does not need to be large and detailed. Yours sincerely, [[Bikarhêner:Karalainza|Karalainza]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Karalainza|gotûbêj]]) 15:10, 24 çiriya pêşîn 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:17, 4 kanûna paşîn 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 --> == Şablon malpera destpêkê == Silav birêz {{Ragihandin|Ghybu}}, texmîn dikim ku sala 2016an vir ve şablona malpera despêkê ya wîkîpediya kurdî nehatiye guhertin. Şablona wîkîpediya kurdî xirab jî nîne lê ewqas jî baş nîne. Ev demekî ye ku min li ser şablonên wîkîpediyayên destpêkê lêkolîn kir şablona wîkîpediya endonezî ya destpêkê gelek baş dixûyê. Ku me bikariya vî şablonê li ser wîkîpediya kurdî bikar baniya gelek baştir dibûya. Malpera destpêkê ya wîkîpediya endonezî [https://id.wikipedia.org/wiki li vir e] [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) Nebî em dikarin jibo guhertina şablona dengdanî bidin destpêkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:57, 21 kanûna paşîn 2022 (UTC) == MCqasim == ?????? [[Taybet:Beşdarî/2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F|2003:C5:6705:247:94C9:3DA1:B017:E34F]] 15:22, 13 adar 2022 (UTC) Silav Mcqasim, mixabin tu wîkîpediyayê wek amûra reklamê bikar tînî. Jiber vî yekî gotarên ku li ser wîkîpediya kurdî û wîkîyên din nivîsiye hemî hatin jêbirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:16, 13 adar 2022 (UTC) == Sernavê gotar == Silav! {{Ragihandin|Ghybu}} Min serî de gotar li ser sernavê bangeşevan gotar nivîsand . Ji ber ku mirov bizane ku bangeşevan, bangeşdêr , propagandakar, propagandîst hwd . hemû hemwate ne û ji bo gotar ne pir car bi sernavê cuda were nivîsandin min sernav çend cara guherand . Aniha ez dixwazim dîsa sernav bibe bangeşevan. Lê mixabin guhertin na be.Gelo tu dikarî alikariya min bikî ? Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:50, 16 nîsan 2022 (UTC) == Gotara zêde == {{Ragihandin|Ghybu}}, Ez dixwazim gotara kozmolojî ji bo jêbirinê pêşkeş bikim . Ji ber ku gotara vê pirtir rindtir bi sernavê gerdûnnasî he ye . Em paşê dikarin gotara kozmolojî beralîkin û kesê ku kozmolojî dinivîse paşê gotara [[gerdûnnasî]] jî dibîn e . Aniha du gotar bi sernavên cuda he ne . Wisa fonksiyona Wîkîpediyaya kurdî xirab dibe . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:49, 18 nîsan 2022 (UTC) == Êrîşên Nîjadperest == Selamun eykum, Em kurdên Qersê ne. Silav ji Mûşê. Beriya her tiştî Cejna we ya Remezanê pîroz be. Rûpelek heye ku we berê beşdarî wê kiriye. Gotar ji hêla bikarhênerek ne-endam bi navnîşana IP-yê ve hatî hack kirin. Ez dixwazim ku hûn mîhengên rûpelê nûve bikin da ku tenê rayedar karibin wê biguherînin. Weqf bi rêveberên Kurd re marqeyeke serkeftî ye. Pêdiviya me bi marqeyên wisa hêja heye. Bila rêz li destkeftiyên gelê xwe bigirin. Markeyên Tirkî Koton, Mavi, Defacto jî di Wîkîpediya Tirkî de cih digirin. Ji ber ku marqeya kurdî ye rastî êrîşên nijadperestan tê. [[Vakfe.com]] Vakfe Kiye ; Google : https://g.co/kgs/A4bCfx Xwedê te bihêle. (Zayıf kürtçemden ötürü özür dilerim. Aileden öğrendiğimiz kadar telafuz etmeye gayret gösterdim.) {{Ragihandin|MikaelF}} --[[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:26, 29 nîsan 2022 (UTC) :Bikarhênerê bêhurmetî we wekî rêveber nabîne. :Hûn dikarin vê ji kesên têkildar re bişînin. :Spas ji bo tevkariya we.@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:52, 29 nîsan 2022 (UTC) {{Silav|JellyBooN}}, ya rastî pargîdanî jibo ku li wîkîpediyayê cîh bigire kêmasî hene. Saziyên ku li ser wîkîpediyayê cih bigirin divê nirxên tomarkirina wîkîpediyayê bîne cih. Ev jî divê bi awayekî baş bê zanîn. Hêvî dikim ev pargîdanî di pêşerojê de gelek pêşve biçe û rastî pirsgirêkên bi awayê neyê [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49#top|gotûbêj]]) 21:51, 29 nîsan 2022 (UTC) :Ez ê di nav 1 hefte de çavkaniyên nû lê zêde bikim. Lê wek ku hûn dibînin êrîş li ser wî tê kirin. Spas bremın @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Hudeste razı buye [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 21:55, 29 nîsan 2022 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] :/ [[Bikarhêner:JellyBooN|JellyBooN]] ([[Gotûbêja bikarhêner:JellyBooN|gotûbêj]]) 08:32, 2 gulan 2022 (UTC) == Dear @ghybu == Read the policy guidelines. It is not spam as per policy rules. Do not take any action without providing evidence and proving that it is spam. Remember, Wikipedia is a knowledge sharing platform. You can add content. It is against our policies to damage correct and media-sanctioned content. [[Vakfe (şirket)]] I'd like you to update this thread so that it can be edited by verified users to protect it from vandalism. Instead of opening new items, it is necessary to take precautions against people who harm opened items. [[Taybet:Beşdarî/212.64.215.212|212.64.215.212]] 01:12, 26 tebax 2022 (UTC) == Merhaba , Ghybu == Ghybu , [[Taybet:Beşdarî/177.234.208.75|Bu]] ip adresli kişi bir kukladır. Herşey 29 nisanda başladı. Türkiye Wikipedia ' da Osman Kavala Hakkında yapılan bir düzenlemeyi [https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Osman_Kavala&action=history geri aldığımız] için bize düşman olmuş, Madde geçmişinde açıkca görebilirsiniz. Bu adam 29 nisanda bize saldırmaya başladı. Osman Kavala Maddesine 29 nisanda geri alma işlemi yapmıştık. Bize karşı kin ve öfke beslemiş ve aylardır bize saldırıyor. [[Vakfe (şirket)]] Bu kürt bir işletmedir. Maddeyi onaylamanızı rica ediyorum. Kürtçe Wikipedia'da gördüğüm kadarıyla aktif Wikipedi üyelerinin sayısız az eğer anlayış gösterirseniz sabah akşam katkı sağlamaya devam edeceğiz. Lakin bu tarz Vandal saldırılar gerçekten bizim isteğimizi ve hırsımızı incitiyor. Sevgiler. [[Taybet:Beşdarî/159.146.73.193|159.146.73.193]] 01:11, 22 îlon 2022 (UTC) == Şablon == Silav. https://ku.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eablon:Tax%C3%AAn_D%C3%AElok%C3%AA Ghybu bra vê şablonê çawa dikine xirab dibî. Ku dikarî sererast bikî? '''[[Bikarhêner:Mehk63|<span style="color: green;">'''''Mehk63'''''</span>]]<sup> [[Gotûbêja bikarhêner:Mehk63|<span style="color: #FF6600;">'''Peyam'''</span>]]</sup>''' 00:39, 25 îlon 2022 (UTC) == Gelperestî == Silav {{Ragihandin|Ghybu}}, Gelo tu dikarî peyvên gelperestî , gelkitî û populîzm beralî bikin ? Ew hemwate ne . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:12, 28 îlon 2022 (UTC) == Pêşraw Ezîzî == {{Ragihandin|Ghybu}}Aniha gotara bi kurdî Pêşraw Ezîzî bi tenê li ser Wîkîdaneyê ( Wikidata) tomarkirî ye . Gelo tu dikarin gotara bi kurdî bi gotarên din li ser Wîkîdane tomar bikin ? Silav û rêz https://m.wikidata.org/wiki/Q25935705 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:29, 13 çiriya pêşîn 2022 (UTC) == Vector (2022) == Silav, te rûya Vector (2022) li ser Chromeê qet ceriband? Xwendin qet ne hêsan e. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:58, 28 çiriya paşîn 2022 (UTC) :{{silav|Balyozxane}}. Na, herwiha min pirsgirêk nedît. Screenshot? Em ê li ser [[phab:|Phabricatorê]] sererast bikin... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:54, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) ::[[File:Vector 2020 ss ku.wiki.png|thumb|2020]] ::[[File:Vector Legacy (2010) ss ku.wiki.png|thumb|2010]] ::Xwendina Legacy 2010 hêsantir e. Herwiha sidebar jî wekî gotûbêja me ya berê dixuye. Ger ser phabricatorê çareseriyeke gelemper bibînin dê baştir be. ::Herwiha bnr {{ş|sister project}} û {{ş|commonscat}} li aliyê rastê ne lê dive li çepê bin. Fikr? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 23:05, 29 çiriya paşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Translatewiki Ku-latn an Ku? == Silav, Ez tim dibêjim ez ê birêz Ghybuyî aciz nekim lê bêyî te kar nameşe {{=)}} Dikarî bersiveke [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#[[Portal_talk:Ku-latn]]_62095 ] li vir bidî? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:34, 30 çiriya paşîn 2022 (UTC) == Pirsgirêka xwendina bi Guhartina Dîtbarî == Wek agahdarî, dema tiştekî ser Chromê diguhêrî bi [[WP:GuhartinaDîtbarî]] xwendin dîsa xelet e. Ez ê ser phabricatorê pirs bikim ka çi divê bê kirin. [[File:Gotara Harry Potter dema xwendinê.png|thumb|Gotara Harry Potter dema xwendinê]] [[File:Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî.png|thumb|Gotara Harry Potter bi Guhartina Dîtbarî]] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:18, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bo pirskirinê: tu û ez? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:52, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Erê, em her du bi hev re serî lê bidin, dê çêtir be, ji ber ku tu zêdetir fêm dikî --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Îro an sibe, ez ê bixwazim. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:56, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::::Malî ava --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 18:01, 3 kanûna pêşîn 2022 (UTC) {{clear}} == Dîroka gotaran == Silav Ghybu. Xêra xwe, dikarî carinan li vê kategoriyê binêre [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] ji bo parastina dîroka wîkîpediyayê? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:54, 19 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :Gelek spas. [[:meta:User:Xiplus/TwinkleGlobal]] gelek bi kêr tê ji bo vegerandina guhartoyeke bere. Butonek heye dibêje [restore this version]. --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 00:53, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) ::Spas @[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]]. Li ser fr.wiki şablonek vitira heye (li tevlî gotûbêjê dikin): [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_scission] / [//fr.wikipedia.org/wiki/Mod%C3%A8le:Auteurs_cr%C3%A9dit%C3%A9s_apr%C3%A8s_copie] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:56, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) :::Min {{ş|kopîkirî}} çêkir. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 01:34, 21 kanûna pêşîn 2022 (UTC) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Administrator Barnstar Gold.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Admin's Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | i am surprised at how you tirelessly working on admin areas, I present you this Barnstar For your hard work, dedication and decent behavior. |} [[Bikarhêner:Sakura emad|🌸 Sakura emad 💖]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Sakura emad|gotûbêj]]) 20:59, 5 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Spas @[[Bikarhêner:Sakura emad|Sakura emad]] {{=)}}! But it's less and less true... [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:07, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) ::Ser xêrê be, Ghybu! Congrats! --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 09:15, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Translate wiki grammar == Dibe ku te nedîtibe: [https://translatewiki.net/wiki/User_talk:Balyozxane#Grammar_for_Kurdish_62270] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 05:00, 6 kanûna paşîn 2023 (UTC) :Demo [https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Ku#Grammar_demo_62308] --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 15:14, 9 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Spas == Gelek spas ji guhartîya tê di gotara „Tayfur Sökmen“. Silav û mala te ava be! [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 23:25, 12 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dengdan == Êvar baş hevalê {{Ragihandin|Ghybu}}.Tu çawanî ? Başî ? Em dixwazin sernav û kategoriyên du gotaran standard bikin. Mixabin nêrînên me yên cuda hene. Ji ber vê yekê min pêşniyara dengdanê kir.Ez ê kêfxweş bibim ku tu beşdarê dengdanê bibî.Silav û rêz https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadmend%C3%AE#Barkirina_Dadmend%C3%AE_01-2023 https://ku.m.wikipedia.org/wiki/Got%C3%BBb%C3%AAj:Dadwer%C3%AE#Barkirina_Dadwer%C3%AE_01-2023 [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:06, 24 kanûna paşîn 2023 (UTC) == Dîroka Tirkiyeyê/Dîroka Anatolyayê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min tenê xwest bipirsim niha gotar çawa dixuye, hûn dikarin di nîqaşa gotarê de bibînin, heqaret li min tê kirin wekî tiştekî dij-kurdî tê kirin. Ma ew adil e? Ma em ê bi vî rengî li hev bikin? Ji ber ku min gotarek ji Îngilîzî wergerand? Ji kerema xwe hewl bidin ku min fêm bikin, li pişt vê gotarê ti mebest tune, û ger hebûya, dê çi bikira? Ma tu dixwazî ​​ji min re bibêjî ku Wîkîpediya Îngilîzî jî propagandaya Tirkan e? Ji kerema xwe re, digel hemî dilovanî, siyaseta li derve, ez dikarim vê gotara ku min bi rastî hewl da, vegere? Tiştekî wisa tune ye, ne alîgirê tirkan e. Ez nikarim binivîsim ku cihên çandî yên li Rihayê li Kurdistanê ne, belkî paşê dîsan, lê ji ber ku di wergerandina bi îngilîzî de behsa forma herêmî ya Kurdistanê nayê kirin, min guh neda. Ev gotar ji rastiyan pêk tê. Komkujiyên kurdan an jî ermeniyan di dîroka "Komara tirk" de dihat plankirin. Li vir behsa qetlîamên li hemberî kurdan, ermeniyan, xiristiyanan, cihûyan û misilmanan nayê kirin. Ji ber vê yekê ez li wir pirsgirêkê nabînim, ne dijminatiya Kurdan e. [[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:KelêÛxelfetî|gotûbêj]]) 17:00, 9 tîrmeh 2023 (UTC) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 12:08, 10 tîrmeh 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_2&oldid=25272792 --> == Silav, mijar û pirsekî ji bo asteng kirina min == Silav hevalê @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], ez bikarhêner @[[Bikarhêner:KelêÛxelfetî|KelêÛxelfetî]] me, Ez hêvî dikim ku ez bi nivîsandina navnîşana IP-ya cûda ji we re tu rêwerzan binpê nakim. Min xwest ez li ser astengkirina xwe ji we bipirsim sedema sereke çi ye, piştî dengdayîn bi dawî bû min fikir kir ku êdî astengkirina min namîne. Ez di têgihîştinê de me û ez dixwazim gotara "Dîroka Tirkiyeyê" ji nû ve rêz bikim da ku ew niha jî li gorî rêgezên Wîkîpediya Kurdî be. Ez ne heyranê argûmanan im, û min her gav bi dengek argumantî ya bêalî bi qasî ku ji destê min tê ji bo referansê nivîsandiye. Ez dizanim ku gotarên min bi piranî ji nusxeyên Wîkîpediya îngilîzî an almanî ne, lê ez bi hemû hêza xwe hewl didim ku wan baştir bikim û bi zimanê kurdî re rast bihêlim. Ma rêyek heye ku meriv astengkirina hesabê bikarhênerê min kurt bike? Ez ji xebata li ser Wîkîpediya Kurdî hez dikim, bêyî nêrînên siyasî wê dimeşînim. Min gelek gotar li ser kurdan çêkirine, min di dîrokê de bûyerên kurdî çêkirine ku di tu Wîkîpediyayên din ên vî welatî de tune ne, ma hûn nikarin li ser nîqaşekê li hev bikin? Silav û rêz. [[Taybet:Beşdarî/2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95|2001:871:210:30DB:1530:8BA1:7E75:6E95]] 00:32, 30 tîrmeh 2023 (UTC) == Sitenotice ji bo pêşbirka 2023ê == {{ragihandin|Gomada|Ghybu}} Merheba Ghybu. Çawa yî, baş î? Hêvî dikim baş bî. Wekî Kurdish Wikimedians User Group em pêşbirkekê li dar dixin. Yê nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên mewcûd. Xêra xwe dikarî nivîsên jêrî li sitenotice îlawe bikî? -- [[Bikarhêner:Bikarhêner|Bikarhêner]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Bikarhêner|gotûbêj]]) 08:54, 1 kanûna pêşîn 2023 (UTC) <div style="border-radius: 10px; box-shadow: 0 4px 8px rgba(0, 0, 0, 0.2); text-align: center; font-size: 18px; background: #fff;"> <div style="background: linear-gradient(to bottom, #f1c40f, #e67e22); border-radius: 10px 10px 0 0; padding: 5px;"> <div style="text-align: center; font-size: 18px; color: #fff;">Pêşbirka nivîsîna gotaran ji bo Wîkîpediyayên kurdî dest pê kir!</div> </div> <div style="display: flex; align-items: center; justify-content: space-between; padding: 20px;"> <div style="text-align: left; flex: 1;"> Wîkîpediyên kurdî yên soranî û kurmancî pêşbirkeke nivîsîna gotarên nû û baştirkirina gotarên heyî dike. Pêşbirk di 1ê kanûna yekem a 2023an (meha 12em) dest pê dike û heya dawiya meha kanûna yekem (meha 12em) dewam dike. Hûn tev dikarin beşdarî pêşbirkê bibin û ger heq kiribin xelat werbigirin. Ji bo agahiyên zêdetir li [[m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikipedia Editathon - 2023|rûpela pêşbirkê]] binêrin.</div><div style="text-align: right;">[[File:Kurdish Wikimedians User Group Logo (Vertical).svg|100px|link=m:Special:MyLanguage/Kurdish Wikimedians User Group|alt=لۆگۆی کۆمەڵەی ویکیمیدیاوانە کوردەکان]]</div> </div> </div> == Tû dikari alîkariyê bikî? == Min ev nexşe bi frescoya adobe li ser têlefonê çêkir. Lê ez nikarim têkevim şablonê ji ber ku min şîfreya xwe ya Adobe ji bîr kiriye. Tû dikari hundirê giyaya Kereng a rengê mor li ser nexşeyê bi tevahî rengê mor boyax bikin? Min tenê ev xeletî fêm kir. Ev guhertoya PDF-ê tenê li ser komputerê dikare were guherandin. Komputera te heye? Pêdivî ye ku hûn guhertoya Îngilîzî jî rengî bikin. Pêdivî ye ku tû nebata gundelia bi rengê mor boyax bikin. Ma tû dizani pelên SVG çawa biguherînin? <gallery mode="packed"> Wêne:Floraxamirpete.svg|Bi kurdî Wêne:Floraofsouthakdoganlake.svg|Bi inglîzî </gallery> [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 21:34, 22 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :{{silav|Vartolu3566}} Erê, ez dizanim SVG çito tên guherandin... Feqet jixwe li ser nexşeyê rengê kerengê mor e, na? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 02:32, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::Daha iyi anlaman için türkçe anlatacağım. Şimdi haritada her nesnenin bir katmanı vardır programın kenarında merdiven gibi dizilidir. Örneğin mor kereng bitkisini boyamak istersen o nesnenin katmanını seçmelisin. Çiçeklerin üstünde yazı yoksa direkt katmana basmadan da boyayabilirsin. Programda mor rengini seçmek yerine otomatik renk algılama kalemi var onu mor çiçeğin üzerine bas aynı rengi seçer. Mesela Quçan yazısının ve Gum hill yazısının altında mor bir çiçek var. Orayı boyamadan önce onların katmanını seçmelisin, aksi halde Q veya G harfi boyadığın alanın altında kalır. Hem kürtçe hem de İngilizce versiyonu düzenledikten sonra SVG kaydedip bu siteye yüklemen lazım. Başaramazsan da boşver. Mor çiçeklerin içinde boşluğu özellikle yuvarlak ana kısmı var ya o kısmı komple aynı renge boyayabilirsin. Açıklama kutusundaki çiceği de unutma. Bitkilerin isimleri sıralı olarak yazılı ya. [[Bikarhêner:Vartolu3566|Vartolu3566]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Vartolu3566|gotûbêj]]) 03:31, 25 kanûna pêşîn 2023 (UTC) == Gotûbêj:Serhildan == Silav. Ji kerema xwe re dikarî rûpela Gotûbêj:Serhildan dîsa çêkî? Ez ê rûpelên xwestî bi sinifa Xwestî ya Şablona Wîkîproje Kurdistan çêkim. Spas --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 14:00, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Modul:Otokat/ceribandin == Silav. Ji kerema xwe re dikarî vê modulê [[Modul:Otokat/ceribandin]] dîsa çêkî? Hebûna rûpelên ceribandinê tiştekî normal e loma ne hewce ne werin jêbirin.--[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 16:33, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) :{{r|Balyozxane}} Bibore, nizanim çima min ew jêbir {{???}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:31, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] Gelek spas. Belkî te xwest [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Modul:Katatiral/ceribandin&redirect=no Modul:Katatiral/ceribandin] jê bibî lê otomatîkî çûyî Modul:Otokat/ceribandin û jê bir? --[[Bikarhêner:Balyozxane|Balyozxane]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozxane|gotûbêj]]). 17:36, 22 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Translation request == Hello Ghybu, Can you translate and upload the article [[:en:1668 Shandong earthquake]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Bikarhêner:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Multituberculata|gotûbêj]]) 15:15, 28 kanûna paşîn 2024 (UTC) == Tu dîsa bi xêr hatî! == @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], tu dîsa bi xêr hatî! Ez hêvîdar im ku tu baş bî. Bimîne di xweşiyê de, silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 07:33, 11 nîsan 2024 (UTC) == GFDL == Slav! Te van pelan bi GFDL barkirine: # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê.svg]] # [[:File:Navçeyên_Başûrê_Kurdistanê_vala.svg]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.png]] # [[:File:Nexşeya_cihan_Bakurê_Kurdistanê_relief.svg]] # [[:File:Overpass-ku.png]] # [[:File:Wiktionary_MainPage_test_on_ku.wikipedia.png]] Di dosyayan de îfada (Ji bo devjêberdana mafên xwedîtiyê li vir binêre.) hene. Daxuyankirin divê li gorî [[:en:Wikipedia:GFDL standardization]] bêne rakirin. Dibe ku hûn ê amade bin ku ji wan dosyayan îftirayan derxînin? --[[Bikarhêner:MGA73|MGA73]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MGA73|gotûbêj]]) 15:40, 31 tîrmeh 2024 (UTC) :{{çêbû}}: It's fixed. Thanks! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 01:56, 1 tebax 2024 (UTC) == Pozîsiyonên rêveberî, burokratî an heqê astengkirina IP‘an == Silav bi rêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi mehan pozîsiyonên rêveberî, burokratî an jî bikarhênerên bi heqên astengkirina bikarhênerên din di dest bikarhênerên ne-çalak e. Bê guman, di wîkîpediya bikarhênerên çalak hewce ne. Bi kerema xwe bikarhênerên çalak pirs bikin ku ti kes eleqeya ji bo van pozîsiyonan heye ma, baş ji bo pêşerojê wîkîpediya me ye. [[Taybet:Beşdarî/213.142.97.25|213.142.97.25]] 22:05, 19 tebax 2024 (UTC) == Gelo Hûn dikarin malpera dîrokê'da îro vekin? == jibo sererastkıtın u lê Zêdekirinê [[Bikarhêner:AmedDestan|AmedDestan]] ([[Gotûbêja bikarhêner:AmedDestan|gotûbêj]]) 12:39, 1 çiriya paşîn 2024 (UTC) == Penaber49 == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], bi kerema xwe carek @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bi asteng bikin ji bo demeke kurt, tevgera wî neheq e, binerin hinek mînakan ji pir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Navik&diff=prev&oldid=1917019 |sernav=Navik: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Ret%C3%AEk%C3%BBl%C3%BBma_endoplazm%C3%AE_ya_l%C3%BBs&diff=prev&oldid=1917020 |sernav=Retîkûlûma endoplazmî ya lûs: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Xûyeke erîşî li ber her tiştî bi Tirkiye an Tirk. * Naverokên ji çavkaniyên amerîkî Penaber wiha bi nav dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 |sernav=Berxwedana Kobaniyê: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Li gorî ne ti enstîtût an çavkaniyekî fermî, lê li gorî Penaber avakirina komara Tirkiye li ser ev asasên ne:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Tirkiye&diff=prev&oldid=1852949 |sernav=Tirkiye: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> * Jêbirina wêneyan ji gotara [[Recep Tayyip Erdoğan]] bê sedem anîn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891608 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891609 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Recep_Tayyip_Erdo%C4%9Fan&diff=prev&oldid=1891610 |sernav=Recep Tayyip Erdoğan: Cudahiya di navbera guhartoyan de - Wîkîpediya |malper=ku.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=ku}}</ref> Ew têne nêrinekî biçûk ji xwenîşandina Penaber in. Penaber gelek caran bi awayekî ne bealî dixebitê, her tişt ku li gorî îdeolojiya xwe temam e, derbas dibe, ku rast e an jî ne. Bi ve rewşe riya wîkîpediya kurdî jî baştir nabe û cîhe îdeolojî û siyasî dibe. Herwiha, gelek aciz dibe ji xebatên min, lê her xebatê wî ji aliyê bikarhênerên din tê serastkirin di heman deme de. Alîkarî bikin bi kerema xwe. [[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 09:01, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::)) Ji hemî Wîkîpediyayê cîhanê hatiye astengkirin hatiye giliya min dike. Hemî cîhan ji te aciz e sûcê min çi ye. :[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 09:53, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::„Hemî cîhan li tê aciz e“ ::* „Hemî cîhan“ kî ye heval? (Vebijarkên peyvên bi vî rengî yên wî ne) ::* Heman kes ji wîkîpediya inglîzî ku ji min aciz bûnê ji tê jî aciz bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-03-23 |sernav=User talk:Penaber49 |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/User_talk:Penaber49 |kovar=Wikipedia |ziman=en}}</ref> (Binerê gotûbêjên wî, ku em dibînin ku Penaber nedixwaze li ser rewşeke bealî û mantiq bixebitê, lê têne bi îdeolojiya xwe dixwazê derbas bibe. ::* Li vir jî, Penaber agahiyên bê çavkanî û çêker jibo gotareke jê dike bi argumana ku ew agahiyên bê çêker in, lê çima an çawa, kes heya îro nizanî û admînîstratorên ingilîzî li ser wê yekê hişyar jî nebûn:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263041981 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Mazloum_Abdi&diff=prev&oldid=1263038783 |sernav=Mazloum Abdi: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::* Herwiha, Penaber karên siyasî û îdeolojiya xwe di wîkîpediyayên weke ê îngilîzî de daxwaz ku bike, lê bikarhênerên din 2 cara hewce bûn ku guhertinên wî restore bikin, ji ber ku jibo Penaber agahiyên bi çavkanî ne rast in heya ku bi îdeolojiya xwe yek nabe (Ev jêbirin bi „Propaganda“ bi nav dike li vir).<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131462007 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> û li vir bê sedem anîn agahîyên bi çavkanî jê dike:<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/w/index.php?title=2022_Paris_shooting&diff=prev&oldid=1131482834 |sernav=2022 Paris shooting: Difference between revisions - Wikipedia |malper=en.wikipedia.org |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en}}</ref> ::[[Taybet:Beşdarî/2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2|2001:4BC9:904:65AC:871:ADE5:B122:F3B2]] 10:12, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] mixabin hûn jî hinek berpirsyarin ku me bi kesên wiha re rû bi rû dihêlin. Min hêj jî fêm nekiriye kesên ku bi sedan car bûne sedema pirsgirêkên mezin û heya niha bi dehan car hatine astengkirin çima nayên asteng kirin ku em neçar dimînin diçin alîkariyê ji wîkîmetayê dixwazin. Niha gotara Berxwedana Kobanê xirab kiriye em sê çar kes didin nadin sererast nabe. Ji kerema xwe kî dibe bila bibe dema civaka Wîkîpediyayê jê aciz bû û guh neda hişyarî û gotinên civakê asteng bikin.[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 10:14, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ::Min {{b|GMerosh}} asteng kir ji ber ku guh nade hişyariyan. {{r|Penaber49}} Dema ku tu gotaran diguherinî peyvên wekî "[https://ku.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Berxwedana_Kobaniy%C3%AA&diff=prev&oldid=1916719 derew]" bi kar meyîne (sedemên nerastiyan wan binivîse). [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:34, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) :::Belê rast e peyva derew peyvek argo ye ji vir pê ve ha jê hebim. Spas ji bo bersiv û alîkariya te. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 13:52, 29 kanûna paşîn 2025 (UTC) ;çavkanî {{çavkanî}} == Ji bo babîl == Silav, çima dema ez di babîla xwe de Qamişlo dinvîsim xûya nake? [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 02:35, 18 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ev şablon nehatibû çêkirin ji ber vê yekê ne dixuya. Min çêkir li ser û li ser profîla te zêdekir. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 02:55, 18 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Penaber49}} Spas! [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 12:14, 18 tebax 2025 (UTC) :::Gelek spas ji bo we! [[Bikarhêner:Elend Silêman|Elend Silêman]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Elend Silêman|gotûbêj]]) 19:45, 18 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza alîkariyê == بابەت: داخوازا هاریکاریێ بۆ دروستکرنا بابەتەکێ گرنگ سلاڤ و رێز، جەنابێ کارگێر هیڤیدارم د باشترین رەوش دا بی. ناڤێ من نهێل خەلیلە، دەرهێنەر و بەرپرسێ سوشیال میدیایا رادیۆیا دهۆکم، کو دامەزراوەیەکا فەرمی و کەڤنە ل هەرێما کوردستانێ. من بزاڤ کر بابەتەکێ زانستی لسەر رادیۆیا دهۆک ل ویکپیدیایێ دروست بکەم، لێ مخابن ژبەر کێم شارەزاییا من د یاسایێن ویکپیدیایێ دا، ئەکاونتێ من "Radiofmduhok" ژبەر "ناکۆکیا بەرژەوەندیان" هاتە گرتن. من ب هەلەتی ئەکاونتەکێ دی ژی دروست کر و نوکە من زانی کو ئەڤە ژی کارەکێ نە دروستە. ئەز داخوازا لێبۆرینێ دکەم لسەر ڤان هەلەتیان. ژبەرکو رادیۆیا دهۆک جهەکێ گرنگ و شایستەیە کو ل ڤێ ئینسایکڵۆپیدیایێ هەبیت، من دڤێت داخوازا هاریکاریێ ژ جەنابێ تە یان هەر ئیدیتۆرەکێ دی یێ خودان ئەزموون بکەم کو ئەرکێ دروستکرنا ڤی بابەتی بگرنە ستۆیێ خۆ. ئەز یێ ئامادەمە هەمی ژێدەرێن فەرمی، بەلگەنامە، و لینکێن باوەرپێکری یێن پێدڤی بۆ ڤی بابەتی پێشکێش بکەم. گەلەک سوپاس بۆ دەم و تێگەهشتنا تە. دگەل رێزێ نهێل خەلیل کەمال [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 16:28, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav, ji bo ku zelaltir be, ez daxwaza xwe bi Kurmanciya standard jî pêşkêş dikim: :'''Mijar: Daxwaza alîkariyê ji bo çêkirina gotareke girîng''' :Silav û rêz, rêzdar rêveber :Hêvîdar im hûn di rewşeke baş de bin. :Navê min Nhel Xelîl e, derhêner û berpirsê medyaya civakî yê Radyoya Duhokê me, ku saziyeke fermî û kevn e li Herêma Kurdistanê. :Min hewl da ku gotareke zanistî li ser Radyoya Duhokê li Wîkîpediyayê çêbikim, lê mixabin ji ber kêmzanîna min di derbarê zagonên Wîkîpediyayê de, hesabê min "Radiofmduhok" ji ber "nakokiya berjewendiyan" hat girtin. Min bi şaşîtî hesabekî din jî çêkir û niha ez dizanim ku ev jî karekî ne durist e. Ez ji bo van şaşîtiyan lêborînê dixwazim. :Ji ber ku Radyoya Duhokê cihekî girîng û hêja ye ku di vê ensîklopediyê de hebe, ez dixwazim daxwaza alîkariyê ji cenabê we yan ji her edîtorekî din ê bi tecrûbe bikim ku erka çêkirina vê gotarê bigirin ser milê xwe. :Ez amade me ku hemû çavkaniyên fermî, belge, û lînkên pêbawer ên ji bo vê gotarê pêwîst in, pêşkêş bikim. :Gelek spas ji bo dema we û têgihiştina we. :Bi rêzdarî :Nhel Xelîl Kemal [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:27, 19 tebax 2025 (UTC) ::Silav Nehl Xelîl Kemal, @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] Radyoya Dihokê radyoyeke gelek kevn e di vê mijarê de ez dikarim ji te re bibim alîkar. Ez dixwazim vê fêr bibin gelo di derbarê radyoya Dihokê lînkên nûçeyan heye an na. Ger ku hebin ji kerema xwe li vir zêde bike. Navê fermî ya radyoyê Dihok Radyo ye an Radyoya Dihokê ye? Yanî di belgeyan fermî de kîjan nav derbas dibe. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:36, 19 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::Gelek spas ji bo bersiv û amadehiya te ya ji bo alîkariyê. Ez gelek kêfxweş bûm. :::Di derbarê pirsên te de: :::# '''Li jêr çend lînkên nûçeyan hene ku behsa Radio Duhok dikin:''' :::#* [ https://www.radioduhok.com/ ] :::#* [ https://navendaxani.com/radioduhok/ ] :::# '''Di derbarê navê fermî de, li gor belgeyên Wezareta Rewşenbîrî, navê rast " Radio Duhok " e.''' :::Heger pêdiviya te bi tiştekî din hebe, ez amade me. Dîsan gelek spas ji bo hevkariya te. :::Bi rêzdarî, :::Aras2025 [[Taybet:Beşdarî/185.187.78.56|185.187.78.56]] 20:29, 19 tebax 2025 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] di çavkaniyan behsa sala damezirandina radyoyê nake. Radyo kîjan sal dest bi weşanê kiriye? [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:01, 19 tebax 2025 (UTC) :::::Silav û rêz, @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] :::::Spas ji bo pirsa te. Li gor belgeyên fermî yên Wezareta Rewşenbîrî, Radyoya Duhok di '''14ê çiriya pêşîn a sala 1992an''' de hatiye damezrandin. :::::Ez dikarim wêneyê belgeya fermî jî ji bo we bişînim eger pêwîst be. :::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:05, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::Silav, Çavkaniyên wekî rojname, kovar û malper hewce ne... Ne yên ku girêdayî Radyoya Dihokê ne. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 21:15, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::::::Ez bi dîtina gotara Radyoya Duhokê gelek gelek kêfxweş bûm! Ji dil spasiya hevkariya we ya profesyonel û bilez dikim. We karekî hêja kir. :::::::Ji bo ku gotar hîn dewlemendtir bibe, min du çavkaniyên din ên serbixwe jî dîtin. Hûn dikarin li gorî kêrhatiya wan bi kar bînin: :::::::* <code><nowiki>https://www.xaniagency.com/2021/03/23/%d8%b1%d8%a7%da%af%db%95%d9%87%d8-a7%d9-86%d8-af%d9-83%d8-a7%d8%b1-%d8-b3%d8-a7%d8-a8%d8-b1-%d9-85%d8-b3%d8-aa%db%95%d9-81%d8-a7-%d9-88%db%95%d8-ba%db%95%d8-b1%d8-a7-%d8-af%d9-88%d9-88%d9-85%d8-a7/</nowiki></code> :::::::* <code><nowiki>https://navendaxani.com/radioduhok/</nowiki></code> :::::::Dîsan, ji kûrahiya dilê min, spas ji bo we. Hûn hêmayê xebata Wîkîpediyayê ne. :::::::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:27, 19 tebax 2025 (UTC) :::::: Spas xweş. Ez niha gotarê didim despêkirin. Çend çavkaniyên din ên ji xeynî malpera radyoyê hebûya gelek baştir dibûya lê ji ber ku radyo niha li bajarê Dihokê di weşanê de ye li û ji girseyeke gel tê zanîn polîtîkaya Qaîdeya navdarî ya ku ji aliyê girseyeke gel ve tê zanîn tîne cih. Dema ku min li daxuyaniya radyoyê nihêrî gelek bi nêrîneke polîtîk hatiye nivîsandin. Li gorî polîtîkaya bêalî ya Wîkîpediyayê divê bi ti awayê di naveroka gotaran de pesnên partî û sazîyan neyên dayîn. Ji ber ku ev gotara saziyeke cudaye mirov dikare di naveroka vê gotarê de têna carek an du car behsa partiya sîyasî bike. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:23, 19 tebax 2025 (UTC) :::::::Silav birêz @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], min jî ferq kir ku çavkanî kêm in. Lê difikirim ji ber ku radyo li bajareke wekê Dihokê bi salan e weşanan dike li gorî polîtîkaya navdarî ya Wîkîpediyayê mirov dikare binivîse. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 21:36, 19 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. ::::::::Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> ::::::::* <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> ::::::::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:29, 19 tebax 2025 (UTC) == Silav û rêz, @Ghybu û @panebaer49 == Gelek spas ji bo rêberiya we ya hêja. Li ser daxwaza we ya ji bo çavkaniyên serbixwe, min ev sê lînkên vîdyoyê ji YouTube dîtin ku bi awayekî berfireh behsa Radyoya Duhokê û girîngiya wê dikin. Hêvîdar im ev yek bibin alîkar ji bo nivîsandina gotarê: * <code><nowiki>https://youtu.be/lHLHHL3_aEg?si=2F7UymE7WrovK-QT</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/QRmxQHWHK9s?si=qeAglK95tfY2Wyxg</nowiki></code> * <code><nowiki>https://youtu.be/JY3P4H19Prc?si=ULIc53JkitfCoje6</nowiki></code> Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. <nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:08, 19 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] li gel kêmasiya çavkaniyan min dîsa gotarê da destpêkirin. Ji kerema xwe ger we guhertin û naverokan li gotarê zêdekir agahiyên bê çavkanî û alîgir li gotarê zêde nekin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 23:39, 19 tebax 2025 (UTC) ::{{r|Aras2025}} Pirsek: [https://www.radioduhok.com/ malpera fermî] bi soranî an jî bi kurmancî hatiye nivîsandin? Herwiha li Dihokê navê radyoyê: "Radyoya Dihokê" an "Radyoya Duhokê" an jî navekî din tê bilêvkirin? [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 00:07, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav û rêz, @Penaber49 û @Ghybu: :::Gelek spas ji bo destpêkirina gotarê û pirsên we yên girîng. Ez ê bi ti awayî destwerdanê di naveroka gotarê de nekim û li benda rêberiya we me. :::Di derbarê pirsên we de, birêz Ghybu: :::# Malpera me ya fermî bi tîpên erebî hatiye nivîsandin, lê zimanê wê bi zaravayê '''Kurmancî (Badînî)''' ye. :::# Li Duhokê, navê rast û belavbûyî '''" Radio Duhok"''' ye. :::Ez ji bo her hevkariyeke din amade me. :::<nowiki>Bi rêzdarî, ~~~~</nowiki> [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 08:34, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav û rêz, hevalan.''' ::::'''Erê tiştek maye ez bo hewe bikem derbarê Radyoya Duhok?''' ::::'''Eger tiştek lazim bît, ez di xizmetê da me''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:22, 20 tebax 2025 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], zimanê malpera Radyoya Dihokê kurmancî (badînî) ye bi tîpên erebî. Ne zaravaya soranî ye. Bi soranî Radyoy Dihok (ڕادیۆی دهۆك) e. Bi kurmancî/badînî "Dihok" (دهۆك) e, ne Duhok (دوهۆك). [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:41, 20 tebax 2025 (UTC) ::::'''Slav, em xelkê bajêrê Duhok (Duhok) bi zimanê badînî diaxivîn, ne bi soranî.''' ::::'''Navê Radyoya Duhok vî şêwazî ye (Radio Duhok) yan badînî ( رادیۆیا دهۆک )?''' ::::'''Eger zehmet nebît, vî şêwazê diyarkirî bo me danin.''' [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:47, 20 tebax 2025 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] tu çawan î, baş î? Bi giştî di zaravaya kurmancî da em Dihok (دهۆك) dinivîsin, ne Duhok (دوهۆك). Bimînit di xêr û xoşiyê da. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 21:55, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::Başe bubure min baş zmanê kurmancî nzanim ::::::Dyare ez îy xeletim bubure dûbare ::::::Dest xoş hevalê hêjay [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 21:57, 20 tebax 2025 (UTC) :::::::@[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]], bira, tu ji min baştir bi kurdî dizanî. Tu her hebî. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 22:02, 20 tebax 2025 (UTC) ::::::::Gelek subas hevalê pir hêja ::::::::Ez dê subas darbim di babetê (Radio Duhok - رادیۆیا دهۆک ) da hun harîkarya min vket jbu zêdekirna babetî ::::::::Dûbare hun hêjane zor subas [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 22:06, 20 tebax 2025 (UTC) == Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê == {{Infobox organization|name=Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê|image=<!-- Wêneyê logoyê li vir zêde bike -->|founded=[[1991]] (wek Nivîsîngeha Rewşenbîrî) <br> [[28 Adar]] [[2000]] (wek Dezgeha Xani)|location=[[Duhok]], [[Herêma Kurdistanê]]|affiliation=[[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]|website=[http://www.navendaxani.com/ www.navendaxani.com]}} '''Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' dezgeheke medyayî, rewşenbîrî û ragihandinê ye ku bingeha wê li bajarê [[Duhok]]ê ye û ser bi [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] ve ye. Ev navend çendîn sazî û dezgehên medyayî yên girîng ên wekî [[Têlezyona Duhok]], [[Rojnama Evro]] û [[Çapxaneya Xani]] bi xwe ve digire. == Dîrok == Bingeha vê navendê vedigere sala [[1991]]ê, ku wê demê wekî berdewamiya "Nivîsîngeha Rewşenbîrî û Ragihandinê" ya ser bi Lقی 1 ê ya PDKê ve li serdema Şoreşa Gulanê dest bi karê xwe kiribû.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2000]]î de, ev nivîsîngeh bû "Dezgeha Xani" û ser bi Mekteba Navendî ya Rewşenbîrî û Ragihandina PDKê ve hate girêdan.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> Di sala [[2019]]an de, navê Dezgeha Xani hate guhertin û bû "Navenda Xani ya Rewşenbîrî û Ragihandinê".<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Rêveberên Navendê == Ji destpêka damezrandinê heta niha, ev kesayetî berpirsiyariya navendê kirine: * '''Dr. Rizgar''': 1991-1992 * '''Hemîd Sûrî''': 1992-1994 * '''Karwan Akreyî''': 1994-2000 * '''Fehîm Ebdula''': 2000-2014 * '''Mehfûz Mayî''': 2014-2019 * '''Îhsan Amêdî''': 2019 – heta niha<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Dam û Dezgehên Sereke == Navenda Xani ji van sazî û dezgehên medyayî û rewşenbîrî pêk tê: * '''[[Têlezyona Duhok]]''': Di roja [[12 Adar]] [[1992]]an de dest bi weşana xwe ya ezmûnî kir û di [[3 Gulan]] [[1992]]an de bi fermî hate vekirin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Radyoya Duhok]]''': Di sala [[1991]]ê de hatiye damezrandin û di [[14 Cotmeh]] [[1992]]an de bi fermî dest bi weşanê kir. Frekansa wê 88.9MHz û 88.50MHz e.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''[[Rojnama Evro]]''': Rojnameyeke rojane ya bi [[Zimanê kurdî|Kurdî (Kurmancî)]] ye, ku di [[13 Tîrmeh]] [[2005]]an de hejmara xwe ya yekem weşand.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Çapxaneya Xani''': Di [[5 Tebax]] [[1996]]an de hatiye damezrandin û di sala [[2016]]an de hatiye nûjenkirin. Heta niha zêdetirî 80 pirtûkan çap kirine.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Sivore''': Kovareke mehane ya zarokan e û di [[22 Nîsan]] [[1998]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Ajansa Xani''': Di [[16 Tebax]] [[2021]]ê de ji bo belavkirina nûçe û raporan hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Kovara Metîn''': Kovareke rewşenbîrî ya giştî û mehane ye.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> * '''Têlezyona Duhok – Werzişî''': Kenalekî werzişî ye ku di [[22 Gulan]] [[2022]]an de hatiye damezrandin.<!-- Ji bo vê agahiyê çavkanî hewce ye --> == Çalakiyên din == Ji bilî kar û birêvebirina van saziyan, baregeha navendê bi lidarxistina kor û semîneran û çapkirina pirtûkan jî radibe. Di navendê de beşên wekî beşa rewşenbîrî, pirtûkxane, beşa rahênan û geşepêdanê, û dokyûmentkirinê jî hene. == Çavkanî == {{Reflist}}== Girêdanên derve == * [http://www.navendaxani.com/ Malpera Fermî ya Navenda Xani] [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 17:16, 23 tebax 2025 (UTC) == Nhel Khalil Kamal == '''Nhel Khalil Kamal''' derhêner, berpirsê medyaya civakî û damezrînerê yekemîn radyoya online ya folklorî li Herêma Kurdistanê ye.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> == Jînenîgarî == Nhel Khalil li devera Nêhelê ji dayik bûye. Wî beşa Zanistên Komputerê xwendiye û wek pisporê IT kar dike. == Kar û Xebat == Ew wek derhêner û berpirsê medyaya civakî li Radyoya Duhokê kar dike. Yek ji karên wî yên herî berçav damezrandina '''Nhel Radio''' ye, ku wek yekem radyoya online ya taybet bi folklorê Kurdî li deverê tê naskirin. Ev radyo bi taybetî girîngiyê dide folklor û çanda devera Nêheliyan.<ref>Rojnameya Evro, Hejmar 2645, "Di Dîya Bême Sê Riyareke Bi Rê Ze", nivîskar: Newzad Hemdî. [https://www.calameo.com/read/000139418190493ef609a Girêdan].</ref> Herwiha, wî çendîn malperên fermî jî sêwirandine, wek: * www.navendaxani.com * www.radioduhok.com * www.govarametin.com * www.nhelradio.site == Çavkanî =={{Çavkanî}}[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 21:51, 25 tebax 2025 (UTC) == Daxwaza veguhestina rûpelê == Silav heval, Tu dikarî ji kerema xwe vê rûpela min a li jêr bikî gotareke fermî da ku di lêgerînê de derkeve? [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal]] Gelek spas. [[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|gotûbêj]]) 23:03, 25 tebax 2025 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:Nhel Kahlil Kamal|Nhel Kahlil Kamal]] li gorî Qaîdeya navdarî yên Wîkîpediyayê gotara her kesê nayên nivîsandin. Qaîde (polîtîka) Wîkîpediya kurdî di derbarê nivîsandina gotaran de wiha dibêje: ''Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.'' Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 04:23, 26 tebax 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Translation request 2 == Hello, Ghybu. Can you translate and upload the articles [[:en:1668 Shandong earthquake]] (the deadliest earthquake in the 17th century and the most powerful earthquake in East China) and [[:en:1976 Tangshan earthquake]] (the second deadliest earthquake in history and the deadliest earthquake in the 20th century) in Kurdish Wikipedia? Yours sincerely, [[Taybet:Beşdarî/&#126;2025-28854-63|&#126;2025-28854-63]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2025-28854-63|talk]]) 13:21, 17 çiriya pêşîn 2025 (UTC) == Belgekirina şablonan çavkanîya == Silav û rêz, parametreyên şablonên([[Şablon:Jêder malper|Jêder malper]], [[Şablon:Jêder-kitêb|Jêder-kiteb]] hwd) çavkaniyan çiqas ji bo serastkirinê pê bilî bûm jî Wikipediayê parametreyên şablonên nas nake. Çawa ev xeletî serast be dizanî? Min dizanim kû bê belgekirin jî şablonan tê bikaranîn lê gelek hesan dibe vextê ku vê xete serast be. Ez difikirim kû ev xeletî ji ber kêmasiyê TemplateData tê. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 12:06, 3 adar 2026 (UTC) :{{silav|VikiAzad}}! Tu dikarî mînakek bidî ? Li vira problem çî ye: [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%87em%C3%AA_Sor_(%C3%A7em)&diff=prev&oldid=1987003] [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 13:21, 5 adar 2026 (UTC) ::Dema ku guhartinê dîtbarî(visual editor)ye li beşa 'çavkanî lê zêde bike' de vê problema tê dîtin, parametreyên şablonê dernakevin. ::Vexta ku li guhartina çavkanî (beşa ku koda dinivisin) de ger koda şablonê dinivîsim (mînak <nowiki>{{Jêder-malper}}</nowiki>) şunda li beşa guhartinê dîtbarî de pêlê çavkaniya(<nowiki>[[1]]</nowiki>) dikim parametreyên şablonê derdikeve. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 17:06, 5 adar 2026 (UTC) == Alîkarî derbarê Wîkîpediya Sindî de == Silav, ez Siddharth Talreja me ji Wîkîpediya Sindî. Mîna zimanê Kurdî ku bi gelek alfabeyan tê nivîsandin, zimanê Sindî jî bi gelek alfabeyan tê nivîsandin. Lêbelê, em plan dikin ku ji yekê zêdetir alfabeyan bidin nasîn. Min berî vê yekê bi bikarhênerên Wîkîpediya Keşmîrî û Kazakî re têkilî danîbû. Lê ji ber ku Wîkîpediya we yek ji wan çend Wîkîpediyayan e ku veguherîna otomatîk çalak û zindî heye, ez ê pir spasdar bim ger hûn bikaribin alîkariyê bikin û rêberiya xwe bikin ka meriv çawa bi vê yekê re pêşve diçe. Bibore heke di peyama min de xeletî hebin ji ber ku ev guhertoyek wergerandî ji Google Translate ye. Ez bi Kurdî nizanim û her weha ez nizanim hûn bi Îngilîzî dizanin an na, ji ber vê yekê min werger bikar aniye. Spas dikim [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:09, 6 adar 2026 (UTC) :{{silav|Siddhu Talreja}}, you first need to create a conversion table. For example, for the Kurdish Wikipedia, we defined the rules for converting from the Latin alphabet to the Arabic alphabet (in PHPn, [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters/KuConverter.php '''here''']): and [https://gerrit.wikimedia.org/r/plugins/gitiles/mediawiki/core/+/refs/changes/73/1119073/5/includes/language/converters '''here'''] are other conversion examples in other languages ​​to help you. This isn't mandatory; you can simply create your own conversion table. Then, go to the [https://phabricator.wikimedia.org/ '''Phabricator'''] website and submit a request with a link to your project and the conversion construction rules: after discussion, they will take care of it. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 15:50, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas ji bo bersivdayînê. Çend pirsên min hene. ::1) Gelo navrû jî hatiye guhertin? ::2) Hûn çawa bi mijara ku tîpên erebî dengdêran bikar naynin re mijûl dibin? ::3) Ger tenê dîtinek demkî bi tîpek din were afirandin, mirovên ku tîpên din bikar tînin çawa dikarin bigerin an binivîsin? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:19, 7 adar 2026 (UTC) :::1) No (the conversion happens automatically) :::2) The Kurdish Arabic alphabet uses the [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_alphabets#Kurdo-Arabic_alphabet Kurdo-Arabic_alphabet]; therefore, there are no diacritics for vowels. :::3) Once the conversion table is set up, you can search in either the Latin or Arabic alphabet; the conversion is automatic and redirects you to the appropriate page. For example: [[دیجلە]] or [[Dîcle]] gives the same result. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 16:49, 7 adar 2026 (UTC) ::::So the options like edit, view contributions, etc always appear in latin only even when i view in kurdo-arabic? ::::And what can I do if my script is like the traditional arabic without vowel diacritics half of the time? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 16:57, 7 adar 2026 (UTC) :::::I misspoke :) Everything is converted into Arabic alphabet (the entire interface) using the conversion table. [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 17:04, 7 adar 2026 (UTC) ::::::gelo vebijêrka veguherînê li ser mobîlan jî heye? [[Bikarhêner:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Siddhu Talreja|gotûbêj]]) 17:51, 7 adar 2026 (UTC) :::::::Yes: on mobile, you need to click on the language icon [[Wêne:OOjs_UI_icon_language-ltr-progressive.svg|20px]] at the top of the page and choose Arabic, Latin, or another alphabet for which you created the conversion. For example, for Arabic Kurdish you need to click on "تیپێن عەرەبی"; and to return to Latin, you must click on "Kurdî/کوردی". [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:24, 7 adar 2026 (UTC) ::::::::PS: The name translated here is the one that appears in the interface: '''[https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Variantname-ku/ku-latn]''' [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 18:37, 7 adar 2026 (UTC) == Asteng == silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], gelo tû dikarî vî @[[Bikarhêner:CaliphofJerusalem|CaliphofJerusalem]] bikarhênera asteng bikî. Li wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%AAwas&curid=1101&diff=1987649&oldid=1987648] heqeret dike û wir [https://ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bakur%C3%AA_Kurdistan%C3%AA&curid=1105&diff=1987651&oldid=1984520] jî vandalîzm. [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 22:53, 7 adar 2026 (UTC) :Silav, {{çêbû}} [[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Ghybu#top|gotûbêj]]) 23:15, 7 adar 2026 (UTC) ::Spas 🙏🏻 [[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] ([[Gotûbêja bikarhêner:VikiAzad|gotûbêj]]) 23:20, 7 adar 2026 (UTC) == Neutrality == The bias and double standards in [[Nîjadkujiya Şirîta Xezeyê|this]] article are unacceptable. Compare this article to the Holocaust; don't you see the difference? Israel is committing genocide! This is what international organizations have confirmed. [[Bikarhêner:جودت|جودت]] ([[Gotûbêja bikarhêner:جودت|gotûbêj]]) 16:51, 16 adar 2026 (UTC) == Çalakbûna wê == Silav @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], hûn bi salan êdî ne çalak in. Baştir e ku kesekî din mafê astengkirine bistîne. Ez Erdal im. Tev bi hev li vir bixebitin û pêşbixin wîkîpediya kurdî. Lê di çalakiya dawîn ji ber ne çalakbûna te, bikarhênerekî xwe kiriye xwedî vê derê. [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-16769-27|&#126;2026-16769-27]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-16769-27|talk]]) 12:05, 17 adar 2026 (UTC) :Silav @[[Bikarhêner:~2026-16769-27|~2026-16769-27]] kekê Erdal ji bo min her kedek ji bo zimanê kurdî gelek pîroz e. Ji bo ku te vê projeyê daye destpêkirin ji bo ked û hewlên te ji te re gelek spas dikim. Ez dikarim bi nirxa herî pîroz sond bixwim ku du sê bikarhênerên çalakên ku niha li vir in, ji ber ku mane bi tenê nekarîne terk a vir bidin. Tenê armanca wan ên "xwe kirina xwedî vê derê" ev bû. Bi silav û rêz. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 14:23, 17 adar 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:06, 28 nîsan 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 --> 2xjuvxg481ig3e7qvfb4ntjf3dl1bb2 Keleha Wanê 0 50332 2005181 1713729 2026-04-29T06:33:39Z Penaber49 39672 2005181 wikitext text/x-wiki {{Nexşeya cihan | Tirkiye | lat_deg = 38 | lat_min = 30 | lat_sec = 10 | lat_dir = Bk | lon_deg = 43 | lon_min = 20 | lon_sec = 21 | lon_dir = Rh | label = | position = | mark = Castle.svg | width = 250 | float = right | caption = Keleha Wanê | relief = 1 }} [[Wêne:Van Fortress From Northwest.JPG|thumb|250px|Dîtina keleha Wanê ji rexê bakur rojava.]] '''Keleha Wanê''' an jî '''Kela Wanê''', ji kelehên [[ûrartû]]yan ya herî mirês e. Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro. Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Keleha Wanê ye. Keleha Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Keleh ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840- 825’an a berî zayînê de hatiye çêkirin. Keleh ji du beşan pêk tê. Ji van yek kela hundirîn a din jî kela ji der ve ye. Di keleha hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştî Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê “[[Nivîskên Horhor]]” yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire. == Wêne == '''Dîmenin ji keleha Wanê''' <gallery> Kela Wanê.jpg|Keleha Wanê bi şiklê [[HDR]] Kela Wan'ê.jpg|Keleha Wanê bi wêneyê panoramayê </gallery> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Behra Wanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|30|10|N|43|20|21|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên Wanê]] gf1015s5jacsu7zluw937qyxk3npuoe 2005182 2005181 2026-04-29T06:34:35Z Penaber49 39672 2005182 wikitext text/x-wiki {{Nexşeya cihan | Tirkiye | lat_deg = 38 | lat_min = 30 | lat_sec = 10 | lat_dir = Bk | lon_deg = 43 | lon_min = 20 | lon_sec = 21 | lon_dir = Rh | label = | position = | mark = Castle.svg | width = 250 | float = right | caption = Keleha Wanê | relief = 1 }} [[Wêne:Van Fortress From Northwest.JPG|thumb|250px|Ji aliyê bakurê rojava be dîtina keleha Wanê]] '''Keleha Wanê''' an jî '''Kela Wanê''', ji kelehên [[ûrartû]]yan ya herî mirês e. Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro. Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Keleha Wanê ye. Keleha Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Keleh ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840- 825’an a berî zayînê de hatiye çêkirin. Keleh ji du beşan pêk tê. Ji van yek kela hundirîn a din jî kela ji der ve ye. Di keleha hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştî Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê “[[Nivîskên Horhor]]” yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire. == Wêne == '''Dîmenin ji keleha Wanê''' <gallery> Kela Wanê.jpg|Keleha Wanê bi şiklê [[HDR]] Kela Wan'ê.jpg|Keleha Wanê bi wêneyê panoramayê </gallery> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Behra Wanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|30|10|N|43|20|21|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên Wanê]] 8dczevopl2gm41c16vx7vow5spjcnpm Koma ceredaran 0 53968 2005175 1834155 2026-04-29T03:46:45Z Ziv 59628 ([[c:GR|GR]]) [[File:Pandanus.jpg]] → [[File:Starr 010209-0264 Pandanus tectorius.jpg]] Changing the name of a duplicate file 2005175 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Starr 010209-0264 Pandanus tectorius.jpg|thumb|''[[Pandanus tectorius]]]] '''Koma ceredaran''', '''koma darboxrîkiyan''', ''koma palmiyeyên cerkirî'' (''Pandanales''), herwiha '''Pandanan''' [[kom]]eke [[riwek]]an e, li ser [[yekqalikan]] ên [[riwekên kulîlkdar]] tê hejmartin. Endamên vê komê riwek, [[dar]] an devî ne. == Sîstematîk == Pandanales ji aliyê genetîkî ve lêzimê [[Dioscoreales]] e. [[Famîle]]yên vê [[kom]]ê ev in: * [[Famîleya lavlavkên pevjel]] (Cyclanthaceae) * [[Famîleya ceredaran]] (Pandanaceae) * [[Stemonaceae]] * [[Triuridaceae]] * [[Velloziaceae]] == Referans == * Mark Chase: ''Monocot relationships: An overview''. American Journal of Botany, Band 91, 2004, S. 1645-1655. * P.F. Stevens: ''Angiosperm Phylogeny Website. Version 9, Juni 2008 [and more or less continuously updated since].'' 2001ff. [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APWeb/orders/Pandanalesweb.htm#Pandanales (Agahî li ser Pandanales)], lêgerîn 14'ê gelawêjê 2008. == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Pandanales|Koma ceredaran}} * [http://132.236.163.186/cgi-bin/dol/dol_terminal.pl?taxon_name=Pandanales Wêneyên tevahiya famîleyên komê, herwiha îlustrasyon û fosîlan.]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }} == Wêje == * Carol A. Furness, Paula J. Rudall: ''Comparative Structure and Development of Pollen and Tapetum in Pandanales''. International Journal of Plant Sciences, 2006, Band 167, rûpel 331–348. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Koma ceredaran| ]] 3glwvga7phfxwhb21vx7wjhosi3qbzg MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.css 8 57068 2005143 1132401 2026-04-28T23:34:25Z Neriah 45420 Standardisation of thumbnail sizes 2005143 css text/css #cat_a_lot { bottom: 0; display: block; position: fixed; right: 0; z-index: 100; padding: 5px; box-shadow: 0 2px 4px rgba(0,0,0,0.5); background-color: #FEF6E7; } #cat_a_lot_data, #cat_a_lot_mark_counter { display: none; } #cat_a_lot_data ul { list-style-image: none; list-style-type: none; margin: 0 0 0 5px; } #cat_a_lot_selections, #cat_a_lot_mark_counter, #cat_a_lot_settings { background: url(/w/skins/Vector/images/portal-break.png) no-repeat; padding: 5px; } #cat_a_lot_remove { font-weight: bold; display: block; } a { cursor:pointer; } .cat_a_lot_move, .cat_a_lot_action { font-weight: bold; } .cat_a_lot_feedback { border: 1px #A9DE16 solid !important; background: #EAF2CB /*url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Ajax-loader.gif)*/ no-repeat 8px 14px !important; padding-left: 2.85em !important; padding-top: 10px !important; font-size: 1.1em !important; } .cat_a_lot_done { background-image: url(//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Dialog-apply.svg/60px-Dialog-apply.svg.png) !important; background-position: 8px 50% !important; padding-top: 0 !important; } #cat_a_lot_searchcatname { font-size: 112%; margin: -5px 0 5px -5px; width: 100%; } .skin-vector #cat_a_lot { font-size: .75em; } .cat_a_lot_markAsDone { background-color: #BBB !important; } .cat_a_lot_selected { background-color: #DF6 !important; } #cat_a_lot_no_found, #cat_a_lot_last_selected, #cat_a_lot_settings { font-weight:bold; } #cat_a_lot_last_selected { outline:1px dotted #999; } #cat_a_lot_category_list table { border-collapse: collapse; } #cat_a_lot_category_list tr:hover { background-color: #fc3; } #cat_a_lot_category_list { overflow: auto; } awq2x4vbevug5nuj3si35119jyzsj93 Franca Rame 0 60243 2005157 1988402 2026-04-29T02:52:20Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005157 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|7|1928}} | roja_mirinê = {{Mirin|29|5|2013|18|7|1928|temen=erê}} | hevwelatî = {{Ala|Îtalî}} | çînaser = sînema }} '''Franca Rame''' (jdb. [[18'ê tîrmehê]] 1928 – m. [[29'ê gulanê]] 2013) aktrîsa [[tiyatro]]yê, [[şanonivîs]] û [[Çalakvanî|çalakvana]] siyasî ya îtalî ye. Ew hevjîna derhêner û nivîskarê xwediyê [[Xelata Nobelê]], [[Dario Fo]] bû. Franca dayika nivîskarê îtalî [[Jacopo Fo]] bû. == Jînenîgarî == Franca Rame di sala 1928an de li bajarê [[Parabiago]] a [[Îtalya]]yê ji dayik bû.<ref name="obit">{{Jêder-malper |nivîskar=John Francis Lane |url=http://www.guardian.co.uk/stage/2013/may/29/franca-rame |sernav=Franca Rame obituary |weşanger=The Guardian |tarîx=2013-05-29 |tarîxa-gihiştinê=2013-05-29 }}</ref> Malbata wê xwediyê kevneşopiyeke demdirêj bû û ew jî cara yekem di sala 1951'ê de derkete ser dikê. Piştî demeke kurt wê [[Dario Fo]] nas kir û di sala 1954an de pê re zewicî. Piştî salekê kurê wan [[Jacopo Fo]] çêbû. Di 1958an şirketa bi navê Dario Fo–Franca Rame ya şanoyê li [[Mîlan]]ê ava kirin. Dario Fo weke derhêner û nivîskar, Franca jî weke aktrîs û rêveber kar dikir.<ref>Mitchell 1999, r. 61</ref> Ew di jiyana xwe de di gelek lîstikan de lîst. Di 1970'yî de wê dest bi nivîsandina lîstikên şanoyê kir. Ew di heman demê de çalakvanek bû ku di ''Alîkariya Sor'' ([[Soccorso Rosso]]) a îtalî de dixebitî. Wê ji bo girtî û malbatên wan name û pirtûk peyda dikirin û têkiliya di navbera wan de pêk dianî.<ref>Mitchell 1999, r. 119–120</ref> Di sala 1973'yan de faşîstan êrîşî wê kir. Tecawizî wê kirin, lê dan, laşê wê bi agir çixareyan şewitandin û bi makîneya qusandinê ew brîndarkirin, piştre avêtine parkekê. Piştî du heyvan ew bi şanoya li dijî faşîstan derkete dikê. Franca di 1967an de bûbû endama ''Partiya Komunîst a Îtalî'' ([[CPI]]). Ew endama senatoya îtalî bû ku tevgera çepgirên navendî ''(IDV - [[Italia dei Valori]])'' temsîl dikir. Di sala 2008an de ji vê tevgerê veqetiya. Ji sala 2010an ve ew û hevjînê xwe endamên serbixwe yên [[Partiya Vesazkirinê ya Komunîst]] ''(PRC - Partito della Rifondazione Comunista)'' bûn. Franca di 84 saliya xwe de, di sala 2013an de çû ser dilovaniya xwe.<ref name="obit"/> == Têkiliyên wê û kurdan == Franca û mêrê xwe dostên kurd û Kurdistanê bûn.<ref>{{Tr}}[http://www.firatnews.com/news/guncel/hoscakal-franca-orsola-casagrande.htm Hoşçakal Franca –Orsola Casagrande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610061843/http://www.firatnews.com/news/guncel/hoscakal-franca-orsola-casagrande.htm |date=2013-06-10 }}</ref> Gelek caran ji bo mafê kurdan ketiye nav hewldanan. Wê û hevjînê xwe di sala 1997an de ji bo piştgiriyê, nameya li jêr ji bo ''Trena Aştiyê ya [[Musa Anter]]'' şand.<ref>{{Jêder |sernav=Connections with Turkey, concerning Human Rights (abuses of), Freedom of Speech (lack of) and The Kurds (discrimination against) have engaged Pinter for several decades. Turkey is in NATO. |url=http://www.haroldpinter.org/politics/politics_kurds.shtml |tarîxa-gihiştinê=2013-06-07 |tarîxa-arşîvê=2013-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130701060736/http://www.haroldpinter.org/politics/politics_kurds.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>[http://stiobhard.tripod.com/east/dario.html "OUR KURDISTAN" By Dario Fo and Franca Rame]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Jêgirtin|[[Kurdistan]] dijî. Ev bêhtirî 70 salan e ji aliyê hêzên ewropî ve hate înkarkirin, parçekirin û mêtin; ev bi awayekî aşkere ji aliyê [[İsmail Beşikçi]] ve hate belgekirin û lewma ew hate girtin. <br>Kurdistan dijî. Ew xwediya zimanê xwe, çanda xwe û dîroka xwe ye; ev bi awayekî aşkere ji aliyê [[Leyla Zana]] ve hate danasîn, lewma 15 sal hikmê cezayê girtîgehê li wê hate birîn. <br>Kurdistan dijî. Ew di hişê her 35 milyon mirovên ku nasnameya wan hatiye dizîn û li [[Tirkiye]], [[Iraq]] û [[Ewropa]]yê hatin penaberkirin de dişewite...|Dario Fo û Franca Rame, Palermo 1997}} == Bêhtir Agahdarî == * Rame, Franca and Farrell, Joseph. "Non è tempo di nostalgia", interview with Franca Rame, Della Porta Editori, 2013. * d'Arcangeli, Luciana. "The Rape by Franca Rame: Political Violence and Political Theatre" in Pierpaolo Antonello and Alan O'Leary (eds) ''Imagining Terrorism: The Rhetoric and Representation of Political Violence in Italy, 1969-2009''. Oxford, Legenda, 2009, pp.&nbsp;101–115. * d'Arcangeli, Luciana. "Dario Fo, Franca Rame and the Censors" in Guido Bonsaver and Robert Gordon (eds) ''Culture, Censorship and the State in 20th Century Italy''. Oxford, Legenda, 2005, pp.&nbsp;158–167. * d'Arcangeli, Luciana. ''Madness in the Theatre of Dario Fo and Franca Rame''. Forum Italicum, Stony Brook (NY), Spring, 2005, pp.&nbsp;138–165. * d'Arcangeli, Luciana. 'Franca Rame: Pedestal, Megaphone or Female Jester?' in Ed Emery (ed) ''Research Papers on the Theatre of Dario Fo and Franca Rame''. Cambridge, 28–30 April 2000". London and Sydney, Red Notes, 2002,pp.&nbsp;49–59. * Farrell, Joseph. ''Dario Fo and Franca Rame: harlequins of the revolution''. Methuen, 2001. * Jenkins, Ronald Scott. ''Dario Fo & Franca Rame: artful laughter''. Aperture, 2001. * Tony Mitchell Dario Fo: People's Court Jester, Methuen Publishing, 1999, isbn=0-413-73320-3 * Valeri, Walter (ed). ''Franca Rame. A Woman on Stage''. West Lafayette, Bordighera Press - Purdue University, Indiana 2000. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Werger çavkanî|en|Franca Rame}} ] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên îtalî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1929]] [[Kategorî:Kesên ji Parabiagoyê]] [[Kategorî:Mirin 2013]] [[Kategorî:Şanogerên îtalî yên jin]] [[Kategorî:Şanonivîsên îtalî]] imbklku45uqge9dack3tf3z06wibfbb 2005163 2005157 2026-04-29T03:22:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|18|7|1928}} | roja_mirinê = {{Mirin|29|5|2013|18|7|1928|temen=erê}} | hevwelatî = {{Ala|Îtalî}} | çînaser = sînema }} '''Franca Rame''' (jdb. [[18'ê tîrmehê]] 1928 – m. [[29'ê gulanê]] 2013) aktrîsa [[tiyatro]]yê, [[şanonivîs]] û [[Çalakvanî|çalakvana]] siyasî ya îtalî ye. Ew hevjîna derhêner û nivîskarê xwediyê [[Xelata Nobelê]], [[Dario Fo]] bû. Franca dayika nivîskarê îtalî [[Jacopo Fo]] bû. == Jînenîgarî == Franca Rame di sala 1928an de li bajarê [[Parabiago]] a [[Îtalya]]yê ji dayik bû.<ref name="obit">{{Jêder-malper |nivîskar=John Francis Lane |url=http://www.guardian.co.uk/stage/2013/may/29/franca-rame |sernav=Franca Rame obituary |weşanger=The Guardian |tarîx=2013-05-29 |tarîxa-gihiştinê=2013-05-29 }}</ref> Malbata wê xwediyê kevneşopiyeke demdirêj bû û ew jî cara yekem di sala 1951'ê de derkete ser dikê. Piştî demeke kurt wê [[Dario Fo]] nas kir û di sala 1954an de pê re zewicî. Piştî salekê kurê wan [[Jacopo Fo]] çêbû. Di 1958an şirketa bi navê Dario Fo–Franca Rame ya şanoyê li [[Mîlan]]ê ava kirin. Dario Fo weke derhêner û nivîskar, Franca jî weke aktrîs û rêveber kar dikir.<ref>Mitchell 1999, r. 61</ref> Ew di jiyana xwe de di gelek lîstikan de lîst. Di 1970'yî de wê dest bi nivîsandina lîstikên şanoyê kir. Ew di heman demê de çalakvanek bû ku di ''Alîkariya Sor'' ([[Soccorso Rosso]]) a îtalî de dixebitî. Wê ji bo girtî û malbatên wan name û pirtûk peyda dikirin û têkiliya di navbera wan de pêk dianî.<ref>Mitchell 1999, r. 119–120</ref> Di sala 1973'yan de faşîstan êrîşî wê kir. Tecawizî wê kirin, lê dan, laşê wê bi agir çixareyan şewitandin û bi makîneya qusandinê ew brîndarkirin, piştre avêtine parkekê. Piştî du heyvan ew bi şanoya li dijî faşîstan derkete dikê. Franca di 1967an de bûbû endama ''Partiya Komunîst a Îtalî'' ([[CPI]]). Ew endama senatoya îtalî bû ku tevgera çepgirên navendî ''(IDV - [[Italia dei Valori]])'' temsîl dikir. Di sala 2008an de ji vê tevgerê veqetiya. Ji sala 2010an ve ew û hevjînê xwe endamên serbixwe yên [[Partiya Vesazkirinê ya Komunîst]] ''(PRC - Partito della Rifondazione Comunista)'' bûn. Franca di 84 saliya xwe de, di sala 2013an de çû ser dilovaniya xwe.<ref name="obit"/> == Têkiliyên wê û kurdan == Franca û mêrê xwe dostên kurd û Kurdistanê bûn.<ref>{{Tr}}[http://www.firatnews.com/news/guncel/hoscakal-franca-orsola-casagrande.htm Hoşçakal Franca –Orsola Casagrande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610061843/http://www.firatnews.com/news/guncel/hoscakal-franca-orsola-casagrande.htm |date=2013-06-10 }}</ref> Gelek caran ji bo mafê kurdan ketiye nav hewldanan. Wê û hevjînê xwe di sala 1997an de ji bo piştgiriyê, nameya li jêr ji bo ''Trena Aştiyê ya [[Musa Anter]]'' şand.<ref>{{Jêder |sernav=Connections with Turkey, concerning Human Rights (abuses of), Freedom of Speech (lack of) and The Kurds (discrimination against) have engaged Pinter for several decades. Turkey is in NATO. |url=http://www.haroldpinter.org/politics/politics_kurds.shtml |tarîxa-gihiştinê=2013-06-07 |tarîxa-arşîvê=2013-07-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130701060736/http://www.haroldpinter.org/politics/politics_kurds.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>[http://stiobhard.tripod.com/east/dario.html "OUR KURDISTAN" By Dario Fo and Franca Rame]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> {{Jêgirtin|[[Kurdistan]] dijî. Ev bêhtirî 70 salan e ji aliyê hêzên ewropî ve hate înkarkirin, parçekirin û mêtin; ev bi awayekî aşkere ji aliyê [[İsmail Beşikçi]] ve hate belgekirin û lewma ew hate girtin. <br>Kurdistan dijî. Ew xwediya zimanê xwe, çanda xwe û dîroka xwe ye; ev bi awayekî aşkere ji aliyê [[Leyla Zana]] ve hate danasîn, lewma 15 sal hikmê cezayê girtîgehê li wê hate birîn. <br>Kurdistan dijî. Ew di hişê her 35 milyon mirovên ku nasnameya wan hatiye dizîn û li [[Tirkiye]], [[Iraq]] û [[Ewropa]]yê hatin penaberkirin de dişewite...|Dario Fo û Franca Rame, Palermo 1997}} == Bêhtir Agahdarî == * Rame, Franca and Farrell, Joseph. "Non è tempo di nostalgia", interview with Franca Rame, Della Porta Editori, 2013. * d'Arcangeli, Luciana. "The Rape by Franca Rame: Political Violence and Political Theatre" in Pierpaolo Antonello and Alan O'Leary (eds) ''Imagining Terrorism: The Rhetoric and Representation of Political Violence in Italy, 1969-2009''. Oxford, Legenda, 2009, pp.&nbsp;101–115. * d'Arcangeli, Luciana. "Dario Fo, Franca Rame and the Censors" in Guido Bonsaver and Robert Gordon (eds) ''Culture, Censorship and the State in 20th Century Italy''. Oxford, Legenda, 2005, pp.&nbsp;158–167. * d'Arcangeli, Luciana. ''Madness in the Theatre of Dario Fo and Franca Rame''. Forum Italicum, Stony Brook (NY), Spring, 2005, pp.&nbsp;138–165. * d'Arcangeli, Luciana. 'Franca Rame: Pedestal, Megaphone or Female Jester?' in Ed Emery (ed) ''Research Papers on the Theatre of Dario Fo and Franca Rame''. Cambridge, 28–30 April 2000". London and Sydney, Red Notes, 2002,pp.&nbsp;49–59. * Farrell, Joseph. ''Dario Fo and Franca Rame: harlequins of the revolution''. Methuen, 2001. * Jenkins, Ronald Scott. ''Dario Fo & Franca Rame: artful laughter''. Aperture, 2001. * Tony Mitchell Dario Fo: People's Court Jester, Methuen Publishing, 1999, isbn=0-413-73320-3 * Valeri, Walter (ed). ''Franca Rame. A Woman on Stage''. West Lafayette, Bordighera Press - Purdue University, Indiana 2000. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Werger çavkanî|en|Franca Rame}} ] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên îtalî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1928]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1929]] [[Kategorî:Kesên ji Parabiagoyê]] [[Kategorî:Mirin 2013]] [[Kategorî:Şanogerên îtalî yên jin]] [[Kategorî:Şanonivîsên îtalî]] f26euk09oh8w5jbe5pg6t7pgrqhlo8x Cirnîsa ava şor 0 60862 2005000 1943498 2026-04-28T19:02:06Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005000 wikitext text/x-wiki {{Wergerîne|he|bijartî=1|ziman2=gl}} {{taxobox | name = Cirnîsa avê şor | image = SaltwaterCrocodile('Maximo').jpg | image_width=250px | status = LR/LC | status_system = iucn2.3 | status_ref = <ref name="IUCN">{{IUCN2011.1|assessors=Crocodile Specialist Group |year=1996|id=5668|title=Crocodylus porosus|downloaded=20 August 2011}}</ref> | regnum = [[Heywan|Animalia]] | phylum = [[Stûnpiştdaran|Chordata]] | classis = [[Xijende|Reptilia]] | ordo = [[Cirnîsan|Crocodylia]] | familia = [[Famîleya cirnîsan|Crocodylidae]] | genus = ''[[Tîmsah|Crocodylus]]'' | species = '''''C. porosus''''' | binomial = ''Crocodylus porosus'' | binomial_authority = [[Johann Gottlob Schneider|Schneider]], 1801 | range_map = Crocodylus porosus range.PNG | range_map_caption = Belavbûna cirnîsê avê şor bi rengê reş e. }} '''Cirnîsa avê şor''' an '''tîmsahê Hindî''' (''Crocodylus porosus''), [[cure]]yekî cirnîsan (''Crocodylus'') e. Cirnîsê avê şor, ew bi rastî xijendeyê tewr girs û mestir ser rû yê [[erd]]ê ku ta niha mayî ye. == Şayes == Mezinahiya nêrê cirnîsê avê şor dighêje 7 m û bi dirêjî û 2000 kg bi giranî ye.<ref>Guinness Book of World Records. Retrieved on 2013-04-08.</ref> == Reftar == === Parêzî === === Pirbûn === == Belavbûn == == Jîngeh == == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Saltwater crocodile.jpg Wêne:MAGNT Sweetheart.JPG Wêne:Crocodile in Broome Western Australia.jpg Wêne:Crocodile Crocodylus-porosus amk2.jpg Wêne:Leistenkrokodil.jpg Wêne:Jumping crocodile adelaide river australia.ogv Wêne:Saltwater Crocodile on a river bank. in Australia.jpg Wêne:Large crocodile in park.jpg Wêne:Baby croc.jpg Wêne:Young saltwater crocodiles at Crocosaurus Cove, Darwin, Australia, 02.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Crocodylus porosus}} {{Wîkîcure-b|Crocodylus porosus}} * [http://www.fish.wa.gov.au/Documents/recreational_fishing/fact_sheets/fact_sheet_estuarine_crocodile.pdf Fisheries Western Australia – Estuarine Crocodile Fact Sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423151742/http://www.fish.wa.gov.au/Documents/recreational_fishing/fact_sheets/fact_sheet_estuarine_crocodile.pdf |date=2013-04-23 }} * [http://www.australianextremes.com Saltwater crocodiles in freedom: Authentic pictures and descriptions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915233232/http://australianextremes.com/ |date=2017-09-15 }} * [http://saltwatercrocodiles.homestead.com/ Comprehensive Saltwater Crocodile web site unique information, plentiful images and video presentations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170622214536/http://saltwatercrocodiles.homestead.com/ |date=2017-06-22 }} * [http://www.flmnh.ufl.edu/cnhc/abritton.html Saltwater crocodile calls] from Dr. Britton's [http://www.crocodilian.com crocodilian.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708204615/http://www.crocodilian.com/ |date=2011-07-08 }} site * Brief [http://dml.cmnh.org/2001May/msg00788.html discussion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111120102606/http://dml.cmnh.org/2001May/msg00788.html |date=2011-11-20 }} from Dr. Britton and others discussing [[dromaeosaurid]] intelligence {{Cirnîs}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cirnîs]] [[Kategorî:Famîleya cirnîsan]] [[Kategorî:Faunaya Asyayê]] [[Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] pooc1b1nayutjiidh4zcohxt1ykjs32 Deniz Firat 0 64113 2005098 1930477 2026-04-28T20:52:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005098 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | cihê aramiyê = }} '''Deniz Firat''' (navê wê yê rast: ''Leyla Yıldızhan''), rojnamevaneke kurd bû ku di 1982/83an{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} de li herêma [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyana wê == Deniz Firat zaroyeke [[sirgûna hundirîn]] bû û di 6-7 saliya temenê xwe de koçber bû. Wê ligel malbata xwe di sala 1989an de ji Wanê koçî [[Başûrê Kurdistanê]] kir û li [[kampa Mexmûrê]] bi cih bû. Ew di nava şer de hat dinyayê û ji temenê xwe yê ciwan heta niha bi salan di şert û mercên dijwar de nûçegihaniya xwe şer kir. Rojnamevan Deniz Firat di roja 8ê tebaxa 2014an de nêzîkî kampa Mexmûrê di êrîşên tundîxwazên îslamî yên [[DAIŞ]]ê de jiyana xwe ji dest da dema wê ji bo [[ajansa Firat]] karê xwe dikir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [https://www.basnews.com Ji basnews.com 08.08.2014] * [https://www.firatnews.com Ji firatnews.com 09.08.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123220654/https://firatnews.com/ |date=2020-11-23 }} * [https://www.skynews.com Ji skynews.com 09.08.2014]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mirin 2014]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin]] o8vlc0xqj5ja3xzawqkpvtr4baddmei 2005118 2005098 2026-04-28T21:22:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005118 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = | cihê_jidayikbûnê = | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | cihê aramiyê = }} '''Deniz Firat''' (navê wê yê rast: ''Leyla Yıldızhan''), rojnamevaneke kurd bû ku di 1982/83an{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} de li herêma [[Wan]]ê ji dayika xwe bûye. == Kurtejiyana wê == Deniz Firat zaroyeke [[sirgûna hundirîn]] bû û di 6-7 saliya temenê xwe de koçber bû. Wê ligel malbata xwe di sala 1989an de ji Wanê koçî [[Başûrê Kurdistanê]] kir û li [[kampa Mexmûrê]] bi cih bû. Ew di nava şer de hat dinyayê û ji temenê xwe yê ciwan heta niha bi salan di şert û mercên dijwar de nûçegihaniya xwe şer kir. Rojnamevan Deniz Firat di roja 8ê tebaxa 2014an de nêzîkî kampa Mexmûrê di êrîşên tundîxwazên îslamî yên [[DAIŞ]]ê de jiyana xwe ji dest da dema wê ji bo [[ajansa Firat]] karê xwe dikir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [https://www.basnews.com Ji basnews.com 08.08.2014] * [https://www.firatnews.com Ji firatnews.com 09.08.2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123220654/https://firatnews.com/ |date=2020-11-23 }} * [https://www.skynews.com Ji skynews.com 09.08.2014]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Mirin 2014]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd ên jin]] 4bo74gr0kee6y3mym53wy6jaw5ivjbt Donald Trump 0 72218 2005036 1994420 2026-04-28T19:38:14Z MikaelF 935 2005036 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = President Donald J. Trump signs executive orders.jpg }} '''Donald Trump''' bi navê jidayîkbûnê '''Donald John Trump''' ({{IPA-en|dɒnəld d͡ʒɒn tɹʌmp}}, jdb. {{Jidayikbûn|14|hezîran|1946}}, [[New York City]], [[New York]], [[DYA]]) karsaz, siyasetmedar, 45 û 47em serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîka]]yê ye. Trump berê ku bibe serokê Dewletên Yekbûyî karwer yan jî bîznismanekê navdarê berhemhînerê televîzyonê û nivîskaran bû. Donald Trump cara yekem ji bo serdemekê di sala 2016an de dibe berbijarê [[Partiya Komarî (Dewletên Yekbûyî)|Partiya Komarî]] û di hilbijartinê de li hemberê demokratên amerîkî bûye serokê Dewletên Yekbuyî û piştî sedemekê ku Joe Biden di sala 2021ê bûye serokê Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê cara duyem di hilbijartinên serokatiyê ya Dewletên Yekbuyî ku di sala 2024an de hatibû lidarxistin ji bo serdema duyem dibe serokê Dewletên Yekbuyî. Donald Trump niha 47em serokê Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê ye. Trump li bajarê Nû Yorkê ji dayik bû û her li wî bajarî jî mezin bû. Wî li sala 1968ê xwandina [[aborî]]yê li [[Dibistana Wharton]]ê ya [[Zanîngeh]]a [[Pensîlvanya]]yê qedand. Piştî wê, li sala 1971ê kontrola [[Fred Trump]]ê ya xanî û milkan ya ko ji dabapîra wî ji aliyê babî ve gehiştibû wan wergirt. Trump li [[Miss USA pageants]]ê ya ku ew ji sala 1996an heta 2015an de xuya bû hatiye naskirin û bi dîtina di film û rêzefilmên televîzyona Cameo pêk hatiye. Di sala 2000an de Trump dixwest ku bibe namzedê serokatiyê partiya Reformê ya DYAyê, ku berî dest bi dengdana di heman demê de vekişand. Trump ji sala 2004an heta 2015an bi mazûvaniya [[The Apprentice]] ya ku li ser rêzefîlmên televîzyona NBCê pêk hatibû hev-hilberîn. Di 2016an de, Trump li gorî lîsteya [[Forbes]] li rêza 324em wek kesê herî dewlemend ê cîhanê bû û li rêza 156em wek ê herî dewlemend li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] bû. Di hezîrana 2015an de, Trump namzediya xwe ji bo Serokê Komarî ragihand û bilez eniya-rakerî ji bo namzedê partiya xwe derxist holê. Di gulana 2016an de, wek hemberên Partiya Komarî xwe rawestandin ser kampanyayên xwe û di meha tîrmehê de ew bi awayekî fermî ji bo serokê Partiya Komarî 2016an Peymana Niştîmanî ya Partiya Komarî mayî berbijêrkirin. Kampanyaya Trump (Trump Pence) ya qutkirî yên medyayên nedîtî û bala navnetewî hatin qebûl kirin. Kampanya di gelek daxuyaniyên di hevpeyvînan de wek li ser Twitterê û di mîtîngan de hatine gengeşiyê an xelatkirin. Çend mîtîngên di dema hilbijartinên ji aliyê xwepêşandan yan bûyer jî ligel bûn. Li ser {{Dîrok|7|çiriya pêşîn|2005}} de tomarkeran dengê Trumpê derxistin holê. Rojnameyên jinan ragihandin ku li ramûsandinan û tesîrkirinan israr kirin; pircaran jin bi zorê kirina vê yekê bûn û piştî demeke kin de tê gunehkarkirin. Ev ji bo şirove yên 2005an de lêborîn û îdîayên înkar kirin, ji bo danasîna wan ku wekî beşek ji kampanyaya lekeyê de firehtir in. == Jiyana demborî == === Ciwanî === [[Wêne:Donald Trump NYMA.jpg|çep|thumb|alt=Wêneyek reş û spî ya Donald Trump wek salên ciwan, bi bişirîn û bi bergên tarî ronahiya tîrêja rozeta cuda li ser milê wî yê rastê ye. Ev wêne dema ku Trump li Akademiya Leşkerî ya New Yorkê di sala 1964an bû, hate binçavkirin.|Trump wek ciwan li [[Akademiya Leşkerî ya New Yorkê]], {{Dîrok|30|hezîran|1964}}]] Trump di {{Dîrok|14|hezîran|1946}} de li [[Jamaica Estates]], [[Queens]] li taxa [[New York City]] ji dayik bûye. Ew zarokê duyem ya pênc zarokan bû. Ji çar xwîşk û birayên xwe, sê dijîn: Maryanne, Elizabeth, û Robert. Trump birayê kevintirê xwe Fred Jr., ku di sala 1981ê de ji ber alkolê mir. Trump ji bapîrê [[alman]] ê ku li ser aliyê bavê xwe û dapîrê [[skotî]] li ser aliyê dayika xwe ye; hemû çar ji dapîr û bapîrên xwe li Ewropayê ji dayik bûne. Bavê Trumpê [[Fred Trump]] (1905-1999) ji bo dê û bavê xwe ên ku li [[Kallstadt]], [[Almanya]] ji dayik bû û yek ji mezintirîn pêşdebiran sîteya rast vekişiyan [[Queens]]ê ya li [[New York City]]. Dayika Trump [[Mary Trump]] (née MacLeod, 1912–2000) li [[Tong]], [[Lewis]], [[Skotlenda]] ji dayik bû. === Perwerde === Trump ji sala 1956an heta 1959an, xwendekarê li [[dibistana Kew-Daristanê]] ya li New Yorkê bû. Di sala 1959an de ew ji gazinên mamosteyên herêmî û hesta bavê ku ew kontrola kurê xwe li Cornwall-li-Hudson, dibistana şevînî ya taybet li parêzgeha New Yorkê bi perwerdeya li pêşdibistana ji dest da, ku ji bo Akademiya Leşkeriya New York (Nyma) meşiya. Li wir di sala 1964an de xwendina dibistana bilind kirîbû. Heta wê demê bi şertê birayê xwe Fred bû ku rola xelîfê ya împaratoriya sîteya rast û bavê xwe de demeke dirêj de ne bû. Piştî ku Trump 1964-1966 aboriyê li zanîngeha Jesuit Fordham li New York xwendiye. Di sala 1966an de Donald Trump berevajî Fred dibistana Wharton li Fîladelfiya pejirandin. Di dema xwendina xwe de, Trump wek kesên beşdarî li jiyana xwendevanên klasîk girtiye. Di vê dibistanê de bazirganî navdar bu, di heman demê de di qada kampusê ya kevneşopiya Zanîngeha Pensîlvanyayê bêhtir marjînal û nisbeten muhafezekar bû. === Malbat === Di sala 1977an de Trump zewicî bi modelê [[çekî]] [[Ivana Marie Zelníčková]] re zewicî. Ji vê zewacê du kurên wan bun û navê wan Donald Jr. Don (jdb. 1977), Eric (jdb. 1984) û keça Ivanka (jdb. 1981) bû. Di sala 1990an de cot hevberdan.<ref name="NYT 1">James Barron: [http://www.nytimes.com/1990/12/12/nyregion/trumps-get-divorce-next-who-gets-what.html ''Trumps Get Divorce; Next, Who Gets What?''] In: ''[[The New York Times]].'' 12. Dezember 1990 (englisch).</ref> Ji sala 1993 heta 1999 Trump bi hunermendeke amerîkî [[Marla Maples]] re zewicî bû, bi wî re keça wan Tiffany (jdb. 1993) bû). Di sala 2005an de ew bi modelê [[slovenî]] [[Melania Knauss]] re zewicî bû. Di sala 2006an de kurê wan Barron William ji dayik bû. Barron biçûktirîn kurê serokê ye, ku ji vir de John F. Kennedy, Jr. e. === Bandor === Ji sala 1973an, Trump ji aliyê parêzer [[Roy Cohn]], wek di Mentorê Trumpê ve bandorbun hat temsîlkirin. Nêrîna Trumpê ya olî da xuyakirin ku ji aliyê wezîrê Norman Vincent Peale bandor bûn, ji Xiristiyanên fêrkirinên laîk yên "ramana erênî" ve girêdayî jî difikirîn. Li gorî agahiyan, ew bi temamî mezaxtina cixareyê û vexwarinên alkolê belavkirin. Birayê wî Fred wek di encama alkolê ya di sala 1981ê de miriyê, ew di vê rewşê de bi cesaretê kiriye. Xûşka Trumpê [[Maryanne Trump Barry]] dadgerê li ser berpirsê sêyemîn navçeya Dadgeha temyîzê ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Serokdewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Donald Trump| ]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1946]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] cc4gmaenqkjfs7gw2oaioen70zcsros Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ya 2017an 0 74662 2005177 1977124 2026-04-29T04:47:14Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005177 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank giştpirsî | nav = Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017 | sernav = Gelo tu dixwazî herêma Kurdistanê û navçeyên kurdistanî yên derveyî herêmê bibine dewleteke serbixwe? | wêne = | wêne mezinahî = 250 | wêne binnivîs = | wêne sernûçe = Pirs bi çar zimanî (soranî, erebî, tirkmenî û suryanî )<br/> {{Rtl}}{{ziman|ckb| ئایا ده‌ته‌وێ هه‌رێمی کوردستان و ناوچه‌ کوردستانییه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم ببێته‌ ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ؟}}{{-rtl}}(''Aya detewê herêmî Kurdistan u nawçe Kurdistaniyekanî derewey herêm bibête dewlletêkî serbexo?'')<br/> '''{{ziman|ckb|به‌ڵێ}}''' (''bellê'') / '''{{ziman|ckb|نه‌خێر}}''' (''nexêr'')<br>(bi soranî) | cih = [[Başûrê Kurdistanê]] | dem = {{Destpêka dem|2017|09|25}} | nîşe = | beşa1 mijarê = Encam | beşa1 deng1 = Erê | beşa1 rêjeyê1 = 92.73 | beşa1 deng2 = Na | beşa1 rêjeyê2 = 7.27 | malper = }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|250px| {{Leftlegend|#c12838|Sînorên [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]|outline=black}} {{Leftlegend|#d0676f|Herêmên ku di bin desthilatiya kurdan de ye (hezîran 2014–adar 2017)|outline=black}} {{Leftlegend|#dea5a5|Herêmên derveyî desthilatiya kurdan ([[Başûrê Kurdistanê]]) |outline=black}} {{Leftlegend|#fefee9|Îraq|outline=black}} ]] '''Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê''', '''Referandûma serxwebûna Başûrê Kurdistanê''', '''Rîfirandoma serxwebûna Başûrê Kurdistanê''', kar û xebatên di rêya serxwebûna Kurdistanê de ye. Piştî sala 2003an ku [[DYA]] kete nav axa [[Îraq]]ê de derfetek mezin ji bo kurdên başûr çêbû ku statuyekê bi dest bixin. Jixwe statuyek jî standin û piştî wê jî kar û xebat di rêya serxwebûnê de dikin. Li sala 2004ê li welat û derveyî welat destnîşan kom kiribûn ku kurd dixwazin serbixwe bibin. Di encamê de 1 milyon 700 hezar destnîşan hatin kom kirin û teslîmî [[Neteweyen Yekbûyî]] kirin.<ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:532</ref> Her wisa di kanûna paşîn a 2005ê de jî referandûmeke nefermî hatiye kirin ku pirraniya kurdan serxwebûn dixwast. Niha gehiştiye asta [[giştpirsî|giştpirsiya]] serxwebûnê. 30ê adara 2017an, serokê Herêma Kurdistanê [[Mesud Barzanî]] li Hewlêrê pêşwaziya sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî [[António Guterres]] kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=0aUMHPsof98= |sernav=Serok Barzanî pêşwaziya Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî kir |tarîx=30 adar 2017 |malper=presidency.krd |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Di vê civînê de Mesud Barzanî ji di gel sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî re gotiye ku di demeke nêz de wê referandûma serxwebûnê were kirin û ji Neteweyên Yekbûyî xwestiye ku alikariya wan bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/3003201713 |sernav=Barzani'den BM Genel Sekreteri'ne: Referandum yapacağız |tarîx=30 adar 2017 |malper=Rûdaw |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref><ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=https://tr.sputniknews.com/ortadogu/201703311027879567-barzani-bagimsizlik-referandumu/ |sernav=Barzani'den bağımsızlık referandumu açıklaması |tarîx=31 adar 2017 |malper=Sputniknews |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> Di 2ê nîsana 2017an de Partiya Demokrat ya Kurdistanê (PDK) û Yekitiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li ser referandûma serxwebûnê û bilindkirina alaya Kurdistanê li Kerkûkê civiyan. Li gor siyasetmedarên kurd ev pengava yekê bû ku li ser giştpirsiyê her du alî kom bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/340154?highlight=WyJhbGF5YSIsImt1cmRpc3Rhblx1MDBlYSIsIidrdXJkaXN0YW5cdTAwZWEiLCJrdXJkaXN0YW5cdTAwZWEnaGluIiwia3VyZGlzdGFuXHUwMGVhJyIsImt1cmRpc3Rhblx1MDBlYSdkZSIsIidrdXJkaXN0YW5cdTAwZWEnIiwia3VyZGlzdGFuXHUwMGVhJ3BcdTAwZWFrYW5cdTAwZWUiLCJrdXJkaXN0YW5cdTAwZWEnbml2XHUwMGVlc2FuZGl5ZSIsImFsYXlhIGt1cmRpc3RhbmUiXQ== |sernav=PDK û YNK li ser referandom û alaya Kurdistanê dicivin |tarîx=2 nîsan 2017 |malper=BAsnews |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> Nûnêrê taybet yê [[Neteweyên Yekbûyî]] yê Îraqê di 22ê gulana 2017an de got ku Herêma Kurdistanê di derbarê referandûmê de em agahdar kirine û her wisa lêzêdekir ku gelê [[Kerkûk]]ê dixwaze bikeve nava Herêma Kurdistanê.<ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/tr/news/31f25047-5791-4dc1-a3d6-15ca12c7da72 |sernav=BM: Kürdistan'ın bağımsızlığı konusunda bilgilendirildik |tarîx=23 gulan 2017 |malper=Kurdistan24 |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> Her wisa Mesud Barzanî di 25ê gulana 2017an de çû [[Sofiya]]ya paytexta [[Bulgaristan]]ê. Li vir li gel serokwezîrê Bulgaristanê [[Boyko Borissov]] hevdîtinek pêkanî û ji wi re behsa referandûmê serxwebûnê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2505201713 |sernav=Barzanî li Bulgaristanê referanduma serxwebûnê kire rojev |tarîx=25 gulan 2017 |malper=Rûdaw |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> Li gor serokê komiteya hilbijartin û giştpirsiyê Hendren Muhammed Neteweyên Yekbûyî wê di giştpirsiyê de bêalî bibin û ji bo ku giştpirsî yasayî bibore wê ofîsan vekin.<ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/1306201713 |sernav=BM referandumda tarafsız olacak |tarîx=13 hezîran 2017 |malper=Rûdaw |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> 14ê îlona 2017ê li [[Dihok]]ê di navbera Serokatiya Herêma Kurdistanê û Neteweyen Yekgirtî re bi beşdabûna [[DYA]], [[Almanya]], [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê de hevdîtinek girîng hatiye kirin. == Giştpirsî == === Biryara Giştpirsiyê === [[Wêne:President of Iraqi Kurdistan Masoud Barzani.jpg|thumb|Mesûd Barzanî wek serokê komîteya giştpirsiyê kar dike]] Serokê [[Herêma Kurdistanê]] bi aliyên siyasî, partiyên û hinek bûrokraten re 7ê hezîrana 2017an de li [[Pîrmam]]ê kombûnek pêk anî. Di wê kombûnê de biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê hatiye îlankirin ku referandûm di 25ê îlona 2017an de were kirin.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=9X37PvhadBE={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Parlamena Kurdistanê jî 15ê îlona 2017ê de ev biryar pesend kir.<ref name="rudaw.net">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1309201719</ref><ref name="ReferenceA">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1509201714</ref> Di vê civînê de amadebûyên civînê bi koma dengan li ser van çend xalan li hev kirin: * Yekem: Roja 25ê îlona 2017ê weke roja sazkirina referandûmê li Herêma Kurdistana Iraqê û navçeyên Kurdistanî yên li derveyî rêveberiya herêmê hat diyarkirin. * Duyem: Her ji roja dawîhatina civînê heta dema birêveçûna referandûmê, hemû alî xebatê ji bo ji bo çalakkirina parlamenê û çareserkirina pirsgirêkên siyasî bikin, ew yek jî bi armanca bi dest xistina komdengiya niştimanî. * Sêyem: Tekezî li ser başkirina debar û rewşa jiyana xelkê û awirdan li arîşeyên aborî yên hevwelatiyên Kurdistanê û mûçewergir û çîn û tijwêj û xelkê kêmdahat hat kirin. * Çarem: Biryar hat dayîn ji bo pêkanîna Encumena Bilind a Referandûmê bi serokatiya birêz Mesûd Barzanî. Herwiha biryar hat dayîn, ku heta roja 12ê îlona 2017an partiyên siyasî nûnerên xwe bo beşdarbûn di çend komîteyên taybet bi referandûm û piştî referandûmê de diyar bikin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070620176</ref> Aliyên siyasî ku di vê civînê de hazir bûn: # [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] # [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Tevgera Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Şu'î (Komunistên) Kurdistanê]] # [[Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê]] # [[Partiya Zehmetkêşên (Kedkarên) Kurdistanê]] # [[Partiya Karker û Rencderên (Kedkarên) Kurdistanê]] # [[Partiya Çaksaziya Pêşketiya Kurdistanê]] # [[Lîsta Hewlêr ya Turkmenî]] # [[Bereya (Eniya) Tirkmenî ya Iraqê]] # [[Partiya Geşepêdana Tirkmenan]] # [[Lîsta Ermenan li Parlemena Kurdistanê]] # [[Tevgera Demokrat a Aşûrî]] # [[Civata Gelê Kildanî Suryanî Aşûrî]] Bûrokratên di vê civînê de hazir bûn: # Serokê Herêma Kurdistanê: [[Mesud Barzanî]] # Cigîrê Serokê Herêma Kurdistanê: Ebdullah Resul Elî ([[Kosret Resûl]]) # Serokê Hikûmetê: [[Nêçîrvan Barzanî]] # Serokê Komîsyona Bilinda Hilbijartinên Kurdistanê # Cîgirê Komîsyona Bilinda Hilbijartinên Kurdistanê<ref name="presidency.krd">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UHVvyUMSjxw= |tarîxa-gihiştinê=2017-06-10 |tarîxa-arşîvê=2017-06-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170628154431/http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UHVvyUMSjxw= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di vê civînê de Mesûd Barzanî Komîsyona Bilinda Hilbijartinan û Referandûmê li Herêma Kurdistanê erkdar kir, da ku ji bo birêveçûna referandûm û hilbijartinan dest bi amadekariyan bikin, Her wisa hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Tevgera Goran û Komela Îslamiya Kurdistanê hazir nebûn.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070620177</ref> === Komîteya Giştpirsiyê === ==== Endamên Komîteyê ==== # Serokê Giştî ya proseya giştpirsiyê: [[Mesûd Barzanî]]<ref name="basnews.com">http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358739?highlight=WyJrb21lbCIsImtvbWVsJ2kiLCJrb21lbCdlIiwia29tZWwnaW4iXQ==</ref> # Endamê Komîteya Giştpirsiyê: [[Hişyar Zêbarî]] (Partiya Demokrat a Kurdistan)<ref name="basnews.com"/> # Endamê Komîteya Giştpirsiyê: [[Necmeddîn Kerîm]] (Yekitiya Niştimanên Kurdistanê) # [[Ebdullah Wertê]] (Tevgera Îslamî ya Kurdistanê )<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/357301?highlight=WyJrb21cdTAwZWV0ZXlhIiwicmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSIsImtvbVx1MDBlZXRleWEgcmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSJd</ref> # [[Ebu Karwan]] (Partiya Komunîsta Kurdistanê) # [[Mihemed Hewdiyanî]] (Yekgirtûya Îslamî) # [[Mihemed Sededîn]] (Nûnerê Tirkmenan) # [[Wehîde Hûrmiz]] (Nûnerê Xristiyanan) # [[Şêx Şemo]] (Nûnerê Êzidiyan) ==== Xebatên Komîteya Giştpirsiyê ==== :Komîteya giştpirsiyê dê hemû kar û xebatên di derbarê giştpirsiyê de organîze bike û birêve bibe. Ev komîte ji hemû partiyan nûnerek heye. Yekemîn xebata vê komîteyê dê ew be ku ji bo giştpirsiyê li gel Bexdayê danûstandinan bikin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358783?highlight=WyJrb21cdTAwZWV0ZXlhIiwicmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSIsImtvbVx1MDBlZXRleWEgcmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSJd</ref> : Tê zanîn ku wezîrê dervê yê Iraqê yê berê, her wisa endamê PDKê Hoşyar Zêbarî dê bibe serokê komiteya giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê, piştî ev diyar bûye jî hatinûçûnek zêde li gel Hoşyar Zêbarî çêbûye. 20ê hezîrana 2017ê de li gel konsolê Îranê Murteza Ebadî û şanda pê re li ser giştpirsiyê hevdîtin kiriye.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359008</ref> Di heman rojê de jî Hişyar Zêbarî li gel nûnerê NY li Iraqê Jan Kubis û nûnerê NY li Hewlêrê hevdîtin pêkaniye. Di vê kombûne de jî Zêbarî jî heyeta NYyê gotiye ku dê giştpirsî di wextê xwe de bê kirin<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359040</ref> : Komîteya giştpirsiyê yekem civîna xwe bi serokayetiya Mesûd Barzanî birêvebir..<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/050720176</ref> Piştî vê civînê komîteya Giştpirsiyê wek [[Encûmena Bilind a Giştpirsiyê]] tê zanin û xebat bi vî navî dê berdewam bikin. Encûmena Bilind a Giştpirsiyê dest bi civîna kir û yekemîn civîna xwe jî pêkanî. ===== Yekemîn Civîn (08.07.2017) ===== # Pabendbûna beşdarbûyên civînê bi biryar û raspardeyên civîna 07 hezîran 2017 ya di derbarê diyarîkirina roja 25ê îlona 2017 ya ji bo birêveçûna referandûmê li Herêma Kurdistanê û navçeyên Kurdistaniyên derveyê îdareya Herêma Kurdistanê û çareserkirina proseya siyasiya Herêma Kurdistanê û hewldanên ji bo baştirkirina debara jiyana xelkê. # Ji bo hengavên kirdarî li amadekariyên hemû warên referandûmê heykeliyeta kar ya Encûmena Bilinda Referandûmê û jêr komîteyên din hatiye diyar kirin. # Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi hemû şiyanek ve bi hemahengî li gel Komîsyona Bilinda Hilbijartin û Rapirsiya li Herêma Kurdistanê û aliyên peywendîdar, pêdiviyên birêveçûna referandûmê peyda dike<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=dwVqujAFrrk={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * Endamekî Komîteya Bilind a Referandûmê dibêje serdana şanda referandumê bi serokatiya Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bo Broksilê li ser vexwendineke fermî ye û di dema bê de dê pêngavên referandûmê zêdetir bibin.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101603</ref>Piştî agahdar kirina ku Barzanî dê biçe Ewropa di 10ê gelawêje de Mesûd Barzanî, Necmedîn Kerîm, Hoşyar Zêbarî, Mihemed Hewdiyanî, Berpirsê Pêwendiyên Derve yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê Felah Mistefa, Mihemed Sededîn, Wehîde Hûrmiz û Şêx Şemo çûn Brûkselê. Di vê ziyaretê de dê li gel dewletên Ewropayê danûstandinên giştpirsiyê bikin.<ref name="ReferenceB">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100720174</ref>. Komîteya giştpirsiyê yekem civîna xwe li gel pêkhateyan dewleta Belçîkayê kirin. Pêşiyê li gel Serokê Herêma Flanders a Belçîkayê Geert Bourgeois, civînek pêk anî. Piştî vê civînê jî li gel rêvebirên Belçîkayê hevdîtin kirin. Li gor serokê komîsyona giştpirsiyê Mesûd Barzanî, ev civîn baş birêveçûn û lêzêdekir ku Belçîka amadeye nûnera bihinêre giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê<ref name="ReferenceC">http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110720175</ref>. Piştî hevdîtinên komîteya giştpirsiyê li gel rêvebirên Belçîkayê, komîteya giştpirsiyê dest bi civînên xwe yên li gel fraksîyonên parlamena Ewropayê kirin. Yekem civîn li gel Partiya Gel a Ewropayê (EVP) kirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110720176</ref> Şanda giştpirsiyê civînek li gel cîgirê serokê parlamena Ewropayê kirin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363191</ref> Piştî vê civînê şanda giştpirsiyê li gel Serokê Frakisyona Xistyanan li Parlamena Ewropayê civiyan.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363201</ref> :Bi dûçûna endamê komîteyê Ebdullah Wertê ji bo dîplomasiyê 2 komîsyon dê werin ava kirin. Yek komîsyon ji wan dê biçe welatên derve û yek komîsyon dê biçe Bexd .<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720174</ref> ===== Duyemîn Civîn (30.07.2017) ===== # Civînê biryar da bi raspardina birêz Mesûd Barzanî û Kosret Resûl Elî ji bo pêkanîna şanda danustandina li gel Bexda. # Civînê biryar da li dû heftiyan da Parlamena Kurdistanê dest bi kar bike ji bo çareseriya kêşeyan û piştevaniya li referandûmê. # Di derbarê prensîpên pêkhatan û Sekreteriyeta Encûmena Bilinda Referandûmê danustandina bîr û ramanên wan kirin. Hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê û beşdariya birêz Kosret Resûl Elî Cîgirê Serokê Herêma Kurdistanê, Nêçîrvan Barzanî Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê, nûnerên partiyên siyasî û pêkhatên neteweyî û dînî yên endamê wê Encûmenê birêveçû.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=hmCUPf1kX9M={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> ===== Sêyem Civîn (07.08.2017) ===== # Pêşhatên siyasiyên dawî û helwestên navxweyî û navçeyî û navdewletî hatiye guftûgokirin û nirxandin # Pêkanîna şandekî danustandinê li gel Bexda pejirandin # Biryar li ser ajanda û bernameya kar dan.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Zoi4QSMSHJE= |tarîxa-gihiştinê=2017-08-13 |tarîxa-arşîvê=2017-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816170012/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Zoi4QSMSHJE= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ===== Çarem Civîn (12.08.2017) ===== * Li vê civînê de serdana çaverêkiriya şanda bilinda Herêma Kurdistanê ya ji bo Bexda bi mebesta danustandina li ser pirsên siyasî û dînî peywendiya di navbera Hewlêr û Bexda guftûgo kirin û hêlên giştî û naveroka danustandinan jî diyar kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bG5G%2FfSQMAY%3D |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2017-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816170034/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bG5G%2FfSQMAY%3D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 14.08.2017ê de şanda Komîteya Bilind a Giştpirsiya Başûrê Kurdistanê serdana Bexda kir û li gel burokratên İraqê civiyan.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820175</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/14082017</ref>Di vê şandê de nûnerê PDKê Dr. Nûrî Şawês, nûnerê YNKê Sedî Ehmed Pîre, nûnerê Serokatiya Herêma Kurdistanê Fûad Husên, nûnerê Yekgirtû Mihemed Ehmed, nûnera kurdên êzidî Viyan Dexîl, nûnerê krîstiyanan Romyo Hekarî û herwiha nûnerê tirkmenan Macîd Bazirgan, cîh digre.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820175?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE</ref> Piştî van hevdîtinan kanala [[Rûdaw]]ê angaşt kir ku heyeta Kurdan hindek şert û merc danîne ber Bexdayê, eger ew bên cih dê giştpirsî were paşxistin. Bi dûçûna Rûdawê Cîbicîkirina madeya 140 a destûrê, Vegerandina bûdce û mûçeyên Herêma Kurdistanê, Vegerandina pişka Kurd di hikûmeta navendî de, Zêdekirina rêjeya Kurd di artêşa Iraqê de û hindek daxwazên din wek şert avêtin ber Bexdayê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170820173?</ref> Lê endamê heyetê Seidî Ehmed Pîre yê ji YNK dibêje ku tişteke wisa tune ye ku em giştpirsiyê paş bixin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/371941</ref> ===== Pêncemîn Civîn (23.08.2017) ===== Di vê civînê de naveroka serdana Wezîrê Berevaniya Amerîka ya ji bo Herêma Kurdistanê û helwestên herêmî û navdewletiyan li ser referandûmê hatiye guftûgokirin û piştî gûhgirtina li rapor û encamên guftûgoyên şanda danûstandinkarê Herêma Kurdistanê li gel Hikûmet û aliyên siyasiyên Iraqê û balyozxaneyên li Bexda, civînê de gihîştin van encamên xwarê: # Civînê de pêzanînên xwe ji bo kar û eday yekgirtiya şanda danustandinkara li Bexda hebû û tekez li ser berdewamiya guftûgo û danûstandina li gel Bexda ya di derbarê referandûm û paşaroja peywendiyên di navbera Hewlêr û Bexdayê kirin. # Dirustkirina komîte û rêwşuwênên praktikiyên proseya referandûm bi leztir bê kirin ji bo encamdana di dema xwe da û ragihandin û şiyana partiyan ji bo palpiştîkirina referandûmê de hemaheng bin. # Civînê de piştgîriya xwe li hewlên Hikûmeta Herêma Kurdistanê ya ji bo çaksazî û li ber girtina rêwşuwênên pêwîst ji bo baştirkirina mûçe û rewşa guzeraniya hemwelatiyan dûpatkir. # Encûmena Bilinda Referandûmê ji bilî tekezkirina li mafê rewayê gelê Kurdistanê li diyarkirina çarenivîs, têgihîştina tevahiya helwestên navdewletî heye li beranber referandûmê û eve dûpat dike ku referandûmê hîç bandoreke neyînî li ser şerê Da'îşê de nabê û gelê Kurdistanê li sengerê pêş ya şerê terorê de dimîne û li gel hevpeymanan li şerê terorê da amadeyê hemû cûre hevkarî û hemahengî û guftûgoyê ye. # Civînê de baweriyeke tevahî bi şeraketa rasteqîneya pêkhatên neteweyî û oliyên Kurdistanê heye û piştgîriya hemû cûre mîsogeriyek dike ji bo desteberkirina mafên wan. # Pêkanîn û şandina şanda danustandinkar ji bo welatên cîran û cîhanê bixe bernameyê karê Encûmena Bilinda Referandûmê. # Di demeke nêzîk da li ser prensîpên demokratiyan û mafê çarenivîsa xwe konferansek ji bo nivîskar û edîb û rojnamevanên navçeyê û Rojhilata Navîn bi zimanê Erebî li Herêma Kurdistanê bê saz kirin.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=L7kz91nNYNQ={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> ===== Şeşem Civîn (10.09.2017) ===== Di vê civînê de biryara giringtirîn hatiye welgirtin ku dê 14ê îlonê 2017ê parlamen were çalak kirin, her wisa biryarên din jî wiha ne: # Encûmena Bilinda Referandûmê tekez li ser encamdana referandûmê di dema xwe ya diyarkirî li 25ê Eylûla 2017 li Herêma Kurdistanê û navçeyên Kurdistaniyên derveyê îdareya Herêma Kurdistanê kir û wan hemû gote got û propagandayan red dike ku behsa paşxistina referandûmê dikin. # Civînê de berçavgirtina rewşa hestiyara Kurdistanê tekez li ser pêwîstiya yekrêzî û hevdengiya niştimanî û hemahengiya di navbera hêzên siyasî ya ji bo helmeta hevbeşê bangewaziyên ji bo referandûmê kirin. # Civînê de tekez li ser parastin û berçavgirtina maf û daxwaziyên pêkhatên neteweyî û oliyên Kurdistanê li hemû qonaxan da kirin û encama civînên lîjneya taybet bi mîsogeriya pêkhatan xistin ber behs û daxwaz ji Sekreteriyeta Encûmena Bilinda Referandûmê kirin ku daxwaziyên wan yek bixe û civînê de palpiştiyên xwe ji bo daxwazên pêkhatan derbirîn. # Partî û aliyên beşdarên li Encûmena Bilinda Referandûmê rêkkeftin ku roja pênçşem 14.09.2017 Parlamena Kurdistanê bê çalak kirin û runiştinên xwe yên asayî destpêbike. # Encûmena Bilinda Referandûmê piştevaniya xwe ya tevahî ji bo îcraat û hengavên praktîkiyên Komîsyona Bilinda Hilbijartin û Rapirsiyê ji bo proseya referandûmê dûpat dike û daxwaz ji Hikûmet û aliyên peywendîdar dike ku hevkarê Komîsyona Bilinda Hilbijartin û Rapirsiya li Herêma Kurdistanê bin. # Encûmena Bilinda Referandûmê daxwaz ji rêxistinên biyanî û rêxistinên civaka medenî dike ku beşdar bin li çavdêrîkirina proseya referandûma li Herêma Kurdistanê<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=N7RsbvNlHow= |tarîxa-gihiştinê=2017-09-11 |tarîxa-arşîvê=2017-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170918042052/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=N7RsbvNlHow= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 13ê îlona 2017ê Encûmena Bilind ya Giştpirsiyê daxuyaniyek belav kir. 7 xal nîşan kirin. # Dûrketin ji bi kar anîna nîşan, ala û sembola her aliyekê yan welatekê ji bilî Ala Kurdistanê. # Dûrketin ji bi kar anîna nav û wêneyên sembol û serkirdeyan weke propaganda yan propagandaya referandûmê. # Dûrketina ji bêrêzîkirin an êrişkirina li ser serkirde û ala û sembola her aliyekê an jî welatekê. # Parastina aramiya bajar û bajarokan û parastina mulkên giştî. # Parastina aramiya hevwelatiyan. # Hevkarî û hemahengiya li gel dezgehên ewlehiyê û polîs û fermangehên hikûmetê. # Em tekez dikin li ser azadiya derbirîna nêrînan û rêdan bi encamdana çalakî û kampîn û propagandaya referandûmê bi awayekê azad û bi şêweyekî şaristanî û aştiyane, û li gorî yasa û rênimayiyên karpêkiriyên Herêma Kurdistanê û rênimayiyên Komîsyona Bilinda Serbixwe ya Hilbijartinan û Referandûmê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1309201716</ref> 14ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî li gel [[Brett McGurk]] Nûnerê Taybetî yê Serokê Amerîka û Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî û [[Douglas Silliman]] Balyozê Amerîka li Iraq û [[Frank Baker]] Balyozê Brîtanya li Iraq civînek girîng kir. Di vê hevdîtinê de ji aliyê vê heyetê ve alternatîfek nû li şûna giştpirsiyê dan Mesûd Barzanî. Lê Barzanî ji bo vê alternatîvê got ku biryar ne ya min e, divê serkirdeyên Kurd bi hevra biryar bidin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XDBKLEavaf0= |tarîxa-gihiştinê=2017-09-18 |tarîxa-arşîvê=2017-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170918042057/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XDBKLEavaf0= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ===== Heftem Civîn (19.09.2017) ===== Sebeba vê civînê ew bû ku ji aliyê partiyên siyasî yên Kurdan ve bersivek ji bo wê heyetanavnetewî bidin ku alternatîvek pêşniyar kiribûn li şûna giştpisriyê. Di vê civînê de ev pêşniyara li şûna giştpirsiyê hatiye dayîn, hatiye redkirin. Di vê civînê de ev biryar hatin dayîn: # Ji ber ku ew pêşniyarên heta niha xistine rû ew mîsogeriyên pêwîst têda tûne ku cihê rizamendî û baweriya gelê me bê, ji bo wê yekê proseya referandûmê berdewam dibê. # Li heman demî de, bi navê desteberkirina mafê biryardana çarenivîsa gelê me, bi rûyekî binyadineraneya berpirsane ve berdewamî bi proseya guftûgo û diyalogê li gel hemû aliyên peywendîdarên civaka navdewletî tê dayîn .<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Uhd/5dbzHyQ={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> ===== Heştem Civîn(21.09.2017) ===== Biryarên civînê: # Ji ber wê yekê ku hê jî ew bedîla ku cihê referandûmê bigrê negihîştiye û dema guncaw jî nemaye, eger mîsogeriyeke tevahî ji bo serxwebûna Kurdistanê nedin, referandûm di dema diyarkiriya xwe de birêve diçê. # Biryar dan ku bi hemû awayek dergehê guftûgoyê li gel Bexda bi vekirî bihêlê û dema pêwîst pê bê dayîn. # Civînê de biryarê dan ku ji bo rûnkirina helwestên dawî, şanda danûstankarê Encûmena Bilinda Referandûmê, roja şemiyê 23.09.2017 serdana Bexda bike. # Encûmena Bilinda Referandûmê biryar da, sekreteriyeta Encûmena Bilind, her dû projeyên mafê pêkhatan û ragihandina prensîpa giştî ya dewleta serbixweya Kurdistanê, berî 25.09.2017 belav bike.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=fdstalvHE48={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> ===== Nehem Civîn (24.09.2017) ===== Biryarên civînê: # Roja dûşem 25.09.2017 referandûm li Herêma Kurdistanê û tevahiya navçeyên Kurdistaniyên derveyê îdareya Herêma Kurdistanê birêve diçe. # Civînê de, belgenameya siyasî mîsogerkirina mafên pêkhatên neteweyî û oliyan pejirand û destxweşiyê li lîjneya amadekarê belgenameyê kir. # Piştî encamdana referandûmê, dergeha guftûgoyê li gel Iraqê vekirî dibe. Bi ajandayekî vekirî ve û ji bo çareserkirina kêşeyan û hemû babetên ji bo bûna bi dû cîranên baş. # Encûmena Bilinda Referandûmê destxweşiyê li hemû aliyên siyasiyên Kurdistanê kir ji bo biryara encamdana referandûmê û sûrbûna wan û yekrêzî û hev helwesta wan ya ji bo baştir birêveçûna referandûmê di dema xwe ya diyarkirî da û tekez jî kir ku bi yekrêzî li ser hemû astengan da zal dibin<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=BmGDALIdcP8={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Piştî encamdana giştpirsiyê Serkidayetiya Siyasî ya Kurdistanê kom bû, dawîbûna erka Encûmena Bilinda Giştpirsiyê kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=WT6+h37kqGk={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Endamê Encûmena Bilinda Referandûmê Sadiq Cebarî jî dibêje; dibe ku em navê encumenê ji Encûmena Bilinda Referandûmê bo Encûmena Bilinda Serxwebûnê yan Encûmena Bilinda Niştimanî biguherin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0110201710</ref> === Budceya û pêkhateyên Giştpirsiyê === :Heta niha bi fermî budceyek nehatiye aşkera kirin. Lê hikûmeta herêma Kurdistanê ji bo destpêke 6 milyon [[dolar]] ji bo Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyê terxan kiriye. Serokê komîsyona hilbijartinan Hendren Muhemed dibêje ku ji bo hilbijartinên serokayetî, parlamenterî û giştpirsiyê 31 milyon dolar hewce ye. Bi dûçûna Hendren Muhemmed ji vî budçeyê nêzîkî 17 milyon dolar ji bo giştpirsiyê ye.<ref>http://www.rudaw.net/mobile/english/business/12062017</ref> Her wihan endamê rêveberiya Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyan Dr. Cotiyar Adil dibêje ku ji bo giştpirsiyê 12 mîlyon dolar hewce ye û ew ê daxwaz ji hikûmeta herêmê bikin ku vî budçeyê bo giştpirsiyê terxan bikin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/356782?highlight=WyJoaWxiaWphcnRpbiJd</ref> Hêjayî gotinê ye ku Hikûmeta Bexdayê heta niha budçeyek ji bo giştpirsiya herêma Kurdistanê re terxan nekiriye<ref>http://www.rudaw.net/mobile/turkish/middleeast/iraq/170620172</ref> :Bi dûçûna berdevkê Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyan Şervan Zirarî nêzîkî 55-60 hezar karmend ji giştpirsiyê hewce ne. Her wisa lêzêdekir ku dê 11 hezar navendên hilbijartinê werin ava kirin <ref>http://www.rudaw.net/mobile/turkish/kurdistan/1706201711</ref> :Endamê Civata Komîsyaran a Komîsyona Bilind a Hilbijartinan Îsmaîl Xûrmalî got ku ji bo dabînkirina keresteyên hilbijartinê, sindoq û kabîneyan me 3 îhale ragihandine. Herwiha got ku ji aliyê rêveberiyê ve me daxwaz ji Civata Wezîran kiriye da ku li parêzgehên Kerkûk û [[Nînewa]]yê, ji bo karê me cih dabîn bike.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280620171</ref> * Hindek statîstîkên giştpirsiyê -23/24ê îlonê hêzên pêşmerge, asayîş, polîs, kesên girtî û nexweş dengên xwe bidin -Roja 25ê îlonê jî dê ji demjimêr 08.00ê sibê heta 18.00ê êvarê hemwelatî herin ser sindoqan û dengê xwe ji bo vê pirsê bidin: “Gelo hûn dixwazin Herêma Kurdistanê û navçeyên li derveyî îdareya Kurdistanê bibe dewleteke serbixwe?” -Kartên dengdanê bi zimanên Kurdî, Erebî, tirkî û Suryanî têne çapkirin -12 hezar bingehên giştpirsiyê dê hebin, 7 hezar ji wan dê çar parezgehên di bin îdareya Kurdistanê de bin, 5 hezar jî dê li navendên derveyê îdareya Kurdistanê bin -Jimara dengdara dê di navbera 3milyon 300hezar-3milyon 500hezar de ye<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820177</ref> == Kar û xebatên pêkhateyên Herêma Kurdistanê == === Kar û xebatên serokê Herêma Kurdistanê === * 2yê tîrmeha 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya şanda Holenda kir <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/42ba6d62-7fc2-4ad8-927b-9a7e3f799226</ref> * 2yê tîrmeha 2017ê de Konsolê nû yê Brîtanyayê Martyn Warr li Hewlêrê serdana Mesûd Barzanî kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7b2ba8b6-f81e-45d9-810c-5ec38cd147d6</ref> * 4ê tîrmeha 2017an de Mesûd Barzanî li gel 7 konsolên welatên Erebî yên li Hewlêrê (Filistîn, Îmarat, Kuweyt, Sûdan, Urdin, Misir û Şahnişîna Su'udiye) re kombûnek kir û di kombûnê de behsa giştpirsiyê hatiye ronî kirin<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/5c929244-9d2e-422d-af2f-d2e54457c208</ref> * 9ê tîrmeha 2017ê de Serok Barzanî pêşwaziya Nûnerê Taybetî yê Serokê Amerîka li Hevpeymaniya Navdewletiya Şerê Dijî Da'îş kir<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=dFXNy4m8bE0={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 19ê tîrmeha 2017ê Mesûd Barzanî li dijî dijayetiya giştpirsiyê daxuyaniyek belav kir û got em tedîdan qebûl nakin û em dê giştpirsiyê dê pêk bînin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=wXRqStC4QIQ= |tarîxa-gihiştinê=2017-07-20 |tarîxa-arşîvê=2017-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816151704/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=wXRqStC4QIQ= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 27ê tîrmeha 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraqê û şandekî li gel kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XCVV+aUoEOE={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 17ê tebaxa 2017ê Mesûd Barzanî li gel General Joseph Votel Fermandeyê Fermandeya Navendî ya Hêzên Amerîka û şandekî li gel kir ku ji Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraqê û General Dawnsend Fermandeyê Hêzên Amerîka li Iraqê û Ken Gruss Konsolê Amerîka li Hewlêr û hejmarek şêwirmendên serbazî ya artêşa Amerîkayê hevdîtin kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=NoRLkRDH2qM={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 22ê tebaxa 2017ê Mesûd Barzanî pêşwaziya James Mattis Wezîrê Berevaniya Amerîka û şandekî li gel kir ku ji Brett Mcgurk Nûnerê Taybetiyê Serokê Amerîka yê hevpeymaniya şerê dijî Da'îş û Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraqê û hejmarek ji berpirs û şêwirmendên Wezareta Berevaniya Amerîkayê pêkhatibûn.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XZaQZQXxU4Q={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 23ê tebaxa 2017ê Mesûd Barzanî pêşwaziya [[Mevlüt Çavuşoğlu]] Wezîrê Derveyê Tirkiye û şandekî li gel kir.<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XXWq0rFU29Y={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 24ê tebaxa 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya Frank Baker Balyozê Brîtanya li Iraqê û şandekî li gel kir.<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=BaT40PE1m60={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 24ê tebaxa 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya Cyril Nann Balyozê nû yê Almanya li Iraqê û şandekî li gel kir.<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Mds5BZEDoBU={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 24ê tebaxa 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya Patrick Simonnet Balyozê Yekîtiya Ewropayê li Iraqê û şandekî li gel kir.<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UwXWvVQcLys={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 26ê tebaxa 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya Wezîrê Derve û Wezîrê Parastinê yê Frense kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=go+a8XI8E6E={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 29ê tebaxa 2017ê de Mesud Barzanî pêşwaziya şandekî bilinda Amerîkayê kir ku ji Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraq, General Stephen Townsend Fermandeyê Giştî yê Hêzên Hevpeymanan li Iraq û Sûriye, General Paul Funk ku li şûna General Stephen Townsend dest bi kar dibê û Ken Gruss Konsolê Giştî yê Amerîka li Hewlêrê pêkhatibûn.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=GSUgjmlRDV4={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 11ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê li Selahedînê pêşwaziya Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî li Iraqê kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bCD+XumioLs= |tarîxa-gihiştinê=2017-09-12 |tarîxa-arşîvê=2017-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170918042238/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bCD+XumioLs= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 12ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya [[Eyad Elawî]] Cîgirê Serok Komarê Iraqê û şandekî [[Îtîlafa Niştîmaniya Iraqê]] kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=n%2FPGS5GQjcE%3D |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2017-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170918042115/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=n%2FPGS5GQjcE%3D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 13ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî çû Kerkûkê, serdana rêxistinên siyasî û medenî kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/51498103-bb4d-4083-8237-ddc834089fc3</ref> * 16ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê, pêşwaziya birêz Tamer Alsubhan Wezîrê Dewletê Şahnişîna Erebistana Siûdî yê Karubarê Kendavê kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=q6ETXJEKtaY={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> === Kar û xebatên hikûmeta Herêma Kurdistanê === * 12ê hezîrana 2017an de [[Yekitiya Ewropayê]] şandeke Kurdistanê vexwande Brukselê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201714?keyword=taleban%C3%AE</ref> Serokê vê heyetê [[Qubad Talebanî]] got ku ew ê bi berpirsên Ewropayê re behsa referandûmê bikin<ref name="ReferenceD">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201724?keyword=taleban%C3%AE</ref> * Serokê dîwana Serokkayetiya Kurdistanê Fûad Husên got ku komiteya hilbijartinê kar dike ku gelê me yê diyasporayê jî dengê xwe bidin <ref>http://www.krdnews.com/news/kurdistan/kurt-diasporasi-bagimsizlik-referandumunda-oy-kullanabilecek{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * Wek tê zanîn Partiya Goran, tevlî kombûna biryara giştpirsiyê nebû.Bi dûçûna Goran heta meclîsa herêmê neyê vekirin ev gava giştpirsiyê neyasayî ye <ref name="ReferenceE">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620179</ref>. Ji ber vê yekê PDK û YNKê kombûnek pêkanî û biryara aktîfkirina meclîsa herêmê kir û di planê de dewamkirina erka Yusif Mihemed ku ji Goran e hatiye qebûl kirin..<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130620174</ref> Lê partiya Goran ev proje red kir <ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140620177</ref> * Komîsyona Bilind a Serbixwe ya Hilbijartinan, projeyekî ji bo dengdana elektronîkî amade dike. Kartên dengdana serxwebûnê dê bi 4 zimanan werin çapkirin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190620174</ref> * Nûnera Herêma Kurdistanê ya li Washingtonê Beyan Samî Ebdurehman bi fermî beşdarî konferanseke [[NY]] kir.Li vir li ser giştpirsiya serxwebûnê de axivî<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/170620172</ref> * Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Selîm Cibûrî Serokê Encûmena Nûnerên Iraqê û şandekî li gel kir ku ji hejmarek parlementer û nûnerên kutleyên siyasiyên li nav Encûmena Nûnerên Iraqê pêkhatibû, di vê hevdîtinê de guftûgo li ser giştpirsiyê hatiye kirin <ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=EhP6yOfu80o={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê Rêxistina Neteweyên Yekgirtî li Iraqê kir.Li ser giştpirsî û hinek babetên din de hevdîtin hatiye kirin<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=jLoqw/zM1ZE={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/2006201710</ref> * Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm ji bo giştpirsiyê got ku Kerkûk amade ye û me hemû haziriyên xwe kirine <ref>http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35687{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * Qeymeqamê Kerkûkê Kamîl Saleyî got ku wan xebat daye destpêkirin ku pêkhateyên ne-kurd wekî tirkmen, ereb alikariyê bidin giştpirsiyê <ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101293</ref> * Sekreterê Polîtburoya PDKê Fazil Mîranî li ser aktîvkirina parlamenê dibêje ku bêyî Goran em parlamenê venakin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358446</ref> Hêjayî gotinê ye ku Goran dibêje heta parlamen çalak nebe em piştgiriya xwe bo giştpirsiyê nadin * Şandeka Komîsyona Bilind ya Hilbijartin û Rapirsiyan ya Herêma Kurdistan dê di demek nêzîk de serdana Kerkûkê û deverên Kurdistanî bike bo destnîşankirina cihên dengdanê, çimkî li hinek deveran rewşa ewlehiyê baş nîne ji ber wê jî divê tedbîr bên girtin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358751?highlight=WyJrb21pc3lvbmEiLCJiaWxpbmQiLCInYmlsaW5kIiwiYmlsaW5kJyIsImtvbVx1MDBlZXN5b25hIGJpbGluZCJd</ref> * Şêwirmendê Serokê Herêma Kurdistanê Hêmin Hewramî li [[Enqerê]] di navendeke lêkolînan de li konferansê axivî û got: Veger li giştpirsiyê tune ye û em ti carî vê giştpirsiyê betal nakin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/b75bd95c-d996-47b5-ab98-185feeb6f489</ref><ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359299</ref> Wek tê zanîn ku rêvebirên dewleta Tirk gotibûn ku bila Herêma Kurdistan ji vê biryarê veger e * Mesûd Barzanî li gel serok û hozên Ereb yên li Neynewa û Mexmur dijîn re kombûn pêkanî. Ji gelê Ereb re xwest ku di giştpirsiyê de bi azadî dengê xwe bidin<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359354</ref> * Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî ligel nûnerên Yekîtiya Ewropayê û hejmarek ji nûner û kunsulên welatên Ewropa li bajarê Hewlêrê civiya û hokarên encamdana referandûma serxwebûnê ronî kirin. Roja pênçşem 22.06.2017 li Selahedîn birêz Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê li gel Patirîk Sîmon Nûnerê Yekîtiya Ewropayê li Iraqê û şandekî balyoz û konsol û nûnerên welatên endamên li Yekîtiya Ewropa civiya ku ji Balyozên Belçîka û Polonya li Iraq û Berpirsê Nivîsîngeha Yekîtiya Ewropayê li Hewlêr û Nûnerên Balyozxaneya Îtalya û Spanya li Iraqê û Konsolên Almanya, Fransa û Holenda û Nûnerên Konsolxaneya Brîtanya û Çek û Romanya li bajarê Hewlêrê pêkhatibûn.Her li vê civînê de ku bi amadebûna Nûnerên Partiya Demokrata Kurdistanê, Yekîtiya Niştîmaniya Kurdistanê, Yekgirtiya Îslamiya Kurdistanê, Sekreterê Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê û Nûnerên Partiya Şu'î û Tevgera Îslamî û Partiya Zehmetkêşan(Kedkaran) û Nûnerê Partiyên Tirkmen û Mesîhiyên Kurdistanê amade bûn .<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=kB3WhBg9+qo={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/32d2d5f4-9527-494d-b296-2fd75d4a3c43</ref> Hêjayî gotinê ye ku ev heyeta Yekitiya Ewropayê her wiha li gel serokwezîr Nêçîrvan Barzanî û serokê ajansa parastina Kurdistanê Mesrûr Barzanî jî hevdîtin pêkanî. * Hikûmeta Herêma Kurdistanê bang li DYA kir ku piştgiriyê bidin wan <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361738</ref> * Berpirsê Fermangeha Pêwendiyên Derve ya Herêma Kurdistanê Felah Mistefa aşkere kir, ku bi armanca li gel berpirsên Amerîkî bicive û peyama Herêma Kurdistanê ya derbarê referandûma serxwebûnê de bigihîne wan serdana Amerîkayê kiriye û her wisa got ku divê Amerîka rola xwe ya çêker di giştpirsiyê de bilîze <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364725</ref><ref>http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15664{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref><ref>http://foreignpolicy.com/2017/07/18/iraqi-kurds-want-america-as-their-divorce-lawyer-kurdistan-referendum-independence/</ref> === Kar û xebatên partiyên Başûrî === * Serokê Encûmena Serkirdayetiya Kerkûk-Germiyan a PDK ragehand ku, dê serdana partî û pêkhateyên din li sînorê Kerkûkê bikin, di cîbecîkirina wê programê de jî berdewam in, derbarê wê yekê jî lîcneyekê pêk tînin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360557</ref> * Yekitiya Niştimanî Kurdistan ( YNK ) 18-6-2017`an li bajarê Silêmaniyê, di civîna Encûmena Serkirdeytiya Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê de biryara pêkanîna referandûmê pejirand û komîteyên xwe ên di wê barê de, bi nav kirin<ref>http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35682{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> === Kar û xebatên derveyî Başûrê Kurdistanê === * Li Bakûrê Kurdistanê ji aliyê hindek partiyên Kurd ve komxebatek hatiye avakirin ku dixwazin li Tirkiyê lobiyan ava bikin da li Tirkiye dijatiya li dijî serxwebûna Başûrê Kurdistanê kêm bikin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/0023c82b-b52e-423b-8be9-43e55672305d</ref> * Zaningeha Soranê di berdewama çalakiyên xwe yên akademîk û navnetewî de li gel hevbeşiya navenda Londonê ya lêkolînên stratejîk ku navendeke komarxwazan a Washingtonê ye, bi armanca amaje kirina ser pêşhateyên dawiyê yên Iraqê û paşeroja herêma Kurdistanê û dewleta navendî ya Iraqê roja 24.07.2017ê konferansek di bin navê ‘’Kurdistan, Iraq, Yekitî yan ji hev qutbûn’’ de dê bê pêkanîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/365032</ref> * Li Almanya mezintirîn festîvala piştgiriyê bo giştpirsiyê hatiye kirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/260820172</ref> == Pirsgirêkên têkildarî giştpirsiyê == === Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê === :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê}} Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê piştî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê gehişte asteke girîng û aloz. === Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyê === :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê}} Ev têkilî bi giştpirsiyê kete asteke din ku navbera her du pêkhateyan de krîzek mezin derket. === Cûdahiyên fikrî di nav YNKê de === Wek tê zanîn di nav YNKde du bask tên zanîn ku yek ji wan li gel PDKê, yek ji wan jî li gel Goran têkilî hene. Ev parçebûna di nav YNKdê di sala 2009ê de destpêkir ku ji wê parçebûnê Hereketa Goran derket. Niha jî ku piştî vemirîna tesîra Celal Talebanî li ser YNKê û di nêzikbûna giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê de, yek bask li gel giştpirsiyê ye ku çêbibe û yek bask jî li gel Gorane ku şert û mert datînin ber PDKê ku berî giştpirsiyê hindek şertan bên cih. Wek tê zanîn cîgirê Serokê Kurdistanê [[Kosret Resûl]], Parêzgarê Kerkûkê [[Necmeddîn Kerîm]] û cîgirê serokwezîrê Kurdistanê [[Qubad Talebanî]] li gel giştpirsiyê ne ku bê şert û merc were kirin û niha jî aktîv di nav pêkhateyên giştpirsiyê de cîh digrin. Ji aliyê din kesên wek [[Hêro Talebanî]], [[Mele Bextiyar]], [[Mehmûd Sengawî]] jî li dijî giştpirsîye ne ku bê şert û merc bê kirin. ==== Baskê yekem ==== Di civîna 7ê hezîranê de ku partî ê rêxistinên Kurd biryara giştpirsiyê dan de Kosret Resul bi navê YNKê di civînê de bû û destnîşana xwe kir ku ew vê biryarê qebûl dikin<ref name="presidency.krd"/>. Qubad Talebanî jî di 12ê hezîranê de bi şandekê diçe Ewropayê û dibêje ew dê behsa giştpirsiyê bikin<ref name="ReferenceD"/>. 9ê tîrmehê de jî parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm li gel şandekê bi serokayetiya Mesud Barzanî diçe Ewropayê û di hevdîtinan de amade ye <ref name="ReferenceB"/>. Endamê Polîtbîroya siyasî ya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê Sedî Pîre jî di gel PDKê danûstaninên di derbarê giştpirsiyê de dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363147</ref> Endamêekî polîtburoya Yekîtî Niştimanî Kurdistan Azad Tewfîq jî di derbarê giştpirsiyê rijd e û dibêje Kurd dê destkeftên mezin bi dest bixin piştî giştpirsiyê.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364403</ref> ==== Baskê duyem ==== Endamê mektep siyasî yê YNK, Mehmûd Sengawî dibêje ku Necmeddîn Kerîm temsîliyeta YNKê nake. Ew ne bi temsîliyeta YNK, bi temsîlîyeta Kerkûkê li gel şanda giştpirsiyê çûye Ewropayê. Her wisa lêzêde dike û dibêje Mesud Barzanî bêyî çalakkirina parlamena xwe li parlamenên Ewropayê piştgiriyê dixwaze.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=77540 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-11 |tarîxa-arşîvê=2017-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170714033825/http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=77540 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wisa Endamê Polîtbûroya Yekîtiya Nîştîmaniya Kurdistanê (YNK) Rif'et Ebdûllah dibêje, bêyî çalakkirina parlamenê referandûm nabe û YNK jî beşdar nabe.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/11072017</ref> Berpirsî Desteya kargêrî mektebî siyasî ya YNKê Mela Bextiyar di hevdîtinek xwe de dibêje ku biryara YNKê ew e ku bêyî parlamen, YNK beşdarî proseya giştpirsiyê nabe.<ref>http://www.nrttv.com/Rifrandom/detail.aspx?Jimare=77409{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> 23 hezîrana 2017ê de YNK û Goran civiyan. Di civînê de ev biryar hatin girtin: * Piştî ku Parlamena Herêma Kurdistanê were aktîvkirin, li Herêma Kurdistanê û li deverên nakokî, ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê, amadehî dê werin destpêkirin. * Biryara ku beriya niha li ser avakirina hikûmeta xwecihî ya li nav sînorên Silêmanî, Helebce, Raperîn û Germiyanê hatibû dayîn, dê were pêkanîn. * Piştî cejna Remezanê bi taybetî ji bo çareseriya pirsgirêkên Herêma Kurdistanê dê cardin civîn were lidarxistin. * Hêjayî gotinê ye ji Tevgera Goran Umer Seyîd Elî, Mihemed Tofîq Rehîm, Osman Hacî Mehmûd, Samal Ebdullah û Îsmail Namiq, ji YNKê jî Hêro Îbrahîm Ehmed, Hakim Qadir Hemecan, Refet Ebdullah û Îmad Ehmed beşdarî civînê bûn.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/230620175?keyword=YNK</ref> 8ê tîrmeha 2017ê de YNK û Goran dîsa civiyan û hindek biryar hatin girtin: * Li ser mijarên çarenivîsa gelê Kurdistanê, divê yekîtiya netewî were dabînkirin. * Piştî ku Parlamen were aktîvkirin, divê li Herêma Kurdistanê û deverên nakokî ji bo serxwebûnê giştpirsî were lidarxistin. * Li Parlamena Iraqê, li Parlamena Kurdistanê û li encumenên parêzgehan, di navbera YNK û Goranê de dê hevpeymanî were pêkanîn.<ref>http://pukpb.org/kirmanci/cgblog/1441/15/YNK-u-Goran-Yekreziya-nistimani-bo-pirsen-nistimani-yen-carenivissaz-be-durustkirinarabic{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bi dûçûna Endamê Polîtbûroya YNKê Mela Bextiyar di YNKde du nêrin hene: * Yekem: Belê li ser aktîvkirina parlamenê rijdin, lê, heta parlamen bê aktîvkirin di civîn û komisyonan de dê başdarî bikin. * Duyem: Tirs û xemgînî li ser aktîvnekirina parlamenê heye, ji bo aktîfkirina parlamenê daxwaz tê kirin, beşdarî çî komisyonekê nekin, heta diyarkirina dema aktîvkirina parlamenê<ref name="pukpb.org">http://pukpb.org/kirmanci/cgblog/1442/15/Hewlen-YNKe-bo-bemerc-aktifkirina-parlementoye-berdewam-earabic{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Her çend di nava YNKê de wek wiha du bask bên diyar kirin jî, ev rasterast têkildarî têkiliyên PDK û Goran in. Wek Mela Bextiyar gotî yek bask xwe dike navbeynkar lê baskek jî wek Goranê pozîsyona xwe xurt dike. Di civîna polîtburoya YNKê ya dawî de bi serokatiya Kosret Resûl hindek biryar hatin girtin ku berçave ev bask dixwaze navbeykariya PDK û Goranê bike. Di daxuyaniya vê civînê de: * Yekem: YNK girêdayî referandûmê ye, li gor naveroka civîna dawiyê ya encûmena rêveberiyê li ser vê mijarê pêdaçûn dike ku parlamen jî bê aktîf kirin û yasa ango zagona referandûmê jî bê derxistin. * Duyem: Şandek hatiye pêkanîn bi armanca serdana şanda YNKê ya dewletên herêmê û bi armanca gotûbêjên derbarê referandûm û rewşa aborî û pirsgirêkên ava zê û rubaran û hin projeyên bazirganiyê û aborî ku biryar bû li sînorê parêzgeha Helebçe bên pêkanîn û di wan derbaran de gotûbêjên hatine kirin agahdar bike û ew şand dê serdana PDKê û Tevgera Gorran bike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363546</ref><ref>http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=41627{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Di vê derbarê de endamê polîtbûya PDKê Elî Ewnî dibêje ku "Hin bêserûberî li nav Yekîtî de heye, ewan destpêkê piştgiriya referandûmê kirin, niha jî piştivaniya wan kesên li dijî referandûmê ne dikin, herwiha daxuyaniyên cor bi xor didin, divê demeke nêzîk de Yekîtî nûnerê xwe bo prsa referandûmê diyar bike.".<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364322</ref> :Bi dûçûna angaştên Basnewsê, heta kongreya YNKê çêbe, dê desthilatiyên Celal Talebanî di destê Kosret Resûl de bin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/reports/367552</ref> Hêjayî gotinê ye ku Kosret Resûl di hemû civînên giştpirsiyê de amade bûye. :Parlamenterê YNKê li Bexda Ferhad Sengawî dijatiya xwe li dijî giştpirsiyê anî ziman û ji be vê ji YNKê hatiye dûr xistin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100820174?</ref> Hêjayî gotinê ye ku piştî vê dûrxistinê ev parlamenter li Silêmanî ji aliyê hindek çekdarên nenaskirî ve hatiye revandin û derb kirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/200820176?</ref> Hêjayî gotinê ye ku ev cudahiyên fikrî di navbera YNKê de bû sedema dagirkirina Kerkûkê ji aliyê Heşda Şebî û leşkerên Îraqê ve. === Neçalakkirina Parlamenê === [[Wêne:Parlament 01.jpg|thumb|250px|Parlamena Kurdistanê]] Di zivistana 2015ê de ji ber nedana meaşên memûran li Kurdistanê, xwepêşandan destpê kirin. Di xwepêşandanan de li Silêmanî û Helebçê avahiyên PDKê hatin şewitandin û 4 kes jî hatin kuştin. Piştî van bûyeran PDKê [[Tevgera Goran|Goran]] sûcdar kir ku wan avahiyên wan şewitandîne û kesên nêzîka wan kuştine. Ji ber van sedeman PDKê bi yekalî hatina serokê parlamenê Yusif Mihemed ku ji Goranê ye qedexe kir bo Hewlêrê û çend wezîrên Goranê jî ji komîteya Wezîran hatin derxistin. Piştî van bûyeran ta niha parlamena Kurdistanê girtiye û hêj jî nehatiye vekirin. Ji ber van sedeman jî Tevgera Goran, daxil nebûye gotubêjên giştpirsiyê. Niha jî berî ku giştpirsî çêbibe hemû partî hemfikirin ku parlamen bê vekirin û li ser vê dixebitin û li rêbazan digerin. Piştî biryardayîna giştpirsiyê PDK û YNK civiyan û ji bo parlamen bê vekirin hewl dan û biryar dan ku parlamen bimerc were vekirin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/0e8e3504-747f-4f2b-bdeb-20efc149bfb2</ref> Bi dûçûna wê rêbazê divê parlamen bê vekirin lê serokê parlamenê ku ji Goran e bê guhartin. Lê Tevgera Goran ev pêşniyaz red kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/d1aae9f2-7682-493f-9c5d-9efff6d30268</ref> Her wisa Komeleya Îslamî jî ev pêşniyaz red kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3a72f272-17c1-4aaf-ba05-63d046de4eb8</ref> [[Tevgera Goran]] û [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] (Yekgirto) bi hevra civînek kir û di vê derbarê de hindek biryar dan. Bi dûçûna daxuyaniyê ev her du partî dibêjin ku ew li pişt gelê Kurd in ku çi biryarekê bidin lê dixwazin bê şert û merc parlamen bê aktîv kirin û krîza serokayetiya Herêma Kurdistanê bê çareser kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.knnc.net/en/full-story-61955-28-False#.WWek0oTyjIU |tarîxa-gihiştinê=2017-07-13 |tarîxa-arşîvê=2017-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170716233628/http://www.knnc.net/en/full-story-61955-28-False#.WWek0oTyjIU |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê dîwana serokayetiya Kurdistanê Fuad Husên jî dibêje divê parlamen berî giştpirsiyê were vekirin.<ref>http://www.rudaw.net/turkish/world/120720174</ref> Piştî gelek hatinûçûnên YNKê hem li gel PDKê hem jî li gel Goranê, ev mesele hêdî hêdî ber bi zelalbûnê ve diçe. Serokê Encûmena rêveberiya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) Edhem Barzanî li Silêmaniyê dibêje ku PDK amade ye ligel Tevgera Goran û tevahiya aliyên siyasî rasterast bicive.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363501</ref> û Endama Civaka Niştimanî ya Tevgera Goran Gulistan Seid jî got ku Goran amade ye li gel PDKê hevdîtinên rasterast bike<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361917?highlight=WyJnb3JhbiIsImdvcmFuJ1x1MDEzMW4iLCJnb3JhbidhIiwiJ2dvcmFuIiwiZ29yYW4nZGFuIiwiZ29yYW4nbFx1MDEzMSIsImdvcmFuJ1x1MDEzMSIsImdvcmFuJ25cdTAxMzFuIiwiZ29yYW4nbGEiXQ==</ref> Her wiha Endamê rêveberiya PDKê Dr. Aras Heso Mîrxan jî bilêvkir ku piştî hatina serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî li dervey welat, PDK civînên rasterast li gel Tevgera Goran dê pêkbîne.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363527</ref> Bi dûçûna angaştekê dibêje ku PDK qanî bûye ku parlamen dê bêşert were vekirin û endamê Goranê Yusif Muhemmed dê erkê xwe yê Serokatiya parlamenê dewam bike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363544</ref> Endamê Serkirdatiya PDKê, Hêmin Hewramî got ku partiya wî razî bûye ku bêmerc parlamen were aktîvkirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1707201723</ref> Parlamena Kurdistanê 15ê îlona 2017ê hatiye vekirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1509201712</ref> Lê Tevgera Goran daxuyanî da û got ku ev vekirin neyasayî ye.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160920171</ref> === Neketina du partiyên mezin bo Komîteya Giştpirsiyê === Wek tê zanin di 7ê hezîrana 2017ê de partî û rêxistinên herêma Kurdistanê civînek pêkanî û di civînê de biryara giştpirsiya serxwebûnê derket. [[Tevgera Goran|Goran]] û [[Komela Îslamî ya Kurdistanê|Komela Îslamî]] çend ji aliyê serokê dîwana serokayetiyê Fuad Husên hatibin vexwendin jî van her du partiyan ev beşdarbûn red kiriye.<ref>http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/0606201711</ref> Beşdarnebûna van her du partiyan di rêya giştpirsiyê de nakokiyên mezin derxist holê. Ji aliyekî meşrutîyeta giştpirsiyê kêm kir ji aliyekî din di nava YNKê de krîz derket ku baskek li gel Goran e, baskê din jî dixwaze bêyî Gorran biryar bide. Mela Bextiyar di daxuyaniyeke xwe de jî bal kişandi bû li ser vê krîzê <ref name="pukpb.org"/>. Piştî van bûyeran YNK serdana her du partiyan kir. YNKê li gel Tevgera Goran gelek hevdîtin kirin. Piştî hevdîtinên YNKê, PDKê jî hevdîtinên xwe destpê kir. Xuya ye ku YNK wek nermkerek rola xwe lîst, bi taybetî ji bo têkiliyên PDKê û Goranê. Ji ber ku li Silêmanî avahiyên PDKê hatibûn sotin û PDKê jî Goran sûcdar kir û piştî van bûyeran parlamento jî hatiye girtin. Lê têkilî di navbera Komela Îslamî û PDKê de nermtir e. Hatinûçûn çêdibin. Jixwe 9ê tîrmehê Sekreterê Polîtburoya Partiya Demikrat a Kurdistanê (PDK) [[Fazil Mîranî]] serdana Emîrê Komela Îslamî ya Kurdistanê Elî Bapîr kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/2f3d5228-4a94-4b2f-9deb-0fbb04ef7c07</ref> Piştî vê serdanê jî PDKê biryar da ku bi heyeteke mezin biçe Silêmanî.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/2b1e5c74-aaa9-41e8-8d30-a23997e50504</ref> Her çend bo pîrozbahiyê li Rêkxerê Giştî yê Tevgera Goranê ev serdan çêbe jî, rasterast têkilî bi giştpirsiyê heye. Berî serdana PDKê bo Goranê, PDK û YNK kombûnek din kir û bi dûçûna Berdevekê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) Mihemed Mehmûd got wan ligel Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li ser mijara lihev kirine.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/24072017</ref> === Tehdîdên li ser kurdên feylî === {{Gotara bingehîn|Zilma li ser kurdên feylî}} Piştî aşkera bûn wextê giştpirsiyê û piştgiriya feyliyan, zext û tehdîd li ser feyliyan zêde dibe.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359493</ref> Kesayetekî navdar ê kurd ê feylî li Bexdayê Esaf Feylî ragihand ku otomobîlekê têde teqemeniya TNT û C4 û betlên xazê hatiye bicîkirin li taxa Kifah a kurdên feylî dijîn hatiye zeftkirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî ku referandûma serxwebûna Kurdistanê ket rojevê derdorên şîe, ji ber ku kurdên feylî yên li naverast û başûrê Iraqê piştgiriya referandûma serxwebûna Kurdistanê dikin, gefan li wan dixwe..<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/290620173</ref> Piştî van gef û tehdîdên li ser kurdên feylî, tê gotin ku ciwanên kurdên feylî li dijî gefan çek hilgirtîne û 500 ciwanên xwebexş çek hilgirtîne.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360766</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=4MAp8TSHNrk</ref> Bi dûçûna hindek hiqûqnasên Kurdên Feylî ji biryara giştpirsiyê ta niha sê kurdên feylî hatine kuştin<ref name="nrttv.com">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15634 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-17 |tarîxa-arşîvê=2017-09-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170919182240/http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15634 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Hêjayî gotinê ye ku li Bexda herêmek bi navê Keîfî heye ku runiştevanên wê pirranî kurdên feylî ne in û hejmara wan nêzî 150 hezaran e<ref name="nrttv.com"/>. === Gengeşiyên li ser Giştpirsiyê === * Sererkanê leşkerî yê Îranê di ziyareteke xwe ya li gel sererkanê leşkerên tirkî de axifitinek kiribû û gotibû ku em û tirk li dijî vê giştpirsiyê ne û divê neyê kirin.<ref>http://tr.farsnews.com/world/news/13960526000035{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Li dijî van gotinan Berdevkê Wezareta Pêşmerge yê Herêma Kurdistanê daxuyanî da û got ku heqê wî kesî nîne li ser heqên herêma Kurdistanê biaxive û got ev destwerdaneke li dijî Başûrê Kurdistanê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/180820173?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE</ref> == Pirsên Herêmên bi Madeya 140 ve girêdayî û Kerkûk == === Pirsa Kerkûkê === :{{Gotara bingehîn|Pirsa Kerkûkê}} {{Nexşeya cihan | HHK | lat_deg = 35 | lat_min = 28 | lat_sec = 0 | lat_dir = Bk | lon_deg = 44 | lon_min = 24 | lon_sec = 0 | lon_dir = Rh | label = Kerkûk | position = left | mark = Red Dot.svg | width = 200 | float = right | caption = [[Kerkûk]] û sînorên [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. | relief = 1 }} Bingeha pirsa Kerkûkê digihe serdema osmaniyan da, dema osmanî belva bû, Kerkûk di nav osmanî û dewletên Ewropayê de bû pirseke mezin. Ji ber ku osmaniyan digot ev der yê me ye, lê xelkê deverê jî nedxwast. Ev pirs piştî Tirkiye hatiye avakirin di navbera van dewletan de hatiye çareserkirin. Lê niha kurd li Kerkûkê bûn desthilat lê tirk ji ber vê dibêjin Kerkûk axa me ye. Piştî 2003ê ku [[DYA]] kete nav axa Îraqê kurdên vir bûn xwedî [[statû]]. 2017ê kurdan [[alaya Kurdistanê]] li Kerkûkê daliqand û biryara beşdarbûna giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê jî bû sebebek ku taybetî dewleta tirk û Îran tehdîdan li kurdan bikin. === Herêmên ku bi Madeya 140 ve girêdayî ne === Parêzgarê berî yê Mûsilê [[Esîl Nûceyfî]], ku niha jî di nav Mûsilê de xwedî roleke mezin e, dibêje ku em naxwazin li hindek herêman wek Deşta Newnewa giştpirsî bê kirin û me daxwaz jî kiriye.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/25072017</ref> Serokê Cebheya Tirkmenî Erşad Salihî jî dibêje em û kurd ji Mendelî ve heta digihîje Zaxoyê divê em li ser hemû tiştî li hev bikin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2907201713</ref> Li Xaneqînê encûmena qezaya Xaneqînê bi amadebûna hemû endamên encûmenê civiya û biryar da li gel rêbeberiya Germiyanê beşdarî giştpirsiya Başûre Kurdistanê bibe. Encûmenê daxwaz kir, ku li navçeya wan sindoqên dengdanê werin danîn.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160820176?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE</ref> Encûmena bajarokê [[Başîk]]ê jî ku ji 30 hezar kesan bêhtir nifûs lê heye daxwaz ji herêma Kurdistanê kir ku li Başîkê jî giştpirsiya serxwebûnê were kirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170820171?keyword=iran</ref> Her wisa nûnerê kristiyanan jî dibêje ku wan bi navê kristiyanên deşta Nînewayê ji herêma Kurdistanê xwestiye ku li deşta Nînewa otonomiyek bê avakirin û bi wî rengî deşta Nînewa dê bikeve ser axa Kurdistanê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160820174?</ref> Li bajarokê [[Celewla]] ya ku girêdayî [[Xaneqîn]]ê jî bi biryareke fermî ragihandu ku dê li Celewla giştpirsî bê kirin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/374054?highlight=WyJjZWxld2xhIiwiY2VsZXdsYSd5YSJd</ref> Encûmena bajarokê [[Qeretepe]] jî biryara beşdarbûna giştpirsiyê bi dijî 5 dengan 10 dengan welgirt.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/3008201713?</ref> Bajarokê [[Seîdiye]] ku girêdayî Xaneqînê ye biryara beşdarbûna giştpirsiyê kirin. Encûmena Seîdiye 12 kes in û 9 ji wan gotin belê ji bo giştpirsiyê. Piştî vê biryarê [[Heşdî Şebî]] gefê li xelkê dixwe û xelkê tehdît dike.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/3008201725?keyword=mendel%C3%AE</ref> Encûmena [[Diyale]]yê li dijî navçeyên girêdayî Diyale ku biryara giştpirsiyê hilgirtibûn, biryara redkirina giştpirsiyê hilgirt. Diyale bixwe bajarekê Erebane lê hindek navçeyên wê Kurd in. Hêjayî gotinê ye ku 29 endamên encûmena Diyaleyê hene û 3 kes ji wan Kurd in.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1309201714</ref> === Bûyera li [[Mendelî]] === Li bajarokê [[Mendelî]] ku girêdayî [[Xaneqîn]]e, nêzîkî 100 çekdarên Ereb û rêxistina [[Esaîbil Ehlî Heq]] êrîşî encûmena navçeya Mendelî kirin û ala Kurdistanê anîn xwar. Bi dûçûna serokê encûmena Mendelî [[Ednan Mensûr]] çalakvanan xwestiye ku encûmena Mendelî biryara xwe ya beşdarbûna giştpirsiyê betal bike.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100920174?keyword=mendel%C3%AE</ref> Hêjayî gotinê ye ku endamên encûmena Mendelî 13 ne û 8 ji wan Kurd in, yên din Ereb in. Li dijî vê çalakiyê serokê herêmê daxuyaniyek da û her wisa asayîşê jî tedbîrên nû hilgirtin.<ref>http://www.rudaw.net/english/kurdistan/110920172</ref> == Bûyerên di vê rewşê de diqewimîn == === Başûrê Kurdistanê === * 3ê hezîrana 2017ê de heyeta hikûmeta Kurdistanê li gel [[Rosneft]]a Rûsî rêkeftineke petrolê pêkanî.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/05062017</ref> * 23 hezîrana 2017ê de yekem keştiya petrolê ya Başûrê Kurdistanê piştî sê salan gihişt Amerîkayê<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/business/23062017</ref> * 24ê hezîrana 2017ê: Tê angaşt kirin ku Iraq zehmetiyên qanûnî li dijî Herêma Kurdistanê bide destpêkirin ji bo petrola xam <ref>http://www.iraqoilreport.com/news/baghdad-may-ramp-legal-challenge-kurdish-crude-exports-23679/</ref> * 29ê hezîrana 2017ê, Fermandeyê Hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê Cemal Mortke got ku ew rêvebirina bajarê [[Mûsil]]ê wek berê qebûl nakin, divê di navbera Kurdistan û Iraqê de rêkeftin hebe <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360601</ref> * 3ê tîrmeha 2017ê de Topxaneya Îranê çend navçeyên Helgurd topbaran dikin. Li gor zanyariyan jî heta niha welatiyek birîndar bûye û ziyaneke mezin gihêştiye wê navçeyên.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3a02d647-da3a-41ad-9fc1-a6ef1d5866f8</ref> * 4ê tîrmeha 2017ê daxuyaniya Herêma Kurdistanê. Dewleta Îranê bi hinceta ewlehiya sinorên xwe, hindek navçeyên sinorî yên Başûrê Kurdistanê topbaran kirin. Li ser vê bûyerê Hikumeta Herêma Kurdistanê bi daxuyanîyekê re ev bûyer şermezar kir û banghêşta Konsolê Giştî ya Komara Îslamî ya Îranê kir ku daxuyanîyê bigehîne Tehranê <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/0d0c2751-93d7-4337-b7bd-dec485a05d69</ref> * 7ê tîrmehê 2017ê de DYA yê biryar da ku konsulxaneya xwe a li Hewlerê mezintir bike<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070720176</ref> * 12ê tîrmeha 2017ê biryar hatiye dan ku hilbijartina parlamena Kurdistanê û hilbijartina Serokayetiya Herêma Kurdistanê 1.11.2017ê de were kirin <ref name="kurdistan24.net">http://www.kurdistan24.net/ku/news/1f11ec91-c17b-480e-9e3a-0252a8ae7600</ref> * 29ê tîrmeha 2017ê de hatiye angaştkirin ku Goran hêzeke çekdarî durist dike ku dixwaze avahiyên xwe biparêze<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3df65e0e-a750-40eb-b423-e2d0f0173ef2</ref> === Rojavaya Kurdistanê === * 29ê gulana 2017ê de Heşdî Şabî gihişte sinore Rojavayê Kurdistanê .<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/56d4b527-b391-47df-90a1-a35f4b2bc5c1</ref> Derdorên Mûsîlê hatine girtin lê hêj jî Mûsil di destê DAÎŞê de ye. * 3ê hezîrana 2017ê de berdevkê [[YPG]]ê got wê rizgarkirina [[Reqa]]yê destpê bike û di çend rojan da destpêkir.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/03062017</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120620172</ref> * 18ê hezîrana 2017ê de [[DYA]] firokeyeke Sûrî ku herêmên YPGê bomberandikir, anî xwar.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190620171</ref> * 19ê hezîran 2017ê de grûbên çekdarî yên îslami dest bi topbarankirina [[Efrîn]]ê kirin<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7a74a054-7718-4b7b-a2ba-05262989e370</ref> * 28ê hezîrana 2017ê de Nûnerê Taybet ê Têkoşîna li dijî DAIŞê yê Amerîkayê [[Brett McGurk]] serdana Rojavayê Kurdistanê kir û ligel Encûmena Sivîl a Reqayê hevdîtinek pêk anî.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/28062017</ref> * 28ê hezîrana 2017ê de Serokkomarê Tirkiye Recep Tayyip Erdoğan got ku em nahêlin li bakûrê Suriyê dewletek Kurdî çê bibe û got ku em ji operasyonekê amade ne.<ref>http://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/erdogandan-yeni-suriye-operasyonu-sinyali-1911836/</ref><ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/360332</ref> * 28ê hezîrana 2017ê de cîgirê Serokwezîrê Tirkiye Veysi Kaynak got ku ji bo ewlehiya herêmê û tirkiyê dibe ku operasyona me destpê bike<ref>http://aa.com.tr/tr/politika/basbakan-yardimcisi-kaynak-afrinin-terorden-temizlenmesi-gerekecek/850491</ref> * 29ê tîrmeha 2017ê de berdevkê Hikûmeta Tirkiyê Numan Kurtulmuş ragihand, hebûna YPGê li Efrînê gefek e li ser Tirkiyê, ji ber wê jî hişyariyê dide YPGê ku her êrîşek li dijî Tirkiyê bibe, welatê wî bêdeng namîne û dê bi tundî bersivê bide.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7bbce650-a06c-4543-8947-5977bc5e86f8</ref> * 5ê tîrmeha 2017ê de berdevkê Hikûmeta Tirkiyê Numan Kurtulmuş ji [[Reuters]]ê ragihand ku şandina leşkerî bo sinorê Rojavayê Kurdistanê ne haziriya şerekî ye lê em li dijî tehdîdên Efrînê li ser me jî bêdeng namînin <ref>http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-ypg-turkey-idUSKBN19Q2CT</ref> === Rojhilata Navîn === * 5ê hezîrana 2017ê de [[Krîza dîplomatîk a Qeterê]] derket. Gelek welatên Rojhilata Navîn ji ber vê meseleyê li dijî hev cîh girtin. * 7ê hezîrana 2017ê de DAİŞê hinek êrîşên xwekûjî li Tehranê li dijî Meclîsa Îranê pêk anî..<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/07062017?keyword=iran</ref> Binêre [[Teqînên Tehranê]] * 11ê hezîrana 2017ê de li dijî Erebistana Siûdî êrîşek pêk hat <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/0d3857bf-3f38-4618-bf72-4b4b7eb761f6</ref> * 13ê hezîrana 2017ê de wezîrê derve yê Amerîka Rex Tillerson got ku divê rêjima Îranê were ruxandin <ref>https://thinkprogress.org/tillerson-calls-for-regime-change-in-iran-ad2ded82f945</ref> * 18ê hezîrana 2017ê de dewleta [[Îran]]ê ji Îranê fûze avêtin bajarê Deyrezzor a niha di destê DAİŞê de ye.<ref>http://tr.farsnews.com/defence/news/13960329000180{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/180620172</ref> Li gor nûçeyên îranî menzîla van fûzeyan 600–700&nbsp;km ye.<ref>http://tr.farsnews.com/defence/news/13960329000178{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 19ê hezîrana 2017ê de dewleta Rûsî îlan kir û got çi firokeyeke ji rojavayê çemê Firatê bibore em ê lê bixin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190620174</ref><ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40331504</ref> * 19ê hezîrana 2017ê de piştî hişyariya Rûsî dewleta Awistralya operasyonên xwe li Sûrî sekinandin <ref>http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/syria/20062017</ref><ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40339480</ref> * 20ê hezîrana 2017ê de [[DYA]] firokeyeke bêfirokevan ya Sûrî ku ji aliyê [[Îran]]ê hatiye çêkirin xist erdê .<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/200620171</ref><ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40339487</ref>Di navbera 3 rojan de dewleta Emrîkan 2 firokeyên Sûrî xistin xwarê. * 5ê tîrmeha 2017ê Parlamena Ewropayê pêşnûmayeke tê de tê xwestin mizakereyên endamtiya Tirkiyê ya ji bo Yekîtiya Ewroyê (YE) bê sekinandin qebûl kir.<ref>http://aa.com.tr/tr/dunya/ap-turkiye-ile-muzakerelerin-askiya-alinmasini-oneren-tasariyi-kabul-etti/855574</ref> * 9ê tîrmeha 2017ê Almanyayê dest bi vekişandina hêzên xwe yên leşkerî li Baregeha Esmaniya Încîrlîkê ya li parêzgeha Edenê ya Tirkiyê kir.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/090720171</ref> * 1Oê tîrmeha 2017ê bi fermî hatiye îlankirin ku DAİŞ ji Mûsilê bi temamî hatiye derxistin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/100720175</ref> * 20ê tîrmeha 2017ê Wezareta Derve ya [[Kuweyt]]ê biryar da hejmarek dîplomatkarên Îranê li welatê xwe kêm bike û nivîsingiha balyozxanyê bigre bi vê yekê hemû pêwendiyên hevbeş di navbera her du welatan de hatin rawestandin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/middle-east/365094</ref> === Dinya === * 14ê hezîrana 2017ê de serokê Hikûmeta Herêma [[Ketelonya]]yê Carles Puigdemont ragihand, ku herêma wan di 1ê çiriya pêşîn de ji bo ku ji Spanyayê veqete dê referandûmê pêk bîne. Hikûmeta Spanyayê jî rexne li biryarê digire û dibêje, ku ew dê rê nedin referandûm were pêkanîn.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/140620177</ref> == Helwesta rêxistin û dewletan di derbarê vê biryarê de == === Helwesta partiyên di parlamena Kurdistanê de === {| class="wikitable sortable" style="border:none;width:85%" |+ |- ! colspan="8" | Partiyên Di Parlamena Kurdistanê de cîh digirin |- !Tercîh !colspan="3" | Partî !Jimara Kursiyan !Serok !Nêrîna polîtîk !Çavkanî |- ! rowspan=9|{{Tick|15}} Belê | style="background:#fdc400; width:4px; text-align:center;"| || PDK || [[Partiya Demokrat a Kurdistan]] | 38 | [[Mesud Barzanî]] | Siyaseta navendî | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=President Barzani to discuss independence referendum with Kurdistan parties |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/060620171 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Rudaw |tarîx=6 hezîran 2017 }}</ref> |- | style="background:#3CB371; width:4px; text-align:center;"| || YNK || [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] | 18 | [[Celal Telebanî]] | Çep-navendî | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PUK: referendum should be held for independence |url=http://www.pukpb.org/english/2017/06/PUK-referendum-should-be-held-for-independenceenglish |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |xebat=PUK Leadership Council |tarîx=21 hezîran 2017 |tarîxa-arşîvê=6 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170806030546/http://www.pukpb.org/english/2017/06/PUK-referendum-should-be-held-for-independenceenglish |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="background:#804000; width:4px; text-align:center;"| || YÎK || [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] | 10 | [[Selahedîn Behadîn]] | Rast-dînî | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Islamic body calls referendum ‘national and religious’ right |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/120720176 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Rudaw |tarîx=13 tîrmeh 2017 }}</ref> |- | style="background:#0000FF; width:4px; text-align:center;"| || PSDK || [[Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê]] | 1 | [[Mihemed Hecî Mehmûd]] | Çep-navendî | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=No party owns project of independence referendum: Kurdish Official |url=http://www.iraqinews.com/baghdad-politics/no-party-owns-project-independence-referendum-kurdish-official/ |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Iraqi News |tarîx=6 nîsan 2017 |roja-arşîvê=2019-04-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190402114035/https://www.iraqinews.com/baghdad-politics/no-party-owns-project-independence-referendum-kurdish-official/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="background:#0000CD; width:4px; text-align:center;"| || PKK-Î||[[Partiya Komûnîst ya Kurdistan – Îraq]] | 1 |Kemal Şekir | Çep | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kirkuk working to form committee on independence referendum |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/190720172 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Rudaw |tarîx=19 tîrmeh 2017 }}</ref> |- | style="background:; width:4px; text-align:center;"| || PZK||[[Partiya Zehmetkêşan ya Kurdistanê]] | 1 |Belîn Mehmûd | Çep | <ref name="support">{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq's Kurds question motives behind independence vote |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/iraq-kurdistan-independence-referendum-sulaimaniyah.html |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Al-Monitor |tarîx=27 hezîran 2017 }}</ref> |- | style="background:#FF4500; width:4px; text-align:center;"| ||TÎK ||[[Tevgera Îslamî ya Kurdistan]] | 1 | Îrfan Elî Evdilezîz | Rast-dînî | <ref name="support" /> |- | style="background:; width:4px; text-align:center;"| ||LGT ||Lîsta Gêşepêdana Tirkmenan(Lîsta Pêşveçûna Tirkmenan) | 2 |Mihemed Sadeddîn | Rast-kêmnetew | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkmens Prefer Kurds to Shi'ite-Dominated Baghdad Govt: Leader |url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/kurdistan/365887 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Basnews |tarîx=24 tîrmeh 2017 }}</ref> |- | style="background:; width:4px; text-align:center;"| ||LTH ||Lîsta Tirkmen ya Hewlêr | 1 | | Rast-kêmnetew | <ref name="support" /> |- | <ref name="support" /> | style="background:#ADD8E6; width:4px; text-align:center;"| || TG || [[Tevgera Goran]] | 24 | Omer Seyîd Elî | Çep-navendî | <ref name="ReferenceE"/> |- | <ref name="support" /> | style="background:#ADD8E6; width:4px; text-align:center;"| || KÎK || [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] | 6 | Elî Bapîr | Rast-dînî | <ref name="aa.com.tr">{{Jêder-nûçe |sernav=Vote on Kurdish independence ‘risky’: Turkmen leader |url=http://aa.com.tr/en/middle-east/vote-on-kurdish-independence-risky-turkmen-leader/838267 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Anadolu Agency |tarîx=9 hezîran 2017 }}</ref> |- ! rowspan=1|{{Cross|15}} Na | style="background:#ADD8E6; width:4px; text-align:center;"| || ETÎ || [[Eniya Tirkmen ya Îraqê]] (ITF will support referendum if conditions are met)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Partiya Tirkmenelî: Mafê tirkmenan garantî be em nabine dijberê serxwebûnê |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720179 |tarîxa-gihiştinê=29 tîrmeh 2017 |ajans=Rudaw |tarîx=29 tîrmeh 2017 |ziman=ku }}</ref> | 1 | Erşad Salihî | Rast-kêmnetew | <ref name="aa.com.tr"/> |} === Helwesta partiyên kurd di derbarê vê biryarê de === ==== Bakur ==== ===== [[PAK]] ===== * Serokê [[PAK]] [[Mustafa Ozçelik]]: Em bang li hemû dewletên dinyayê dikin: Rêzê li beyana îradeya aştiyane ya gelê Başûrê Kurdistanê bigrin<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/d6e934af-7140-4af0-84e2-c49944406b61</ref> ===== [[HDP]] ===== Parlamenê HDPê [[Îmam Taşçîer]] di hesaba xwe ya twîtterê de kêyfxweşiya bi ''Bijî Kurdistan'' anî ziman.<ref>http://www.krdnews.com/news/kuzey-kurdistan/hdpli-tascierden-referandum-mesajiyasasin-bagimsiz-kurdistan{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Her wisa dibêje ku ev giştpirsî dê hemû Kurdan bi cesaret bixe <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/358986</ref> Berdevkê HDPê [[Osman Baydemir]] got ku: Ya ku dikeve li ser milê me piştgiriya birayên me yên li Başûrê Kurdistanê ye û Baydemir herwiha ji ber biryara referandûmê pîrozbayî li gelê Kurd kir.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1106201719</ref> Serokwekîlê partiya HDP [[Ahmet Yıldırım]] got ku ew dê bêşert û merc piştgiriyê bidin giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/effcf638-bd78-48ac-8433-79417ec94e0b</ref> Parlamenter û Serokê Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê yê berê [[Ahmet Turk]] derbarê biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê de ragihand ku divê hesreta kurdan a dewletbûnê were bicihanîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359280</ref> Partiya Gelan ya Demokratîk (HDP) di daxuyanîyeneke nivîskî de piştgirî da giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê û got ji bo meşrûîyeta vê giştpirsiyê divê pirsgirêkên navxwe werin çareser kirin û parlamen bê vekirin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hdp.org.tr/ku/kurdi/capemen%C3%AE/daxuyaniy%C3%AAn-capemeniy%C3%AA/referand%C3%BBma-serxweb%C3%BBn%C3%AA-ya-her%C3%AAma-kurdistan%C3%AA-mafek%C3%AE-rewa-%C3%BB-demokrat%C3%AEk-e/10635 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-14 |tarîxa-arşîvê=2017-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916144204/http://www.hdp.org.tr/ku/kurdi/capemen%C3%AE/daxuyaniy%C3%AAn-capemeniy%C3%AA/referand%C3%BBma-serxweb%C3%BBn%C3%AA-ya-her%C3%AAma-kurdistan%C3%AA-mafek%C3%AE-rewa-%C3%BB-demokrat%C3%AEk-e/10635 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ===== [[PSK]] ===== :PSKê di daxuyaniya xwe de got ku hemû kurd alikariya referandûmê bikin<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/357483</ref> ===== [[KCK]] ===== Hevserokê [[Konseya Rêveber a Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) [[Cemîl Bayik]] got, referandûm mafekî demokratîk e,divê ti kes li dijî vê dernekeve..<ref>https://anfkurdi.com/rojane/bayik-erdogan-u-qatar-siriken-hev-en-gunehan-e-81870</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130620172</ref> Endamê payebilind yê PKKê [[Duran Kalkan]] dibêje ku ev giştpirsîye propagandaya PDKê ye li dijî me dike û dewletbûn her tişt nîne, çareseriya hemû tiştan nake .<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/f4b5dbc0-03cd-4797-82d0-944c98aabba2</ref> Hevseroka Konseya Rêveber a KCKê Besê Hozat di hevpeyvîneke xwe de tîne ziman ku ev giştpirsî propagandaya [[PDK]]yê ku dixwaze di rewşa xwe ya tengav de derkeve, her wisa lêzêde dike ku ew ne li dijî serxwebûna Kurdistanê ne lê dibêje ku netew-dewlet nabe çareserî ji bo Kurdan.<ref>https://anfkurdi.com/kurdistan/hozat-ev-45-sal-in-em-ji-bo-kurdistana-serbixwe-tedikosin-85146</ref> ===== [[Hudapar]] ===== Cîgirê Serokê Hudaparê [[Mehmet Yavuz]] di daxuyanîyeke xwe de got ku em naxwazin herêmên Îslamî perçe bibin lê eger yekitî neçêbe divê têkiliyên cîranî bên ceribandin<ref>http://www.nerinaazad.net/tr/news/actual/referendum/huda-pardan-bagimsizlik-referandumu-aciklamasi</ref> Serokê Hudaparê Zekeriya Yapıcıoğlu got ku ev biryar ya gelê Kurdistana Iraqê ye û lêzêdekir û got divê Tirkiye ji Kurdistana Serbixwe netirse <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/5420036b-02f8-419e-a855-93fe60024a37</ref><ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359600</ref> * PDK-T: Serokê PDK-Tê Mehmet Emîn Kardaş dibêje ku îro şansekî mezin heye, divê em hemû alikariya herêmê bikin <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/interview/59bf4a1e-7e03-4e40-8da0-c3ec4dc1bb83</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Bêdlîsê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/73b76d3b-1d42-46c2-9ce6-0ad06f898ad8</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Sêrtê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/9f0b0b3c-5ab8-4b8f-9ae4-e362274056ee</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Mûşê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/8d8f9ccf-f367-413f-9143-61d8958d7e5a</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Wanê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/38a98600-503e-456e-a7c8-b6742c2eadcf</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji Dêrsimiyan binêre:<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120720179</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetnasên Amedî binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/22a40e8e-37ca-40a3-8e5e-ad8a9a030041</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji ermeniyên Dêrsimê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/48c948d4-8e25-4792-949e-a2162fbed0fa</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedar û mafnasên Rihayê binêre:<ref name="kurdistan24.net"/> ===== Komxebata Piştgiriya Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ===== :Ev komxebat ji aliyê hindek partiyên Bakurê Kurdistanê hatiye ava kirin. Dixwaze li Bakurê Kurdistanê ji bo giştpirsiyê xebatan bike. Ji ber vê yekê, yekemîn serdana xwe ji partiya [[Hudapar]] re kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/59868593-b0ee-45bf-9d84-df1a777ea9dc</ref> Endamê komxebata giştpirsiyê Mustafa Ozçelik diyar kir ku însiyatîfa navborî serdana HAK-PAR û HUDAPArê kiriye û biryar daye ku bi HDP, AKP û CHP jî re hevdîtinan pêk bîne. Her wisa dixwazin li gel Serokkomarê Tirkiye Recep Tayyip Erdoğan jî hevdîtinekê bikin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720172</ref> ===== [[Partiya Herêmên Demokratîk]] ===== Di civîna vê partiyê de hatiye gotin ku serxwebûna Kurdên Başûr ji bo hemû Kurdan nabe çareserî û her wisa hatiye gotin ku netew-dewlet ji bo berjewendiyên Kurdan baş nîne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.dbp.org.tr/index/icerik/9-eylul-2017-tarihli-parti-meclisi-toplantimizin-sonuc-bildirgesi-35013411/ |tarîxa-gihiştinê=2017-09-11 |tarîxa-arşîvê=2017-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170914151609/http://www.dbp.org.tr/index/icerik/9-eylul-2017-tarihli-parti-meclisi-toplantimizin-sonuc-bildirgesi-35013411/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Başûr ==== ===== Partiya Goran ===== * Partiya [[Goran]] dibêje ku em destek didin serxwebûna Kurdistanê lê bêyî çalakkirina parlamena Kurdistanê em ti biryaran nadin.<ref name="ReferenceF">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620173</ref> :Berdevkê Goran dibêje ku ev refrendum neyasayî ye <ref name="ReferenceE"/> ===== Komela Îslamî ya Kurdistanê ===== * [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] dibêje ku piştî civînekê em ê helwesta xwe diyar bikin.<ref name="ReferenceF"/>. Bi dûçûna çavdêrên siyasî Komele nêzîkî Îran û Malîkî bûye, ji ber vê yekê alikarî nade giştpirsiyê<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358512</ref> ===== Partiyên derveyî parlamenê ===== * Partiyên derveyî parlamenê jî piştgiriya xwe ragihandin:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/837e2023-b945-4c27-97e0-202a76c2f926</ref> :[[Yekîtiya Neteweyî ya Demokrata Kurdistanê]] :[[Tevgera Demokrata Gelê Kurdistanê]] :Partiya Neteweyî ya Kurdistanê :[[Tevgera Aştîxwazên Kurdistanê]] :[[Partiya Pêşketinxwazên Demokratên Kurdistanê]] :[[Tevgera Rizgariya Demokrata Kurdistanê]] :[[Partiya Bet Alnahreyn Aldemoqratî]] :[[Partiya Alatihad Aldemoqratî Alkildanî]] :[[Serokê Encûmena Neteweyî ya Kildan]] :[[Partiya Niştîmaniya Aşûrî]] :[[Yekîtiya Bet Alnahreyna Niştîmanî]] :[[Mînbera Demokrata Kildanî]] :[[Tevgera Demokrat a Tirkmenan]] :[[Tevgera Tirkmenî Bêlayen]] :[[Partiya Demokrata Tirkmenî Kurdistanî]] :[[Komeleya Rewşenbîrî ya Tirkmenên Kurdistanê]] :[[Partiya Gelê Tirkmen]] :[[Komeleya Lîberalî Trkmenan|Komeleya Lîberalî Tirkmenan]] :[[Partiya Rizgariya Neteweyî ya Tirkmenî]] ===== Kurdên [[şebek]] ===== * Kurdên şebek ku li derdora Mûsilê dijîn ji serokê Kurdistanê re nameyek şand ku ew jî dixwazin tevlî giştpirsiyê bibin.<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/3afc4452-d338-4ad5-b5d5-ee79595b9c21</ref> ===== Kurdên [[êzidî]] ===== * Desteya Bilind a Bingeha Rewşenbîrî û Civakî ya Lalişê ragihand ku referandûma Kurdistanê ji bo serxwebûnê, pêngaveke azayane bûye, lewma jî ew bi hemû hêza xwe pişta vê wê digrin û kar ji bo serxistina wê dikin.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101090</ref> ===== Kurdên [[zerdeştî]] ===== * Nûnerê Zerdeştiyên Dihokê Hîwa Dartaş got ku bi awayekî giştî em wek Zerdeştî ligel referandûm û serxwebûna Kurdistanê ne<ref name="kdp.info">http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101176</ref>. * Nûnerê Zerdeştên Silêmanî Awat Husamedin Teyip: Ji bo jiyaneke baş em bidin nifşên nû, divê giştpirsî were destekkirin<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/e5ef63e3-d010-4ecc-8f73-9d0bc38acb3e</ref> ===== Kurdên [[feylî]] ===== * Bi dûçûna berpirsekî PDKê ê li Bexdayê, Kurdên Feylî yên li der û dorên Bexda dijîn dibêjin ku ew piştgirên giştpirsiyê ne<ref name="kdp.info"/>. Elî Hisên bi nûneratiya Kurdên Feylî yên Iraqê û Herêma Kurdistanê bi daxuniyekê re piştgriya xwe anî ziman.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/150820175</ref> ===== Kurdên [[kakeyî]] ===== * Kurdên kakeyî jî piştgiriya xwe anîn ziman <ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101153</ref> ===== Kurdên [[selefî]] ===== * Serokê selefiyên kurd Ebdullatîf Selefî dibêje ku çi kesê ku dijî giştpirsiyê derkeve ne Kurd e<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/17062017</ref> ===== Kurdên [[cihû]] ===== * Kurdên Cihû di daxuyaniyeke xwe de piştgiriya xwe bo giştpirsiya serxwebûnê ragihandin <ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101137</ref> ===== Eşîrên ereb li Xurmatoyê ===== * Serok û nûnera eşîrên Erebên Sunî li derdora Xûrmato dibêje ku ew ê ji bo giştpirsiyê bibêjin erê. Sedema vê jî ewe ku pêşmergeyê Kurda li dijî bêqanûniyên Heşdî Şabî alikariya gelê Sunî dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359122</ref> ===== Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) ===== * Cîgirê serokê grûba PDK yê parlamena Kurdistanê Amîne Zikrî dibêje ku divê hemû partî cudahiyên xwe bidin aliyekî û bi hev re ji bo giştpirsiyê kar bikin <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/d2a07bf9-f4ec-4ba9-9121-687b58aa4645</ref> ===== Kurdên neqişbendî ===== * Şêx Ebdurehman Neqişbendî: Bo min referandûm ji nan jî giringtir e.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362029</ref> * Şêx Osmanê Tewêle: Piştevaniya li referandûma serxwebûna Kurdistanê erkekî netewî û dînî ye.Herwiha ezê bibim Pêşmergeyê Komara Kurdistanê yê yekem û ji bo dewletbûna Kurdistanê çi dikeve ser min ez amade me bikim û ezê xwe ji ti erkekî nedim paş û ev rê rêyeke pîroz e û dê bi serkeftinê bigehe armanca xwe <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361564</ref> ===== Hindek eşîrên ereb ên Kerkûkê ===== * Em piştgiriya serxwebûna Kurdistanê dikin û em jî di nav de <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362019</ref> ===== Partiya Komûnîst a Karkeran ya Kurdistanê ===== * Serxwebûna Kurdistanê metirsiyên şerê kurdan û ereban ji holê radike<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361723</ref> ===== Yekîtiya Zanayên Olî yên Kurdistanê ===== * [[Yekîtiya Zanayên Olî yên Kurdistanê]] bi daxuyaniyekê piştgiriya xwe bo referandûma serxwebûna Başûrê Kurdistanê ragihandin û diyar kirin: “Bi vê hêviya ku referandûm bibe derwazeyek bo serxwebûna gelê Kurdistanê û gihîştin bi xewata dîrokî ya wan, ku rûbareke xwîn û qurbanî û deredeserî jê re hatiye pêşkêşkirin.”<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1207201713</ref> ===== Partiya Êzidiyên Demokrat ===== * Sekreterê vê partiyê Heyder Şeşo dibêje ku em ê beşdarî vê giştpirsiyê bibin û em bi hemû hêza xwe ve piştgiriyê didin referandûmê<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170720172?keyword=ynk</ref> ===== Partiya Tirkmenelî ===== * Şêwirmendê Partiya Tirkmenelî Elî Miftî: Weke pêkhateya tirkmen em naxwazin bibin beşek ji dewleta nijadî ya kurdî, ku daxwazên me piştguh bixe. Em dixwazin li dewleteke medenî û dûrê îdeolojiya neteweperstî bijîn. Çawa kurdan weke pêkhateya duyem a Iraqe hemû mafên xwe bidest xistibin, em jî dixwazin bibin pêkhateya sereke û hemû maf û daxwaziyên me jî werin cîbicîkirin. Eger garantî bidin û mafên me biparêzin em li dijî vê biryarê nabin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720179</ref> ===== YBŞ ===== * Fermandeyê YBŞê Heval Mezlûm: Hinek aliyên iraqî xwestin me razîbikin da ku dijitiya referandûma Başûrê Kurdistanê bikin lê em razî nebûn. Ji ber ku em piştgirî didin şingaliyan û kurdên êzidî da ku beşdarî referandûmê bibin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/300720177</ref> ===== Eniya Tirkmen ya Îraqê ===== * Tirkmenên Kerkûkê bi beşdarbûna 8 partiyên Tirkmen daxuyandin ku ew dê giştpirsiyê boykot bikin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/090920172</ref> ==== Rojava ==== * [[Yekitî]] ([[ENKS]]): : Partiya Yekîtiya Kurdî bi awayek bihêz piştgiriya xwe ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê diyar kir<ref>http://en.yekiti-media.org/kurdistan-independence-referendum/</ref> * [[PDK-S]] (ENKS): : Serokê [[PDKS]] [[Seîd Melle]] dibêje ku mafê serxwebûnê heqê gelê başûrê Kurdistanê ye, em piştgirya xwe didin wan û divê herkes bibêje erê<ref name="aranews.net">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/ |tarîxa-gihiştinê=2017-06-20 |tarîxa-arşîvê=2017-06-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617232918/http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> : Endamê PDKS [[Mihemed Îsmaîl]] jî dibeje ku ev karta giştpirsiyê tiştek mezin e ji bo kurdan li dijî Bexda ye<ref name="aranews.net"/> * [[PYD]] ([[TEVDEM]]): : [[Hediye Yûsif]] ku hevseroka Federasyona Bakurê Surya-Rojava ye dibêje ku giştpirsî kareke navxwoyî ya Iraqê ye û mafê gelê Kurdên başûrîye ku çarenivîsa xwe bellî bikin.<ref name="aranews.net"/> * [[ENKS]]: :ENKS biryar da ku li bajarên Rojava piştgiriya giştpirsiyê bide destpê kirin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1009201716</ref> ==== Rojhilat ==== * [[Komele (rêxistin)]]: :Partiya Komala di derbarê giştpirsiyê de daxûyaniyek da û piştgiriya xwe bo vê biryarê anî ziman .<ref>http://komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1236&Jor=1{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://kurdistanvoice.net/2017/06/14/komala-party-declares-its-support-for-kurdistan-independence/ |tarîxa-gihiştinê=2017-06-14 |tarîxa-arşîvê=2017-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171012041532/https://kurdistanvoice.net/2017/06/14/komala-party-declares-its-support-for-kurdistan-independence/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]: : Di daxuyaniyekê de PDKİ piştgiriya xwe anî ziman <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://kurdistanvoice.net/2017/06/11/pdki-supports-the-kurdistans-independence-referendum-iran-opposes/ |tarîxa-gihiştinê=2017-06-14 |tarîxa-arşîvê=2017-10-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171013183427/https://kurdistanvoice.net/2017/06/11/pdki-supports-the-kurdistans-independence-referendum-iran-opposes/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/29041 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2017-06-19 |tarîxa-arşîvê=2017-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170623004354/http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/29041 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Partiya Azadiya Kurdistanê]]: : Di daxuyaniya serokayetiya vê partiyê de giştpirsiya gelê Başûrê pîroz dike û piştgiriya xwe tînin ziman <ref>http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15396{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> :Rêxistina ciwanan ya ser bi Partî Azadî Kurdistan, Rêkxirawî Lawanî Azadî Kurdistan jî di daxuyaniya xwe de pîrozbahî li gelê Kurd taybetî gelê başûrî kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15397 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-20 |tarîxa-arşîvê=2017-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170629054016/http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15397 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Diyaspora ==== ===== [[Komeleya Nivîskarên Kurd li Swêdê]] ===== * Referandûm a serxwebûna Başûrê Kurdistanê dê bibe pêngava yekem ya serxwebûna Kurdistana mezin û dê bibe derfeta sererastkirina dîrokê.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7bc6c432-d07e-4b96-b104-3e7275087224</ref> * Serokê vê komeleyê Nezîr Akat dibêje dê konferans û semîneran li dar bixe. Nivîskar û balyozê berê yê Swêdîİngmar Anderson dê beşdarî konferansê bibe ku 2 pirtûk li ser Kurdan nivîsandine. Di konferansê de jibilî pirtûkan wê mijara lidarxistina referandûmê bê axaftin û gotûbêjkirin<ref name="ReferenceG">http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359586</ref> ===== [[Komkar]] ===== * Komkarê ji bo biryara referandûmê daxuyanîyek da ku ew piştgiriyê didin referandûmê<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/357482</ref> ===== Kurdên Qazaxistanê ===== * Berpirsê Komelgeha Hêvî bo dostayetiya kurd û Kazaxistan li welatê [[Qazaxistan]] Dr. Mihemed Ehmed Berazî got ku kurdên vir piştgiriyê didin giştpirsiyê <ref name="ReferenceH">http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101271</ref> ===== [[Federasyona Komeleyên Kurdistanê yê li Swêdê]] ===== * Serokê vê rêxistinê Keya Îzol dibêje li Swêdê piştgiriyeke xurt heye ji bo referandûmê û got ew dê festîvaleke mezin li Swêdê li dar bixin û di panel û konferansan de piştgirya giştpirsiyê bikin<ref name="ReferenceG"/> ===== [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] ===== * Serokê vê enstîtuyê [[Kendal Nezan]] got ku wan li gel Zaningeha Soranê konferansek li Parîsê da destpêkirin di derbarê giştpirsî de ji bo raya giştî ya Frense agahdar bikin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/0d9e34a9-e745-49ec-9784-df50745a5588</ref> ===== Hevkariya Partiyên Kurdistanî li Almanyayê ===== * Hevkariya Partiyên Kurdistanî li Almanyayê dê 28ê tebaxa 2017ê de Festivala Referandûma Serxwebûna Kurdistanê li Kolnê lidar bixe <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/70589b4a-3744-4a3c-8a69-a9ef2d013cb1</ref> ===== [[KNK]] ===== * Giştpirsî mafê Kurda ye û em piştgirî didin<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/361400</ref> ===== [[Federasyona Kurdên Qazaxistanê]] ===== * Serokê Federasyona Kurdên Qazaxistanê û Serokê Şanda Komeleyên Kurdên [[Sovyeta Berê]], Dr. [[Kinyazê Brahîm Mîrzoyêv]] dibêje, erkê ser milê her kurdekî ye ku bi hemû awayekî piştgiriyê bide referandûma Herêma Kurdistanê, ji ber ku serxwebûna Başûr ya hemû kurdan e.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101760</ref> === Helwesta dewletan di derbarê vê biryarê de === ;{{Ala|DYA}} ::-Em biryara gelê Kurd têdigehin û heqê wan e lê niha wextê referandûmê nîne.<ref>http://www.rudaw.net/english/world/080620172</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nydailynews.com/newswires/news/national/discourages-iraq-kurdistan-independence-vote-article-1.3232129 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-10 |tarîxa-arşîvê=2017-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170608222135/http://www.nydailynews.com/newswires/news/national/discourages-iraq-kurdistan-independence-vote-article-1.3232129 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.ntv.com.tr/dunya/abd-disisleri-bakanligindan-ikbynin-bagimsizlik-referandumu-aciklamasi,8qnVNvWSjk2vYpoJhV1H3Q</ref> ::-Serokê Artêşa Amerîka Joseph Dunford got ku ev meseleya naxwoyî Iraq e, biryar ya gelê Iraq e <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/060b5118-f209-4420-9474-69ec66657115</ref> ::-[[Qesra Spî]] daxuyaniyek belav kir. Di daxuyaniyê de dibêje em piştgiriya giştpirsiyê nakin û ev giştpirsî dê tesîreke xerab li ser şerê DAİŞê bike. Her wisa got ku divê Bexda û Hewlêr di navbera xwe de gotûbêj bikin..<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/09/15/statement-press-secretary-kurdistan-regional-governments-proposed |tarîxa-gihiştinê=2017-09-18 |tarîxa-arşîvê=2017-09-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170919042315/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/09/15/statement-press-secretary-kurdistan-regional-governments-proposed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê Wezareta Pêşmerge di daxuyaniyeke xwe de got ku ev giştpirsî bandorê li hevpeymaniya me nake<ref name="ReferenceI">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170920174</ref>. ;{{Ala|Almanya}} ::-Wezîrê Derve Sigmar Gabriel: Min bi endîşe ev agahî zanî, niha şerê li dijî DAİŞê heye. Ev biryara yekalî em hişyar dikin.<ref>http://www.auswaertiges-amt.de/sid_99613D083254FA06E6D730F46CC88844/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2017/170608-Unabhaengigkeitsreferendum_Nordirak.html</ref><ref>http://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/09062017</ref> ::-Serokwezîra Almanya Angela Merkel got ku em dixwazin di Iraqeke yekparçe de Kurdistanek hebe<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/9643921e-6f6e-46ea-accc-947682da4fd5</ref> ::-Berdevkê Hikûmeta Almanyayê Martin Schaefer got ku li herêmê keseke eger, sînorê xwe yekalî bixwaze biguherîne an jî bixwaze dewlet ava bike, bi agir dilîze.<ref>https://krd.sputniknews.com/ewropa/201706096223929-Almanya-referandum-Kurdistan-daxuyani/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2024 }}</ref> ;{{Ala|Tirkiye}} ::-Wezareta Derve: Em piştgiriya yekbûna Îraqê dikin, ev pêngava referandûmê xeletiyeke mezin e û yekbûna Îraqê xeta me ya sor e.<ref>http://www.mfa.gov.tr/no_181_-ikby_de-25-eylul-2017-tarihinde-bagimsizlik-konusunda-bir-referandum-duzenlenmesi-yonundeki-karar-hk_.tr.mfa</ref> ::-Serokê Hikûmetê: Em yekîtiya axa Iraqê dixwazin.Ev biryar bi bê berpirsiyarî hatiye girtin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/090620173</ref><ref>http://www.ntv.com.tr/turkiye/basbakan-yildirimdan-kuzey-iraktaki-referandum-kararina-iliskin-aciklama,h-ek7FQJsU2g7W4Gg05nfg</ref> ::-Parlamenterê AKPê yê Amedê Galip Ensarioğlu dibêje ku divê herkes rêzê ji bo biryara gelê Kurdistanê bigire<ref>http://www.cnnturk.com/turkiye/ak-partili-ensarioglu-kurdistan-halkinin-kararina-saygi-duyulmali</ref> ::-Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] dibêje ku Başûrê Kurdistanê dê ji ber vê giştpirsiyê poşman bibe û em vê biryarê rast nabînin <ref>http://aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/cumhurbaskani-erdogan-katar-istemedikten-sonra-boyle-bir-seyi-asla-yapmayiz/855225</ref> ::-Parlamenterê AKP Orhan Atalay dibêje ku Dewleta Kurdistanê ya serbixwe bo Tirkiyê nabe kêşe <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/8f2dbde6-338c-43b9-9c29-9edb07c8b09d</ref> ::-Saziya Asayişa Netewî ya Tirkiyê (MGK) ragihand, ku referandûma Başûrê Kurdistanê şaşiyeke mezin e û dê encamên nebaş bi xwe re bîne.<ref>http://aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/mgk-bildirisi-turkiye-sinirinda-teror-devleti-kurulmasina-asla-izin-vermeyecek/863522</ref> ::-Berdevkê Serokkomarê Tirkiye İbrahim Kalın got ku em dixwazin Başûrê Kurdistanê ji xeletiya giştpirsiyê vegere da ku rewşa herêmê aloztir nebe<ref>https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/79969/cumhurbaskanligi-sozcusu-kalin-filistin-ve-mescidi-aksa-yalniz-degildir.html</ref> ::-14ê îlona 2017ê Wezareta Derve ya Tirkiye daxuyaniyek belav kir û biryara redkirina giştpirsiya Başûrê Kurdistanê ya Meclîsa Îraqê hilgirtî pîroz kir û Başûrê Kurdistanê hişyar kir û got eger ew di giştpirsiyê de rijd bin dê bedelakê wê jî hebe<ref>http://www.mfa.gov.tr/no_-286_-irak-temsilciler-meclisinin-ikby-referandumuna-iliskin-aldigi-karar-hk.tr.mfa</ref> ;{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] ::-Berdevkê Wezareta Derve Behram Qasimî: Em piştgiriya yekbûna axa Iraqê dikin. Ev biryar wê bibe sedema pirsgirêkên nû.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=459650 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-10 |tarîxa-arşîvê=2017-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170614024117/http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=459650 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iran/10062017</ref> ::-Rêberê Îranê Ayetullah Elî Xaminêyî û Serokomarê Îranê Hesen Ruhanî ji serokwezîrê Iraqê Heyder Ebadî re gotiye ku em naxwazin Iraq parçe bibe û her wisa em rê nadin Iraq parçe bibe<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/20062017</ref> ::-Bi dûçûna rojnameya Erebî [[Asharq Al-Awsat]], Îran bi hinceta [[DAÎŞ]] dixwaze Kerkûk û derdora wê dagir bike. Bi dûçûna vê rojnameyê çavkaniyên wan berpirsiyarên ewlehiya Kurdistanê ne<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://english.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/isis-regroups-kirkuk-questions-surround-irans-plans |tarîxa-gihiştinê=2017-06-24 |tarîxa-arşîvê=2017-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170624135322/https://english.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/isis-regroups-kirkuk-questions-surround-irans-plans |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ::-Berdevkê Wezareta Derve ya Îranê Behram Qasimî: Yekparçebûna xaka Iraqê ji bo Îranê pir giring e, lewma helwesta wan a derbarê giştpirsiya Başûrê Kurdistanê de nayê guhartin, li ser vê yekê danûstandinan jî nakin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/10072017</ref> ::-Serfermandarê Hêzên Çekdarên Îranê Muhemed Baqirî: Ev mijar bi ti awayî ji aliyê cîranê Iraqê ve nayê qebûlkirin û parastina serxwebûn û yekparçeyiya Iraqê di berjewendiya tevahiya netew, mezheb û pêkhateyên wî welatî de ye<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/170720171</ref> ::-Sekreterê Encûmena Bilind a Asayîşa Nîştîmanî ya Îranê ragihand, welatê wî tenê hikûmeta yekparçeyî û federalî ya Iraqê bi awayeke fermî nas dike, di egera cihêbûna Herêma Kurdistanê de jî hemû rêkeftinan hildiweşîne<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/17092017</ref> ;{{Sembola alayê|Belçîka}} [[Belçîka]] ::-Cîgirê Serokwezîrê Belçîkayê Jan Jambon ji ber giştpirsiya Kurdî got ku mafê her neteweyê ye ku çarenivîsa xwe bellî bike<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/en/Details.aspx?Jimare=15016 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-11 |tarîxa-arşîvê=2017-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170924230924/http://www.nrttv.com/en/Details.aspx?Jimare=15016 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ::-Balyozê Belçîkayê Mr Hendrik Van de Velde dibêje ku ta niha ti dijîtiya Hikûmeta Belçîkayê nîne li dijî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê<ref>http://www.meri-k.org/belgian-ambassador-and-consul-visit-meri/</ref> ::-Serokê Herêma Flandersê Geert Bourgeois got ku Em rêzê ji biryara gelê Kurdistanê re digrin. Eger kurd ji bo serxwebûnê gavan biavêje, divê em qebûl bikin û rêzê li hember vê biryarê bigrin. Şandina nûneran ji bo çavdêriya referandûmê jî di destê hikûmeta belçîkayê de ye<ref name="ReferenceC"/> ;{{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] ::-Cigîrê Serokê Îsraêlê yê berê ku ji partiya [[Lîkud]] e [[Gideon Sa’ar]] ji hikûmeta Îsraêlê xwest ku alikariya serxwebûna Kurdistanê bikin <ref>http://www.jpost.com/Middle-East/Saar-calls-on-Israel-US-to-recognize-Kurdish-independence-496554</ref> ::-Endama partiya Yekitiya Siyonîstan jî ji Hikûmetê xwest ku alikariya Kurdistanê bikin.<ref>http://www.jpost.com/Middle-East/Kurdistan-region-sets-independence-referendum-496343</ref> ::-Serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]]:“Pêwîst e Kurdên Iraqê dewleta xwe ya serbixwe hebin, ew wêrek û qehreman in. Dostên rojava û dostên nirxên rojava û me ne.” <ref>http://www.jpost.com/Middle-East/Netanyahu-to-Congressmen-Kurds-should-have-a-state-502336</ref> ::-Wezîra Dadê ya Îsraêlê [[Ayelet Şaked]] got ku ''Îsraêl piştevaniyê li serxwebûna Kurd, û bi kêmanî piştevanî li serxwebûna Kurdên Iraqê dike''.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110920172</ref> ;{{Sembola alayê|Îraq}} [[Iraq]] ::-Berdevkê Hikûmeta Iraqê Saad el Haditi dibêje ku bêyî Bexda ti biryar nayên dayîn, heqê tu kesî nîne.<ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40219757</ref><ref>http://www.nerinaazad.net/tr/news/regions/middleeast/bagdattan-bagimsiz-kurdistana-tepki</ref> ::-Sekreterê Partiya Komûnîst a Iraqê Raîd Fehmi got em piştgiriya serxwebûna Kurdistanê dikin <ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/357444</ref> ::-Serokwezîrê di daxuyaniyekê de got ku herçend em hevfikir jî bin li gel Kurdan, rêza me ji bo wan heye lêbelê ev biryar bêwext çêbû<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/6f0945de-1568-4df0-9262-d6488ac3d188</ref> ::-Serokê Fraksiyona Dewleta Qanûnê û serokwezîrê berê yê Iraqê [[Nûrî Malikî]] got ev biryar fitne ye<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/12062017</ref> ::-Şêwirmendê Serokê Iraqê Ebdillah Elyaweyi got ku tu kes li dijî giştpirsiyê nîne lê dibe ku wextê giştpirsiyê ne durist be. Wek din divê tenê li daxuyaniyên fermî binêrin. Em bawerin ku giştpirsî wê di wextê xwe de bêpirsgirêk bê kirin<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/38f5616d-8fdb-40cf-8883-a42ad75ffd00</ref> ::-Serokê parlamena Iraqê Selîm Cuburî piştî hevdîtina xwe ya li gel Mesud Barzanî daxuyanî da û got ; Em ne li dijî giştpirsiyê ne lê divê her tişt li gor makezagonên Iraqê bê kirin<ref>http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iraq/210620171</ref> ::-Wezîrê Derve yê Iraqê Îbrahîm Ceferî derbarê referandûma Başûrê Kurdistanê de hişyariya acizbûna welatên cîran da û diyar kir, ku divê dema referandûmê baş were destnîşankirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/040720171</ref> ::-Rêberê Tevgera Sedir a Iraqê Mûqteda Sedir ji Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî xwest, pêvajoya referandûma Başûrê Kurdistanê paşve bixe.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/040720173</ref> ::-Endama fraksiyona Ehrarî ya ser bi tevgera Sedir li parlamena Iraqê Macîde Temîmî dibêje ku mafê kurdan heye ku çarenivîsa diyar bikin û serxwebûna xwe ragehînin<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/355684</ref> ::-Serokomarê Iraqê [[Fuad Mesûm]]: Ez ne li dijî rapirsiyê me, lê ew babet girêdayî bi rewşa navxweyî û derve ye, wek welatên herêmê û cîhanê. Heger hevkariyê li dirustbûna wê dewletê bikin, ewê bibe.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7265409a-7193-4373-b6ea-d90cfb3d72c4</ref> ::-Serokê Yekîtiya Parlementerên Kurdistanê Nîmet Abdulla:Ev giştpirsî ya hemû aliyên Kurdî ye. Divê PDK bo çareseriya vê pirsgirêkê serkêşiyê bike, li aliyê din jî divê Goran dev ji hemû pirsgirêkên din berde û di vê mijarê de berpirsyariya xwe bicih bîne.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/361287</ref> ::-Serokê hevpeymaniya niştimanî ya Iraqê Emar Hekîm berî sê mehan gotibû tenê Îsraêl dê serxwebûna Kurdan qebûl bike.<ref>http://www.nrttv.com/En/Details.aspx?Jimare=14006{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Piştî berî sê rojan di seredana xwe ya Îranê de dibêje ku ew dê hewl bidin rêya giştpirsiyê bigirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15427 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-08 |tarîxa-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331001948/http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15427 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî van daxuyaniyên Emmar El Hekîm, şêwirmendê ragehandina serokatiya herêm bersiv da wî û got bila li şûna me spasiyê li Îsraêlê bike<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362021</ref> ::-Wezîrê Berevaniya Iraqê Îrfan Xeyalî got giştpirsî babeteke siyasî ye û ti peywendiya artêşa Iraqê bi giştpirsiyê re nîne.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/240720171</ref> ::-Parlamena Iraqê biryara giştpirsiya serxwebûnê red kir û qebûl nekir ku giştpirsî were kirin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/12092017</ref> ;{{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]] :Wezîrê Aştiya Civakî yê Sûriyê Elî Heyder got Di nav van şert û mercan de dema referandûmê ne guncayî ye. Iraq û Herêma Kurdistanê di nava rewşa şer de ne, divê karê pêşîn têkbirina terorê be<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/19062017</ref> ;{{Ala|Erebistana Siyûdî}} :Vê dewletê helwesteke resmî nediyarkiriye lê li ser torên civakî hemwelatiyên vê dewletê piştgirî didin biryara referandûmê <ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/100620171</ref> ;{{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]] ::-Wezîrê Karên Derve yê Brîtanyayê [[Boris Johnson]], helwêsta welatê xwe li hember encamdana giştpirsiya bo serxwebûna Kurdistanê eşkere kir û dibêje, divê her gava bo serxwebûnê bê avêtin bi rêkeftin ligel Bexdayê be.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/130620172</ref> ::-Balyozê Keyaniya Yekbûyî Frank Baker dibêje ku divê ev rêkeftin li gel Bexdayê bê çareser kirin. Otoriteya yekem Bexda ye.<ref>http://www.rudaw.net/english/kurdistan/120620173</ref> ::-Wezareta Derve ya Keyaniya Yekbûyî daxuyaniyek belav kir ku dibêje, em piştgiriyê nadin giştpirsiyê û ev giştpirsî dê tesîreke xerab li ser şerê DAİŞê bike. Her wisa got ku divê Bexda û Hewlêr di navbera xwe de gotûbêj bikin. Lê Wezareta Pêşmerge di daxuyaniyeke xwe de got ku ev giştpirsî bandorê li hevpeymaniya me nake<ref name="ReferenceI"/>. ;{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] ::-Berdevka Karên Derve yê Rûsya Maria Zakharova dibêje ku em piştgirên Îraqeke yekgirtî ne û her wisa em mafên hemû gelan jî dixwazin ku yek ji wan jî Kurd in<ref name="pukmedia.com">http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=40492{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> ::-Li gor nûnerê [[PDK]]ê Dr. Xoşewî Mele Îbrahîm, Rûsya li dijî referandûmê nîne û wê piştgiriye bide referandûmê<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/357391</ref> ::-Sekreterê Giştî yê Ciwanên Rûsyayê ye bi nave Derya Şarova ku girêdayî partiya [[Vladîmîr Pûtîn]] in di nameyeke fermî de Ciwanên Rûsyayê yên ser bi partiya Serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn piştgiriya xwe ji proseya referandûma serxwebûna Kurdistanê re ragehandin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362734</ref> ::-Wezîrê Derve yê Rûsî [[Sergey Lavrov]]:Ev giştpirsî mafê Kurdan e lê divê bi awayekî aştiyane ev proses birêve biçe<ref>http://www.rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=318118</ref> ::-Berdevkê Kremlinê Dimtriy Peskov li ser referandûma serxwebûna Kurdistanê got, em piştgiriya yekîtiya xaka dewletên herêmê dikin lê ew niha naxwazin li ser encama nasîna referandûmê biryara xwe eşkere bikin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/200920171</ref> ;{{Sembola alayê|Katalonya}} [[Ketelonya]] :Serokê [[Katalonya]]yê [[Carles Puigdemont]] (Karles Pucdemon) pîrozbahiyê li herêma Kurdistanê dike.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://evronews.net/ku/%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%DA%A9%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%86%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%DB%86%D8%B2%D8%A8%D8%A7%DA%BE%DB%8C%DB%8E-%D9%84-%DA%BE%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7/81942/ |tarîxa-gihiştinê=2021-07-16 |tarîxa-arşîvê=2021-02-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210224210024/http://evronews.net/ku/%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%DA%A9%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%86%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%DB%86%D8%B2%D8%A8%D8%A7%DA%BE%DB%8C%DB%8E-%D9%84-%DA%BE%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7/81942/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> :Berpirsên siyasî yên Ketelonya piştgirî li serxwebûnxwazên Başûrê Kurdistanê dikin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/10082017</ref> ;{{Sembola alayê|Yekîtiya Ewropayê}} [[Yekitiya Ewropayê]] ::-Wezîrên derve yên Yekîtiya Ewropayê di daxuyaniya xwe ya hevbeş de got ku ew li dijî biryarên yekalîne û ew piştgiriyê didin İraqeke yekparçe <ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1906201718</ref> ::-Parlamenter û Berdevkê Komîsyona Karûbarên Derve yê Parlamentoya Ewropayê Charles Tannock got, ti kes di wê baweriyê de nîne, ku kurd hêjayê dewleta serbixwe nebin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120720174</ref> ::-Nûnera Karûbarên Derve û Siyaseta Ewlehiyê ya Yekîtiya Ewropayê Federica Mogherini: Eger daxwaz were kirin, em amade ne ku piştgirî bidin pêvajoya diyalogê. Yekîtiya Ewropayê piştgiriya xwe ya ji bo yekîtiya Iraqê, serweriya wê û yekparçeyiya axa wê, cardin aşkere dike<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/200920172</ref> ;{{Sembola alayê|Qazaxistan}} [[Qazaxistan]] :Bi dûçûna nûnerê PDKê Dr. Mihemed Ehmed Berazî, Qazaxistan amade ye ku alîkarî bide giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê<ref name="ReferenceH"/> ;{{Sembola alayê|Awistirya}} [[Awistirya]] :Serokwezîrê Awistirya Christian Kern dibêje ku Em çalakiyên gelê kurd ên taybet di dema şerê terorê û DAIŞê de bilind dinirxînin. Kurdan di vê oxirê de keç û xortên xwe kire qurbanî. Em rêzê ji vê yekê re digrin.Derbarê referandûmê de çend pirsên me jî hene. Eger dema wê hat, emê nêrîna xwe bînin ziman .<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/230620173</ref> ;{{Sembola alayê|Holenda}} [[Holenda]] :Konsola Holenda ya giştî Janet Alberda got ku ev giştpirsî wek hevxebatekê li gel Bexda were çareser kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15136 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-06 |tarîxa-arşîvê=2017-11-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171122102709/http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15136 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ;{{Sembola alayê|Îtalya}} [[Îtalya]] :Nûnera Hikûmeta Herêma Kurdistanê ya Îtalya û Vatîkanê Rêzan Salih dibêje ku Îtalya di heman demê de dibêje ku em ji îrade û biryara gelê Kurdistanê re rêzdar in û em ê piştgirî bidin biryara destnîşankirina dahatûya gelê Kurd <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/361539</ref> ;{{Sembola alayê|Japon}} [[Japon]] :Konsulê Japonê li Herêma Kurdistanê di hevdîtina xwe de de ragihand ku welatê wî rêzê ji daxwazên gelê Kurdistanê û mafên wî yên rewa digire.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101601</ref> ;{{Flagicon image|Flag of the United Nations.svg}} Neteweyên Yekbûyî :<ref>http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15647{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> ;{{Sembola alayê|Skotlenda}} [[Skotlenda]] :Partiya Karkeran a Neteweyî ya Skotlendayê (SNP) ragihand ku dê ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê nûnerekê xwe bişîne Herêma Kurdistanê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190720174</ref> ;{{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]] :Bi dûçûna [[Hêmîn Hewramî]] helwesta Urdunê ji bo giştpirsiyê erênî ye.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=102416</ref> Bi dûçûna wezîrê Urdinê yê berê Salih Qellab jî dewletên Ereb li dijî giştpirsiyê nînin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/160820171</ref> ;{{Sembola alayê|Spanya}} [[Spanya]] :Wezareta Derve ya Spanya di daxuyaniyekê de dibêje ku ew dijî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê ne û ev giştpirsî neyasayî ye bi dûçûna yasayên Iraqê. Her wisa ev giştpirsî dê tesîreke xerab li şerê dijî DAİŞê bike.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/Comunicados/Paginas/2017_COMUNICADOS/20170915_COMU214.aspx |tarîxa-gihiştinê=2017-09-18 |tarîxa-arşîvê=2017-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170921155732/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/Comunicados/Paginas/2017_COMUNICADOS/20170915_COMU214.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ;{{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]] :Wezîrê Derve yê Fransayê ragihand, niha ne dema referandûma Herêma Kurdistanê ye û daxwaz ji Kurdistan û Iraqê jî kir, ku gotûbêj û danûstandinê bikin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/180920173</ref> :Serokê Fransa [[Emmanuel Macron]]: Fransa qet nabe beşek ji inisyatîvekê ku rê li pêş proseseyeke dîplomatîk, yanî proseyeke demokratîk bigire. Weke te gotî, pêwendiyeke Fransa ya dîrokî li gel Kurdan heye û bi taybetî kurdên Iraqê. Ev pêwendî ji demeke dirêj ve ye û rêzgirtineke min a mezin ji vî gelî re heye ku xebatê dike û berevaniyê di ber nirxên xwe û dîroka xwe de dike. Serok Barzanî bi niyaz e ku di 25ê îlonê de referandûmekê organîze bike ku dibe encama wê serxwebûneke temam be li Kurdistana Iraqê. Ez hêvî dikim ku ev referandûm heger hatiye encamdan, ji bo wê yekê be ku nûneratiyeke kurdên Iraqê ya baş di hikûmet û çarçoveya destûra Iraqê de hebe. Çima? Ji ber ku îro pêwîstiya me bi Iraqeke aram li ser asta xaka xwe û li ser asta siyasî heye. Lewre, ez bi hêvî me ku Serokwezîrê Iraqê neyê lawazkirin. Wezîrê derve, berî çend heftiyan, çûbû Îraqê û seredana Bexdayê û paşê Hewlêrê kiribû da ku berdewamiyê bide vê nêrîna Fransayê. Li vir ez dixwazim pir bi zelalî bibêjim ku Fransa hêviya cîgîriya Iraqê û serkeftina serokwezîrê Iraqî dike, lê her weha ew hêvî dike ku hikûmetek û hevsengiyeke siyasî hebe ku rêzê li hemû krmîne û pêkhateyên Iraqê û bi taybet kurdan bike. Ji lew re, ez daxwazê ji serok Barzanî dikim, ku referandûmê, eher dixwaze encam bide, bike referandûmek ji bo derbirîna îradeya xwe di nava saziyên Îraqê de ne ku cudabûnekê ku dibe encamên wê yên negativli ser tevahiya herêmê hebin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1909201714</ref> ;{{Sembola alayê|Swêd}} [[Swêd]] ::-Sekretera Navdewletî ya Partiya Sosyal Demokrat a Swêdê [[Andrine Winther]] ku li wî welatî partiya desthilat e, piştgiriya partiya xwe ya ji bo giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê ragihand.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190920172</ref> === Helwesta rêxistinên serbixwe === * [[Encûmena Atlantîk]]: Pêwîst e Amerîka di parçebûna Iraqê de bê alî be<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/07062017</ref> == Nêrîn û xebatên medyayî == === Nêrînên medyaya navxwe === * '''Ekrem Önen-Referandûm, Reaksîyona Rûsya, Amerîka û DYA yê-Basnews''' :″Di yasaya Iraqê de ne diyariyek di pirsa referandûmê de heye, tu tiştekî konkret ku kurd dikarin an nikarin referandûmê pêk bînin nîne. Her weha niha tu hiqûqek navnetewî nîne ku kurd jî li gor wê bimeşin. Kurd divê bi xwe biryar bidin. Ji ber pirsa serxwebûnê pirsa miletekî bi xwe ye ku ew di paşerojê de dixwaze çawa bijî? Ev mafê rewa yê miletê kurd e. Tişta kurd lê miqatebin balansa hêzên navnetewî ye. Ev balans jî îro ji kurdan re gelek musaîde.Heger em li miletên li jor ku min behs kir binêrin hemû an bi alîkariya DYA an bi alîkariya Rûsya serxwebûna xwe îlan kirine. Lê ji kurdan re rewş îro ji a wan baştir e. Ji ber îro ne DYA ne Rûsya û ne jî YA ne li dijî serxwebûna kurda ne. Beyanên wezaretên derve yên DYA, Rûsya û YA pozîtîvin, her çiqas hinek ji medya kurdan desînformasyon dan ku xwedêgiravî wek ev hersê alî li “dijî” referandûmê ne. Lê di rastiya xwe de beyanên wezaretên derve ên DYA, Rûsya û Almanya tê gotin li “dijî referandûmê” ne rast e, hinek ji medya kurdan gotina ku li “dijin” ji ku anîn nizanim ev cihê pirsê ye? Gelo medya tirk, ereb û farisan kopi kirine. Hêjaye medya kurdî di pirsên weha cidî de li hilbijartina gotinên xwe miqatebe. Ji xwe dema mirov lê dinêre. Wek ku haya wan sê aliyan ji hev heye. Naveroka beyana hersê aliyan ev e ku “em terefê Iraqek yekgirtîne, piştgiriya referandûmê nakin, bes lazim e mafê miletê kurd li gor hiqûqa navnetewî bê parastin.″ :″Her weha beyana van hersê aliyan ne stratejîke, konjukturele. Ji ber wek em dizanin beriya îlankirina referandûmê bi du rojan birêz Mesrûr Barzanî li DYA bû û birêz Neçîrvan Barzanî jî li Rûsya bû, piştî vegeriyan bi du rojan kurda îlana referandûmê kirin. Ez ne bawerim birêz Mesûd Barzanî işareta pozîtîv ji DYA û Rûsya ne girtibe biryarek weha zû bi zû bide. Di van 30 salên dawî de alîkarî û piştgiriya van sê aliyan ji bo Başûr û Rojavayê Kurdistanê. Her weha hesabê van sê aliyan di warê stratejîk û aborî de li ser Kurdistanê, şîrketên navnetewî yên van sê aliyan li Kurdistanê hesabên dur û dirêj dikin. (EXXON MOBIL, ROSNEFT, E.ON). Divê kurd li beyana hersê aliya di derbarê referandûmê de wek startejîk erênî lê binêrin û têkiliyên xwe bi DYA, Rûsya û YA re dewam û xurttir bikin kurd bi piştgiriya wan tenê dikarin bighên armancên xwe. Dijminatiya wan bi tu awayî ne di berjewendiyê kurdan de ye. Dinya piştgiriyê dide referandûmê, niha her tişt maye li ser kurdan.″<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/opinion/358648</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6548 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-23 |tarîxa-arşîvê=2017-06-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170622152356/http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6548 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="pukmedia.com" /><ref>http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=41546{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref><ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/opinion/358634</ref> * Referandûm têkiliyên Kurdistan û Tirkiyê têk nabe.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/358981?highlight=WyJyZWZlcmFuZHVtIiwiJ3JlZmVyYW5kdW0iLCJyZWZlcmFuZHVtJ3UiLCJyZWZlcmFuZHVtJ3VuYSIsInJlZmVyYW5kdW0nYSIsInJlZmVyYW5kdW0ndW5kYW4iLCJyZWZlcmFuZHVtJ3VuIiwicmVmZXJhbmR1bSciLCJyZWZlcmFuZHVtJ251biJd</ref><ref>http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6618{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * Dana Nawzar Jaf-Divê Dinya Kurdistaneke Demokratîk Biparêze-NRT.<ref>http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6944{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * Diliman Abdulkader- Giştpirsiya Serxwebûnê ya Kurdan, Alavê Parçeker-NRT.<ref>http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6884{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> === Nêrînên medyaya derve === * '''[[The Washington Post]]-Morgan L. Kaplan û Ramzy Mardini-Herêma Kurdistanê dê deng bide ji bo giştpirsiyê, tiştê ku dixwazî bizanî li vir e''' : ″Ev giştpirsî dê wek mekanîzmeyeke zext li ser Bexdayê were bikaranin.Piştî ketina [[Sedam Huseyn]] di 2003ê de; ji ber polîtîkayên mezhebî û parçeker yên Iraqê, yekbûna Kurdan roleke navbeynkar lîst, bi taybetî li ser siyaseta bilind a prosesa çêkirina hikûmetê da. Lê herçend ev rol lîstîbe jî di dema Kurdan piştgirî daye Nurî El Malîkî, li wir Nurî El Malikî berê xwe da Kurdan û li dijî Kurdan ji serokwezîrtiya xwe hêz wergirt. : Wek din bi çavek din jî mirov dikare bibêje ku ev giştpirsî wek qumarekê di nav siyaseta Kurdan de. Partiya PDK ya bi serweriya Mesud Barzanî dixwaze vê giştpirsiyê bike, YNK bişert piştgirî dide. Partiyên din Goran û Komele Îslamî jî dibêjin ku heta parlamento aktîf nebe,ev dengdan neqanûnî ye. Ev dengên giştpirsiyê dê balansa di navbera partiyên Kurd de biguhere. Piştî sepana giştpirsiyê di 6ê çiriya paşîn a 2017an de dê hilbijartinên parlamenê bê kirin.Eger ku ev dengdana giştpirsiyê bêmûşkîle derbas bibe dê ev partiyên ku aktîf di giştpirsiyê de dê giştpirsiyê wek stratejiya hilbijartinên bê ji xwe re bikarbinin. : Ev giştpirsî dê balanseke nû di navbera Hewlêr, Bexda û hêzên din de ava bike, her wisa di navbera siyaseta Kurdan ya di kaosê de. Her wisa dê firsendekê bide Kurdan ku ewqas ax di bindestê wan de di rêya serxwebûnê de lê ev nîşaneyeke bihêze ji bo siyaseta Kurdan ku li pişt DAİŞê de″ <ref>https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/06/21/what-you-need-to-know-about-the-kurdish-referendum-on-independence/?utm_term=.aa212815fda0</ref> * '''T24-Çetîn Çeko-Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê û hinek îhtîmal''' : ″ Di makezagona Iraqê ya kanûna pêşîn a 2005ê de hatiye çêkirin de li ser dahatûya Kurd û Kurdistanê de hikmên zelal tune ne. Li rex vê di dûmahiya destpêka makezagona Iraqê de wiha dibêje; ''Ew grûbên Iraq pêkanî bi îradeya xwe ya azad kombûn e''. Lê ev rastîyeke ku Kurd ne bi îradeya xwe azad, mecbûr mayîn e. Kurdan jî wate bi vê qanûnê ve kiriye ku çawa bi îradeya xwe ya azad li gel Iraqê ne, her wisa jî dê bi îradeya xwe ya azad ji Îraqê veqetin. Her çend di makezagona Îraqê de li ser dahatûya gelan şîroveyek nebe jî di makezagona herêma Kurdistanê de behsa self-determînasyonê tê kirin. : Giştpirsiya serxwebûnê bi giştî di dinyayê de bi sê modelan tê şîrove kirin. Ya yekem modela [[Skotlenda]]yê ku dema meclîsa lokal (Skotlenda) biryar bide meclîsa navendî (London, Brîtanya) vê biryarê qebûl dike. Modela duyem ya Spanyayê ye ku dema meclîsên [[Ketelonya|ketelan]], [[bask]] hwd biryarê bide jî bêyî meclîsa navendî (Madrîd) biryar nayê qebûlkirin. Lê ev giştpirsiya Başûrê Kurdistanê divê li gor modela Kosovayê bê şîrovekirin. Di modela Kosovayê de ne tenê meclîsên lokal û navendî, her wisa dewletên derve, dewletên împeryal jî xwedî helwest û biryar in″.<ref>http://t24.com.tr/yazarlar/cetin-ceko/guney-kurdistan-bagimsizlik-referandumu-ve-olasiliklar,16936</ref> * '''[[Asharq Al-Awsat]] - Amir Taheri - Giştpirsiya Kurdî: Mela Mistefa dikare çi bike''' : ″ Ev nêzî sedsale ku elîtên Kurd xeyala serxwebûnê dikin, ne tenê li [[Iraq]]ê, li Tirkiye, li Îran û li Sûriyê jî girîng e. Rêya rizgariyê di nav serok û rêberên Kurd de metoda herî girînge ku bikartînin. Bo mînak: [[Qazî Mihemed]] yê ku Komara Mehabad ya kêmtemen avakirî wiha difikire. Divê pêşiyê otonomiya Kurda di nav dewleta Îranê de bê qebûl kirin. Paşî zimanê kurdi di dibistan û rêvebirina dewletê de bê bikaranîn û di dawiyê de divê hilbijartinên lokal kontrola dewlet û mijarên sosyal bike. Mela Mistefa Barzanî jî li pêşiyê edalet ji bo Kurdên Iraqê dixwast ku 20% Kurd bûn, ne têkildarê Iraq û Iraqiyan bû. Piştî edalet azadî dixwest, di dawiyê de jî fikra wî serxwebûn bû. Sedam gelek caran propaganda dikir ku Barzanî bi piştgiriya dijminan Îran jî di nav de dixwazin Îraqê parçe parçe dike. [[Ebdurehman Qasimlo]] jî li pêşiyê demokrasî bo Îranê dixwest, piştî wê otonomî bo kurdan. : Qazî Mihemed, Barzanî û Qasimlo ne popûlîst bûn, berhemên heqîqî yên Kurdan e ku ji cesaret û aqlê selîmê Kurdan da derketî ne. Mînakeke din bavê PKKê [[Abdullah Öcalan]] di rêbaza xwe de pêşikî da ruxandina dewleta Tirk ya kapîtalîst berî serxwebûna Kurdistanê. Stratejiya xwedetermînasyonê ji parçekirina dewletê de cudatir e. :Gelek mînakên serxwebûnê hene ku yek ji wan [[Deklarasyona Serxwebûnê ya Yekalî]] ye ku li Rodezya hatiye ceribandin lê serneketiye. Mînaka Çekoslovakyayê heye ku bi rizaya her du dewletan bûye du parçe. Wek din mînaka [[Tîmora Rojhilat]] heye dema ji [[Îndonezya]] veqetiya lê ev veqetîn bi xwûnê bû. :Xeyal bikin ka di vê rewşê de dê Mele Mistefa çi bike ?'''<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://english.aawsat.com/amir-taheri/opinion/kurdish-referendum-mullah-mustafa-might |tarîxa-gihiştinê=2017-06-24 |tarîxa-arşîvê=2017-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170623093711/https://english.aawsat.com/amir-taheri/opinion/kurdish-referendum-mullah-mustafa-might |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>''' * The Washington Post<ref>https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/06/21/the-quest-for-an-independent-kurdistan-enters-a-new-phase/?utm_term=.c0a011a38210</ref> * Washington Times<ref>http://www.washingtontimes.com/news/2017/jun/20/kurdish-independence-has-a-future/</ref> * Al Monitor-Motîvên Pirsgirêka Kurdên Iraqê Li Pişt Dengên Giştpirsiyê ye - İbrahim Malazade.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/iraq-kurdistan-independence-referendum-sulaimaniyah.html</ref> * Al Monitor-Ji bo Serxwebûna Kurdistanê Petrolên Kerkûkê dê Rolek Mezin Bilîze - Kamal Chomani.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/kirkuk-iraq-kurdistan-independence-baghdad-oil.html</ref> * Al Monitor -Kongreya DYAyê, Kurdistanê bi birîna alikariyê tehdît dike ger di gel Bexdayê têkiliyan bibire - Bryant Harris.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/congress-threat-payments-krg-kurdistan-referendum-iraq.html#ixzz4lPESTVQr</ref> * Al Monitor - Sedemên Dijberiya Îranê li Dijî Giştpirsiya Kurdistana Îraqê- Arash Karami.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/iran-opposition-iraqi-kurdistan-krg-independence-referendum.html</ref> * Al Monitor- Serxwebûna Kurdan ya li Îraqê ji Giştpirsiyê Zêdetir e - [[Cengiz Çandar]].<ref>http://www.al-{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }} monitor.com/pulse/originals/2017/06/turkey-iraqi-kurdistan-independence-referendum.html</ref> * Al Monitor- Giştpirsiya Serxwebûna Kurdistanê Îranê dixe di noqteyeke girîng de- Fazil Hawrami.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/07/iran-position-iraqi-kurdistan-independence-referendum.html</ref> * Al Monitor- Kurdên Şîe(Kurdên Feylî) li dijî serxwebûna Kurdistana Îraqê derdikevin-Ali Mamouri.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/07/kurdistan-independence-referandum-shiite-feyli-kurds.html</ref> === Hevpeyvînên Mesud Barzanî === # [[Foreign Policy]].<ref>http://foreignpolicy.com/2017/06/15/i-want-to-die-in-the-shadow-of-the-flag-of-an-independent-kurdistan/</ref><ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/64d8bc19-0a98-4d79-9cf2-8dd1fcfb85c7</ref> # [[France24]].<ref>http://www.france24.com/en/f24-interview/20170621-exclusive-interview-independence-referendum-iraq-kurdistan-barzani-mosul</ref><ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/55b51584-f9a3-4d17-a9d6-c3c58413cb79</ref> # [[The Washington Post]]:Serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî bi navê ''Wextê Kurdistana Îraqê hat ku li ser giştpirsiyê biryara xwe bide'' gotarek nivîsî.<ref>https://www.washingtonpost.com/news/democracy-post/wp/2017/06/28/the-time-has-come-for-iraqi-kurdistan-to-make-its-choice-on-independence/?utm_term=.33aacd370e85</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2806201713</ref> # [[BBC]] Farsî.<ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-41199680</ref> # [[Asharq Al-Awsat]].<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://english.aawsat.com/ghassan-charbel/interviews/barzani-malikis-crime-kurdish-region-worse-saddams-anfal-operation |tarîxa-gihiştinê=2017-09-11 |tarîxa-arşîvê=2017-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170902091210/https://english.aawsat.com/ghassan-charbel/interviews/barzani-malikis-crime-kurdish-region-worse-saddams-anfal-operation |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Nêrînên kesayetan === * [[Jan Dost]], romannivîs û helbestvanê kurd: “Her Kurdek ji Ciwanro û ta Efrînê di dilê wî xwena welatekî azad û Kurdistaneke serbixwe heye. Ew kesên li hemberê wê ne jî, di bin bandora tiştine nebaş de ne.”<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/f250d051-d166-4980-90cc-813c0f8c3274</ref> * [[Gerard Chaliand]], lêkolîner û nivîskarê fransî: “Dibe vê carê Amerîka li Rojhilata Navîn peyrew bike, ku rê bo damezrandina Kurdistaneke serbixwe xweş bike.”<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/4ffaab5a-7820-40eb-9731-01c56dad7302</ref> * [[Abdullah Gül]], serokkomarê berê yê Tirkiyeyê: “Divêt [[Îraq]] yekparçe bimîne,, her parçe bibe dê herêm tevlîhev bibe û li welatên din jî ev pirsgirêk derkeve.” <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/0cb15a75-9fd9-4aa8-b8d4-61fa32aaa113</ref> * [[Denise Natali]], lêkolîner di Zaningeha Parastina Neteweyî ya DYAyê de: Giştpirsiya serxwebûnê eger were rêvebirin wê tesîrê li ser gelek pirsgirêkên kûr yên herêmê bike. Yekem bawerbariya gel ji bo Mesud Barzanî dê zêde bibe, duyem dibe ku partiyên Kurd tifaq bin, sêyem jî dê kurd li dijî Bexda û grûbên din bihêz bibin. :Lê ev encam şans nade ku kurd bibin dewlet. Hêzên herêmî vê dewletê nas nakin, Herêma Kurdistanê nikare xwe xwedî bike û sinorên ku Kurdistan tê nav kirin jî xwedî pirsgirêkin di nav Iraqiyên din de <ref>http://www.dw.com/en/iraqi-kurds-to-hold-independence-referendum-in-september/a-39154881</ref> * [[Gareth Stansfield]]: "Birêvebirina referandûmê di 25ê îlonê de, pêngaveke erênî ye û xaleke girîng e ji navçeyên ku niha di rewşeke hestiyar re derbas dibin. Karvedana encama referandûmê jî ji serkirdayetiya Kurd re girîng e bo çawaniya danûstandinê ligel wê bikin û çawa daxwaza gel bigihînin meydana navdewletî, ku ew qonax ji qonaxa birêvebirina referandûmê girîngtir e."<ref name="ReferenceJ">http://www.kurdistan24.net/ku/news/cc9d9c34-24fd-485d-adb2-9d3abdcc7bf2</ref> * [[Bill Park]]: "Ya girîng ew e ku referandûm bi rê ve biçe. Dibe ku hin xelk bibêjin ku niha ne dema guncaw e bo referandûmê, lê di baweriya min de niha baştirîn û guncawtirîn dem e bo referandûmê. Encamên referandûmê hêz û rewatiyê dide serkirdayetiya Kurd ku bo serxwebûna Kurdistanê dest bi danûstandinê ligel welatên cîran bikin."<ref name="ReferenceJ"/> * [[Ronald H. Griffith]], cîgirê sekreterê giştî yê berê artêşa DYAyê: "Ez hêvî dikim ku serokên Ewropayî û serokê dewleta me piştgiriya serxwebûna Kurdistanê bikin. Serfiraznebûna me ew bu ku di dema [[Yûgoslavya]] parçe bûyî me alîkariya wan nekir. Ji ber vê gelek komkujî çêbûn, mirov hatin kuştin. Heta me ev rewş fêhm kir, her tişt qediya bû."<ref>http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15413{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * [[Yaşar Yakış]], damezirînerê AKPê û yekem wezîrê derve yê Tirkiyeyê yê AKPê:<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/interviews/361305</ref> * [[Bernard-Henr Levy]], zana û fîlozofê fransî: "Piştevaniya li serxwebûna Kurdistanê piştevanî li demokrasiyê ye û rêzgirtin e li mafê kêmîneyên neteweyî û dînî. Piştevaniya li serxwebûna Kurdistanê, piştevanî ye li wekheviyê."<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364355</ref> * [[Joschka Ficher]], wezîrê derve û cîgirê serokwezîrê berê yê Almanyayê: "Herçend kurd ne dewlet jî bin, diyarkirin hêzek ku dikarin bibin dewlet in. Qehremaniya Kurdan hemberî DAIŞ nîşan a vê yekê ye. Di herêmê de hevkarê herî bibawer Kurdistan e. Bi destkeftinên xwe kurd ji alî siyasî û serbazî ve jî ber bi rêya serxwebûnê dane rê."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Encam == === Encamên dengan === Mafê '''4.581.255''' kesanan dengdanê hebû ye<ref name="rûdaw1">{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2709201711 |sernav=Encamên fermî: %92.73 BELÊ bo serxwebûnê |tarîx=27 tîrmeh 2017 |malper=[[Rûdaw]] |tarîxa-gihiştinê=27 tîrmeh 2017 }}</ref>. Rêjeya beşdarbûnê: '''%72,16'''. {| class="wikitable centre" style=text-align:right |+ !Bijartin !Deng !style="text-align:left;" | % |- |align="left"|{{Çêbû|}} Erê || 2.861.471 || align="left" | '''92,73''' |- |align="left"|{{Çênebû|}} Na || 224.464 || align="left" | '''7,27''' |- |align="left"|Dengên dirist || 3.085.935 || align="left" | 93,35 |- |align="left"|Spî, betal, dûrxistin|| 219.990 || align="left" | 6,65 |- !align="left"|Giştî|| 3.305.925 || style="text-align:left;" | '''100''' |} ;Encam li gorî navçeyan {| |- | {| class="wikitable sortable" |- ! Navçe ! Beş. %<ref name="rûdaw1" /> ! Erê % ! Na % |- | [[Akrê]] || - || - || - |- | [[Amêdiyê]] || - || - || - |- | [[Çemçemal]] || - || – || – |- | [[Çoman]] || 91 || – || – |- | [[Derbendîxan]] || - || – || – |- | [[Dihok]] || 90 || – || – |- | [[Dokan]] || - || – || – |- | [[Helebce]] || 55 || – || – |- | [[Hewlêr]] || 86 || – || – |- | [[Kelar]] || 51 || - || - |- | [[Kerkûk]] || 78 || – || – |- | [[Kifrî]] || - || – || – |- | [[Koye]] || - || – || – |- | [[Mêrgesor]] || 98 || – || – |} | style="padding-left:2em;"| {| class="wikitable sortable" |- ! Navçe ! Beş. % ! Erê % ! Na % |- | [[Mexmûr]] || 87,3 || – || – |- | [[Pêncwên]] || - || – || – |- | [[Pişder]] || - || - || - |- | [[Ranye]] || - || – || – |- | [[Sêmêl]] || 92 || – || – |- | [[Silêmanî]] || 60 || – || – |- | [[Soran]] || 90 || – || – |- | [[Şêxan]] || 90 || – || – |- | [[Şarbajêr]] || - || – || – |- | [[Şeqlawa]] || - || - || - |- | [[Şingal]] || 92 || – || – |- | [[Xaneqîn]] || 96 || – || – |- | [[Zaxo]] || 94 || – || – |} |} * <small>Çavkanî: {{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/referundum |sernav=Li gorî bajaran dengên piştgiriya Kurdistana serbixwe: |tarîx=25 tîrmeh 2017 |malper=[[Rûdaw]] |tarîxa-gihiştinê=25 tîrmeh 2017 }}</small> === Encamên polîtîk === :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê}} :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê}} :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê}} Lêkolîner Robert Olson dibêje ku eger Tirkiye û Îran, serxwebûna Kurdistanê asteng neke dê hevsenga hêzên dinyayî biguhere<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:35</ref> Dewletên Libnanê û Misirê ji ber biryarên meclîsa Iraqê, hatinûçûnên xwe yên hewayî bo Başûrê Kurdistanê dan rawestandin<ref>http://english.almanar.com.lb/356684{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Başûrê Kurdistanê %40 axa xwe li dijî artêşa Iraqê winda kir. Ev ax hemû di wextê DAIŞê de ketibû di bin desthilata kurdan de <ref>https://www.aljazeera.com/indepth/interactive/2017/10/territory-lost-kurds-iraq-171031133441429.html</ref> ==== Helwestên Dewlet û Rêxistinan li ser encamên giştpirsiyê ==== * Serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî got ku piştî giştpirsiyê Başûrê Kurdistanê gehiştiye qonaxeke nû û îşaretên serxwebûnê da<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2609201717</ref> ===== Dewlet ===== * Berdevka Wezareta Derve ya Amerîkayê Heather Nauert got ku ew di gengeşeya Bexda û Hewlêrê de nabin aligîr.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/260920175</ref> Wezîrê Derve yê Amerîka Rex Tillerson di daxuyaniyekê de aşkere kir, ku ew referandûma serxwebûna Herêma Kurdistanê nas nakin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/290920175</ref> * Serokwezîrê Kanadayê [[Justin Trudeau]] ragihand: “Ez rêzê li vê proseyê digirim, ku kurdan dest pê kiriye.”<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/250920173?</ref> * Hikûmeta Pakistanê dijatiya xwe li dijî giştprsiyê anî 3u got em piştgirên Hikûmeta Iraqê ne<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/021020172</ref> * Wezareta Derve ya Komara Karabaxê piştgiriya xwe ji bo giştprisiya serxwebûna Kurdistanê anî ziman<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/28092017</ref> ===== Rêxistin ===== * Serokê PYD li ser giştpirsiyê axivî û got ku YPG amade ye alikarya Başûrê Kurdistanê bike ku dema êrîş were li ser Başûrê Kurdistanê<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/260920176</ref> * Endamê desteya rêveberiya PKK Duran Kalkan li ser giştpirsiyê axivî û got ku dixwazin bi rêya giştpirsiyê rêgiriyê li mafên Kurdan bikin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2609201713</ref> == Meşrûbûna Giştpirsiyê == * 13ê îlona 2017ê Parlamena Iraqê biryara giştpirsiyê red kir<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iraqinews.com/baghdad-politics/iraqi-parliament-votes-kurdish-independence-referendum/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2017-09-14 |roja-arşîvê=2017-09-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170915225724/http://www.iraqinews.com/baghdad-politics/iraqi-parliament-votes-kurdish-independence-referendum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 15ê îlona 2017ê Parlamena Kurdistanê biryara giştpirsiyê pesend kir<ref name="rudaw.net"/>,<ref name="ReferenceA"/> * 18ê îlona 2017ê Dadgeha Bilind a Iraqê daxwaz kir, ku referandûma 25ê îlonê ya ji bo serxwebûna Başûrê Kurdistanê neyê kirin. Dadgeha Bilind a Iraqê derbarê referandûma Başûrê Kurdistanê de biryareke demkî da û daxwaz kir, ku karê referandûmê were sekinandin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/18092017</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giştpirsiyên serxwebûnê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2017 li Başûrê Kurdistanê]] 8jrnrkxnhenppkuqs3a5bli15onojrr 2005178 2005177 2026-04-29T05:22:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005178 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank giştpirsî | nav = Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017 | sernav = Gelo tu dixwazî herêma Kurdistanê û navçeyên kurdistanî yên derveyî herêmê bibine dewleteke serbixwe? | wêne = | wêne mezinahî = 250 | wêne binnivîs = | wêne sernûçe = Pirs bi çar zimanî (soranî, erebî, tirkmenî û suryanî )<br/> {{Rtl}}{{ziman|ckb| ئایا ده‌ته‌وێ هه‌رێمی کوردستان و ناوچه‌ کوردستانییه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم ببێته‌ ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ؟}}{{-rtl}}(''Aya detewê herêmî Kurdistan u nawçe Kurdistaniyekanî derewey herêm bibête dewlletêkî serbexo?'')<br/> '''{{ziman|ckb|به‌ڵێ}}''' (''bellê'') / '''{{ziman|ckb|نه‌خێر}}''' (''nexêr'')<br>(bi soranî) | cih = [[Başûrê Kurdistanê]] | dem = {{Destpêka dem|2017|09|25}} | nîşe = | beşa1 mijarê = Encam | beşa1 deng1 = Erê | beşa1 rêjeyê1 = 92.73 | beşa1 deng2 = Na | beşa1 rêjeyê2 = 7.27 | malper = }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|250px| {{Leftlegend|#c12838|Sînorên [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]|outline=black}} {{Leftlegend|#d0676f|Herêmên ku di bin desthilatiya kurdan de ye (hezîran 2014–adar 2017)|outline=black}} {{Leftlegend|#dea5a5|Herêmên derveyî desthilatiya kurdan ([[Başûrê Kurdistanê]]) |outline=black}} {{Leftlegend|#fefee9|Îraq|outline=black}} ]] '''Giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê''', '''Referandûma serxwebûna Başûrê Kurdistanê''', '''Rîfirandoma serxwebûna Başûrê Kurdistanê''', kar û xebatên di rêya serxwebûna Kurdistanê de ye. Piştî sala 2003an ku [[DYA]] kete nav axa [[Îraq]]ê de derfetek mezin ji bo kurdên başûr çêbû ku statuyekê bi dest bixin. Jixwe statuyek jî standin û piştî wê jî kar û xebat di rêya serxwebûnê de dikin. Li sala 2004ê li welat û derveyî welat destnîşan kom kiribûn ku kurd dixwazin serbixwe bibin. Di encamê de 1 milyon 700 hezar destnîşan hatin kom kirin û teslîmî [[Neteweyen Yekbûyî]] kirin.<ref>Tarih Boyunca Kürtlerde Dîplomasî, Faik Bulut, Evrensel Basım Yayın, 2015,r:532</ref> Her wisa di kanûna paşîn a 2005ê de jî referandûmeke nefermî hatiye kirin ku pirraniya kurdan serxwebûn dixwast. Niha gehiştiye asta [[giştpirsî|giştpirsiya]] serxwebûnê. 30ê adara 2017an, serokê Herêma Kurdistanê [[Mesud Barzanî]] li Hewlêrê pêşwaziya sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî [[António Guterres]] kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=0aUMHPsof98= |sernav=Serok Barzanî pêşwaziya Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî kir |tarîx=30 adar 2017 |malper=presidency.krd |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Di vê civînê de Mesud Barzanî ji di gel sekreterê giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî re gotiye ku di demeke nêz de wê referandûma serxwebûnê were kirin û ji Neteweyên Yekbûyî xwestiye ku alikariya wan bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/3003201713 |sernav=Barzani'den BM Genel Sekreteri'ne: Referandum yapacağız |tarîx=30 adar 2017 |malper=Rûdaw |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref><ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=https://tr.sputniknews.com/ortadogu/201703311027879567-barzani-bagimsizlik-referandumu/ |sernav=Barzani'den bağımsızlık referandumu açıklaması |tarîx=31 adar 2017 |malper=Sputniknews |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> Di 2ê nîsana 2017an de Partiya Demokrat ya Kurdistanê (PDK) û Yekitiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li ser referandûma serxwebûnê û bilindkirina alaya Kurdistanê li Kerkûkê civiyan. Li gor siyasetmedarên kurd ev pengava yekê bû ku li ser giştpirsiyê her du alî kom bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/340154?highlight=WyJhbGF5YSIsImt1cmRpc3Rhblx1MDBlYSIsIidrdXJkaXN0YW5cdTAwZWEiLCJrdXJkaXN0YW5cdTAwZWEnaGluIiwia3VyZGlzdGFuXHUwMGVhJyIsImt1cmRpc3Rhblx1MDBlYSdkZSIsIidrdXJkaXN0YW5cdTAwZWEnIiwia3VyZGlzdGFuXHUwMGVhJ3BcdTAwZWFrYW5cdTAwZWUiLCJrdXJkaXN0YW5cdTAwZWEnbml2XHUwMGVlc2FuZGl5ZSIsImFsYXlhIGt1cmRpc3RhbmUiXQ== |sernav=PDK û YNK li ser referandom û alaya Kurdistanê dicivin |tarîx=2 nîsan 2017 |malper=BAsnews |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> Nûnêrê taybet yê [[Neteweyên Yekbûyî]] yê Îraqê di 22ê gulana 2017an de got ku Herêma Kurdistanê di derbarê referandûmê de em agahdar kirine û her wisa lêzêdekir ku gelê [[Kerkûk]]ê dixwaze bikeve nava Herêma Kurdistanê.<ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=http://www.kurdistan24.net/tr/news/31f25047-5791-4dc1-a3d6-15ca12c7da72 |sernav=BM: Kürdistan'ın bağımsızlığı konusunda bilgilendirildik |tarîx=23 gulan 2017 |malper=Kurdistan24 |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> Her wisa Mesud Barzanî di 25ê gulana 2017an de çû [[Sofiya]]ya paytexta [[Bulgaristan]]ê. Li vir li gel serokwezîrê Bulgaristanê [[Boyko Borissov]] hevdîtinek pêkanî û ji wi re behsa referandûmê serxwebûnê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2505201713 |sernav=Barzanî li Bulgaristanê referanduma serxwebûnê kire rojev |tarîx=25 gulan 2017 |malper=Rûdaw |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> Li gor serokê komiteya hilbijartin û giştpirsiyê Hendren Muhammed Neteweyên Yekbûyî wê di giştpirsiyê de bêalî bibin û ji bo ku giştpirsî yasayî bibore wê ofîsan vekin.<ref>{{Tr}} {{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/1306201713 |sernav=BM referandumda tarafsız olacak |tarîx=13 hezîran 2017 |malper=Rûdaw |tarîxa-gihiştinê=13 tîrmeh 2017 }}</ref> 14ê îlona 2017ê li [[Dihok]]ê di navbera Serokatiya Herêma Kurdistanê û Neteweyen Yekgirtî re bi beşdabûna [[DYA]], [[Almanya]], [[Fransa]] û [[Brîtanya]]yê de hevdîtinek girîng hatiye kirin. == Giştpirsî == === Biryara Giştpirsiyê === [[Wêne:President of Iraqi Kurdistan Masoud Barzani.jpg|thumb|Mesûd Barzanî wek serokê komîteya giştpirsiyê kar dike]] Serokê [[Herêma Kurdistanê]] bi aliyên siyasî, partiyên û hinek bûrokraten re 7ê hezîrana 2017an de li [[Pîrmam]]ê kombûnek pêk anî. Di wê kombûnê de biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê hatiye îlankirin ku referandûm di 25ê îlona 2017an de were kirin.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=9X37PvhadBE={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Parlamena Kurdistanê jî 15ê îlona 2017ê de ev biryar pesend kir.<ref name="rudaw.net">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1309201719</ref><ref name="ReferenceA">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1509201714</ref> Di vê civînê de amadebûyên civînê bi koma dengan li ser van çend xalan li hev kirin: * Yekem: Roja 25ê îlona 2017ê weke roja sazkirina referandûmê li Herêma Kurdistana Iraqê û navçeyên Kurdistanî yên li derveyî rêveberiya herêmê hat diyarkirin. * Duyem: Her ji roja dawîhatina civînê heta dema birêveçûna referandûmê, hemû alî xebatê ji bo ji bo çalakkirina parlamenê û çareserkirina pirsgirêkên siyasî bikin, ew yek jî bi armanca bi dest xistina komdengiya niştimanî. * Sêyem: Tekezî li ser başkirina debar û rewşa jiyana xelkê û awirdan li arîşeyên aborî yên hevwelatiyên Kurdistanê û mûçewergir û çîn û tijwêj û xelkê kêmdahat hat kirin. * Çarem: Biryar hat dayîn ji bo pêkanîna Encumena Bilind a Referandûmê bi serokatiya birêz Mesûd Barzanî. Herwiha biryar hat dayîn, ku heta roja 12ê îlona 2017an partiyên siyasî nûnerên xwe bo beşdarbûn di çend komîteyên taybet bi referandûm û piştî referandûmê de diyar bikin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070620176</ref> Aliyên siyasî ku di vê civînê de hazir bûn: # [[Partiya Demokrata Kurdistanê]] # [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Tevgera Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Şu'î (Komunistên) Kurdistanê]] # [[Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê]] # [[Partiya Zehmetkêşên (Kedkarên) Kurdistanê]] # [[Partiya Karker û Rencderên (Kedkarên) Kurdistanê]] # [[Partiya Çaksaziya Pêşketiya Kurdistanê]] # [[Lîsta Hewlêr ya Turkmenî]] # [[Bereya (Eniya) Tirkmenî ya Iraqê]] # [[Partiya Geşepêdana Tirkmenan]] # [[Lîsta Ermenan li Parlemena Kurdistanê]] # [[Tevgera Demokrat a Aşûrî]] # [[Civata Gelê Kildanî Suryanî Aşûrî]] Bûrokratên di vê civînê de hazir bûn: # Serokê Herêma Kurdistanê: [[Mesud Barzanî]] # Cigîrê Serokê Herêma Kurdistanê: Ebdullah Resul Elî ([[Kosret Resûl]]) # Serokê Hikûmetê: [[Nêçîrvan Barzanî]] # Serokê Komîsyona Bilinda Hilbijartinên Kurdistanê # Cîgirê Komîsyona Bilinda Hilbijartinên Kurdistanê<ref name="presidency.krd">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UHVvyUMSjxw= |tarîxa-gihiştinê=2017-06-10 |tarîxa-arşîvê=2017-06-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170628154431/http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UHVvyUMSjxw= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di vê civînê de Mesûd Barzanî Komîsyona Bilinda Hilbijartinan û Referandûmê li Herêma Kurdistanê erkdar kir, da ku ji bo birêveçûna referandûm û hilbijartinan dest bi amadekariyan bikin, Her wisa hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Tevgera Goran û Komela Îslamiya Kurdistanê hazir nebûn.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070620177</ref> === Komîteya Giştpirsiyê === ==== Endamên Komîteyê ==== # Serokê Giştî ya proseya giştpirsiyê: [[Mesûd Barzanî]]<ref name="basnews.com">http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358739?highlight=WyJrb21lbCIsImtvbWVsJ2kiLCJrb21lbCdlIiwia29tZWwnaW4iXQ==</ref> # Endamê Komîteya Giştpirsiyê: [[Hişyar Zêbarî]] (Partiya Demokrat a Kurdistan)<ref name="basnews.com"/> # Endamê Komîteya Giştpirsiyê: [[Necmeddîn Kerîm]] (Yekitiya Niştimanên Kurdistanê) # [[Ebdullah Wertê]] (Tevgera Îslamî ya Kurdistanê )<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/357301?highlight=WyJrb21cdTAwZWV0ZXlhIiwicmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSIsImtvbVx1MDBlZXRleWEgcmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSJd</ref> # [[Ebu Karwan]] (Partiya Komunîsta Kurdistanê) # [[Mihemed Hewdiyanî]] (Yekgirtûya Îslamî) # [[Mihemed Sededîn]] (Nûnerê Tirkmenan) # [[Wehîde Hûrmiz]] (Nûnerê Xristiyanan) # [[Şêx Şemo]] (Nûnerê Êzidiyan) ==== Xebatên Komîteya Giştpirsiyê ==== :Komîteya giştpirsiyê dê hemû kar û xebatên di derbarê giştpirsiyê de organîze bike û birêve bibe. Ev komîte ji hemû partiyan nûnerek heye. Yekemîn xebata vê komîteyê dê ew be ku ji bo giştpirsiyê li gel Bexdayê danûstandinan bikin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358783?highlight=WyJrb21cdTAwZWV0ZXlhIiwicmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSIsImtvbVx1MDBlZXRleWEgcmVmZXJhbmRvbVx1MDBlYSJd</ref> : Tê zanîn ku wezîrê dervê yê Iraqê yê berê, her wisa endamê PDKê Hoşyar Zêbarî dê bibe serokê komiteya giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê, piştî ev diyar bûye jî hatinûçûnek zêde li gel Hoşyar Zêbarî çêbûye. 20ê hezîrana 2017ê de li gel konsolê Îranê Murteza Ebadî û şanda pê re li ser giştpirsiyê hevdîtin kiriye.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359008</ref> Di heman rojê de jî Hişyar Zêbarî li gel nûnerê NY li Iraqê Jan Kubis û nûnerê NY li Hewlêrê hevdîtin pêkaniye. Di vê kombûne de jî Zêbarî jî heyeta NYyê gotiye ku dê giştpirsî di wextê xwe de bê kirin<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359040</ref> : Komîteya giştpirsiyê yekem civîna xwe bi serokayetiya Mesûd Barzanî birêvebir..<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/050720176</ref> Piştî vê civînê komîteya Giştpirsiyê wek [[Encûmena Bilind a Giştpirsiyê]] tê zanin û xebat bi vî navî dê berdewam bikin. Encûmena Bilind a Giştpirsiyê dest bi civîna kir û yekemîn civîna xwe jî pêkanî. ===== Yekemîn Civîn (08.07.2017) ===== # Pabendbûna beşdarbûyên civînê bi biryar û raspardeyên civîna 07 hezîran 2017 ya di derbarê diyarîkirina roja 25ê îlona 2017 ya ji bo birêveçûna referandûmê li Herêma Kurdistanê û navçeyên Kurdistaniyên derveyê îdareya Herêma Kurdistanê û çareserkirina proseya siyasiya Herêma Kurdistanê û hewldanên ji bo baştirkirina debara jiyana xelkê. # Ji bo hengavên kirdarî li amadekariyên hemû warên referandûmê heykeliyeta kar ya Encûmena Bilinda Referandûmê û jêr komîteyên din hatiye diyar kirin. # Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi hemû şiyanek ve bi hemahengî li gel Komîsyona Bilinda Hilbijartin û Rapirsiya li Herêma Kurdistanê û aliyên peywendîdar, pêdiviyên birêveçûna referandûmê peyda dike<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=dwVqujAFrrk={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * Endamekî Komîteya Bilind a Referandûmê dibêje serdana şanda referandumê bi serokatiya Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî bo Broksilê li ser vexwendineke fermî ye û di dema bê de dê pêngavên referandûmê zêdetir bibin.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101603</ref>Piştî agahdar kirina ku Barzanî dê biçe Ewropa di 10ê gelawêje de Mesûd Barzanî, Necmedîn Kerîm, Hoşyar Zêbarî, Mihemed Hewdiyanî, Berpirsê Pêwendiyên Derve yê Hikûmeta Herêma Kurdistanê Felah Mistefa, Mihemed Sededîn, Wehîde Hûrmiz û Şêx Şemo çûn Brûkselê. Di vê ziyaretê de dê li gel dewletên Ewropayê danûstandinên giştpirsiyê bikin.<ref name="ReferenceB">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100720174</ref>. Komîteya giştpirsiyê yekem civîna xwe li gel pêkhateyan dewleta Belçîkayê kirin. Pêşiyê li gel Serokê Herêma Flanders a Belçîkayê Geert Bourgeois, civînek pêk anî. Piştî vê civînê jî li gel rêvebirên Belçîkayê hevdîtin kirin. Li gor serokê komîsyona giştpirsiyê Mesûd Barzanî, ev civîn baş birêveçûn û lêzêdekir ku Belçîka amadeye nûnera bihinêre giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê<ref name="ReferenceC">http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110720175</ref>. Piştî hevdîtinên komîteya giştpirsiyê li gel rêvebirên Belçîkayê, komîteya giştpirsiyê dest bi civînên xwe yên li gel fraksîyonên parlamena Ewropayê kirin. Yekem civîn li gel Partiya Gel a Ewropayê (EVP) kirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110720176</ref> Şanda giştpirsiyê civînek li gel cîgirê serokê parlamena Ewropayê kirin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363191</ref> Piştî vê civînê şanda giştpirsiyê li gel Serokê Frakisyona Xistyanan li Parlamena Ewropayê civiyan.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363201</ref> :Bi dûçûna endamê komîteyê Ebdullah Wertê ji bo dîplomasiyê 2 komîsyon dê werin ava kirin. Yek komîsyon ji wan dê biçe welatên derve û yek komîsyon dê biçe Bexd .<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720174</ref> ===== Duyemîn Civîn (30.07.2017) ===== # Civînê biryar da bi raspardina birêz Mesûd Barzanî û Kosret Resûl Elî ji bo pêkanîna şanda danustandina li gel Bexda. # Civînê biryar da li dû heftiyan da Parlamena Kurdistanê dest bi kar bike ji bo çareseriya kêşeyan û piştevaniya li referandûmê. # Di derbarê prensîpên pêkhatan û Sekreteriyeta Encûmena Bilinda Referandûmê danustandina bîr û ramanên wan kirin. Hêjayî gotinê ye ku di vê civînê de Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê û beşdariya birêz Kosret Resûl Elî Cîgirê Serokê Herêma Kurdistanê, Nêçîrvan Barzanî Serokê Hikûmeta Herêma Kurdistanê, nûnerên partiyên siyasî û pêkhatên neteweyî û dînî yên endamê wê Encûmenê birêveçû.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=hmCUPf1kX9M={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> ===== Sêyem Civîn (07.08.2017) ===== # Pêşhatên siyasiyên dawî û helwestên navxweyî û navçeyî û navdewletî hatiye guftûgokirin û nirxandin # Pêkanîna şandekî danustandinê li gel Bexda pejirandin # Biryar li ser ajanda û bernameya kar dan.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Zoi4QSMSHJE= |tarîxa-gihiştinê=2017-08-13 |tarîxa-arşîvê=2017-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816170012/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Zoi4QSMSHJE= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ===== Çarem Civîn (12.08.2017) ===== * Li vê civînê de serdana çaverêkiriya şanda bilinda Herêma Kurdistanê ya ji bo Bexda bi mebesta danustandina li ser pirsên siyasî û dînî peywendiya di navbera Hewlêr û Bexda guftûgo kirin û hêlên giştî û naveroka danustandinan jî diyar kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bG5G%2FfSQMAY%3D |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2017-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816170034/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bG5G%2FfSQMAY%3D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 14.08.2017ê de şanda Komîteya Bilind a Giştpirsiya Başûrê Kurdistanê serdana Bexda kir û li gel burokratên İraqê civiyan.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820175</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/14082017</ref>Di vê şandê de nûnerê PDKê Dr. Nûrî Şawês, nûnerê YNKê Sedî Ehmed Pîre, nûnerê Serokatiya Herêma Kurdistanê Fûad Husên, nûnerê Yekgirtû Mihemed Ehmed, nûnera kurdên êzidî Viyan Dexîl, nûnerê krîstiyanan Romyo Hekarî û herwiha nûnerê tirkmenan Macîd Bazirgan, cîh digre.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820175?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE</ref> Piştî van hevdîtinan kanala [[Rûdaw]]ê angaşt kir ku heyeta Kurdan hindek şert û merc danîne ber Bexdayê, eger ew bên cih dê giştpirsî were paşxistin. Bi dûçûna Rûdawê Cîbicîkirina madeya 140 a destûrê, Vegerandina bûdce û mûçeyên Herêma Kurdistanê, Vegerandina pişka Kurd di hikûmeta navendî de, Zêdekirina rêjeya Kurd di artêşa Iraqê de û hindek daxwazên din wek şert avêtin ber Bexdayê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170820173?</ref> Lê endamê heyetê Seidî Ehmed Pîre yê ji YNK dibêje ku tişteke wisa tune ye ku em giştpirsiyê paş bixin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/371941</ref> ===== Pêncemîn Civîn (23.08.2017) ===== Di vê civînê de naveroka serdana Wezîrê Berevaniya Amerîka ya ji bo Herêma Kurdistanê û helwestên herêmî û navdewletiyan li ser referandûmê hatiye guftûgokirin û piştî gûhgirtina li rapor û encamên guftûgoyên şanda danûstandinkarê Herêma Kurdistanê li gel Hikûmet û aliyên siyasiyên Iraqê û balyozxaneyên li Bexda, civînê de gihîştin van encamên xwarê: # Civînê de pêzanînên xwe ji bo kar û eday yekgirtiya şanda danustandinkara li Bexda hebû û tekez li ser berdewamiya guftûgo û danûstandina li gel Bexda ya di derbarê referandûm û paşaroja peywendiyên di navbera Hewlêr û Bexdayê kirin. # Dirustkirina komîte û rêwşuwênên praktikiyên proseya referandûm bi leztir bê kirin ji bo encamdana di dema xwe da û ragihandin û şiyana partiyan ji bo palpiştîkirina referandûmê de hemaheng bin. # Civînê de piştgîriya xwe li hewlên Hikûmeta Herêma Kurdistanê ya ji bo çaksazî û li ber girtina rêwşuwênên pêwîst ji bo baştirkirina mûçe û rewşa guzeraniya hemwelatiyan dûpatkir. # Encûmena Bilinda Referandûmê ji bilî tekezkirina li mafê rewayê gelê Kurdistanê li diyarkirina çarenivîs, têgihîştina tevahiya helwestên navdewletî heye li beranber referandûmê û eve dûpat dike ku referandûmê hîç bandoreke neyînî li ser şerê Da'îşê de nabê û gelê Kurdistanê li sengerê pêş ya şerê terorê de dimîne û li gel hevpeymanan li şerê terorê da amadeyê hemû cûre hevkarî û hemahengî û guftûgoyê ye. # Civînê de baweriyeke tevahî bi şeraketa rasteqîneya pêkhatên neteweyî û oliyên Kurdistanê heye û piştgîriya hemû cûre mîsogeriyek dike ji bo desteberkirina mafên wan. # Pêkanîn û şandina şanda danustandinkar ji bo welatên cîran û cîhanê bixe bernameyê karê Encûmena Bilinda Referandûmê. # Di demeke nêzîk da li ser prensîpên demokratiyan û mafê çarenivîsa xwe konferansek ji bo nivîskar û edîb û rojnamevanên navçeyê û Rojhilata Navîn bi zimanê Erebî li Herêma Kurdistanê bê saz kirin.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=L7kz91nNYNQ={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> ===== Şeşem Civîn (10.09.2017) ===== Di vê civînê de biryara giringtirîn hatiye welgirtin ku dê 14ê îlonê 2017ê parlamen were çalak kirin, her wisa biryarên din jî wiha ne: # Encûmena Bilinda Referandûmê tekez li ser encamdana referandûmê di dema xwe ya diyarkirî li 25ê Eylûla 2017 li Herêma Kurdistanê û navçeyên Kurdistaniyên derveyê îdareya Herêma Kurdistanê kir û wan hemû gote got û propagandayan red dike ku behsa paşxistina referandûmê dikin. # Civînê de berçavgirtina rewşa hestiyara Kurdistanê tekez li ser pêwîstiya yekrêzî û hevdengiya niştimanî û hemahengiya di navbera hêzên siyasî ya ji bo helmeta hevbeşê bangewaziyên ji bo referandûmê kirin. # Civînê de tekez li ser parastin û berçavgirtina maf û daxwaziyên pêkhatên neteweyî û oliyên Kurdistanê li hemû qonaxan da kirin û encama civînên lîjneya taybet bi mîsogeriya pêkhatan xistin ber behs û daxwaz ji Sekreteriyeta Encûmena Bilinda Referandûmê kirin ku daxwaziyên wan yek bixe û civînê de palpiştiyên xwe ji bo daxwazên pêkhatan derbirîn. # Partî û aliyên beşdarên li Encûmena Bilinda Referandûmê rêkkeftin ku roja pênçşem 14.09.2017 Parlamena Kurdistanê bê çalak kirin û runiştinên xwe yên asayî destpêbike. # Encûmena Bilinda Referandûmê piştevaniya xwe ya tevahî ji bo îcraat û hengavên praktîkiyên Komîsyona Bilinda Hilbijartin û Rapirsiyê ji bo proseya referandûmê dûpat dike û daxwaz ji Hikûmet û aliyên peywendîdar dike ku hevkarê Komîsyona Bilinda Hilbijartin û Rapirsiya li Herêma Kurdistanê bin. # Encûmena Bilinda Referandûmê daxwaz ji rêxistinên biyanî û rêxistinên civaka medenî dike ku beşdar bin li çavdêrîkirina proseya referandûma li Herêma Kurdistanê<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=N7RsbvNlHow= |tarîxa-gihiştinê=2017-09-11 |tarîxa-arşîvê=2017-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170918042052/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=N7RsbvNlHow= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 13ê îlona 2017ê Encûmena Bilind ya Giştpirsiyê daxuyaniyek belav kir. 7 xal nîşan kirin. # Dûrketin ji bi kar anîna nîşan, ala û sembola her aliyekê yan welatekê ji bilî Ala Kurdistanê. # Dûrketin ji bi kar anîna nav û wêneyên sembol û serkirdeyan weke propaganda yan propagandaya referandûmê. # Dûrketina ji bêrêzîkirin an êrişkirina li ser serkirde û ala û sembola her aliyekê an jî welatekê. # Parastina aramiya bajar û bajarokan û parastina mulkên giştî. # Parastina aramiya hevwelatiyan. # Hevkarî û hemahengiya li gel dezgehên ewlehiyê û polîs û fermangehên hikûmetê. # Em tekez dikin li ser azadiya derbirîna nêrînan û rêdan bi encamdana çalakî û kampîn û propagandaya referandûmê bi awayekê azad û bi şêweyekî şaristanî û aştiyane, û li gorî yasa û rênimayiyên karpêkiriyên Herêma Kurdistanê û rênimayiyên Komîsyona Bilinda Serbixwe ya Hilbijartinan û Referandûmê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1309201716</ref> 14ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî li gel [[Brett McGurk]] Nûnerê Taybetî yê Serokê Amerîka û Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî û [[Douglas Silliman]] Balyozê Amerîka li Iraq û [[Frank Baker]] Balyozê Brîtanya li Iraq civînek girîng kir. Di vê hevdîtinê de ji aliyê vê heyetê ve alternatîfek nû li şûna giştpirsiyê dan Mesûd Barzanî. Lê Barzanî ji bo vê alternatîvê got ku biryar ne ya min e, divê serkirdeyên Kurd bi hevra biryar bidin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XDBKLEavaf0= |tarîxa-gihiştinê=2017-09-18 |tarîxa-arşîvê=2017-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170918042057/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XDBKLEavaf0= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ===== Heftem Civîn (19.09.2017) ===== Sebeba vê civînê ew bû ku ji aliyê partiyên siyasî yên Kurdan ve bersivek ji bo wê heyetanavnetewî bidin ku alternatîvek pêşniyar kiribûn li şûna giştpisriyê. Di vê civînê de ev pêşniyara li şûna giştpirsiyê hatiye dayîn, hatiye redkirin. Di vê civînê de ev biryar hatin dayîn: # Ji ber ku ew pêşniyarên heta niha xistine rû ew mîsogeriyên pêwîst têda tûne ku cihê rizamendî û baweriya gelê me bê, ji bo wê yekê proseya referandûmê berdewam dibê. # Li heman demî de, bi navê desteberkirina mafê biryardana çarenivîsa gelê me, bi rûyekî binyadineraneya berpirsane ve berdewamî bi proseya guftûgo û diyalogê li gel hemû aliyên peywendîdarên civaka navdewletî tê dayîn .<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Uhd/5dbzHyQ={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> ===== Heştem Civîn(21.09.2017) ===== Biryarên civînê: # Ji ber wê yekê ku hê jî ew bedîla ku cihê referandûmê bigrê negihîştiye û dema guncaw jî nemaye, eger mîsogeriyeke tevahî ji bo serxwebûna Kurdistanê nedin, referandûm di dema diyarkiriya xwe de birêve diçê. # Biryar dan ku bi hemû awayek dergehê guftûgoyê li gel Bexda bi vekirî bihêlê û dema pêwîst pê bê dayîn. # Civînê de biryarê dan ku ji bo rûnkirina helwestên dawî, şanda danûstankarê Encûmena Bilinda Referandûmê, roja şemiyê 23.09.2017 serdana Bexda bike. # Encûmena Bilinda Referandûmê biryar da, sekreteriyeta Encûmena Bilind, her dû projeyên mafê pêkhatan û ragihandina prensîpa giştî ya dewleta serbixweya Kurdistanê, berî 25.09.2017 belav bike.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=fdstalvHE48={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> ===== Nehem Civîn (24.09.2017) ===== Biryarên civînê: # Roja dûşem 25.09.2017 referandûm li Herêma Kurdistanê û tevahiya navçeyên Kurdistaniyên derveyê îdareya Herêma Kurdistanê birêve diçe. # Civînê de, belgenameya siyasî mîsogerkirina mafên pêkhatên neteweyî û oliyan pejirand û destxweşiyê li lîjneya amadekarê belgenameyê kir. # Piştî encamdana referandûmê, dergeha guftûgoyê li gel Iraqê vekirî dibe. Bi ajandayekî vekirî ve û ji bo çareserkirina kêşeyan û hemû babetên ji bo bûna bi dû cîranên baş. # Encûmena Bilinda Referandûmê destxweşiyê li hemû aliyên siyasiyên Kurdistanê kir ji bo biryara encamdana referandûmê û sûrbûna wan û yekrêzî û hev helwesta wan ya ji bo baştir birêveçûna referandûmê di dema xwe ya diyarkirî da û tekez jî kir ku bi yekrêzî li ser hemû astengan da zal dibin<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=BmGDALIdcP8={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Piştî encamdana giştpirsiyê Serkidayetiya Siyasî ya Kurdistanê kom bû, dawîbûna erka Encûmena Bilinda Giştpirsiyê kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=WT6+h37kqGk={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Endamê Encûmena Bilinda Referandûmê Sadiq Cebarî jî dibêje; dibe ku em navê encumenê ji Encûmena Bilinda Referandûmê bo Encûmena Bilinda Serxwebûnê yan Encûmena Bilinda Niştimanî biguherin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/0110201710</ref> === Budceya û pêkhateyên Giştpirsiyê === :Heta niha bi fermî budceyek nehatiye aşkera kirin. Lê hikûmeta herêma Kurdistanê ji bo destpêke 6 milyon [[dolar]] ji bo Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyê terxan kiriye. Serokê komîsyona hilbijartinan Hendren Muhemed dibêje ku ji bo hilbijartinên serokayetî, parlamenterî û giştpirsiyê 31 milyon dolar hewce ye. Bi dûçûna Hendren Muhemmed ji vî budçeyê nêzîkî 17 milyon dolar ji bo giştpirsiyê ye.<ref>http://www.rudaw.net/mobile/english/business/12062017</ref> Her wihan endamê rêveberiya Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyan Dr. Cotiyar Adil dibêje ku ji bo giştpirsiyê 12 mîlyon dolar hewce ye û ew ê daxwaz ji hikûmeta herêmê bikin ku vî budçeyê bo giştpirsiyê terxan bikin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/356782?highlight=WyJoaWxiaWphcnRpbiJd</ref> Hêjayî gotinê ye ku Hikûmeta Bexdayê heta niha budçeyek ji bo giştpirsiya herêma Kurdistanê re terxan nekiriye<ref>http://www.rudaw.net/mobile/turkish/middleeast/iraq/170620172</ref> :Bi dûçûna berdevkê Komîsyona Hilbijartin û Rapirsiyan Şervan Zirarî nêzîkî 55-60 hezar karmend ji giştpirsiyê hewce ne. Her wisa lêzêdekir ku dê 11 hezar navendên hilbijartinê werin ava kirin <ref>http://www.rudaw.net/mobile/turkish/kurdistan/1706201711</ref> :Endamê Civata Komîsyaran a Komîsyona Bilind a Hilbijartinan Îsmaîl Xûrmalî got ku ji bo dabînkirina keresteyên hilbijartinê, sindoq û kabîneyan me 3 îhale ragihandine. Herwiha got ku ji aliyê rêveberiyê ve me daxwaz ji Civata Wezîran kiriye da ku li parêzgehên Kerkûk û [[Nînewa]]yê, ji bo karê me cih dabîn bike.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280620171</ref> * Hindek statîstîkên giştpirsiyê -23/24ê îlonê hêzên pêşmerge, asayîş, polîs, kesên girtî û nexweş dengên xwe bidin -Roja 25ê îlonê jî dê ji demjimêr 08.00ê sibê heta 18.00ê êvarê hemwelatî herin ser sindoqan û dengê xwe ji bo vê pirsê bidin: “Gelo hûn dixwazin Herêma Kurdistanê û navçeyên li derveyî îdareya Kurdistanê bibe dewleteke serbixwe?” -Kartên dengdanê bi zimanên Kurdî, Erebî, tirkî û Suryanî têne çapkirin -12 hezar bingehên giştpirsiyê dê hebin, 7 hezar ji wan dê çar parezgehên di bin îdareya Kurdistanê de bin, 5 hezar jî dê li navendên derveyê îdareya Kurdistanê bin -Jimara dengdara dê di navbera 3milyon 300hezar-3milyon 500hezar de ye<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140820177</ref> == Kar û xebatên pêkhateyên Herêma Kurdistanê == === Kar û xebatên serokê Herêma Kurdistanê === * 2yê tîrmeha 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya şanda Holenda kir <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/42ba6d62-7fc2-4ad8-927b-9a7e3f799226</ref> * 2yê tîrmeha 2017ê de Konsolê nû yê Brîtanyayê Martyn Warr li Hewlêrê serdana Mesûd Barzanî kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7b2ba8b6-f81e-45d9-810c-5ec38cd147d6</ref> * 4ê tîrmeha 2017an de Mesûd Barzanî li gel 7 konsolên welatên Erebî yên li Hewlêrê (Filistîn, Îmarat, Kuweyt, Sûdan, Urdin, Misir û Şahnişîna Su'udiye) re kombûnek kir û di kombûnê de behsa giştpirsiyê hatiye ronî kirin<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/5c929244-9d2e-422d-af2f-d2e54457c208</ref> * 9ê tîrmeha 2017ê de Serok Barzanî pêşwaziya Nûnerê Taybetî yê Serokê Amerîka li Hevpeymaniya Navdewletiya Şerê Dijî Da'îş kir<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=dFXNy4m8bE0={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 19ê tîrmeha 2017ê Mesûd Barzanî li dijî dijayetiya giştpirsiyê daxuyaniyek belav kir û got em tedîdan qebûl nakin û em dê giştpirsiyê dê pêk bînin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=wXRqStC4QIQ= |tarîxa-gihiştinê=2017-07-20 |tarîxa-arşîvê=2017-08-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170816151704/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=wXRqStC4QIQ= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 27ê tîrmeha 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraqê û şandekî li gel kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XCVV+aUoEOE={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 17ê tebaxa 2017ê Mesûd Barzanî li gel General Joseph Votel Fermandeyê Fermandeya Navendî ya Hêzên Amerîka û şandekî li gel kir ku ji Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraqê û General Dawnsend Fermandeyê Hêzên Amerîka li Iraqê û Ken Gruss Konsolê Amerîka li Hewlêr û hejmarek şêwirmendên serbazî ya artêşa Amerîkayê hevdîtin kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=NoRLkRDH2qM={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 22ê tebaxa 2017ê Mesûd Barzanî pêşwaziya James Mattis Wezîrê Berevaniya Amerîka û şandekî li gel kir ku ji Brett Mcgurk Nûnerê Taybetiyê Serokê Amerîka yê hevpeymaniya şerê dijî Da'îş û Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraqê û hejmarek ji berpirs û şêwirmendên Wezareta Berevaniya Amerîkayê pêkhatibûn.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XZaQZQXxU4Q={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 23ê tebaxa 2017ê Mesûd Barzanî pêşwaziya [[Mevlüt Çavuşoğlu]] Wezîrê Derveyê Tirkiye û şandekî li gel kir.<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=XXWq0rFU29Y={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 24ê tebaxa 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya Frank Baker Balyozê Brîtanya li Iraqê û şandekî li gel kir.<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=BaT40PE1m60={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 24ê tebaxa 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya Cyril Nann Balyozê nû yê Almanya li Iraqê û şandekî li gel kir.<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=Mds5BZEDoBU={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 24ê tebaxa 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya Patrick Simonnet Balyozê Yekîtiya Ewropayê li Iraqê û şandekî li gel kir.<ref>http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=UwXWvVQcLys={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 26ê tebaxa 2017ê de Mesûd Barzanî pêşwaziya Wezîrê Derve û Wezîrê Parastinê yê Frense kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=go+a8XI8E6E={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 29ê tebaxa 2017ê de Mesud Barzanî pêşwaziya şandekî bilinda Amerîkayê kir ku ji Douglas Silliman Balyozê Amerîka li Iraq, General Stephen Townsend Fermandeyê Giştî yê Hêzên Hevpeymanan li Iraq û Sûriye, General Paul Funk ku li şûna General Stephen Townsend dest bi kar dibê û Ken Gruss Konsolê Giştî yê Amerîka li Hewlêrê pêkhatibûn.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=GSUgjmlRDV4={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 11ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê li Selahedînê pêşwaziya Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê rêxistina Neteweyên Yekgirtî li Iraqê kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bCD+XumioLs= |tarîxa-gihiştinê=2017-09-12 |tarîxa-arşîvê=2017-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170918042238/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=bCD+XumioLs= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 12ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya [[Eyad Elawî]] Cîgirê Serok Komarê Iraqê û şandekî [[Îtîlafa Niştîmaniya Iraqê]] kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=n%2FPGS5GQjcE%3D |tarîxa-gihiştinê=2021-01-28 |tarîxa-arşîvê=2017-09-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170918042115/http://www.presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=n%2FPGS5GQjcE%3D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 13ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî çû Kerkûkê, serdana rêxistinên siyasî û medenî kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/51498103-bb4d-4083-8237-ddc834089fc3</ref> * 16ê îlona 2017ê Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê, pêşwaziya birêz Tamer Alsubhan Wezîrê Dewletê Şahnişîna Erebistana Siûdî yê Karubarê Kendavê kir.<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=q6ETXJEKtaY={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> === Kar û xebatên hikûmeta Herêma Kurdistanê === * 12ê hezîrana 2017an de [[Yekitiya Ewropayê]] şandeke Kurdistanê vexwande Brukselê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201714?keyword=taleban%C3%AE</ref> Serokê vê heyetê [[Qubad Talebanî]] got ku ew ê bi berpirsên Ewropayê re behsa referandûmê bikin<ref name="ReferenceD">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1206201724?keyword=taleban%C3%AE</ref> * Serokê dîwana Serokkayetiya Kurdistanê Fûad Husên got ku komiteya hilbijartinê kar dike ku gelê me yê diyasporayê jî dengê xwe bidin <ref>http://www.krdnews.com/news/kurdistan/kurt-diasporasi-bagimsizlik-referandumunda-oy-kullanabilecek{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * Wek tê zanîn Partiya Goran, tevlî kombûna biryara giştpirsiyê nebû.Bi dûçûna Goran heta meclîsa herêmê neyê vekirin ev gava giştpirsiyê neyasayî ye <ref name="ReferenceE">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620179</ref>. Ji ber vê yekê PDK û YNKê kombûnek pêkanî û biryara aktîfkirina meclîsa herêmê kir û di planê de dewamkirina erka Yusif Mihemed ku ji Goran e hatiye qebûl kirin..<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130620174</ref> Lê partiya Goran ev proje red kir <ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/140620177</ref> * Komîsyona Bilind a Serbixwe ya Hilbijartinan, projeyekî ji bo dengdana elektronîkî amade dike. Kartên dengdana serxwebûnê dê bi 4 zimanan werin çapkirin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/190620174</ref> * Nûnera Herêma Kurdistanê ya li Washingtonê Beyan Samî Ebdurehman bi fermî beşdarî konferanseke [[NY]] kir.Li vir li ser giştpirsiya serxwebûnê de axivî<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/170620172</ref> * Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Selîm Cibûrî Serokê Encûmena Nûnerên Iraqê û şandekî li gel kir ku ji hejmarek parlementer û nûnerên kutleyên siyasiyên li nav Encûmena Nûnerên Iraqê pêkhatibû, di vê hevdîtinê de guftûgo li ser giştpirsiyê hatiye kirin <ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=EhP6yOfu80o={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê pêşwaziya Jan Kubis Nûnerê Taybetî yê Sekreterê Giştî yê Rêxistina Neteweyên Yekgirtî li Iraqê kir.Li ser giştpirsî û hinek babetên din de hevdîtin hatiye kirin<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=jLoqw/zM1ZE={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/2006201710</ref> * Parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm ji bo giştpirsiyê got ku Kerkûk amade ye û me hemû haziriyên xwe kirine <ref>http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35687{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * Qeymeqamê Kerkûkê Kamîl Saleyî got ku wan xebat daye destpêkirin ku pêkhateyên ne-kurd wekî tirkmen, ereb alikariyê bidin giştpirsiyê <ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101293</ref> * Sekreterê Polîtburoya PDKê Fazil Mîranî li ser aktîvkirina parlamenê dibêje ku bêyî Goran em parlamenê venakin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358446</ref> Hêjayî gotinê ye ku Goran dibêje heta parlamen çalak nebe em piştgiriya xwe bo giştpirsiyê nadin * Şandeka Komîsyona Bilind ya Hilbijartin û Rapirsiyan ya Herêma Kurdistan dê di demek nêzîk de serdana Kerkûkê û deverên Kurdistanî bike bo destnîşankirina cihên dengdanê, çimkî li hinek deveran rewşa ewlehiyê baş nîne ji ber wê jî divê tedbîr bên girtin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358751?highlight=WyJrb21pc3lvbmEiLCJiaWxpbmQiLCInYmlsaW5kIiwiYmlsaW5kJyIsImtvbVx1MDBlZXN5b25hIGJpbGluZCJd</ref> * Şêwirmendê Serokê Herêma Kurdistanê Hêmin Hewramî li [[Enqerê]] di navendeke lêkolînan de li konferansê axivî û got: Veger li giştpirsiyê tune ye û em ti carî vê giştpirsiyê betal nakin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/b75bd95c-d996-47b5-ab98-185feeb6f489</ref><ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359299</ref> Wek tê zanîn ku rêvebirên dewleta Tirk gotibûn ku bila Herêma Kurdistan ji vê biryarê veger e * Mesûd Barzanî li gel serok û hozên Ereb yên li Neynewa û Mexmur dijîn re kombûn pêkanî. Ji gelê Ereb re xwest ku di giştpirsiyê de bi azadî dengê xwe bidin<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359354</ref> * Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî ligel nûnerên Yekîtiya Ewropayê û hejmarek ji nûner û kunsulên welatên Ewropa li bajarê Hewlêrê civiya û hokarên encamdana referandûma serxwebûnê ronî kirin. Roja pênçşem 22.06.2017 li Selahedîn birêz Mesûd Barzanî Serokê Herêma Kurdistanê li gel Patirîk Sîmon Nûnerê Yekîtiya Ewropayê li Iraqê û şandekî balyoz û konsol û nûnerên welatên endamên li Yekîtiya Ewropa civiya ku ji Balyozên Belçîka û Polonya li Iraq û Berpirsê Nivîsîngeha Yekîtiya Ewropayê li Hewlêr û Nûnerên Balyozxaneya Îtalya û Spanya li Iraqê û Konsolên Almanya, Fransa û Holenda û Nûnerên Konsolxaneya Brîtanya û Çek û Romanya li bajarê Hewlêrê pêkhatibûn.Her li vê civînê de ku bi amadebûna Nûnerên Partiya Demokrata Kurdistanê, Yekîtiya Niştîmaniya Kurdistanê, Yekgirtiya Îslamiya Kurdistanê, Sekreterê Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê û Nûnerên Partiya Şu'î û Tevgera Îslamî û Partiya Zehmetkêşan(Kedkaran) û Nûnerê Partiyên Tirkmen û Mesîhiyên Kurdistanê amade bûn .<ref>http://presidency.krd/kurdil/articledisplay.aspx?id=kB3WhBg9+qo={{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/32d2d5f4-9527-494d-b296-2fd75d4a3c43</ref> Hêjayî gotinê ye ku ev heyeta Yekitiya Ewropayê her wiha li gel serokwezîr Nêçîrvan Barzanî û serokê ajansa parastina Kurdistanê Mesrûr Barzanî jî hevdîtin pêkanî. * Hikûmeta Herêma Kurdistanê bang li DYA kir ku piştgiriyê bidin wan <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361738</ref> * Berpirsê Fermangeha Pêwendiyên Derve ya Herêma Kurdistanê Felah Mistefa aşkere kir, ku bi armanca li gel berpirsên Amerîkî bicive û peyama Herêma Kurdistanê ya derbarê referandûma serxwebûnê de bigihîne wan serdana Amerîkayê kiriye û her wisa got ku divê Amerîka rola xwe ya çêker di giştpirsiyê de bilîze <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364725</ref><ref>http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15664{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref><ref>http://foreignpolicy.com/2017/07/18/iraqi-kurds-want-america-as-their-divorce-lawyer-kurdistan-referendum-independence/</ref> === Kar û xebatên partiyên Başûrî === * Serokê Encûmena Serkirdayetiya Kerkûk-Germiyan a PDK ragehand ku, dê serdana partî û pêkhateyên din li sînorê Kerkûkê bikin, di cîbecîkirina wê programê de jî berdewam in, derbarê wê yekê jî lîcneyekê pêk tînin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360557</ref> * Yekitiya Niştimanî Kurdistan ( YNK ) 18-6-2017`an li bajarê Silêmaniyê, di civîna Encûmena Serkirdeytiya Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê de biryara pêkanîna referandûmê pejirand û komîteyên xwe ên di wê barê de, bi nav kirin<ref>http://www.pukmedia.com/EN/KK_Direje.aspx?Jimare=35682{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> === Kar û xebatên derveyî Başûrê Kurdistanê === * Li Bakûrê Kurdistanê ji aliyê hindek partiyên Kurd ve komxebatek hatiye avakirin ku dixwazin li Tirkiyê lobiyan ava bikin da li Tirkiye dijatiya li dijî serxwebûna Başûrê Kurdistanê kêm bikin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/0023c82b-b52e-423b-8be9-43e55672305d</ref> * Zaningeha Soranê di berdewama çalakiyên xwe yên akademîk û navnetewî de li gel hevbeşiya navenda Londonê ya lêkolînên stratejîk ku navendeke komarxwazan a Washingtonê ye, bi armanca amaje kirina ser pêşhateyên dawiyê yên Iraqê û paşeroja herêma Kurdistanê û dewleta navendî ya Iraqê roja 24.07.2017ê konferansek di bin navê ‘’Kurdistan, Iraq, Yekitî yan ji hev qutbûn’’ de dê bê pêkanîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/365032</ref> * Li Almanya mezintirîn festîvala piştgiriyê bo giştpirsiyê hatiye kirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/260820172</ref> == Pirsgirêkên têkildarî giştpirsiyê == === Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê === :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê}} Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê piştî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê gehişte asteke girîng û aloz. === Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyê === :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê}} Ev têkilî bi giştpirsiyê kete asteke din ku navbera her du pêkhateyan de krîzek mezin derket. === Cûdahiyên fikrî di nav YNKê de === Wek tê zanîn di nav YNKde du bask tên zanîn ku yek ji wan li gel PDKê, yek ji wan jî li gel Goran têkilî hene. Ev parçebûna di nav YNKdê di sala 2009ê de destpêkir ku ji wê parçebûnê Hereketa Goran derket. Niha jî ku piştî vemirîna tesîra Celal Talebanî li ser YNKê û di nêzikbûna giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê de, yek bask li gel giştpirsiyê ye ku çêbibe û yek bask jî li gel Gorane ku şert û mert datînin ber PDKê ku berî giştpirsiyê hindek şertan bên cih. Wek tê zanîn cîgirê Serokê Kurdistanê [[Kosret Resûl]], Parêzgarê Kerkûkê [[Necmeddîn Kerîm]] û cîgirê serokwezîrê Kurdistanê [[Qubad Talebanî]] li gel giştpirsiyê ne ku bê şert û merc were kirin û niha jî aktîv di nav pêkhateyên giştpirsiyê de cîh digrin. Ji aliyê din kesên wek [[Hêro Talebanî]], [[Mele Bextiyar]], [[Mehmûd Sengawî]] jî li dijî giştpirsîye ne ku bê şert û merc bê kirin. ==== Baskê yekem ==== Di civîna 7ê hezîranê de ku partî ê rêxistinên Kurd biryara giştpirsiyê dan de Kosret Resul bi navê YNKê di civînê de bû û destnîşana xwe kir ku ew vê biryarê qebûl dikin<ref name="presidency.krd"/>. Qubad Talebanî jî di 12ê hezîranê de bi şandekê diçe Ewropayê û dibêje ew dê behsa giştpirsiyê bikin<ref name="ReferenceD"/>. 9ê tîrmehê de jî parêzgarê Kerkûkê Necmeddîn Kerîm li gel şandekê bi serokayetiya Mesud Barzanî diçe Ewropayê û di hevdîtinan de amade ye <ref name="ReferenceB"/>. Endamê Polîtbîroya siyasî ya Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê Sedî Pîre jî di gel PDKê danûstaninên di derbarê giştpirsiyê de dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363147</ref> Endamêekî polîtburoya Yekîtî Niştimanî Kurdistan Azad Tewfîq jî di derbarê giştpirsiyê rijd e û dibêje Kurd dê destkeftên mezin bi dest bixin piştî giştpirsiyê.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364403</ref> ==== Baskê duyem ==== Endamê mektep siyasî yê YNK, Mehmûd Sengawî dibêje ku Necmeddîn Kerîm temsîliyeta YNKê nake. Ew ne bi temsîliyeta YNK, bi temsîlîyeta Kerkûkê li gel şanda giştpirsiyê çûye Ewropayê. Her wisa lêzêde dike û dibêje Mesud Barzanî bêyî çalakkirina parlamena xwe li parlamenên Ewropayê piştgiriyê dixwaze.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=77540 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-11 |tarîxa-arşîvê=2017-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170714033825/http://www.nrttv.com/Details.aspx?Jimare=77540 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her wisa Endamê Polîtbûroya Yekîtiya Nîştîmaniya Kurdistanê (YNK) Rif'et Ebdûllah dibêje, bêyî çalakkirina parlamenê referandûm nabe û YNK jî beşdar nabe.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/11072017</ref> Berpirsî Desteya kargêrî mektebî siyasî ya YNKê Mela Bextiyar di hevdîtinek xwe de dibêje ku biryara YNKê ew e ku bêyî parlamen, YNK beşdarî proseya giştpirsiyê nabe.<ref>http://www.nrttv.com/Rifrandom/detail.aspx?Jimare=77409{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> 23 hezîrana 2017ê de YNK û Goran civiyan. Di civînê de ev biryar hatin girtin: * Piştî ku Parlamena Herêma Kurdistanê were aktîvkirin, li Herêma Kurdistanê û li deverên nakokî, ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê, amadehî dê werin destpêkirin. * Biryara ku beriya niha li ser avakirina hikûmeta xwecihî ya li nav sînorên Silêmanî, Helebce, Raperîn û Germiyanê hatibû dayîn, dê were pêkanîn. * Piştî cejna Remezanê bi taybetî ji bo çareseriya pirsgirêkên Herêma Kurdistanê dê cardin civîn were lidarxistin. * Hêjayî gotinê ye ji Tevgera Goran Umer Seyîd Elî, Mihemed Tofîq Rehîm, Osman Hacî Mehmûd, Samal Ebdullah û Îsmail Namiq, ji YNKê jî Hêro Îbrahîm Ehmed, Hakim Qadir Hemecan, Refet Ebdullah û Îmad Ehmed beşdarî civînê bûn.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/230620175?keyword=YNK</ref> 8ê tîrmeha 2017ê de YNK û Goran dîsa civiyan û hindek biryar hatin girtin: * Li ser mijarên çarenivîsa gelê Kurdistanê, divê yekîtiya netewî were dabînkirin. * Piştî ku Parlamen were aktîvkirin, divê li Herêma Kurdistanê û deverên nakokî ji bo serxwebûnê giştpirsî were lidarxistin. * Li Parlamena Iraqê, li Parlamena Kurdistanê û li encumenên parêzgehan, di navbera YNK û Goranê de dê hevpeymanî were pêkanîn.<ref>http://pukpb.org/kirmanci/cgblog/1441/15/YNK-u-Goran-Yekreziya-nistimani-bo-pirsen-nistimani-yen-carenivissaz-be-durustkirinarabic{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bi dûçûna Endamê Polîtbûroya YNKê Mela Bextiyar di YNKde du nêrin hene: * Yekem: Belê li ser aktîvkirina parlamenê rijdin, lê, heta parlamen bê aktîvkirin di civîn û komisyonan de dê başdarî bikin. * Duyem: Tirs û xemgînî li ser aktîvnekirina parlamenê heye, ji bo aktîfkirina parlamenê daxwaz tê kirin, beşdarî çî komisyonekê nekin, heta diyarkirina dema aktîvkirina parlamenê<ref name="pukpb.org">http://pukpb.org/kirmanci/cgblog/1442/15/Hewlen-YNKe-bo-bemerc-aktifkirina-parlementoye-berdewam-earabic{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. Her çend di nava YNKê de wek wiha du bask bên diyar kirin jî, ev rasterast têkildarî têkiliyên PDK û Goran in. Wek Mela Bextiyar gotî yek bask xwe dike navbeynkar lê baskek jî wek Goranê pozîsyona xwe xurt dike. Di civîna polîtburoya YNKê ya dawî de bi serokatiya Kosret Resûl hindek biryar hatin girtin ku berçave ev bask dixwaze navbeykariya PDK û Goranê bike. Di daxuyaniya vê civînê de: * Yekem: YNK girêdayî referandûmê ye, li gor naveroka civîna dawiyê ya encûmena rêveberiyê li ser vê mijarê pêdaçûn dike ku parlamen jî bê aktîf kirin û yasa ango zagona referandûmê jî bê derxistin. * Duyem: Şandek hatiye pêkanîn bi armanca serdana şanda YNKê ya dewletên herêmê û bi armanca gotûbêjên derbarê referandûm û rewşa aborî û pirsgirêkên ava zê û rubaran û hin projeyên bazirganiyê û aborî ku biryar bû li sînorê parêzgeha Helebçe bên pêkanîn û di wan derbaran de gotûbêjên hatine kirin agahdar bike û ew şand dê serdana PDKê û Tevgera Gorran bike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363546</ref><ref>http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=41627{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Di vê derbarê de endamê polîtbûya PDKê Elî Ewnî dibêje ku "Hin bêserûberî li nav Yekîtî de heye, ewan destpêkê piştgiriya referandûmê kirin, niha jî piştivaniya wan kesên li dijî referandûmê ne dikin, herwiha daxuyaniyên cor bi xor didin, divê demeke nêzîk de Yekîtî nûnerê xwe bo prsa referandûmê diyar bike.".<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364322</ref> :Bi dûçûna angaştên Basnewsê, heta kongreya YNKê çêbe, dê desthilatiyên Celal Talebanî di destê Kosret Resûl de bin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/reports/367552</ref> Hêjayî gotinê ye ku Kosret Resûl di hemû civînên giştpirsiyê de amade bûye. :Parlamenterê YNKê li Bexda Ferhad Sengawî dijatiya xwe li dijî giştpirsiyê anî ziman û ji be vê ji YNKê hatiye dûr xistin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100820174?</ref> Hêjayî gotinê ye ku piştî vê dûrxistinê ev parlamenter li Silêmanî ji aliyê hindek çekdarên nenaskirî ve hatiye revandin û derb kirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/200820176?</ref> Hêjayî gotinê ye ku ev cudahiyên fikrî di navbera YNKê de bû sedema dagirkirina Kerkûkê ji aliyê Heşda Şebî û leşkerên Îraqê ve. === Neçalakkirina Parlamenê === [[Wêne:Parlament 01.jpg|thumb|250px|Parlamena Kurdistanê]] Di zivistana 2015ê de ji ber nedana meaşên memûran li Kurdistanê, xwepêşandan destpê kirin. Di xwepêşandanan de li Silêmanî û Helebçê avahiyên PDKê hatin şewitandin û 4 kes jî hatin kuştin. Piştî van bûyeran PDKê [[Tevgera Goran|Goran]] sûcdar kir ku wan avahiyên wan şewitandîne û kesên nêzîka wan kuştine. Ji ber van sedeman PDKê bi yekalî hatina serokê parlamenê Yusif Mihemed ku ji Goranê ye qedexe kir bo Hewlêrê û çend wezîrên Goranê jî ji komîteya Wezîran hatin derxistin. Piştî van bûyeran ta niha parlamena Kurdistanê girtiye û hêj jî nehatiye vekirin. Ji ber van sedeman jî Tevgera Goran, daxil nebûye gotubêjên giştpirsiyê. Niha jî berî ku giştpirsî çêbibe hemû partî hemfikirin ku parlamen bê vekirin û li ser vê dixebitin û li rêbazan digerin. Piştî biryardayîna giştpirsiyê PDK û YNK civiyan û ji bo parlamen bê vekirin hewl dan û biryar dan ku parlamen bimerc were vekirin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/0e8e3504-747f-4f2b-bdeb-20efc149bfb2</ref> Bi dûçûna wê rêbazê divê parlamen bê vekirin lê serokê parlamenê ku ji Goran e bê guhartin. Lê Tevgera Goran ev pêşniyaz red kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/d1aae9f2-7682-493f-9c5d-9efff6d30268</ref> Her wisa Komeleya Îslamî jî ev pêşniyaz red kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3a72f272-17c1-4aaf-ba05-63d046de4eb8</ref> [[Tevgera Goran]] û [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] (Yekgirto) bi hevra civînek kir û di vê derbarê de hindek biryar dan. Bi dûçûna daxuyaniyê ev her du partî dibêjin ku ew li pişt gelê Kurd in ku çi biryarekê bidin lê dixwazin bê şert û merc parlamen bê aktîv kirin û krîza serokayetiya Herêma Kurdistanê bê çareser kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.knnc.net/en/full-story-61955-28-False#.WWek0oTyjIU |tarîxa-gihiştinê=2017-07-13 |tarîxa-arşîvê=2017-07-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170716233628/http://www.knnc.net/en/full-story-61955-28-False#.WWek0oTyjIU |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê dîwana serokayetiya Kurdistanê Fuad Husên jî dibêje divê parlamen berî giştpirsiyê were vekirin.<ref>http://www.rudaw.net/turkish/world/120720174</ref> Piştî gelek hatinûçûnên YNKê hem li gel PDKê hem jî li gel Goranê, ev mesele hêdî hêdî ber bi zelalbûnê ve diçe. Serokê Encûmena rêveberiya Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) Edhem Barzanî li Silêmaniyê dibêje ku PDK amade ye ligel Tevgera Goran û tevahiya aliyên siyasî rasterast bicive.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363501</ref> û Endama Civaka Niştimanî ya Tevgera Goran Gulistan Seid jî got ku Goran amade ye li gel PDKê hevdîtinên rasterast bike<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361917?highlight=WyJnb3JhbiIsImdvcmFuJ1x1MDEzMW4iLCJnb3JhbidhIiwiJ2dvcmFuIiwiZ29yYW4nZGFuIiwiZ29yYW4nbFx1MDEzMSIsImdvcmFuJ1x1MDEzMSIsImdvcmFuJ25cdTAxMzFuIiwiZ29yYW4nbGEiXQ==</ref> Her wiha Endamê rêveberiya PDKê Dr. Aras Heso Mîrxan jî bilêvkir ku piştî hatina serokê herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî li dervey welat, PDK civînên rasterast li gel Tevgera Goran dê pêkbîne.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363527</ref> Bi dûçûna angaştekê dibêje ku PDK qanî bûye ku parlamen dê bêşert were vekirin û endamê Goranê Yusif Muhemmed dê erkê xwe yê Serokatiya parlamenê dewam bike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/363544</ref> Endamê Serkirdatiya PDKê, Hêmin Hewramî got ku partiya wî razî bûye ku bêmerc parlamen were aktîvkirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1707201723</ref> Parlamena Kurdistanê 15ê îlona 2017ê hatiye vekirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1509201712</ref> Lê Tevgera Goran daxuyanî da û got ku ev vekirin neyasayî ye.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160920171</ref> === Neketina du partiyên mezin bo Komîteya Giştpirsiyê === Wek tê zanin di 7ê hezîrana 2017ê de partî û rêxistinên herêma Kurdistanê civînek pêkanî û di civînê de biryara giştpirsiya serxwebûnê derket. [[Tevgera Goran|Goran]] û [[Komela Îslamî ya Kurdistanê|Komela Îslamî]] çend ji aliyê serokê dîwana serokayetiyê Fuad Husên hatibin vexwendin jî van her du partiyan ev beşdarbûn red kiriye.<ref>http://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/0606201711</ref> Beşdarnebûna van her du partiyan di rêya giştpirsiyê de nakokiyên mezin derxist holê. Ji aliyekî meşrutîyeta giştpirsiyê kêm kir ji aliyekî din di nava YNKê de krîz derket ku baskek li gel Goran e, baskê din jî dixwaze bêyî Gorran biryar bide. Mela Bextiyar di daxuyaniyeke xwe de jî bal kişandi bû li ser vê krîzê <ref name="pukpb.org"/>. Piştî van bûyeran YNK serdana her du partiyan kir. YNKê li gel Tevgera Goran gelek hevdîtin kirin. Piştî hevdîtinên YNKê, PDKê jî hevdîtinên xwe destpê kir. Xuya ye ku YNK wek nermkerek rola xwe lîst, bi taybetî ji bo têkiliyên PDKê û Goranê. Ji ber ku li Silêmanî avahiyên PDKê hatibûn sotin û PDKê jî Goran sûcdar kir û piştî van bûyeran parlamento jî hatiye girtin. Lê têkilî di navbera Komela Îslamî û PDKê de nermtir e. Hatinûçûn çêdibin. Jixwe 9ê tîrmehê Sekreterê Polîtburoya Partiya Demikrat a Kurdistanê (PDK) [[Fazil Mîranî]] serdana Emîrê Komela Îslamî ya Kurdistanê Elî Bapîr kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/2f3d5228-4a94-4b2f-9deb-0fbb04ef7c07</ref> Piştî vê serdanê jî PDKê biryar da ku bi heyeteke mezin biçe Silêmanî.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/2b1e5c74-aaa9-41e8-8d30-a23997e50504</ref> Her çend bo pîrozbahiyê li Rêkxerê Giştî yê Tevgera Goranê ev serdan çêbe jî, rasterast têkilî bi giştpirsiyê heye. Berî serdana PDKê bo Goranê, PDK û YNK kombûnek din kir û bi dûçûna Berdevekê Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK) Mihemed Mehmûd got wan ligel Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li ser mijara lihev kirine.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/24072017</ref> === Tehdîdên li ser kurdên feylî === {{Gotara bingehîn|Zilma li ser kurdên feylî}} Piştî aşkera bûn wextê giştpirsiyê û piştgiriya feyliyan, zext û tehdîd li ser feyliyan zêde dibe.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359493</ref> Kesayetekî navdar ê kurd ê feylî li Bexdayê Esaf Feylî ragihand ku otomobîlekê têde teqemeniya TNT û C4 û betlên xazê hatiye bicîkirin li taxa Kifah a kurdên feylî dijîn hatiye zeftkirin. Hêjayî gotinê ye ku piştî ku referandûma serxwebûna Kurdistanê ket rojevê derdorên şîe, ji ber ku kurdên feylî yên li naverast û başûrê Iraqê piştgiriya referandûma serxwebûna Kurdistanê dikin, gefan li wan dixwe..<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/290620173</ref> Piştî van gef û tehdîdên li ser kurdên feylî, tê gotin ku ciwanên kurdên feylî li dijî gefan çek hilgirtîne û 500 ciwanên xwebexş çek hilgirtîne.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360766</ref><ref>https://www.youtube.com/watch?v=4MAp8TSHNrk</ref> Bi dûçûna hindek hiqûqnasên Kurdên Feylî ji biryara giştpirsiyê ta niha sê kurdên feylî hatine kuştin<ref name="nrttv.com">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15634 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-17 |tarîxa-arşîvê=2017-09-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170919182240/http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15634 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>. Hêjayî gotinê ye ku li Bexda herêmek bi navê Keîfî heye ku runiştevanên wê pirranî kurdên feylî ne in û hejmara wan nêzî 150 hezaran e<ref name="nrttv.com"/>. === Gengeşiyên li ser Giştpirsiyê === * Sererkanê leşkerî yê Îranê di ziyareteke xwe ya li gel sererkanê leşkerên tirkî de axifitinek kiribû û gotibû ku em û tirk li dijî vê giştpirsiyê ne û divê neyê kirin.<ref>http://tr.farsnews.com/world/news/13960526000035{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Li dijî van gotinan Berdevkê Wezareta Pêşmerge yê Herêma Kurdistanê daxuyanî da û got ku heqê wî kesî nîne li ser heqên herêma Kurdistanê biaxive û got ev destwerdaneke li dijî Başûrê Kurdistanê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/180820173?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE</ref> == Pirsên Herêmên bi Madeya 140 ve girêdayî û Kerkûk == === Pirsa Kerkûkê === :{{Gotara bingehîn|Pirsa Kerkûkê}} {{Nexşeya cihan | HHK | lat_deg = 35 | lat_min = 28 | lat_sec = 0 | lat_dir = Bk | lon_deg = 44 | lon_min = 24 | lon_sec = 0 | lon_dir = Rh | label = Kerkûk | position = left | mark = Red Dot.svg | width = 200 | float = right | caption = [[Kerkûk]] û sînorên [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]]. | relief = 1 }} Bingeha pirsa Kerkûkê digihe serdema osmaniyan da, dema osmanî belva bû, Kerkûk di nav osmanî û dewletên Ewropayê de bû pirseke mezin. Ji ber ku osmaniyan digot ev der yê me ye, lê xelkê deverê jî nedxwast. Ev pirs piştî Tirkiye hatiye avakirin di navbera van dewletan de hatiye çareserkirin. Lê niha kurd li Kerkûkê bûn desthilat lê tirk ji ber vê dibêjin Kerkûk axa me ye. Piştî 2003ê ku [[DYA]] kete nav axa Îraqê kurdên vir bûn xwedî [[statû]]. 2017ê kurdan [[alaya Kurdistanê]] li Kerkûkê daliqand û biryara beşdarbûna giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê jî bû sebebek ku taybetî dewleta tirk û Îran tehdîdan li kurdan bikin. === Herêmên ku bi Madeya 140 ve girêdayî ne === Parêzgarê berî yê Mûsilê [[Esîl Nûceyfî]], ku niha jî di nav Mûsilê de xwedî roleke mezin e, dibêje ku em naxwazin li hindek herêman wek Deşta Newnewa giştpirsî bê kirin û me daxwaz jî kiriye.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/25072017</ref> Serokê Cebheya Tirkmenî Erşad Salihî jî dibêje em û kurd ji Mendelî ve heta digihîje Zaxoyê divê em li ser hemû tiştî li hev bikin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2907201713</ref> Li Xaneqînê encûmena qezaya Xaneqînê bi amadebûna hemû endamên encûmenê civiya û biryar da li gel rêbeberiya Germiyanê beşdarî giştpirsiya Başûre Kurdistanê bibe. Encûmenê daxwaz kir, ku li navçeya wan sindoqên dengdanê werin danîn.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160820176?keyword=gi%C5%9Ftpirs%C3%AE</ref> Encûmena bajarokê [[Başîk]]ê jî ku ji 30 hezar kesan bêhtir nifûs lê heye daxwaz ji herêma Kurdistanê kir ku li Başîkê jî giştpirsiya serxwebûnê were kirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170820171?keyword=iran</ref> Her wisa nûnerê kristiyanan jî dibêje ku wan bi navê kristiyanên deşta Nînewayê ji herêma Kurdistanê xwestiye ku li deşta Nînewa otonomiyek bê avakirin û bi wî rengî deşta Nînewa dê bikeve ser axa Kurdistanê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/160820174?</ref> Li bajarokê [[Celewla]] ya ku girêdayî [[Xaneqîn]]ê jî bi biryareke fermî ragihandu ku dê li Celewla giştpirsî bê kirin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/374054?highlight=WyJjZWxld2xhIiwiY2VsZXdsYSd5YSJd</ref> Encûmena bajarokê [[Qeretepe]] jî biryara beşdarbûna giştpirsiyê bi dijî 5 dengan 10 dengan welgirt.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/3008201713?</ref> Bajarokê [[Seîdiye]] ku girêdayî Xaneqînê ye biryara beşdarbûna giştpirsiyê kirin. Encûmena Seîdiye 12 kes in û 9 ji wan gotin belê ji bo giştpirsiyê. Piştî vê biryarê [[Heşdî Şebî]] gefê li xelkê dixwe û xelkê tehdît dike.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/3008201725?keyword=mendel%C3%AE</ref> Encûmena [[Diyale]]yê li dijî navçeyên girêdayî Diyale ku biryara giştpirsiyê hilgirtibûn, biryara redkirina giştpirsiyê hilgirt. Diyale bixwe bajarekê Erebane lê hindek navçeyên wê Kurd in. Hêjayî gotinê ye ku 29 endamên encûmena Diyaleyê hene û 3 kes ji wan Kurd in.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1309201714</ref> === Bûyera li [[Mendelî]] === Li bajarokê [[Mendelî]] ku girêdayî [[Xaneqîn]]e, nêzîkî 100 çekdarên Ereb û rêxistina [[Esaîbil Ehlî Heq]] êrîşî encûmena navçeya Mendelî kirin û ala Kurdistanê anîn xwar. Bi dûçûna serokê encûmena Mendelî [[Ednan Mensûr]] çalakvanan xwestiye ku encûmena Mendelî biryara xwe ya beşdarbûna giştpirsiyê betal bike.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100920174?keyword=mendel%C3%AE</ref> Hêjayî gotinê ye ku endamên encûmena Mendelî 13 ne û 8 ji wan Kurd in, yên din Ereb in. Li dijî vê çalakiyê serokê herêmê daxuyaniyek da û her wisa asayîşê jî tedbîrên nû hilgirtin.<ref>http://www.rudaw.net/english/kurdistan/110920172</ref> == Bûyerên di vê rewşê de diqewimîn == === Başûrê Kurdistanê === * 3ê hezîrana 2017ê de heyeta hikûmeta Kurdistanê li gel [[Rosneft]]a Rûsî rêkeftineke petrolê pêkanî.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/interview/05062017</ref> * 23 hezîrana 2017ê de yekem keştiya petrolê ya Başûrê Kurdistanê piştî sê salan gihişt Amerîkayê<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/business/23062017</ref> * 24ê hezîrana 2017ê: Tê angaşt kirin ku Iraq zehmetiyên qanûnî li dijî Herêma Kurdistanê bide destpêkirin ji bo petrola xam <ref>http://www.iraqoilreport.com/news/baghdad-may-ramp-legal-challenge-kurdish-crude-exports-23679/</ref> * 29ê hezîrana 2017ê, Fermandeyê Hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê Cemal Mortke got ku ew rêvebirina bajarê [[Mûsil]]ê wek berê qebûl nakin, divê di navbera Kurdistan û Iraqê de rêkeftin hebe <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/360601</ref> * 3ê tîrmeha 2017ê de Topxaneya Îranê çend navçeyên Helgurd topbaran dikin. Li gor zanyariyan jî heta niha welatiyek birîndar bûye û ziyaneke mezin gihêştiye wê navçeyên.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3a02d647-da3a-41ad-9fc1-a6ef1d5866f8</ref> * 4ê tîrmeha 2017ê daxuyaniya Herêma Kurdistanê. Dewleta Îranê bi hinceta ewlehiya sinorên xwe, hindek navçeyên sinorî yên Başûrê Kurdistanê topbaran kirin. Li ser vê bûyerê Hikumeta Herêma Kurdistanê bi daxuyanîyekê re ev bûyer şermezar kir û banghêşta Konsolê Giştî ya Komara Îslamî ya Îranê kir ku daxuyanîyê bigehîne Tehranê <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/0d0c2751-93d7-4337-b7bd-dec485a05d69</ref> * 7ê tîrmehê 2017ê de DYA yê biryar da ku konsulxaneya xwe a li Hewlerê mezintir bike<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/070720176</ref> * 12ê tîrmeha 2017ê biryar hatiye dan ku hilbijartina parlamena Kurdistanê û hilbijartina Serokayetiya Herêma Kurdistanê 1.11.2017ê de were kirin <ref name="kurdistan24.net">http://www.kurdistan24.net/ku/news/1f11ec91-c17b-480e-9e3a-0252a8ae7600</ref> * 29ê tîrmeha 2017ê de hatiye angaştkirin ku Goran hêzeke çekdarî durist dike ku dixwaze avahiyên xwe biparêze<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/3df65e0e-a750-40eb-b423-e2d0f0173ef2</ref> === Rojavaya Kurdistanê === * 29ê gulana 2017ê de Heşdî Şabî gihişte sinore Rojavayê Kurdistanê .<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/56d4b527-b391-47df-90a1-a35f4b2bc5c1</ref> Derdorên Mûsîlê hatine girtin lê hêj jî Mûsil di destê DAÎŞê de ye. * 3ê hezîrana 2017ê de berdevkê [[YPG]]ê got wê rizgarkirina [[Reqa]]yê destpê bike û di çend rojan da destpêkir.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/03062017</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120620172</ref> * 18ê hezîrana 2017ê de [[DYA]] firokeyeke Sûrî ku herêmên YPGê bomberandikir, anî xwar.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190620171</ref> * 19ê hezîran 2017ê de grûbên çekdarî yên îslami dest bi topbarankirina [[Efrîn]]ê kirin<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7a74a054-7718-4b7b-a2ba-05262989e370</ref> * 28ê hezîrana 2017ê de Nûnerê Taybet ê Têkoşîna li dijî DAIŞê yê Amerîkayê [[Brett McGurk]] serdana Rojavayê Kurdistanê kir û ligel Encûmena Sivîl a Reqayê hevdîtinek pêk anî.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/28062017</ref> * 28ê hezîrana 2017ê de Serokkomarê Tirkiye Recep Tayyip Erdoğan got ku em nahêlin li bakûrê Suriyê dewletek Kurdî çê bibe û got ku em ji operasyonekê amade ne.<ref>http://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/erdogandan-yeni-suriye-operasyonu-sinyali-1911836/</ref><ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/360332</ref> * 28ê hezîrana 2017ê de cîgirê Serokwezîrê Tirkiye Veysi Kaynak got ku ji bo ewlehiya herêmê û tirkiyê dibe ku operasyona me destpê bike<ref>http://aa.com.tr/tr/politika/basbakan-yardimcisi-kaynak-afrinin-terorden-temizlenmesi-gerekecek/850491</ref> * 29ê tîrmeha 2017ê de berdevkê Hikûmeta Tirkiyê Numan Kurtulmuş ragihand, hebûna YPGê li Efrînê gefek e li ser Tirkiyê, ji ber wê jî hişyariyê dide YPGê ku her êrîşek li dijî Tirkiyê bibe, welatê wî bêdeng namîne û dê bi tundî bersivê bide.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7bbce650-a06c-4543-8947-5977bc5e86f8</ref> * 5ê tîrmeha 2017ê de berdevkê Hikûmeta Tirkiyê Numan Kurtulmuş ji [[Reuters]]ê ragihand ku şandina leşkerî bo sinorê Rojavayê Kurdistanê ne haziriya şerekî ye lê em li dijî tehdîdên Efrînê li ser me jî bêdeng namînin <ref>http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-ypg-turkey-idUSKBN19Q2CT</ref> === Rojhilata Navîn === * 5ê hezîrana 2017ê de [[Krîza dîplomatîk a Qeterê]] derket. Gelek welatên Rojhilata Navîn ji ber vê meseleyê li dijî hev cîh girtin. * 7ê hezîrana 2017ê de DAİŞê hinek êrîşên xwekûjî li Tehranê li dijî Meclîsa Îranê pêk anî..<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/07062017?keyword=iran</ref> Binêre [[Teqînên Tehranê]] * 11ê hezîrana 2017ê de li dijî Erebistana Siûdî êrîşek pêk hat <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/0d3857bf-3f38-4618-bf72-4b4b7eb761f6</ref> * 13ê hezîrana 2017ê de wezîrê derve yê Amerîka Rex Tillerson got ku divê rêjima Îranê were ruxandin <ref>https://thinkprogress.org/tillerson-calls-for-regime-change-in-iran-ad2ded82f945</ref> * 18ê hezîrana 2017ê de dewleta [[Îran]]ê ji Îranê fûze avêtin bajarê Deyrezzor a niha di destê DAİŞê de ye.<ref>http://tr.farsnews.com/defence/news/13960329000180{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/180620172</ref> Li gor nûçeyên îranî menzîla van fûzeyan 600–700&nbsp;km ye.<ref>http://tr.farsnews.com/defence/news/13960329000178{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> * 19ê hezîrana 2017ê de dewleta Rûsî îlan kir û got çi firokeyeke ji rojavayê çemê Firatê bibore em ê lê bixin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190620174</ref><ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40331504</ref> * 19ê hezîrana 2017ê de piştî hişyariya Rûsî dewleta Awistralya operasyonên xwe li Sûrî sekinandin <ref>http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/syria/20062017</ref><ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40339480</ref> * 20ê hezîrana 2017ê de [[DYA]] firokeyeke bêfirokevan ya Sûrî ku ji aliyê [[Îran]]ê hatiye çêkirin xist erdê .<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/200620171</ref><ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40339487</ref>Di navbera 3 rojan de dewleta Emrîkan 2 firokeyên Sûrî xistin xwarê. * 5ê tîrmeha 2017ê Parlamena Ewropayê pêşnûmayeke tê de tê xwestin mizakereyên endamtiya Tirkiyê ya ji bo Yekîtiya Ewroyê (YE) bê sekinandin qebûl kir.<ref>http://aa.com.tr/tr/dunya/ap-turkiye-ile-muzakerelerin-askiya-alinmasini-oneren-tasariyi-kabul-etti/855574</ref> * 9ê tîrmeha 2017ê Almanyayê dest bi vekişandina hêzên xwe yên leşkerî li Baregeha Esmaniya Încîrlîkê ya li parêzgeha Edenê ya Tirkiyê kir.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/090720171</ref> * 1Oê tîrmeha 2017ê bi fermî hatiye îlankirin ku DAİŞ ji Mûsilê bi temamî hatiye derxistin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/100720175</ref> * 20ê tîrmeha 2017ê Wezareta Derve ya [[Kuweyt]]ê biryar da hejmarek dîplomatkarên Îranê li welatê xwe kêm bike û nivîsingiha balyozxanyê bigre bi vê yekê hemû pêwendiyên hevbeş di navbera her du welatan de hatin rawestandin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/middle-east/365094</ref> === Dinya === * 14ê hezîrana 2017ê de serokê Hikûmeta Herêma [[Ketelonya]]yê Carles Puigdemont ragihand, ku herêma wan di 1ê çiriya pêşîn de ji bo ku ji Spanyayê veqete dê referandûmê pêk bîne. Hikûmeta Spanyayê jî rexne li biryarê digire û dibêje, ku ew dê rê nedin referandûm were pêkanîn.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/140620177</ref> == Helwesta rêxistin û dewletan di derbarê vê biryarê de == === Helwesta partiyên di parlamena Kurdistanê de === {| class="wikitable sortable" style="border:none;width:85%" |+ |- ! colspan="8" | Partiyên Di Parlamena Kurdistanê de cîh digirin |- !Tercîh !colspan="3" | Partî !Jimara Kursiyan !Serok !Nêrîna polîtîk !Çavkanî |- ! rowspan=9|{{Tick|15}} Belê | style="background:#fdc400; width:4px; text-align:center;"| || PDK || [[Partiya Demokrat a Kurdistan]] | 38 | [[Mesud Barzanî]] | Siyaseta navendî | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=President Barzani to discuss independence referendum with Kurdistan parties |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/060620171 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Rudaw |tarîx=6 hezîran 2017 }}</ref> |- | style="background:#3CB371; width:4px; text-align:center;"| || YNK || [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]] | 18 | [[Celal Telebanî]] | Çep-navendî | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=PUK: referendum should be held for independence |url=http://www.pukpb.org/english/2017/06/PUK-referendum-should-be-held-for-independenceenglish |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |xebat=PUK Leadership Council |tarîx=21 hezîran 2017 |tarîxa-arşîvê=6 tebax 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170806030546/http://www.pukpb.org/english/2017/06/PUK-referendum-should-be-held-for-independenceenglish |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="background:#804000; width:4px; text-align:center;"| || YÎK || [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] | 10 | [[Selahedîn Behadîn]] | Rast-dînî | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Islamic body calls referendum ‘national and religious’ right |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/120720176 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Rudaw |tarîx=13 tîrmeh 2017 }}</ref> |- | style="background:#0000FF; width:4px; text-align:center;"| || PSDK || [[Partiya Sosyalîst Demokrata Kurdistanê]] | 1 | [[Mihemed Hecî Mehmûd]] | Çep-navendî | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=No party owns project of independence referendum: Kurdish Official |url=http://www.iraqinews.com/baghdad-politics/no-party-owns-project-independence-referendum-kurdish-official/ |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Iraqi News |tarîx=6 nîsan 2017 |roja-arşîvê=2019-04-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190402114035/https://www.iraqinews.com/baghdad-politics/no-party-owns-project-independence-referendum-kurdish-official/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- | style="background:#0000CD; width:4px; text-align:center;"| || PKK-Î||[[Partiya Komûnîst ya Kurdistan – Îraq]] | 1 |Kemal Şekir | Çep | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kirkuk working to form committee on independence referendum |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/190720172 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Rudaw |tarîx=19 tîrmeh 2017 }}</ref> |- | style="background:; width:4px; text-align:center;"| || PZK||[[Partiya Zehmetkêşan ya Kurdistanê]] | 1 |Belîn Mehmûd | Çep | <ref name="support">{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq's Kurds question motives behind independence vote |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/iraq-kurdistan-independence-referendum-sulaimaniyah.html |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Al-Monitor |tarîx=27 hezîran 2017 }}</ref> |- | style="background:#FF4500; width:4px; text-align:center;"| ||TÎK ||[[Tevgera Îslamî ya Kurdistan]] | 1 | Îrfan Elî Evdilezîz | Rast-dînî | <ref name="support" /> |- | style="background:; width:4px; text-align:center;"| ||LGT ||Lîsta Gêşepêdana Tirkmenan(Lîsta Pêşveçûna Tirkmenan) | 2 |Mihemed Sadeddîn | Rast-kêmnetew | <ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Turkmens Prefer Kurds to Shi'ite-Dominated Baghdad Govt: Leader |url=http://www.basnews.com/index.php/en/news/kurdistan/365887 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Basnews |tarîx=24 tîrmeh 2017 }}</ref> |- | style="background:; width:4px; text-align:center;"| ||LTH ||Lîsta Tirkmen ya Hewlêr | 1 | | Rast-kêmnetew | <ref name="support" /> |- | <ref name="support" /> | style="background:#ADD8E6; width:4px; text-align:center;"| || TG || [[Tevgera Goran]] | 24 | Omer Seyîd Elî | Çep-navendî | <ref name="ReferenceE"/> |- | <ref name="support" /> | style="background:#ADD8E6; width:4px; text-align:center;"| || KÎK || [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] | 6 | Elî Bapîr | Rast-dînî | <ref name="aa.com.tr">{{Jêder-nûçe |sernav=Vote on Kurdish independence ‘risky’: Turkmen leader |url=http://aa.com.tr/en/middle-east/vote-on-kurdish-independence-risky-turkmen-leader/838267 |tarîxa-gihiştinê=26 tîrmeh 2017 |ajans=Anadolu Agency |tarîx=9 hezîran 2017 }}</ref> |- ! rowspan=1|{{Cross|15}} Na | style="background:#ADD8E6; width:4px; text-align:center;"| || ETÎ || [[Eniya Tirkmen ya Îraqê]] (ITF will support referendum if conditions are met)<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Partiya Tirkmenelî: Mafê tirkmenan garantî be em nabine dijberê serxwebûnê |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720179 |tarîxa-gihiştinê=29 tîrmeh 2017 |ajans=Rudaw |tarîx=29 tîrmeh 2017 |ziman=ku }}</ref> | 1 | Erşad Salihî | Rast-kêmnetew | <ref name="aa.com.tr"/> |} === Helwesta partiyên kurd di derbarê vê biryarê de === ==== Bakur ==== ===== [[PAK]] ===== * Serokê [[PAK]] [[Mustafa Ozçelik]]: Em bang li hemû dewletên dinyayê dikin: Rêzê li beyana îradeya aştiyane ya gelê Başûrê Kurdistanê bigrin<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/d6e934af-7140-4af0-84e2-c49944406b61</ref> ===== [[HDP]] ===== Parlamenê HDPê [[Îmam Taşçîer]] di hesaba xwe ya twîtterê de kêyfxweşiya bi ''Bijî Kurdistan'' anî ziman.<ref>http://www.krdnews.com/news/kuzey-kurdistan/hdpli-tascierden-referandum-mesajiyasasin-bagimsiz-kurdistan{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Her wisa dibêje ku ev giştpirsî dê hemû Kurdan bi cesaret bixe <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/358986</ref> Berdevkê HDPê [[Osman Baydemir]] got ku: Ya ku dikeve li ser milê me piştgiriya birayên me yên li Başûrê Kurdistanê ye û Baydemir herwiha ji ber biryara referandûmê pîrozbayî li gelê Kurd kir.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1106201719</ref> Serokwekîlê partiya HDP [[Ahmet Yıldırım]] got ku ew dê bêşert û merc piştgiriyê bidin giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/effcf638-bd78-48ac-8433-79417ec94e0b</ref> Parlamenter û Serokê Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê yê berê [[Ahmet Turk]] derbarê biryara referandûma serxwebûna Kurdistanê de ragihand ku divê hesreta kurdan a dewletbûnê were bicihanîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359280</ref> Partiya Gelan ya Demokratîk (HDP) di daxuyanîyeneke nivîskî de piştgirî da giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê û got ji bo meşrûîyeta vê giştpirsiyê divê pirsgirêkên navxwe werin çareser kirin û parlamen bê vekirin<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.hdp.org.tr/ku/kurdi/capemen%C3%AE/daxuyaniy%C3%AAn-capemeniy%C3%AA/referand%C3%BBma-serxweb%C3%BBn%C3%AA-ya-her%C3%AAma-kurdistan%C3%AA-mafek%C3%AE-rewa-%C3%BB-demokrat%C3%AEk-e/10635 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-14 |tarîxa-arşîvê=2017-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170916144204/http://www.hdp.org.tr/ku/kurdi/capemen%C3%AE/daxuyaniy%C3%AAn-capemeniy%C3%AA/referand%C3%BBma-serxweb%C3%BBn%C3%AA-ya-her%C3%AAma-kurdistan%C3%AA-mafek%C3%AE-rewa-%C3%BB-demokrat%C3%AEk-e/10635 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ===== [[PSK]] ===== :PSKê di daxuyaniya xwe de got ku hemû kurd alikariya referandûmê bikin<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/357483</ref> ===== [[KCK]] ===== Hevserokê [[Konseya Rêveber a Koma Civakên Kurdistanê]] (KCK) [[Cemîl Bayik]] got, referandûm mafekî demokratîk e,divê ti kes li dijî vê dernekeve..<ref>https://anfkurdi.com/rojane/bayik-erdogan-u-qatar-siriken-hev-en-gunehan-e-81870</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130620172</ref> Endamê payebilind yê PKKê [[Duran Kalkan]] dibêje ku ev giştpirsîye propagandaya PDKê ye li dijî me dike û dewletbûn her tişt nîne, çareseriya hemû tiştan nake .<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/f4b5dbc0-03cd-4797-82d0-944c98aabba2</ref> Hevseroka Konseya Rêveber a KCKê Besê Hozat di hevpeyvîneke xwe de tîne ziman ku ev giştpirsî propagandaya [[PDK]]yê ku dixwaze di rewşa xwe ya tengav de derkeve, her wisa lêzêde dike ku ew ne li dijî serxwebûna Kurdistanê ne lê dibêje ku netew-dewlet nabe çareserî ji bo Kurdan.<ref>https://anfkurdi.com/kurdistan/hozat-ev-45-sal-in-em-ji-bo-kurdistana-serbixwe-tedikosin-85146</ref> ===== [[Hudapar]] ===== Cîgirê Serokê Hudaparê [[Mehmet Yavuz]] di daxuyanîyeke xwe de got ku em naxwazin herêmên Îslamî perçe bibin lê eger yekitî neçêbe divê têkiliyên cîranî bên ceribandin<ref>http://www.nerinaazad.net/tr/news/actual/referendum/huda-pardan-bagimsizlik-referandumu-aciklamasi</ref> Serokê Hudaparê Zekeriya Yapıcıoğlu got ku ev biryar ya gelê Kurdistana Iraqê ye û lêzêdekir û got divê Tirkiye ji Kurdistana Serbixwe netirse <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/5420036b-02f8-419e-a855-93fe60024a37</ref><ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/359600</ref> * PDK-T: Serokê PDK-Tê Mehmet Emîn Kardaş dibêje ku îro şansekî mezin heye, divê em hemû alikariya herêmê bikin <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/interview/59bf4a1e-7e03-4e40-8da0-c3ec4dc1bb83</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Bêdlîsê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/73b76d3b-1d42-46c2-9ce6-0ad06f898ad8</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Sêrtê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/9f0b0b3c-5ab8-4b8f-9ae4-e362274056ee</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Mûşê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/8d8f9ccf-f367-413f-9143-61d8958d7e5a</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedarên Wanê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/38a98600-503e-456e-a7c8-b6742c2eadcf</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji Dêrsimiyan binêre:<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120720179</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetnasên Amedî binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/22a40e8e-37ca-40a3-8e5e-ad8a9a030041</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji ermeniyên Dêrsimê binêre:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/48c948d4-8e25-4792-949e-a2162fbed0fa</ref> * Ji bo nêrînên hinek ji siyasetmedar û mafnasên Rihayê binêre:<ref name="kurdistan24.net"/> ===== Komxebata Piştgiriya Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê ===== :Ev komxebat ji aliyê hindek partiyên Bakurê Kurdistanê hatiye ava kirin. Dixwaze li Bakurê Kurdistanê ji bo giştpirsiyê xebatan bike. Ji ber vê yekê, yekemîn serdana xwe ji partiya [[Hudapar]] re kir.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/59868593-b0ee-45bf-9d84-df1a777ea9dc</ref> Endamê komxebata giştpirsiyê Mustafa Ozçelik diyar kir ku însiyatîfa navborî serdana HAK-PAR û HUDAPArê kiriye û biryar daye ku bi HDP, AKP û CHP jî re hevdîtinan pêk bîne. Her wisa dixwazin li gel Serokkomarê Tirkiye Recep Tayyip Erdoğan jî hevdîtinekê bikin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720172</ref> ===== [[Partiya Herêmên Demokratîk]] ===== Di civîna vê partiyê de hatiye gotin ku serxwebûna Kurdên Başûr ji bo hemû Kurdan nabe çareserî û her wisa hatiye gotin ku netew-dewlet ji bo berjewendiyên Kurdan baş nîne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.dbp.org.tr/index/icerik/9-eylul-2017-tarihli-parti-meclisi-toplantimizin-sonuc-bildirgesi-35013411/ |tarîxa-gihiştinê=2017-09-11 |tarîxa-arşîvê=2017-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170914151609/http://www.dbp.org.tr/index/icerik/9-eylul-2017-tarihli-parti-meclisi-toplantimizin-sonuc-bildirgesi-35013411/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Başûr ==== ===== Partiya Goran ===== * Partiya [[Goran]] dibêje ku em destek didin serxwebûna Kurdistanê lê bêyî çalakkirina parlamena Kurdistanê em ti biryaran nadin.<ref name="ReferenceF">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/100620173</ref> :Berdevkê Goran dibêje ku ev refrendum neyasayî ye <ref name="ReferenceE"/> ===== Komela Îslamî ya Kurdistanê ===== * [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] dibêje ku piştî civînekê em ê helwesta xwe diyar bikin.<ref name="ReferenceF"/>. Bi dûçûna çavdêrên siyasî Komele nêzîkî Îran û Malîkî bûye, ji ber vê yekê alikarî nade giştpirsiyê<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/358512</ref> ===== Partiyên derveyî parlamenê ===== * Partiyên derveyî parlamenê jî piştgiriya xwe ragihandin:<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/837e2023-b945-4c27-97e0-202a76c2f926</ref> :[[Yekîtiya Neteweyî ya Demokrata Kurdistanê]] :[[Tevgera Demokrata Gelê Kurdistanê]] :Partiya Neteweyî ya Kurdistanê :[[Tevgera Aştîxwazên Kurdistanê]] :[[Partiya Pêşketinxwazên Demokratên Kurdistanê]] :[[Tevgera Rizgariya Demokrata Kurdistanê]] :[[Partiya Bet Alnahreyn Aldemoqratî]] :[[Partiya Alatihad Aldemoqratî Alkildanî]] :[[Serokê Encûmena Neteweyî ya Kildan]] :[[Partiya Niştîmaniya Aşûrî]] :[[Yekîtiya Bet Alnahreyna Niştîmanî]] :[[Mînbera Demokrata Kildanî]] :[[Tevgera Demokrat a Tirkmenan]] :[[Tevgera Tirkmenî Bêlayen]] :[[Partiya Demokrata Tirkmenî Kurdistanî]] :[[Komeleya Rewşenbîrî ya Tirkmenên Kurdistanê]] :[[Partiya Gelê Tirkmen]] :[[Komeleya Lîberalî Trkmenan|Komeleya Lîberalî Tirkmenan]] :[[Partiya Rizgariya Neteweyî ya Tirkmenî]] ===== Kurdên [[şebek]] ===== * Kurdên şebek ku li derdora Mûsilê dijîn ji serokê Kurdistanê re nameyek şand ku ew jî dixwazin tevlî giştpirsiyê bibin.<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/3afc4452-d338-4ad5-b5d5-ee79595b9c21</ref> ===== Kurdên [[êzidî]] ===== * Desteya Bilind a Bingeha Rewşenbîrî û Civakî ya Lalişê ragihand ku referandûma Kurdistanê ji bo serxwebûnê, pêngaveke azayane bûye, lewma jî ew bi hemû hêza xwe pişta vê wê digrin û kar ji bo serxistina wê dikin.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101090</ref> ===== Kurdên [[zerdeştî]] ===== * Nûnerê Zerdeştiyên Dihokê Hîwa Dartaş got ku bi awayekî giştî em wek Zerdeştî ligel referandûm û serxwebûna Kurdistanê ne<ref name="kdp.info">http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101176</ref>. * Nûnerê Zerdeştên Silêmanî Awat Husamedin Teyip: Ji bo jiyaneke baş em bidin nifşên nû, divê giştpirsî were destekkirin<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/e5ef63e3-d010-4ecc-8f73-9d0bc38acb3e</ref> ===== Kurdên [[feylî]] ===== * Bi dûçûna berpirsekî PDKê ê li Bexdayê, Kurdên Feylî yên li der û dorên Bexda dijîn dibêjin ku ew piştgirên giştpirsiyê ne<ref name="kdp.info"/>. Elî Hisên bi nûneratiya Kurdên Feylî yên Iraqê û Herêma Kurdistanê bi daxuniyekê re piştgriya xwe anî ziman.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/150820175</ref> ===== Kurdên [[kakeyî]] ===== * Kurdên kakeyî jî piştgiriya xwe anîn ziman <ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101153</ref> ===== Kurdên [[selefî]] ===== * Serokê selefiyên kurd Ebdullatîf Selefî dibêje ku çi kesê ku dijî giştpirsiyê derkeve ne Kurd e<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/17062017</ref> ===== Kurdên [[cihû]] ===== * Kurdên Cihû di daxuyaniyeke xwe de piştgiriya xwe bo giştpirsiya serxwebûnê ragihandin <ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101137</ref> ===== Eşîrên ereb li Xurmatoyê ===== * Serok û nûnera eşîrên Erebên Sunî li derdora Xûrmato dibêje ku ew ê ji bo giştpirsiyê bibêjin erê. Sedema vê jî ewe ku pêşmergeyê Kurda li dijî bêqanûniyên Heşdî Şabî alikariya gelê Sunî dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/359122</ref> ===== Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) ===== * Cîgirê serokê grûba PDK yê parlamena Kurdistanê Amîne Zikrî dibêje ku divê hemû partî cudahiyên xwe bidin aliyekî û bi hev re ji bo giştpirsiyê kar bikin <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/d2a07bf9-f4ec-4ba9-9121-687b58aa4645</ref> ===== Kurdên neqişbendî ===== * Şêx Ebdurehman Neqişbendî: Bo min referandûm ji nan jî giringtir e.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362029</ref> * Şêx Osmanê Tewêle: Piştevaniya li referandûma serxwebûna Kurdistanê erkekî netewî û dînî ye.Herwiha ezê bibim Pêşmergeyê Komara Kurdistanê yê yekem û ji bo dewletbûna Kurdistanê çi dikeve ser min ez amade me bikim û ezê xwe ji ti erkekî nedim paş û ev rê rêyeke pîroz e û dê bi serkeftinê bigehe armanca xwe <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361564</ref> ===== Hindek eşîrên ereb ên Kerkûkê ===== * Em piştgiriya serxwebûna Kurdistanê dikin û em jî di nav de <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362019</ref> ===== Partiya Komûnîst a Karkeran ya Kurdistanê ===== * Serxwebûna Kurdistanê metirsiyên şerê kurdan û ereban ji holê radike<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/361723</ref> ===== Yekîtiya Zanayên Olî yên Kurdistanê ===== * [[Yekîtiya Zanayên Olî yên Kurdistanê]] bi daxuyaniyekê piştgiriya xwe bo referandûma serxwebûna Başûrê Kurdistanê ragihandin û diyar kirin: “Bi vê hêviya ku referandûm bibe derwazeyek bo serxwebûna gelê Kurdistanê û gihîştin bi xewata dîrokî ya wan, ku rûbareke xwîn û qurbanî û deredeserî jê re hatiye pêşkêşkirin.”<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1207201713</ref> ===== Partiya Êzidiyên Demokrat ===== * Sekreterê vê partiyê Heyder Şeşo dibêje ku em ê beşdarî vê giştpirsiyê bibin û em bi hemû hêza xwe ve piştgiriyê didin referandûmê<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170720172?keyword=ynk</ref> ===== Partiya Tirkmenelî ===== * Şêwirmendê Partiya Tirkmenelî Elî Miftî: Weke pêkhateya tirkmen em naxwazin bibin beşek ji dewleta nijadî ya kurdî, ku daxwazên me piştguh bixe. Em dixwazin li dewleteke medenî û dûrê îdeolojiya neteweperstî bijîn. Çawa kurdan weke pêkhateya duyem a Iraqe hemû mafên xwe bidest xistibin, em jî dixwazin bibin pêkhateya sereke û hemû maf û daxwaziyên me jî werin cîbicîkirin. Eger garantî bidin û mafên me biparêzin em li dijî vê biryarê nabin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/290720179</ref> ===== YBŞ ===== * Fermandeyê YBŞê Heval Mezlûm: Hinek aliyên iraqî xwestin me razîbikin da ku dijitiya referandûma Başûrê Kurdistanê bikin lê em razî nebûn. Ji ber ku em piştgirî didin şingaliyan û kurdên êzidî da ku beşdarî referandûmê bibin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/300720177</ref> ===== Eniya Tirkmen ya Îraqê ===== * Tirkmenên Kerkûkê bi beşdarbûna 8 partiyên Tirkmen daxuyandin ku ew dê giştpirsiyê boykot bikin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/090920172</ref> ==== Rojava ==== * [[Yekitî]] ([[ENKS]]): : Partiya Yekîtiya Kurdî bi awayek bihêz piştgiriya xwe ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê diyar kir<ref>http://en.yekiti-media.org/kurdistan-independence-referendum/</ref> * [[PDK-S]] (ENKS): : Serokê [[PDKS]] [[Seîd Melle]] dibêje ku mafê serxwebûnê heqê gelê başûrê Kurdistanê ye, em piştgirya xwe didin wan û divê herkes bibêje erê<ref name="aranews.net">{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/ |tarîxa-gihiştinê=2017-06-20 |tarîxa-arşîvê=2017-06-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170617232918/http://aranews.net/2017/06/syrian-kurds-support-independence-of-iraqi-kurdistan/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> : Endamê PDKS [[Mihemed Îsmaîl]] jî dibeje ku ev karta giştpirsiyê tiştek mezin e ji bo kurdan li dijî Bexda ye<ref name="aranews.net"/> * [[PYD]] ([[TEVDEM]]): : [[Hediye Yûsif]] ku hevseroka Federasyona Bakurê Surya-Rojava ye dibêje ku giştpirsî kareke navxwoyî ya Iraqê ye û mafê gelê Kurdên başûrîye ku çarenivîsa xwe bellî bikin.<ref name="aranews.net"/> * [[ENKS]]: :ENKS biryar da ku li bajarên Rojava piştgiriya giştpirsiyê bide destpê kirin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1009201716</ref> ==== Rojhilat ==== * [[Komele (rêxistin)]]: :Partiya Komala di derbarê giştpirsiyê de daxûyaniyek da û piştgiriya xwe bo vê biryarê anî ziman .<ref>http://komala.org/dreja.aspx?=hewal&jmare=1236&Jor=1{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2021 }}</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://kurdistanvoice.net/2017/06/14/komala-party-declares-its-support-for-kurdistan-independence/ |tarîxa-gihiştinê=2017-06-14 |tarîxa-arşîvê=2017-10-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171012041532/https://kurdistanvoice.net/2017/06/14/komala-party-declares-its-support-for-kurdistan-independence/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]: : Di daxuyaniyekê de PDKİ piştgiriya xwe anî ziman <ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://kurdistanvoice.net/2017/06/11/pdki-supports-the-kurdistans-independence-referendum-iran-opposes/ |tarîxa-gihiştinê=2017-06-14 |tarîxa-arşîvê=2017-10-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171013183427/https://kurdistanvoice.net/2017/06/11/pdki-supports-the-kurdistans-independence-referendum-iran-opposes/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/29041 |sernav=Kopîkirina arşîvê |tarîxa-gihiştinê=2017-06-19 |tarîxa-arşîvê=2017-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170623004354/http://www.kurdistanmedia.com/kurdi/dreje/29041 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Partiya Azadiya Kurdistanê]]: : Di daxuyaniya serokayetiya vê partiyê de giştpirsiya gelê Başûrê pîroz dike û piştgiriya xwe tînin ziman <ref>http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15396{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> :Rêxistina ciwanan ya ser bi Partî Azadî Kurdistan, Rêkxirawî Lawanî Azadî Kurdistan jî di daxuyaniya xwe de pîrozbahî li gelê Kurd taybetî gelê başûrî kir.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15397 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-20 |tarîxa-arşîvê=2017-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170629054016/http://www.pazadik.org/Direje.aspx?Jimare=15397 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Diyaspora ==== ===== [[Komeleya Nivîskarên Kurd li Swêdê]] ===== * Referandûm a serxwebûna Başûrê Kurdistanê dê bibe pêngava yekem ya serxwebûna Kurdistana mezin û dê bibe derfeta sererastkirina dîrokê.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7bc6c432-d07e-4b96-b104-3e7275087224</ref> * Serokê vê komeleyê Nezîr Akat dibêje dê konferans û semîneran li dar bixe. Nivîskar û balyozê berê yê Swêdîİngmar Anderson dê beşdarî konferansê bibe ku 2 pirtûk li ser Kurdan nivîsandine. Di konferansê de jibilî pirtûkan wê mijara lidarxistina referandûmê bê axaftin û gotûbêjkirin<ref name="ReferenceG">http://www.basnews.com/index.php/kr/news/359586</ref> ===== [[Komkar]] ===== * Komkarê ji bo biryara referandûmê daxuyanîyek da ku ew piştgiriyê didin referandûmê<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/357482</ref> ===== Kurdên Qazaxistanê ===== * Berpirsê Komelgeha Hêvî bo dostayetiya kurd û Kazaxistan li welatê [[Qazaxistan]] Dr. Mihemed Ehmed Berazî got ku kurdên vir piştgiriyê didin giştpirsiyê <ref name="ReferenceH">http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101271</ref> ===== [[Federasyona Komeleyên Kurdistanê yê li Swêdê]] ===== * Serokê vê rêxistinê Keya Îzol dibêje li Swêdê piştgiriyeke xurt heye ji bo referandûmê û got ew dê festîvaleke mezin li Swêdê li dar bixin û di panel û konferansan de piştgirya giştpirsiyê bikin<ref name="ReferenceG"/> ===== [[Enstîtuya Kurdî ya Parîsê]] ===== * Serokê vê enstîtuyê [[Kendal Nezan]] got ku wan li gel Zaningeha Soranê konferansek li Parîsê da destpêkirin di derbarê giştpirsî de ji bo raya giştî ya Frense agahdar bikin.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/0d9e34a9-e745-49ec-9784-df50745a5588</ref> ===== Hevkariya Partiyên Kurdistanî li Almanyayê ===== * Hevkariya Partiyên Kurdistanî li Almanyayê dê 28ê tebaxa 2017ê de Festivala Referandûma Serxwebûna Kurdistanê li Kolnê lidar bixe <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/70589b4a-3744-4a3c-8a69-a9ef2d013cb1</ref> ===== [[KNK]] ===== * Giştpirsî mafê Kurda ye û em piştgirî didin<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/361400</ref> ===== [[Federasyona Kurdên Qazaxistanê]] ===== * Serokê Federasyona Kurdên Qazaxistanê û Serokê Şanda Komeleyên Kurdên [[Sovyeta Berê]], Dr. [[Kinyazê Brahîm Mîrzoyêv]] dibêje, erkê ser milê her kurdekî ye ku bi hemû awayekî piştgiriyê bide referandûma Herêma Kurdistanê, ji ber ku serxwebûna Başûr ya hemû kurdan e.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101760</ref> === Helwesta dewletan di derbarê vê biryarê de === ;{{Ala|DYA}} ::-Em biryara gelê Kurd têdigehin û heqê wan e lê niha wextê referandûmê nîne.<ref>http://www.rudaw.net/english/world/080620172</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nydailynews.com/newswires/news/national/discourages-iraq-kurdistan-independence-vote-article-1.3232129 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-10 |tarîxa-arşîvê=2017-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170608222135/http://www.nydailynews.com/newswires/news/national/discourages-iraq-kurdistan-independence-vote-article-1.3232129 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.ntv.com.tr/dunya/abd-disisleri-bakanligindan-ikbynin-bagimsizlik-referandumu-aciklamasi,8qnVNvWSjk2vYpoJhV1H3Q</ref> ::-Serokê Artêşa Amerîka Joseph Dunford got ku ev meseleya naxwoyî Iraq e, biryar ya gelê Iraq e <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/060b5118-f209-4420-9474-69ec66657115</ref> ::-[[Qesra Spî]] daxuyaniyek belav kir. Di daxuyaniyê de dibêje em piştgiriya giştpirsiyê nakin û ev giştpirsî dê tesîreke xerab li ser şerê DAİŞê bike. Her wisa got ku divê Bexda û Hewlêr di navbera xwe de gotûbêj bikin..<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/09/15/statement-press-secretary-kurdistan-regional-governments-proposed |tarîxa-gihiştinê=2017-09-18 |tarîxa-arşîvê=2017-09-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170919042315/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/2017/09/15/statement-press-secretary-kurdistan-regional-governments-proposed |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lê Wezareta Pêşmerge di daxuyaniyeke xwe de got ku ev giştpirsî bandorê li hevpeymaniya me nake<ref name="ReferenceI">http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/170920174</ref>. ;{{Ala|Almanya}} ::-Wezîrê Derve Sigmar Gabriel: Min bi endîşe ev agahî zanî, niha şerê li dijî DAİŞê heye. Ev biryara yekalî em hişyar dikin.<ref>http://www.auswaertiges-amt.de/sid_99613D083254FA06E6D730F46CC88844/EN/Infoservice/Presse/Meldungen/2017/170608-Unabhaengigkeitsreferendum_Nordirak.html</ref><ref>http://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/09062017</ref> ::-Serokwezîra Almanya Angela Merkel got ku em dixwazin di Iraqeke yekparçe de Kurdistanek hebe<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/9643921e-6f6e-46ea-accc-947682da4fd5</ref> ::-Berdevkê Hikûmeta Almanyayê Martin Schaefer got ku li herêmê keseke eger, sînorê xwe yekalî bixwaze biguherîne an jî bixwaze dewlet ava bike, bi agir dilîze.<ref>https://krd.sputniknews.com/ewropa/201706096223929-Almanya-referandum-Kurdistan-daxuyani/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2024 }}</ref> ;{{Ala|Tirkiye}} ::-Wezareta Derve: Em piştgiriya yekbûna Îraqê dikin, ev pêngava referandûmê xeletiyeke mezin e û yekbûna Îraqê xeta me ya sor e.<ref>http://www.mfa.gov.tr/no_181_-ikby_de-25-eylul-2017-tarihinde-bagimsizlik-konusunda-bir-referandum-duzenlenmesi-yonundeki-karar-hk_.tr.mfa</ref> ::-Serokê Hikûmetê: Em yekîtiya axa Iraqê dixwazin.Ev biryar bi bê berpirsiyarî hatiye girtin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/turkey/090620173</ref><ref>http://www.ntv.com.tr/turkiye/basbakan-yildirimdan-kuzey-iraktaki-referandum-kararina-iliskin-aciklama,h-ek7FQJsU2g7W4Gg05nfg</ref> ::-Parlamenterê AKPê yê Amedê Galip Ensarioğlu dibêje ku divê herkes rêzê ji bo biryara gelê Kurdistanê bigire<ref>http://www.cnnturk.com/turkiye/ak-partili-ensarioglu-kurdistan-halkinin-kararina-saygi-duyulmali</ref> ::-Serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] dibêje ku Başûrê Kurdistanê dê ji ber vê giştpirsiyê poşman bibe û em vê biryarê rast nabînin <ref>http://aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/cumhurbaskani-erdogan-katar-istemedikten-sonra-boyle-bir-seyi-asla-yapmayiz/855225</ref> ::-Parlamenterê AKP Orhan Atalay dibêje ku Dewleta Kurdistanê ya serbixwe bo Tirkiyê nabe kêşe <ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/8f2dbde6-338c-43b9-9c29-9edb07c8b09d</ref> ::-Saziya Asayişa Netewî ya Tirkiyê (MGK) ragihand, ku referandûma Başûrê Kurdistanê şaşiyeke mezin e û dê encamên nebaş bi xwe re bîne.<ref>http://aa.com.tr/tr/gunun-basliklari/mgk-bildirisi-turkiye-sinirinda-teror-devleti-kurulmasina-asla-izin-vermeyecek/863522</ref> ::-Berdevkê Serokkomarê Tirkiye İbrahim Kalın got ku em dixwazin Başûrê Kurdistanê ji xeletiya giştpirsiyê vegere da ku rewşa herêmê aloztir nebe<ref>https://www.tccb.gov.tr/haberler/410/79969/cumhurbaskanligi-sozcusu-kalin-filistin-ve-mescidi-aksa-yalniz-degildir.html</ref> ::-14ê îlona 2017ê Wezareta Derve ya Tirkiye daxuyaniyek belav kir û biryara redkirina giştpirsiya Başûrê Kurdistanê ya Meclîsa Îraqê hilgirtî pîroz kir û Başûrê Kurdistanê hişyar kir û got eger ew di giştpirsiyê de rijd bin dê bedelakê wê jî hebe<ref>http://www.mfa.gov.tr/no_-286_-irak-temsilciler-meclisinin-ikby-referandumuna-iliskin-aldigi-karar-hk.tr.mfa</ref> ;{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] ::-Berdevkê Wezareta Derve Behram Qasimî: Em piştgiriya yekbûna axa Iraqê dikin. Ev biryar wê bibe sedema pirsgirêkên nû.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=459650 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-10 |tarîxa-arşîvê=2017-06-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170614024117/http://www.mfa.gov.ir/index.aspx?siteid=1&fkeyid=&siteid=1&pageid=176&newsview=459650 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iran/10062017</ref> ::-Rêberê Îranê Ayetullah Elî Xaminêyî û Serokomarê Îranê Hesen Ruhanî ji serokwezîrê Iraqê Heyder Ebadî re gotiye ku em naxwazin Iraq parçe bibe û her wisa em rê nadin Iraq parçe bibe<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/20062017</ref> ::-Bi dûçûna rojnameya Erebî [[Asharq Al-Awsat]], Îran bi hinceta [[DAÎŞ]] dixwaze Kerkûk û derdora wê dagir bike. Bi dûçûna vê rojnameyê çavkaniyên wan berpirsiyarên ewlehiya Kurdistanê ne<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://english.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/isis-regroups-kirkuk-questions-surround-irans-plans |tarîxa-gihiştinê=2017-06-24 |tarîxa-arşîvê=2017-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170624135322/https://english.aawsat.com/theaawsat/news-middle-east/isis-regroups-kirkuk-questions-surround-irans-plans |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ::-Berdevkê Wezareta Derve ya Îranê Behram Qasimî: Yekparçebûna xaka Iraqê ji bo Îranê pir giring e, lewma helwesta wan a derbarê giştpirsiya Başûrê Kurdistanê de nayê guhartin, li ser vê yekê danûstandinan jî nakin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/10072017</ref> ::-Serfermandarê Hêzên Çekdarên Îranê Muhemed Baqirî: Ev mijar bi ti awayî ji aliyê cîranê Iraqê ve nayê qebûlkirin û parastina serxwebûn û yekparçeyiya Iraqê di berjewendiya tevahiya netew, mezheb û pêkhateyên wî welatî de ye<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/170720171</ref> ::-Sekreterê Encûmena Bilind a Asayîşa Nîştîmanî ya Îranê ragihand, welatê wî tenê hikûmeta yekparçeyî û federalî ya Iraqê bi awayeke fermî nas dike, di egera cihêbûna Herêma Kurdistanê de jî hemû rêkeftinan hildiweşîne<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iran/17092017</ref> ;{{Sembola alayê|Belçîka}} [[Belçîka]] ::-Cîgirê Serokwezîrê Belçîkayê Jan Jambon ji ber giştpirsiya Kurdî got ku mafê her neteweyê ye ku çarenivîsa xwe bellî bike<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/en/Details.aspx?Jimare=15016 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-11 |tarîxa-arşîvê=2017-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170924230924/http://www.nrttv.com/en/Details.aspx?Jimare=15016 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ::-Balyozê Belçîkayê Mr Hendrik Van de Velde dibêje ku ta niha ti dijîtiya Hikûmeta Belçîkayê nîne li dijî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê<ref>http://www.meri-k.org/belgian-ambassador-and-consul-visit-meri/</ref> ::-Serokê Herêma Flandersê Geert Bourgeois got ku Em rêzê ji biryara gelê Kurdistanê re digrin. Eger kurd ji bo serxwebûnê gavan biavêje, divê em qebûl bikin û rêzê li hember vê biryarê bigrin. Şandina nûneran ji bo çavdêriya referandûmê jî di destê hikûmeta belçîkayê de ye<ref name="ReferenceC"/> ;{{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] ::-Cigîrê Serokê Îsraêlê yê berê ku ji partiya [[Lîkud]] e [[Gideon Sa’ar]] ji hikûmeta Îsraêlê xwest ku alikariya serxwebûna Kurdistanê bikin <ref>http://www.jpost.com/Middle-East/Saar-calls-on-Israel-US-to-recognize-Kurdish-independence-496554</ref> ::-Endama partiya Yekitiya Siyonîstan jî ji Hikûmetê xwest ku alikariya Kurdistanê bikin.<ref>http://www.jpost.com/Middle-East/Kurdistan-region-sets-independence-referendum-496343</ref> ::-Serokwezîrê Îsraîlê [[Benjamin Netanyahu]]:“Pêwîst e Kurdên Iraqê dewleta xwe ya serbixwe hebin, ew wêrek û qehreman in. Dostên rojava û dostên nirxên rojava û me ne.” <ref>http://www.jpost.com/Middle-East/Netanyahu-to-Congressmen-Kurds-should-have-a-state-502336</ref> ::-Wezîra Dadê ya Îsraêlê [[Ayelet Şaked]] got ku ''Îsraêl piştevaniyê li serxwebûna Kurd, û bi kêmanî piştevanî li serxwebûna Kurdên Iraqê dike''.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/110920172</ref> ;{{Sembola alayê|Îraq}} [[Iraq]] ::-Berdevkê Hikûmeta Iraqê Saad el Haditi dibêje ku bêyî Bexda ti biryar nayên dayîn, heqê tu kesî nîne.<ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40219757</ref><ref>http://www.nerinaazad.net/tr/news/regions/middleeast/bagdattan-bagimsiz-kurdistana-tepki</ref> ::-Sekreterê Partiya Komûnîst a Iraqê Raîd Fehmi got em piştgiriya serxwebûna Kurdistanê dikin <ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/357444</ref> ::-Serokwezîrê di daxuyaniyekê de got ku herçend em hevfikir jî bin li gel Kurdan, rêza me ji bo wan heye lêbelê ev biryar bêwext çêbû<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/6f0945de-1568-4df0-9262-d6488ac3d188</ref> ::-Serokê Fraksiyona Dewleta Qanûnê û serokwezîrê berê yê Iraqê [[Nûrî Malikî]] got ev biryar fitne ye<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/12062017</ref> ::-Şêwirmendê Serokê Iraqê Ebdillah Elyaweyi got ku tu kes li dijî giştpirsiyê nîne lê dibe ku wextê giştpirsiyê ne durist be. Wek din divê tenê li daxuyaniyên fermî binêrin. Em bawerin ku giştpirsî wê di wextê xwe de bêpirsgirêk bê kirin<ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/38f5616d-8fdb-40cf-8883-a42ad75ffd00</ref> ::-Serokê parlamena Iraqê Selîm Cuburî piştî hevdîtina xwe ya li gel Mesud Barzanî daxuyanî da û got ; Em ne li dijî giştpirsiyê ne lê divê her tişt li gor makezagonên Iraqê bê kirin<ref>http://www.rudaw.net/turkish/middleeast/iraq/210620171</ref> ::-Wezîrê Derve yê Iraqê Îbrahîm Ceferî derbarê referandûma Başûrê Kurdistanê de hişyariya acizbûna welatên cîran da û diyar kir, ku divê dema referandûmê baş were destnîşankirin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/040720171</ref> ::-Rêberê Tevgera Sedir a Iraqê Mûqteda Sedir ji Serokê Herêma Kurdistanê Mesûd Barzanî xwest, pêvajoya referandûma Başûrê Kurdistanê paşve bixe.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/040720173</ref> ::-Endama fraksiyona Ehrarî ya ser bi tevgera Sedir li parlamena Iraqê Macîde Temîmî dibêje ku mafê kurdan heye ku çarenivîsa diyar bikin û serxwebûna xwe ragehînin<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/355684</ref> ::-Serokomarê Iraqê [[Fuad Mesûm]]: Ez ne li dijî rapirsiyê me, lê ew babet girêdayî bi rewşa navxweyî û derve ye, wek welatên herêmê û cîhanê. Heger hevkariyê li dirustbûna wê dewletê bikin, ewê bibe.<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/7265409a-7193-4373-b6ea-d90cfb3d72c4</ref> ::-Serokê Yekîtiya Parlementerên Kurdistanê Nîmet Abdulla:Ev giştpirsî ya hemû aliyên Kurdî ye. Divê PDK bo çareseriya vê pirsgirêkê serkêşiyê bike, li aliyê din jî divê Goran dev ji hemû pirsgirêkên din berde û di vê mijarê de berpirsyariya xwe bicih bîne.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/361287</ref> ::-Serokê hevpeymaniya niştimanî ya Iraqê Emar Hekîm berî sê mehan gotibû tenê Îsraêl dê serxwebûna Kurdan qebûl bike.<ref>http://www.nrttv.com/En/Details.aspx?Jimare=14006{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Piştî berî sê rojan di seredana xwe ya Îranê de dibêje ku ew dê hewl bidin rêya giştpirsiyê bigirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15427 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-08 |tarîxa-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331001948/http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15427 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî van daxuyaniyên Emmar El Hekîm, şêwirmendê ragehandina serokatiya herêm bersiv da wî û got bila li şûna me spasiyê li Îsraêlê bike<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362021</ref> ::-Wezîrê Berevaniya Iraqê Îrfan Xeyalî got giştpirsî babeteke siyasî ye û ti peywendiya artêşa Iraqê bi giştpirsiyê re nîne.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/240720171</ref> ::-Parlamena Iraqê biryara giştpirsiya serxwebûnê red kir û qebûl nekir ku giştpirsî were kirin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/12092017</ref> ;{{Sembola alayê|Sûrî}} [[Sûrî]] :Wezîrê Aştiya Civakî yê Sûriyê Elî Heyder got Di nav van şert û mercan de dema referandûmê ne guncayî ye. Iraq û Herêma Kurdistanê di nava rewşa şer de ne, divê karê pêşîn têkbirina terorê be<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/syria/19062017</ref> ;{{Ala|Erebistana Siyûdî}} :Vê dewletê helwesteke resmî nediyarkiriye lê li ser torên civakî hemwelatiyên vê dewletê piştgirî didin biryara referandûmê <ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/100620171</ref> ;{{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]] ::-Wezîrê Karên Derve yê Brîtanyayê [[Boris Johnson]], helwêsta welatê xwe li hember encamdana giştpirsiya bo serxwebûna Kurdistanê eşkere kir û dibêje, divê her gava bo serxwebûnê bê avêtin bi rêkeftin ligel Bexdayê be.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/130620172</ref> ::-Balyozê Keyaniya Yekbûyî Frank Baker dibêje ku divê ev rêkeftin li gel Bexdayê bê çareser kirin. Otoriteya yekem Bexda ye.<ref>http://www.rudaw.net/english/kurdistan/120620173</ref> ::-Wezareta Derve ya Keyaniya Yekbûyî daxuyaniyek belav kir ku dibêje, em piştgiriyê nadin giştpirsiyê û ev giştpirsî dê tesîreke xerab li ser şerê DAİŞê bike. Her wisa got ku divê Bexda û Hewlêr di navbera xwe de gotûbêj bikin. Lê Wezareta Pêşmerge di daxuyaniyeke xwe de got ku ev giştpirsî bandorê li hevpeymaniya me nake<ref name="ReferenceI"/>. ;{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] ::-Berdevka Karên Derve yê Rûsya Maria Zakharova dibêje ku em piştgirên Îraqeke yekgirtî ne û her wisa em mafên hemû gelan jî dixwazin ku yek ji wan jî Kurd in<ref name="pukmedia.com">http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=40492{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> ::-Li gor nûnerê [[PDK]]ê Dr. Xoşewî Mele Îbrahîm, Rûsya li dijî referandûmê nîne û wê piştgiriye bide referandûmê<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/357391</ref> ::-Sekreterê Giştî yê Ciwanên Rûsyayê ye bi nave Derya Şarova ku girêdayî partiya [[Vladîmîr Pûtîn]] in di nameyeke fermî de Ciwanên Rûsyayê yên ser bi partiya Serokê Rûsyayê Vladîmîr Pûtîn piştgiriya xwe ji proseya referandûma serxwebûna Kurdistanê re ragehandin.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/362734</ref> ::-Wezîrê Derve yê Rûsî [[Sergey Lavrov]]:Ev giştpirsî mafê Kurdan e lê divê bi awayekî aştiyane ev proses birêve biçe<ref>http://www.rudaw.net/NewsDetails.aspx?pageid=318118</ref> ::-Berdevkê Kremlinê Dimtriy Peskov li ser referandûma serxwebûna Kurdistanê got, em piştgiriya yekîtiya xaka dewletên herêmê dikin lê ew niha naxwazin li ser encama nasîna referandûmê biryara xwe eşkere bikin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/200920171</ref> ;{{Sembola alayê|Katalonya}} [[Ketelonya]] :Serokê [[Katalonya]]yê [[Carles Puigdemont]] (Karles Pucdemon) pîrozbahiyê li herêma Kurdistanê dike.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://evronews.net/ku/%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%DA%A9%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%86%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%DB%86%D8%B2%D8%A8%D8%A7%DA%BE%DB%8C%DB%8E-%D9%84-%DA%BE%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7/81942/ |tarîxa-gihiştinê=2021-07-16 |tarîxa-arşîvê=2021-02-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210224210024/http://evronews.net/ku/%D8%B3%DB%95%D8%B1%DB%86%DA%A9%DB%8E-%DA%A9%DB%95%D8%AA%DB%95%D9%84%DB%86%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%DB%86%D8%B2%D8%A8%D8%A7%DA%BE%DB%8C%DB%8E-%D9%84-%DA%BE%DB%95%D8%B1%DB%8E%D9%85%D8%A7/81942/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> :Berpirsên siyasî yên Ketelonya piştgirî li serxwebûnxwazên Başûrê Kurdistanê dikin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/10082017</ref> ;{{Sembola alayê|Yekîtiya Ewropayê}} [[Yekitiya Ewropayê]] ::-Wezîrên derve yên Yekîtiya Ewropayê di daxuyaniya xwe ya hevbeş de got ku ew li dijî biryarên yekalîne û ew piştgiriyê didin İraqeke yekparçe <ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1906201718</ref> ::-Parlamenter û Berdevkê Komîsyona Karûbarên Derve yê Parlamentoya Ewropayê Charles Tannock got, ti kes di wê baweriyê de nîne, ku kurd hêjayê dewleta serbixwe nebin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/120720174</ref> ::-Nûnera Karûbarên Derve û Siyaseta Ewlehiyê ya Yekîtiya Ewropayê Federica Mogherini: Eger daxwaz were kirin, em amade ne ku piştgirî bidin pêvajoya diyalogê. Yekîtiya Ewropayê piştgiriya xwe ya ji bo yekîtiya Iraqê, serweriya wê û yekparçeyiya axa wê, cardin aşkere dike<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/200920172</ref> ;{{Sembola alayê|Qazaxistan}} [[Qazaxistan]] :Bi dûçûna nûnerê PDKê Dr. Mihemed Ehmed Berazî, Qazaxistan amade ye ku alîkarî bide giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê<ref name="ReferenceH"/> ;{{Sembola alayê|Awistirya}} [[Awistirya]] :Serokwezîrê Awistirya Christian Kern dibêje ku Em çalakiyên gelê kurd ên taybet di dema şerê terorê û DAIŞê de bilind dinirxînin. Kurdan di vê oxirê de keç û xortên xwe kire qurbanî. Em rêzê ji vê yekê re digrin.Derbarê referandûmê de çend pirsên me jî hene. Eger dema wê hat, emê nêrîna xwe bînin ziman .<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/230620173</ref> ;{{Sembola alayê|Holenda}} [[Holenda]] :Konsola Holenda ya giştî Janet Alberda got ku ev giştpirsî wek hevxebatekê li gel Bexda were çareser kirin.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15136 |tarîxa-gihiştinê=2017-07-06 |tarîxa-arşîvê=2017-11-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171122102709/http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15136 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ;{{Sembola alayê|Îtalya}} [[Îtalya]] :Nûnera Hikûmeta Herêma Kurdistanê ya Îtalya û Vatîkanê Rêzan Salih dibêje ku Îtalya di heman demê de dibêje ku em ji îrade û biryara gelê Kurdistanê re rêzdar in û em ê piştgirî bidin biryara destnîşankirina dahatûya gelê Kurd <ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/interviews/361539</ref> ;{{Sembola alayê|Japon}} [[Japon]] :Konsulê Japonê li Herêma Kurdistanê di hevdîtina xwe de de ragihand ku welatê wî rêzê ji daxwazên gelê Kurdistanê û mafên wî yên rewa digire.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=101601</ref> ;{{Flagicon image|Flag of the United Nations.svg}} Neteweyên Yekbûyî :<ref>http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15647{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> ;{{Sembola alayê|Skotlenda}} [[Skotlenda]] :Partiya Karkeran a Neteweyî ya Skotlendayê (SNP) ragihand ku dê ji bo giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê nûnerekê xwe bişîne Herêma Kurdistanê.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190720174</ref> ;{{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]] :Bi dûçûna [[Hêmîn Hewramî]] helwesta Urdunê ji bo giştpirsiyê erênî ye.<ref>http://www.kdp.info/a/d.aspx?l=16&a=102416</ref> Bi dûçûna wezîrê Urdinê yê berê Salih Qellab jî dewletên Ereb li dijî giştpirsiyê nînin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/160820171</ref> ;{{Sembola alayê|Spanya}} [[Spanya]] :Wezareta Derve ya Spanya di daxuyaniyekê de dibêje ku ew dijî giştpirsiya serxwebûna Kurdistanê ne û ev giştpirsî neyasayî ye bi dûçûna yasayên Iraqê. Her wisa ev giştpirsî dê tesîreke xerab li şerê dijî DAİŞê bike.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/Comunicados/Paginas/2017_COMUNICADOS/20170915_COMU214.aspx |tarîxa-gihiştinê=2017-09-18 |tarîxa-arşîvê=2017-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170921155732/http://www.exteriores.gob.es/Portal/en/SalaDePrensa/Comunicados/Paginas/2017_COMUNICADOS/20170915_COMU214.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ;{{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]] :Wezîrê Derve yê Fransayê ragihand, niha ne dema referandûma Herêma Kurdistanê ye û daxwaz ji Kurdistan û Iraqê jî kir, ku gotûbêj û danûstandinê bikin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/180920173</ref> :Serokê Fransa [[Emmanuel Macron]]: Fransa qet nabe beşek ji inisyatîvekê ku rê li pêş proseseyeke dîplomatîk, yanî proseyeke demokratîk bigire. Weke te gotî, pêwendiyeke Fransa ya dîrokî li gel Kurdan heye û bi taybetî kurdên Iraqê. Ev pêwendî ji demeke dirêj ve ye û rêzgirtineke min a mezin ji vî gelî re heye ku xebatê dike û berevaniyê di ber nirxên xwe û dîroka xwe de dike. Serok Barzanî bi niyaz e ku di 25ê îlonê de referandûmekê organîze bike ku dibe encama wê serxwebûneke temam be li Kurdistana Iraqê. Ez hêvî dikim ku ev referandûm heger hatiye encamdan, ji bo wê yekê be ku nûneratiyeke kurdên Iraqê ya baş di hikûmet û çarçoveya destûra Iraqê de hebe. Çima? Ji ber ku îro pêwîstiya me bi Iraqeke aram li ser asta xaka xwe û li ser asta siyasî heye. Lewre, ez bi hêvî me ku Serokwezîrê Iraqê neyê lawazkirin. Wezîrê derve, berî çend heftiyan, çûbû Îraqê û seredana Bexdayê û paşê Hewlêrê kiribû da ku berdewamiyê bide vê nêrîna Fransayê. Li vir ez dixwazim pir bi zelalî bibêjim ku Fransa hêviya cîgîriya Iraqê û serkeftina serokwezîrê Iraqî dike, lê her weha ew hêvî dike ku hikûmetek û hevsengiyeke siyasî hebe ku rêzê li hemû krmîne û pêkhateyên Iraqê û bi taybet kurdan bike. Ji lew re, ez daxwazê ji serok Barzanî dikim, ku referandûmê, eher dixwaze encam bide, bike referandûmek ji bo derbirîna îradeya xwe di nava saziyên Îraqê de ne ku cudabûnekê ku dibe encamên wê yên negativli ser tevahiya herêmê hebin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/1909201714</ref> ;{{Sembola alayê|Swêd}} [[Swêd]] ::-Sekretera Navdewletî ya Partiya Sosyal Demokrat a Swêdê [[Andrine Winther]] ku li wî welatî partiya desthilat e, piştgiriya partiya xwe ya ji bo giştpirsiya serxwebûna Başûrê Kurdistanê ragihand.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/190920172</ref> === Helwesta rêxistinên serbixwe === * [[Encûmena Atlantîk]]: Pêwîst e Amerîka di parçebûna Iraqê de bê alî be<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/07062017</ref> == Nêrîn û xebatên medyayî == === Nêrînên medyaya navxwe === * '''Ekrem Önen-Referandûm, Reaksîyona Rûsya, Amerîka û DYA yê-Basnews''' :″Di yasaya Iraqê de ne diyariyek di pirsa referandûmê de heye, tu tiştekî konkret ku kurd dikarin an nikarin referandûmê pêk bînin nîne. Her weha niha tu hiqûqek navnetewî nîne ku kurd jî li gor wê bimeşin. Kurd divê bi xwe biryar bidin. Ji ber pirsa serxwebûnê pirsa miletekî bi xwe ye ku ew di paşerojê de dixwaze çawa bijî? Ev mafê rewa yê miletê kurd e. Tişta kurd lê miqatebin balansa hêzên navnetewî ye. Ev balans jî îro ji kurdan re gelek musaîde.Heger em li miletên li jor ku min behs kir binêrin hemû an bi alîkariya DYA an bi alîkariya Rûsya serxwebûna xwe îlan kirine. Lê ji kurdan re rewş îro ji a wan baştir e. Ji ber îro ne DYA ne Rûsya û ne jî YA ne li dijî serxwebûna kurda ne. Beyanên wezaretên derve yên DYA, Rûsya û YA pozîtîvin, her çiqas hinek ji medya kurdan desînformasyon dan ku xwedêgiravî wek ev hersê alî li “dijî” referandûmê ne. Lê di rastiya xwe de beyanên wezaretên derve ên DYA, Rûsya û Almanya tê gotin li “dijî referandûmê” ne rast e, hinek ji medya kurdan gotina ku li “dijin” ji ku anîn nizanim ev cihê pirsê ye? Gelo medya tirk, ereb û farisan kopi kirine. Hêjaye medya kurdî di pirsên weha cidî de li hilbijartina gotinên xwe miqatebe. Ji xwe dema mirov lê dinêre. Wek ku haya wan sê aliyan ji hev heye. Naveroka beyana hersê aliyan ev e ku “em terefê Iraqek yekgirtîne, piştgiriya referandûmê nakin, bes lazim e mafê miletê kurd li gor hiqûqa navnetewî bê parastin.″ :″Her weha beyana van hersê aliyan ne stratejîke, konjukturele. Ji ber wek em dizanin beriya îlankirina referandûmê bi du rojan birêz Mesrûr Barzanî li DYA bû û birêz Neçîrvan Barzanî jî li Rûsya bû, piştî vegeriyan bi du rojan kurda îlana referandûmê kirin. Ez ne bawerim birêz Mesûd Barzanî işareta pozîtîv ji DYA û Rûsya ne girtibe biryarek weha zû bi zû bide. Di van 30 salên dawî de alîkarî û piştgiriya van sê aliyan ji bo Başûr û Rojavayê Kurdistanê. Her weha hesabê van sê aliyan di warê stratejîk û aborî de li ser Kurdistanê, şîrketên navnetewî yên van sê aliyan li Kurdistanê hesabên dur û dirêj dikin. (EXXON MOBIL, ROSNEFT, E.ON). Divê kurd li beyana hersê aliya di derbarê referandûmê de wek startejîk erênî lê binêrin û têkiliyên xwe bi DYA, Rûsya û YA re dewam û xurttir bikin kurd bi piştgiriya wan tenê dikarin bighên armancên xwe. Dijminatiya wan bi tu awayî ne di berjewendiyê kurdan de ye. Dinya piştgiriyê dide referandûmê, niha her tişt maye li ser kurdan.″<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/opinion/358648</ref><ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6548 |tarîxa-gihiştinê=2017-06-23 |tarîxa-arşîvê=2017-06-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170622152356/http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6548 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="pukmedia.com" /><ref>http://www.pukmedia.com/EN/EN_Direje.aspx?Jimare=41546{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref><ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/opinion/358634</ref> * Referandûm têkiliyên Kurdistan û Tirkiyê têk nabe.<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/358981?highlight=WyJyZWZlcmFuZHVtIiwiJ3JlZmVyYW5kdW0iLCJyZWZlcmFuZHVtJ3UiLCJyZWZlcmFuZHVtJ3VuYSIsInJlZmVyYW5kdW0nYSIsInJlZmVyYW5kdW0ndW5kYW4iLCJyZWZlcmFuZHVtJ3VuIiwicmVmZXJhbmR1bSciLCJyZWZlcmFuZHVtJ251biJd</ref><ref>http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6618{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * Dana Nawzar Jaf-Divê Dinya Kurdistaneke Demokratîk Biparêze-NRT.<ref>http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6944{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * Diliman Abdulkader- Giştpirsiya Serxwebûnê ya Kurdan, Alavê Parçeker-NRT.<ref>http://www.nrttv.com/EN/birura-details.aspx?Jimare=6884{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> === Nêrînên medyaya derve === * '''[[The Washington Post]]-Morgan L. Kaplan û Ramzy Mardini-Herêma Kurdistanê dê deng bide ji bo giştpirsiyê, tiştê ku dixwazî bizanî li vir e''' : ″Ev giştpirsî dê wek mekanîzmeyeke zext li ser Bexdayê were bikaranin.Piştî ketina [[Sedam Huseyn]] di 2003ê de; ji ber polîtîkayên mezhebî û parçeker yên Iraqê, yekbûna Kurdan roleke navbeynkar lîst, bi taybetî li ser siyaseta bilind a prosesa çêkirina hikûmetê da. Lê herçend ev rol lîstîbe jî di dema Kurdan piştgirî daye Nurî El Malîkî, li wir Nurî El Malikî berê xwe da Kurdan û li dijî Kurdan ji serokwezîrtiya xwe hêz wergirt. : Wek din bi çavek din jî mirov dikare bibêje ku ev giştpirsî wek qumarekê di nav siyaseta Kurdan de. Partiya PDK ya bi serweriya Mesud Barzanî dixwaze vê giştpirsiyê bike, YNK bişert piştgirî dide. Partiyên din Goran û Komele Îslamî jî dibêjin ku heta parlamento aktîf nebe,ev dengdan neqanûnî ye. Ev dengên giştpirsiyê dê balansa di navbera partiyên Kurd de biguhere. Piştî sepana giştpirsiyê di 6ê çiriya paşîn a 2017an de dê hilbijartinên parlamenê bê kirin.Eger ku ev dengdana giştpirsiyê bêmûşkîle derbas bibe dê ev partiyên ku aktîf di giştpirsiyê de dê giştpirsiyê wek stratejiya hilbijartinên bê ji xwe re bikarbinin. : Ev giştpirsî dê balanseke nû di navbera Hewlêr, Bexda û hêzên din de ava bike, her wisa di navbera siyaseta Kurdan ya di kaosê de. Her wisa dê firsendekê bide Kurdan ku ewqas ax di bindestê wan de di rêya serxwebûnê de lê ev nîşaneyeke bihêze ji bo siyaseta Kurdan ku li pişt DAİŞê de″ <ref>https://www.washingtonpost.com/news/monkey-cage/wp/2017/06/21/what-you-need-to-know-about-the-kurdish-referendum-on-independence/?utm_term=.aa212815fda0</ref> * '''T24-Çetîn Çeko-Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê û hinek îhtîmal''' : ″ Di makezagona Iraqê ya kanûna pêşîn a 2005ê de hatiye çêkirin de li ser dahatûya Kurd û Kurdistanê de hikmên zelal tune ne. Li rex vê di dûmahiya destpêka makezagona Iraqê de wiha dibêje; ''Ew grûbên Iraq pêkanî bi îradeya xwe ya azad kombûn e''. Lê ev rastîyeke ku Kurd ne bi îradeya xwe azad, mecbûr mayîn e. Kurdan jî wate bi vê qanûnê ve kiriye ku çawa bi îradeya xwe ya azad li gel Iraqê ne, her wisa jî dê bi îradeya xwe ya azad ji Îraqê veqetin. Her çend di makezagona Îraqê de li ser dahatûya gelan şîroveyek nebe jî di makezagona herêma Kurdistanê de behsa self-determînasyonê tê kirin. : Giştpirsiya serxwebûnê bi giştî di dinyayê de bi sê modelan tê şîrove kirin. Ya yekem modela [[Skotlenda]]yê ku dema meclîsa lokal (Skotlenda) biryar bide meclîsa navendî (London, Brîtanya) vê biryarê qebûl dike. Modela duyem ya Spanyayê ye ku dema meclîsên [[Ketelonya|ketelan]], [[bask]] hwd biryarê bide jî bêyî meclîsa navendî (Madrîd) biryar nayê qebûlkirin. Lê ev giştpirsiya Başûrê Kurdistanê divê li gor modela Kosovayê bê şîrovekirin. Di modela Kosovayê de ne tenê meclîsên lokal û navendî, her wisa dewletên derve, dewletên împeryal jî xwedî helwest û biryar in″.<ref>http://t24.com.tr/yazarlar/cetin-ceko/guney-kurdistan-bagimsizlik-referandumu-ve-olasiliklar,16936</ref> * '''[[Asharq Al-Awsat]] - Amir Taheri - Giştpirsiya Kurdî: Mela Mistefa dikare çi bike''' : ″ Ev nêzî sedsale ku elîtên Kurd xeyala serxwebûnê dikin, ne tenê li [[Iraq]]ê, li Tirkiye, li Îran û li Sûriyê jî girîng e. Rêya rizgariyê di nav serok û rêberên Kurd de metoda herî girînge ku bikartînin. Bo mînak: [[Qazî Mihemed]] yê ku Komara Mehabad ya kêmtemen avakirî wiha difikire. Divê pêşiyê otonomiya Kurda di nav dewleta Îranê de bê qebûl kirin. Paşî zimanê kurdi di dibistan û rêvebirina dewletê de bê bikaranîn û di dawiyê de divê hilbijartinên lokal kontrola dewlet û mijarên sosyal bike. Mela Mistefa Barzanî jî li pêşiyê edalet ji bo Kurdên Iraqê dixwast ku 20% Kurd bûn, ne têkildarê Iraq û Iraqiyan bû. Piştî edalet azadî dixwest, di dawiyê de jî fikra wî serxwebûn bû. Sedam gelek caran propaganda dikir ku Barzanî bi piştgiriya dijminan Îran jî di nav de dixwazin Îraqê parçe parçe dike. [[Ebdurehman Qasimlo]] jî li pêşiyê demokrasî bo Îranê dixwest, piştî wê otonomî bo kurdan. : Qazî Mihemed, Barzanî û Qasimlo ne popûlîst bûn, berhemên heqîqî yên Kurdan e ku ji cesaret û aqlê selîmê Kurdan da derketî ne. Mînakeke din bavê PKKê [[Abdullah Öcalan]] di rêbaza xwe de pêşikî da ruxandina dewleta Tirk ya kapîtalîst berî serxwebûna Kurdistanê. Stratejiya xwedetermînasyonê ji parçekirina dewletê de cudatir e. :Gelek mînakên serxwebûnê hene ku yek ji wan [[Deklarasyona Serxwebûnê ya Yekalî]] ye ku li Rodezya hatiye ceribandin lê serneketiye. Mînaka Çekoslovakyayê heye ku bi rizaya her du dewletan bûye du parçe. Wek din mînaka [[Tîmora Rojhilat]] heye dema ji [[Îndonezya]] veqetiya lê ev veqetîn bi xwûnê bû. :Xeyal bikin ka di vê rewşê de dê Mele Mistefa çi bike ?'''<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://english.aawsat.com/amir-taheri/opinion/kurdish-referendum-mullah-mustafa-might |tarîxa-gihiştinê=2017-06-24 |tarîxa-arşîvê=2017-06-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170623093711/https://english.aawsat.com/amir-taheri/opinion/kurdish-referendum-mullah-mustafa-might |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>''' * The Washington Post<ref>https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2017/06/21/the-quest-for-an-independent-kurdistan-enters-a-new-phase/?utm_term=.c0a011a38210</ref> * Washington Times<ref>http://www.washingtontimes.com/news/2017/jun/20/kurdish-independence-has-a-future/</ref> * Al Monitor-Motîvên Pirsgirêka Kurdên Iraqê Li Pişt Dengên Giştpirsiyê ye - İbrahim Malazade.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/iraq-kurdistan-independence-referendum-sulaimaniyah.html</ref> * Al Monitor-Ji bo Serxwebûna Kurdistanê Petrolên Kerkûkê dê Rolek Mezin Bilîze - Kamal Chomani.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/kirkuk-iraq-kurdistan-independence-baghdad-oil.html</ref> * Al Monitor -Kongreya DYAyê, Kurdistanê bi birîna alikariyê tehdît dike ger di gel Bexdayê têkiliyan bibire - Bryant Harris.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/congress-threat-payments-krg-kurdistan-referendum-iraq.html#ixzz4lPESTVQr</ref> * Al Monitor - Sedemên Dijberiya Îranê li Dijî Giştpirsiya Kurdistana Îraqê- Arash Karami.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/06/iran-opposition-iraqi-kurdistan-krg-independence-referendum.html</ref> * Al Monitor- Serxwebûna Kurdan ya li Îraqê ji Giştpirsiyê Zêdetir e - [[Cengiz Çandar]].<ref>http://www.al-{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna pêşîn 2021 }} monitor.com/pulse/originals/2017/06/turkey-iraqi-kurdistan-independence-referendum.html</ref> * Al Monitor- Giştpirsiya Serxwebûna Kurdistanê Îranê dixe di noqteyeke girîng de- Fazil Hawrami.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/07/iran-position-iraqi-kurdistan-independence-referendum.html</ref> * Al Monitor- Kurdên Şîe(Kurdên Feylî) li dijî serxwebûna Kurdistana Îraqê derdikevin-Ali Mamouri.<ref>http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2017/07/kurdistan-independence-referandum-shiite-feyli-kurds.html</ref> === Hevpeyvînên Mesud Barzanî === # [[Foreign Policy]].<ref>http://foreignpolicy.com/2017/06/15/i-want-to-die-in-the-shadow-of-the-flag-of-an-independent-kurdistan/</ref><ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/64d8bc19-0a98-4d79-9cf2-8dd1fcfb85c7</ref> # [[France24]].<ref>http://www.france24.com/en/f24-interview/20170621-exclusive-interview-independence-referendum-iraq-kurdistan-barzani-mosul</ref><ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/55b51584-f9a3-4d17-a9d6-c3c58413cb79</ref> # [[The Washington Post]]:Serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî bi navê ''Wextê Kurdistana Îraqê hat ku li ser giştpirsiyê biryara xwe bide'' gotarek nivîsî.<ref>https://www.washingtonpost.com/news/democracy-post/wp/2017/06/28/the-time-has-come-for-iraqi-kurdistan-to-make-its-choice-on-independence/?utm_term=.33aacd370e85</ref><ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2806201713</ref> # [[BBC]] Farsî.<ref>http://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-41199680</ref> # [[Asharq Al-Awsat]].<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=https://english.aawsat.com/ghassan-charbel/interviews/barzani-malikis-crime-kurdish-region-worse-saddams-anfal-operation |tarîxa-gihiştinê=2017-09-11 |tarîxa-arşîvê=2017-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170902091210/https://english.aawsat.com/ghassan-charbel/interviews/barzani-malikis-crime-kurdish-region-worse-saddams-anfal-operation |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Nêrînên kesayetan === * [[Jan Dost]], romannivîs û helbestvanê kurd: “Her Kurdek ji Ciwanro û ta Efrînê di dilê wî xwena welatekî azad û Kurdistaneke serbixwe heye. Ew kesên li hemberê wê ne jî, di bin bandora tiştine nebaş de ne.”<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/f250d051-d166-4980-90cc-813c0f8c3274</ref> * [[Gerard Chaliand]], lêkolîner û nivîskarê fransî: “Dibe vê carê Amerîka li Rojhilata Navîn peyrew bike, ku rê bo damezrandina Kurdistaneke serbixwe xweş bike.”<ref>http://www.kurdistan24.net/ku/news/4ffaab5a-7820-40eb-9731-01c56dad7302</ref> * [[Abdullah Gül]], serokkomarê berê yê Tirkiyeyê: “Divêt [[Îraq]] yekparçe bimîne,, her parçe bibe dê herêm tevlîhev bibe û li welatên din jî ev pirsgirêk derkeve.” <ref>http://www.kurdistan24.net/tr/news/0cb15a75-9fd9-4aa8-b8d4-61fa32aaa113</ref> * [[Denise Natali]], lêkolîner di Zaningeha Parastina Neteweyî ya DYAyê de: Giştpirsiya serxwebûnê eger were rêvebirin wê tesîrê li ser gelek pirsgirêkên kûr yên herêmê bike. Yekem bawerbariya gel ji bo Mesud Barzanî dê zêde bibe, duyem dibe ku partiyên Kurd tifaq bin, sêyem jî dê kurd li dijî Bexda û grûbên din bihêz bibin. :Lê ev encam şans nade ku kurd bibin dewlet. Hêzên herêmî vê dewletê nas nakin, Herêma Kurdistanê nikare xwe xwedî bike û sinorên ku Kurdistan tê nav kirin jî xwedî pirsgirêkin di nav Iraqiyên din de <ref>http://www.dw.com/en/iraqi-kurds-to-hold-independence-referendum-in-september/a-39154881</ref> * [[Gareth Stansfield]]: "Birêvebirina referandûmê di 25ê îlonê de, pêngaveke erênî ye û xaleke girîng e ji navçeyên ku niha di rewşeke hestiyar re derbas dibin. Karvedana encama referandûmê jî ji serkirdayetiya Kurd re girîng e bo çawaniya danûstandinê ligel wê bikin û çawa daxwaza gel bigihînin meydana navdewletî, ku ew qonax ji qonaxa birêvebirina referandûmê girîngtir e."<ref name="ReferenceJ">http://www.kurdistan24.net/ku/news/cc9d9c34-24fd-485d-adb2-9d3abdcc7bf2</ref> * [[Bill Park]]: "Ya girîng ew e ku referandûm bi rê ve biçe. Dibe ku hin xelk bibêjin ku niha ne dema guncaw e bo referandûmê, lê di baweriya min de niha baştirîn û guncawtirîn dem e bo referandûmê. Encamên referandûmê hêz û rewatiyê dide serkirdayetiya Kurd ku bo serxwebûna Kurdistanê dest bi danûstandinê ligel welatên cîran bikin."<ref name="ReferenceJ"/> * [[Ronald H. Griffith]], cîgirê sekreterê giştî yê berê artêşa DYAyê: "Ez hêvî dikim ku serokên Ewropayî û serokê dewleta me piştgiriya serxwebûna Kurdistanê bikin. Serfiraznebûna me ew bu ku di dema [[Yûgoslavya]] parçe bûyî me alîkariya wan nekir. Ji ber vê gelek komkujî çêbûn, mirov hatin kuştin. Heta me ev rewş fêhm kir, her tişt qediya bû."<ref>http://www.nrttv.com/EN/Details.aspx?Jimare=15413{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> * [[Yaşar Yakış]], damezirînerê AKPê û yekem wezîrê derve yê Tirkiyeyê yê AKPê:<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/interviews/361305</ref> * [[Bernard-Henr Levy]], zana û fîlozofê fransî: "Piştevaniya li serxwebûna Kurdistanê piştevanî li demokrasiyê ye û rêzgirtin e li mafê kêmîneyên neteweyî û dînî. Piştevaniya li serxwebûna Kurdistanê, piştevanî ye li wekheviyê."<ref>http://www.basnews.com/index.php/kr/news/kurdistan/364355</ref> * [[Joschka Ficher]], wezîrê derve û cîgirê serokwezîrê berê yê Almanyayê: "Herçend kurd ne dewlet jî bin, diyarkirin hêzek ku dikarin bibin dewlet in. Qehremaniya Kurdan hemberî DAIŞ nîşan a vê yekê ye. Di herêmê de hevkarê herî bibawer Kurdistan e. Bi destkeftinên xwe kurd ji alî siyasî û serbazî ve jî ber bi rêya serxwebûnê dane rê."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Encam == === Encamên dengan === Mafê '''4.581.255''' kesanan dengdanê hebû ye<ref name="rûdaw1">{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2709201711 |sernav=Encamên fermî: %92.73 BELÊ bo serxwebûnê |tarîx=27 tîrmeh 2017 |malper=[[Rûdaw]] |tarîxa-gihiştinê=27 tîrmeh 2017 }}</ref>. Rêjeya beşdarbûnê: '''%72,16'''. {| class="wikitable centre" style=text-align:right |+ !Bijartin !Deng !style="text-align:left;" | % |- |align="left"|{{Çêbû|}} Erê || 2.861.471 || align="left" | '''92,73''' |- |align="left"|{{Çênebû|}} Na || 224.464 || align="left" | '''7,27''' |- |align="left"|Dengên dirist || 3.085.935 || align="left" | 93,35 |- |align="left"|Spî, betal, dûrxistin|| 219.990 || align="left" | 6,65 |- !align="left"|Giştî|| 3.305.925 || style="text-align:left;" | '''100''' |} ;Encam li gorî navçeyan {| |- | {| class="wikitable sortable" |- ! Navçe ! Beş. %<ref name="rûdaw1" /> ! Erê % ! Na % |- | [[Akrê]] || - || - || - |- | [[Amêdiyê]] || - || - || - |- | [[Çemçemal]] || - || – || – |- | [[Çoman]] || 91 || – || – |- | [[Derbendîxan]] || - || – || – |- | [[Dihok]] || 90 || – || – |- | [[Dokan]] || - || – || – |- | [[Helebce]] || 55 || – || – |- | [[Hewlêr]] || 86 || – || – |- | [[Kelar]] || 51 || - || - |- | [[Kerkûk]] || 78 || – || – |- | [[Kifrî]] || - || – || – |- | [[Koye]] || - || – || – |- | [[Mêrgesor]] || 98 || – || – |} | style="padding-left:2em;"| {| class="wikitable sortable" |- ! Navçe ! Beş. % ! Erê % ! Na % |- | [[Mexmûr]] || 87,3 || – || – |- | [[Pêncwên]] || - || – || – |- | [[Pişder]] || - || - || - |- | [[Ranye]] || - || – || – |- | [[Sêmêl]] || 92 || – || – |- | [[Silêmanî]] || 60 || – || – |- | [[Soran]] || 90 || – || – |- | [[Şêxan]] || 90 || – || – |- | [[Şarbajêr]] || - || – || – |- | [[Şeqlawa]] || - || - || - |- | [[Şingal]] || 92 || – || – |- | [[Xaneqîn]] || 96 || – || – |- | [[Zaxo]] || 94 || – || – |} |} * <small>Çavkanî: {{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/referundum |sernav=Li gorî bajaran dengên piştgiriya Kurdistana serbixwe: |tarîx=25 tîrmeh 2017 |malper=[[Rûdaw]] |tarîxa-gihiştinê=25 tîrmeh 2017 }}</small> === Encamên polîtîk === :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê}} :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê}} :{{Gotara bingehîn|Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê}} Lêkolîner Robert Olson dibêje ku eger Tirkiye û Îran, serxwebûna Kurdistanê asteng neke dê hevsenga hêzên dinyayî biguhere<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:35</ref> Dewletên Libnanê û Misirê ji ber biryarên meclîsa Iraqê, hatinûçûnên xwe yên hewayî bo Başûrê Kurdistanê dan rawestandin<ref>http://english.almanar.com.lb/356684{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Başûrê Kurdistanê %40 axa xwe li dijî artêşa Iraqê winda kir. Ev ax hemû di wextê DAIŞê de ketibû di bin desthilata kurdan de <ref>https://www.aljazeera.com/indepth/interactive/2017/10/territory-lost-kurds-iraq-171031133441429.html</ref> ==== Helwestên Dewlet û Rêxistinan li ser encamên giştpirsiyê ==== * Serokê Herêma Kurdistanê Mesud Barzanî got ku piştî giştpirsiyê Başûrê Kurdistanê gehiştiye qonaxeke nû û îşaretên serxwebûnê da<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2609201717</ref> ===== Dewlet ===== * Berdevka Wezareta Derve ya Amerîkayê Heather Nauert got ku ew di gengeşeya Bexda û Hewlêrê de nabin aligîr.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/260920175</ref> Wezîrê Derve yê Amerîka Rex Tillerson di daxuyaniyekê de aşkere kir, ku ew referandûma serxwebûna Herêma Kurdistanê nas nakin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/290920175</ref> * Serokwezîrê Kanadayê [[Justin Trudeau]] ragihand: “Ez rêzê li vê proseyê digirim, ku kurdan dest pê kiriye.”<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/250920173?</ref> * Hikûmeta Pakistanê dijatiya xwe li dijî giştprsiyê anî 3u got em piştgirên Hikûmeta Iraqê ne<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/021020172</ref> * Wezareta Derve ya Komara Karabaxê piştgiriya xwe ji bo giştprisiya serxwebûna Kurdistanê anî ziman<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/world/28092017</ref> ===== Rêxistin ===== * Serokê PYD li ser giştpirsiyê axivî û got ku YPG amade ye alikarya Başûrê Kurdistanê bike ku dema êrîş were li ser Başûrê Kurdistanê<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/260920176</ref> * Endamê desteya rêveberiya PKK Duran Kalkan li ser giştpirsiyê axivî û got ku dixwazin bi rêya giştpirsiyê rêgiriyê li mafên Kurdan bikin<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2609201713</ref> == Meşrûbûna Giştpirsiyê == * 13ê îlona 2017ê Parlamena Iraqê biryara giştpirsiyê red kir<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iraqinews.com/baghdad-politics/iraqi-parliament-votes-kurdish-independence-referendum/ |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2017-09-14 |roja-arşîvê=2017-09-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170915225724/http://www.iraqinews.com/baghdad-politics/iraqi-parliament-votes-kurdish-independence-referendum/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * 15ê îlona 2017ê Parlamena Kurdistanê biryara giştpirsiyê pesend kir<ref name="rudaw.net"/>,<ref name="ReferenceA"/> * 18ê îlona 2017ê Dadgeha Bilind a Iraqê daxwaz kir, ku referandûma 25ê îlonê ya ji bo serxwebûna Başûrê Kurdistanê neyê kirin. Dadgeha Bilind a Iraqê derbarê referandûma Başûrê Kurdistanê de biryareke demkî da û daxwaz kir, ku karê referandûmê were sekinandin.<ref>http://www.rudaw.net/kurmanci/middleeast/iraq/18092017</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giştpirsiyên serxwebûnê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2017 li Başûrê Kurdistanê]] fqgmdwfjqq27564a48eevlf18kmcbao Basshunter 0 76866 2005373 1930602 2026-04-29T10:01:12Z Eurohunter 9013 /* Sêlikên single */ +"Ja eller nej" with [[Käärijä]] 2005373 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk | nav = Basshunter | navê_rastî = Jonas Erik Altberg | wêne = Basshunter, 20 april 2008 in Halmstad.jpg | sernavê_wêne = Basshunter (2008) | roja_jidayikbûnê = {{roja bûyînê û temen|1984|12|22}} | cihê_jidayikbûnê = [[Halmstad]], [[Swêd]] | pîşe = [[Stranbêj]] û [[DJ]] | malper = {{URL|https://basshunter.se}} }} '''Basshunter''', nasnavê hunerî yê '''Jonas Erik Altberg''' e (jdb. 22ê [[kanûna pêşîn]]a 1984, li [[Halmstad]]ê, [[Swêd]]), [[stranbêj]], [[berhemhênerê muzîkê]] û [[DJ]]ê swêdî yê cureyê ''[[Eurodance]]'' ye. == Dîskografî == === Albûm === * ''[[The Bassmachine]]'' (2004) * ''[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]'' (2006) * ''[[Now You're Gone – The Album]]'' (2008) * ''[[Bass Generation]]'' (2009) * ''[[Calling Time]]'' (2013) === Berhevokên stranan === * ''[[The Old Shit]]'' (2006) * ''[[The Early Bedroom Sessions]]'' (2012) === Sêlikên ''single'' === * "The Big Show" (2004) * "[[Welcome to Rainbow]]" (2006) * "[[Boten Anna]]" (2006) * "[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]" (2006) * "[[Jingle Bells]]" (2006) * "[[Vifta med händerna]]" (2006) * "[[Now You're Gone]]" (2007) * "[[Please Don't Go]]" (2008) * "[[All I Ever Wanted]]" (2008) * "[[Angel in the Night]]" (2008) * "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008) * "[[I Miss You]]" (2008) * "[[Walk on Water]]" (2009) * "Al final" (2009) * "[[Every Morning]]" (2009) * "[[I Promised Myself]]" (2009) * "[[Saturday]]" (2010) * "[[Fest i hela huset]]" (2011) * "[[Northern Light]]" (2012) * "[[Dream on the Dancefloor]]" (2012) * "[[Crash & Burn]]" (2013) * "Calling Time" (2013) * "Elinor" (2013) * "Masterpiece" (2018) * "Home" (2019) * "Angels Ain't Listening" (2020) * "Life Speaks to Me" (2021) * "End the Lies" {{Biçûk|(& Alien Cut)}} (2022) * "[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]" {{Biçûk|([[Victor Leksell]])}} (2023) * "Ja eller nej" {{Biçûk|(x [[Käärijä]])}} (2026) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons}} * [https://basshunter.se Rûpela Basshunter] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên swêdî]] [[Kategorî:Stranbêjên swêdî]] 783rei1xji9wfa59xssse46d6006ucm Elizabeth II 0 76886 2005146 1922085 2026-04-28T23:48:25Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005146 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Elizabeth II | navê_rastî = Elizabeth Alexandra Mary | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1926|4|21|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = 17 Bruton Street, [[Mayfair]], [[London]] | roja_mirinê = {{Mirin|8|9|2022|21|4|1926|temen=erê}} | zarok = {{Unbulleted list|[[Charles III]]|[[Anne, Mîreya Mîrî]]|[[Andrew, Dukê Yorkê]]|[[Edward, Kontê Wessexê]]}} | sernav = Şahjina Keyaniya Yekbûyî | daê = [[Elizabeth Bowes-Lyon]] | bav = [[George VI]] | hevjîn = {{Unbulleted list|[[Fîlîp, Dukê Edinburghê]]|{{Dîrok|20|11|1947}}|– {{Dîrok|9|4|2021}}}} }} '''Elizabeth II''', yan jî '''Elizabetha Duyem''', (jdb. 21ê [[nîsan]]a [[1926]] - m. 8ê [[îlon]]a [[2022]]an) keybanûya [[Keyaniya Yekbûyî]] û ya [[Împeratoriya Brîtanî]], 16mîn keybanûya [[Commonwealth realm]]s û seroka [[Commonwealth of Nations]] bû. Ew herwiha di jiyana xwe de keybanûya 32 dewletên serdest bû, 15 ji wan di dema mirina xwe de. Keybanûya wê ya 70 sal û 214 rojan wê dike dirêjtirîn padîşaha Brîtanî û serdestiya wê ya herî dirêj a padîşah a jin di dîrokê de. == Jiyana wê == Elizabeth li [[Mayfair]], [[London]], wekî zarokê yekem ê [[Duke and Duchess of York]] (paşê key [[George VI]] û keybanû [[Elizabeth Bowes-Lyon]]) ji dayik bû. Bavê wê di sala [[1936]]an de li ser îstîfakirina birayê xwe [[Edward VIII]]ê hat ser textê. Bi vê yekê [[prenses]]a Elizabeth a deh-salî bû mîrasa texmînkirî. Wê li malê perwerdeya taybet dît û di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de ji bo [[Xizmeta Herêmî ya Alîkar]] dest bi erkên giştî kir. Di [[çiriya paşîna]] [[1947]]an de, ew bi [[Philip Mountbatten]] re, prensek berê yê [[Yewnanîstan|Yewnanistan]] û [[Danîmarka]]yê, zewicî, û zewaca wan 73 sal dom kir heya mirina wî di sala [[2021]]an de. Çar zarokên wan çêbû: Charles, Anne, Andrew, û Edward. Dema ku bavê wê di [[sibata]] [[1952]]an de mir, Elizabeth a 25 salî bû keybanûya heft welatên serbixwe: [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Kanada]], [[Awistralya]], [[Zelanda Nû]], [[Afrîkaya Başûr]], [[Pakistan]] û [[Srî Lanka|Ceylon]] (îro wekî Srî Lanka tê zanîn). Ew di heman demê de bû seroka [[Commonwealth realm|Commonwealth]]. Elizabeth wekî padîşahek destûrî bi guhertinên siyasî yên mezin ên wekî Pirsgirêkên li [[Îrlendaya Bakur]], [[desentralîzasyon]]a Keyaniya Yekbûyî, [[Afrîka|dekolonîzekirina Afrîkayê]], û tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî bo [[Civakên Ewropî]] û vekişîna ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] re hikûm kir. Hejmara warên wê bi demê re guherî dema ku herêm serxwebûn bi dest xistin û hin herêm bûn komar. Wekî keybanû, zêdetirî 170 serokwezîrên li seranserê warên Elizabethê xizmetê lê kirin. Wê gelek serdan û hevdîtinên dîrokî pêk anî, di nav wan de serdanên dewletê yên sala [[1986]]an li [[Çîn]]ê, di sala [[1994]]an de li [[Rûsya]]yê û di sala [[2011]]an de li [[Komara Îrlendayê]] û hevdîtinên bi 5 [[papa]]yan re. Bûyerên girîng tackirina Elizabeth di sala [[1953]]an de û pîrozbahiyên jûbîleyên wê yên Zîv, Zêrîn, Diamond û Platinum bi rêzdarî di [[1977]], [[2002]], [[2012]] û [[2022]] de bûn. Tevî ku ew carinan bi hestên komarî û rexneyên medyayî yên li ser malbata wê re rû bi rû ma - bi taybetî piştî têkçûna zewacên zarokên wê, [[annus horribilis]] a sala [[1992]]an, û mirina bûka wê ya berê [[Lady Diana|Diana]] di sala [[1997]]an de - piştgiriya padîşahiyê li Keyaniya Yekbûyî di tevahiya jiyana wê de bi domdarî bilind bû, her weha populerbûna wê ya kesane jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2022-01/Ipsos%20MORI%20Attitudes%20to%20Royal%20Family%20polling_050122_PUBLIC_0.pdf |sernav=ipsos.com: Three in five favour Britain remaining a monarchy, although support falls from 2012 peak as more become uncertain |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Queen_Elizabeth_II |sernav=Queen Elizabeth II popularity & fame {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/society/articles-reports/2022/06/01/platinum-jubilee-where-does-public-opinion-stand-m |sernav=Platinum Jubilee: where does public opinion stand on the monarchy? {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 |archive-date=2022-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004013402/https://yougov.co.uk/topics/society/articles-reports/2022/06/01/platinum-jubilee-where-does-public-opinion-stand-m |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itv.com/news/2022-06-01/poll-dramatic-decline-in-support-for-monarchy-in-decade-since-diamond-jubilee |sernav=Poll: Dramatic decline in support for monarchy in decade since Diamond Jubilee |paşnav=Ship |pêşnav=Chris |tarîx=2022-06-01 |malper=ITV News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2022/09/13/how-have-britons-reacted-queen-elizabeth-iis-death |sernav=How have Britons reacted to Queen Elizabeth II’s death? {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 |archive-date=2022-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011172024/https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2022/09/13/how-have-britons-reacted-queen-elizabeth-iis-death |url-status=dead }}</ref> Elizabeth di sala 2022an de li [[Keleha Balmoral]] a li [[Aberdeenshire]], di 96 saliya xwe de mir, û kurê wê yê mezin, [[Charles III]], hate şûna wê. Merasîma fermî ya şîna wê li Keyaniya Yekbûyî yekem şîna fermî bû piştî ya [[Winston Churchill]] a di [[1965]]an de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Elizabeth II| ]] [[Kategorî:Hikûmdarên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Windsor]] g6wr2kzqq50rnh515ivrsgnvvynwda6 2005149 2005146 2026-04-29T00:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2005149 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | nav = Elizabeth II | navê_rastî = Elizabeth Alexandra Mary | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1926|4|21|df=y}} | cihê_jidayikbûnê = 17 Bruton Street, [[Mayfair]], [[London]] | roja_mirinê = {{Mirin|8|9|2022|21|4|1926|temen=erê}} | zarok = {{Unbulleted list|[[Charles III]]|[[Anne, Mîreya Mîrî]]|[[Andrew, Dukê Yorkê]]|[[Edward, Kontê Wessexê]]}} | sernav = Şahjina Keyaniya Yekbûyî | daê = [[Elizabeth Bowes-Lyon]] | bav = [[George VI]] | hevjîn = {{Unbulleted list|[[Fîlîp, Dukê Edinburghê]]|{{Dîrok|20|11|1947}}|– {{Dîrok|9|4|2021}}}} }} '''Elizabeth II''', yan jî '''Elizabetha Duyem''', (jdb. 21ê [[nîsan]]a [[1926]] - m. 8ê [[îlon]]a [[2022]]an) keybanûya [[Keyaniya Yekbûyî]] û ya [[Împeratoriya Brîtanî]], 16mîn keybanûya [[Commonwealth realm]]s û seroka [[Commonwealth of Nations]] bû. Ew herwiha di jiyana xwe de keybanûya 32 dewletên serdest bû, 15 ji wan di dema mirina xwe de. Keybanûya wê ya 70 sal û 214 rojan wê dike dirêjtirîn padîşaha Brîtanî û serdestiya wê ya herî dirêj a padîşah a jin di dîrokê de. == Jiyana wê == Elizabeth li [[Mayfair]], [[London]], wekî zarokê yekem ê [[Duke and Duchess of York]] (paşê key [[George VI]] û keybanû [[Elizabeth Bowes-Lyon]]) ji dayik bû. Bavê wê di sala [[1936]]an de li ser îstîfakirina birayê xwe [[Edward VIII]]ê hat ser textê. Bi vê yekê [[prenses]]a Elizabeth a deh-salî bû mîrasa texmînkirî. Wê li malê perwerdeya taybet dît û di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyemîn|Şerê Cîhanê yê Duyem]] de ji bo [[Xizmeta Herêmî ya Alîkar]] dest bi erkên giştî kir. Di [[çiriya paşîna]] [[1947]]an de, ew bi [[Philip Mountbatten]] re, prensek berê yê [[Yewnanîstan|Yewnanistan]] û [[Danîmarka]]yê, zewicî, û zewaca wan 73 sal dom kir heya mirina wî di sala [[2021]]an de. Çar zarokên wan çêbû: Charles, Anne, Andrew, û Edward. Dema ku bavê wê di [[sibata]] [[1952]]an de mir, Elizabeth a 25 salî bû keybanûya heft welatên serbixwe: [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Kanada]], [[Awistralya]], [[Zelanda Nû]], [[Afrîkaya Başûr]], [[Pakistan]] û [[Srî Lanka|Ceylon]] (îro wekî Srî Lanka tê zanîn). Ew di heman demê de bû seroka [[Commonwealth realm|Commonwealth]]. Elizabeth wekî padîşahek destûrî bi guhertinên siyasî yên mezin ên wekî Pirsgirêkên li [[Îrlendaya Bakur]], [[desentralîzasyon]]a Keyaniya Yekbûyî, [[Afrîka|dekolonîzekirina Afrîkayê]], û tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî bo [[Civakên Ewropî]] û vekişîna ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] re hikûm kir. Hejmara warên wê bi demê re guherî dema ku herêm serxwebûn bi dest xistin û hin herêm bûn komar. Wekî keybanû, zêdetirî 170 serokwezîrên li seranserê warên Elizabethê xizmetê lê kirin. Wê gelek serdan û hevdîtinên dîrokî pêk anî, di nav wan de serdanên dewletê yên sala [[1986]]an li [[Çîn]]ê, di sala [[1994]]an de li [[Rûsya]]yê û di sala [[2011]]an de li [[Komara Îrlendayê]] û hevdîtinên bi 5 [[papa]]yan re. Bûyerên girîng tackirina Elizabeth di sala [[1953]]an de û pîrozbahiyên jûbîleyên wê yên Zîv, Zêrîn, Diamond û Platinum bi rêzdarî di [[1977]], [[2002]], [[2012]] û [[2022]] de bûn. Tevî ku ew carinan bi hestên komarî û rexneyên medyayî yên li ser malbata wê re rû bi rû ma - bi taybetî piştî têkçûna zewacên zarokên wê, [[annus horribilis]] a sala [[1992]]an, û mirina bûka wê ya berê [[Lady Diana|Diana]] di sala [[1997]]an de - piştgiriya padîşahiyê li Keyaniya Yekbûyî di tevahiya jiyana wê de bi domdarî bilind bû, her weha populerbûna wê ya kesane jî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ipsos.com/sites/default/files/ct/news/documents/2022-01/Ipsos%20MORI%20Attitudes%20to%20Royal%20Family%20polling_050122_PUBLIC_0.pdf |sernav=ipsos.com: Three in five favour Britain remaining a monarchy, although support falls from 2012 peak as more become uncertain |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/politics/explore/public_figure/Queen_Elizabeth_II |sernav=Queen Elizabeth II popularity & fame {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/society/articles-reports/2022/06/01/platinum-jubilee-where-does-public-opinion-stand-m |sernav=Platinum Jubilee: where does public opinion stand on the monarchy? {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004013402/https://yougov.co.uk/topics/society/articles-reports/2022/06/01/platinum-jubilee-where-does-public-opinion-stand-m |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itv.com/news/2022-06-01/poll-dramatic-decline-in-support-for-monarchy-in-decade-since-diamond-jubilee |sernav=Poll: Dramatic decline in support for monarchy in decade since Diamond Jubilee |paşnav=Ship |pêşnav=Chris |tarîx=2022-06-01 |malper=ITV News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2022/09/13/how-have-britons-reacted-queen-elizabeth-iis-death |sernav=How have Britons reacted to Queen Elizabeth II’s death? {{!}} YouGov |malper=yougov.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-11-26 |roja-arşîvê=2022-10-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221011172024/https://yougov.co.uk/topics/politics/articles-reports/2022/09/13/how-have-britons-reacted-queen-elizabeth-iis-death |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Elizabeth di sala 2022an de li [[Keleha Balmoral]] a li [[Aberdeenshire]], di 96 saliya xwe de mir, û kurê wê yê mezin, [[Charles III]], hate şûna wê. Merasîma fermî ya şîna wê li Keyaniya Yekbûyî yekem şîna fermî bû piştî ya [[Winston Churchill]] a di [[1965]]an de. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Elizabeth II| ]] [[Kategorî:Hikûmdarên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Windsor]] lyzojb5pf297tz5b6hkdjc8fdxhph2u Ayşe Semiha Baban 0 85313 2004882 2004881 2026-04-28T12:12:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2004882 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Ayşe Semiha Baban | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn sal|1946}} | netewe = [[Kurd]] | malbat = [[Malbata Babaniyan]] | pîşe = Sekreteriya Giştî, rêvebirî }} '''Ayşe Semiha Baban''' (jdb. 1946) endamek ji [[Malbata Babaniyan]] e. Braziya [[Cîhad Baban]] û jina [[Yaşar Kemal]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeturk.com/ayse-semiha-baban/biyografi-805195 |sernav=Kopîkirina arşîvê |roja-gihiştinê=2020-04-22 |roja-arşîvê=2019-10-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191018142504/https://www.timeturk.com/ayse-semiha-baban/biyografi-805195 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana wê == Di 1946an de hatiye dinyayê. Li Zanîngeha Amerîkî ya Beyrûdê xwendiye. Di sala 1973an de li Zanîngeha Boxazîçiyê beşa Ilmên Îdarî temam dike. Pişt re li [[Zanîngeha Harvardê]] li ser ilmên îdarî lîsansa bilind dike. Zimanê îngilîzî, fransî û îtalî dizane. Li çendîn beşên Zanîngehên Stembol û Boxazîçiyê wek midûr û cîgira sekreterê giştî kar kiriye. Di salên 1983 - 1991an de li komeleya bi navê YASED (''Yabancı Sermaye Derneği'' - Komeleya Sermiyanên Biyanî) wezîfeya Sekreteriya Giştî girtiye ser xwe. Li Şîrketa Anonîm yê Berhemên Sandozê (''Sandoz Ürünleri A.Ş.'') wek midûra têkiliyên derveyî û çavkaniyên însanî, li Novartisê jî wek koordînatora ragihandinê şixuliye. Dawiyê li Opelê wek dîrektora karên derveyî şixuliye û dû re teqawid bûye. Di 1ê tebaxa 2002an de bi nivîskarê kurd [[Yaşar Kemal]] re dizewice.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://core.ac.uk/download/pdf/80956818.pdf |sernav=Rojnameya Hürriyetê |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2002-08-11 |malper= |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê=2020-04-23 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} gwj8jat1g94iwvpuevu9og9hqxmg25p Deylem 0 85473 2005341 1762037 2026-04-29T09:41:15Z Kurê Acemî 105128 2005341 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}) an jî '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}), '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}) navê dîrokî yê herêma perav a başurê [[Deryaya Qezwînê]], li bakurê Îrana îroyîn e. Deylem dikeve du beşan de, rojhilat [[Mazenderan]] û rojava [[Gîlan]]. == Bide ber == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] b1htlwrf2dkbopgr4erpiazjck5dnpq 2005342 2005341 2026-04-29T09:41:25Z Kurê Acemî 105128 2005342 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}) an jî '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}), '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}) navê dîrokî yê herêma perav a başurê [[Deryaya Qezwînê]], li bakurê Îrana îroyîn e. Deylem dikeve du beşan de, rojhilat [[Mazenderan]] û rojava [[Gîlan]]. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] nnc3bnq3jl2rpmnvuxpw66vadhsk3p5 2005344 2005342 2026-04-29T09:47:44Z Penaber49 39672 2005344 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}) an jî '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}), '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}) navê dîrokî yê herêma perav a başurê [[Deryaya Qezwînê]], li bakurê Îrana îro ye. Deylem dikeve bi du beşan wekê li rojhilat [[Mazenderan]] û rojava [[Gîlan]] hatiye dabeş kirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] fcbophbuoxp6ov2h1afzq1i1d318fol 2005345 2005344 2026-04-29T09:48:15Z Kurê Acemî 105128 2005345 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}) an jî '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}), '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}) navê dîrokî yê herêma perav a başurê [[Deryaya Qezwînê]], li bakurê Îrana îro ye. Deylem dikeve bi du beşan wekê li rojhilat [[Mazenderan]] û rojava [[Gîlan]] hatiye dabeş kirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] 27tsd5fw95lyfu7j88k927zs14sp3sm 2005346 2005345 2026-04-29T09:49:34Z Kurê Acemî 105128 2005346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] 0r0qdu8h9zht4udmau354r4azmgb2gl 2005347 2005346 2026-04-29T09:50:14Z Kurê Acemî 105128 2005347 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] rh3neygg1cg31w9msxfcmbu0ejv5j6w 2005348 2005347 2026-04-29T09:50:34Z Kurê Acemî 105128 2005348 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî bi ser berava [[Deryaya Qezwînê]] == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] 380q6z618fqfzkcmn28eblgkzthop5v 2005349 2005348 2026-04-29T09:51:01Z Kurê Acemî 105128 2005349 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] 29nnjsxvah7w6j2y5zgfpm5iemiwt2j 2005350 2005349 2026-04-29T09:51:11Z Kurê Acemî 105128 2005350 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] ye. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] iphs4ru5emvr14svqpf8ay0v4fzv5gr 2005351 2005350 2026-04-29T09:51:35Z Kurê Acemî 105128 2005351 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] 9eulayt1qzhuanjnctnljourv9u9mly 2005352 2005351 2026-04-29T09:52:43Z Kurê Acemî 105128 2005352 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] 59sm2867h9nk4geweclr5ejs2pgybq2 2005353 2005352 2026-04-29T09:53:07Z Kurê Acemî 105128 2005353 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] f1ioooaj1t3h0a6mny6lcvdqv37bswf 2005354 2005353 2026-04-29T09:53:21Z Kurê Acemî 105128 2005354 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] pj2hc3bqir0yu0v815jodn9yvnilqtn 2005357 2005354 2026-04-29T09:54:29Z Kurê Acemî 105128 2005357 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne. Ew berê ji bo niştecihên xwe, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] fvbl1pabtouch4sm2h580v6kmjcfq5r 2005358 2005357 2026-04-29T09:54:38Z Kurê Acemî 105128 2005358 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne. Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] oow23rsuslmuu0po2mzdufmkqc5jjj2 2005359 2005358 2026-04-29T09:54:51Z Kurê Acemî 105128 2005359 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne. Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] iar3frlwe2eojemd8xx3bg0g2iywbti 2005360 2005359 2026-04-29T09:54:58Z Kurê Acemî 105128 2005360 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne. Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] oiv06ilxdpgynh62f1rfc34s1hkru9v 2005361 2005360 2026-04-29T09:55:11Z Kurê Acemî 105128 2005361 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne. Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] bdcqxunrpubulsrhximjl09kplcjujj 2005362 2005361 2026-04-29T09:55:26Z Kurê Acemî 105128 2005362 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne. Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] n16cw2hb995hj6o0jha0wnopv1gxp4s 2005363 2005362 2026-04-29T09:55:47Z Kurê Acemî 105128 2005363 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/buyids |title=BUYIDS - Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6 |website=www.iranicaonline.org |date=1990 |access-date=2017-03-04 |publisher=Routledge & Kegan Paul |language=en |last=Tilman |first=Nagel |pages=578–586 |location=London u.a.}}</ref> Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin. == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] chmyme0izqvrnhlshx4awqayonnytjs 2005364 2005363 2026-04-29T09:56:05Z Kurê Acemî 105128 2005364 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/buyids |title=BUYIDS - Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6 |website=www.iranicaonline.org |date=1990 |access-date=2017-03-04 |publisher=Routledge & Kegan Paul |language=en |last=Tilman |first=Nagel |pages=578–586 |location=London u.a.}}</ref> Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites#pt2 |title=DEYLAMITES – Encyclopaedia Iranica, Vol. BII, Fasc. 4 |website=www.iranicaonline.org |date=1995 |access-date=2017-03-04 |language=en |last=Wilferd Madelung |first=Wolfgang Felix |pages=342–347}}</ref> == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] ngu8umvpwzed11jrk65k4adsdxmdzzh 2005365 2005364 2026-04-29T09:56:30Z Kurê Acemî 105128 2005365 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/buyids |title=BUYIDS - Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6 |website=www.iranicaonline.org |date=1990 |access-date=2017-03-04 |publisher=Routledge & Kegan Paul |language=en |last=Tilman |first=Nagel |pages=578–586 |location=London u.a.}}</ref> Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites#pt2 |title=DEYLAMITES – Encyclopaedia Iranica, Vol. BII, Fasc. 4 |website=www.iranicaonline.org |date=1995 |access-date=2017-03-04 |language=en |last=Wilferd Madelung |first=Wolfgang Felix |pages=342–347}}</ref> == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] 5h6lavswvhfxy5ff3coc7q9v05i069b 2005366 2005365 2026-04-29T09:57:02Z Kurê Acemî 105128 2005366 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] [[Wêne:Nature of Deylaman.jpg|thumb|Xwezaya Deylemê]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/buyids |title=BUYIDS - Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6 |website=www.iranicaonline.org |date=1990 |access-date=2017-03-04 |publisher=Routledge & Kegan Paul |language=en |last=Tilman |first=Nagel |pages=578–586 |location=London u.a.}}</ref> Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites#pt2 |title=DEYLAMITES – Encyclopaedia Iranica, Vol. BII, Fasc. 4 |website=www.iranicaonline.org |date=1995 |access-date=2017-03-04 |language=en |last=Wilferd Madelung |first=Wolfgang Felix |pages=342–347}}</ref> == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] kibwjen8sljp61btovj86dh0tb1j877 2005367 2005366 2026-04-29T09:57:18Z Kurê Acemî 105128 2005367 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] [[Wêne:Nature of Deylaman.jpg|thumb|Xwezaya Deylemê]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran|Îranê]] ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/buyids |title=BUYIDS - Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6 |website=www.iranicaonline.org |date=1990 |access-date=2017-03-04 |publisher=Routledge & Kegan Paul |language=en |last=Tilman |first=Nagel |pages=578–586 |location=London u.a.}}</ref> Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin.<ref>{{Cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites#pt2 |title=DEYLAMITES – Encyclopaedia Iranica, Vol. BII, Fasc. 4 |website=www.iranicaonline.org |date=1995 |access-date=2017-03-04 |language=en |last=Wilferd Madelung |first=Wolfgang Felix |pages=342–347}}</ref> == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] af6usyksqv3ntmqf1e1tytd1ubcz8ul 2005388 2005367 2026-04-29T10:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2005388 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dailam.png|thumb|Deylem]] [[Wêne:Nature of Deylaman.jpg|thumb|Xwezaya Deylemê]] '''Deylem''' ({{Bi-fa|دیلم}}), '''Deylemistan''' ({{Ziman|fa|دیلمستان}}) an jî '''Deyleman''' ({{Ziman|fa|دیلمان}}), navê dîrokî yê herêmeke çiyayî ku bi ser başûrê berava [[Deryaya Qezwînê]] li bakurê [[Îran]]ê ye. Herêma [[Teberistan]] ya rojhilat û [[Gîlan (parêzgeh)|Gîlan]] ya rojava di nav wan sinoran de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/buyids |sernav=BUYIDS - Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6 |malper=www.iranicaonline.org |tarîx=1990 |roja-gihiştinê=2017-03-04 |weşanger=Routledge & Kegan Paul |ziman=en |paşnav=Tilman |pêşnav=Nagel |rr=578–586 |cih=London u.a. }}</ref> Ew berê ji bo niştecihên wê, [[Deylemî|deylemiyan]], hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/deylamites#pt2 |sernav=DEYLAMITES – Encyclopaedia Iranica, Vol. BII, Fasc. 4 |malper=www.iranicaonline.org |tarîx=1995 |roja-gihiştinê=2017-03-04 |ziman=en |paşnav=Wilferd Madelung |pêşnav=Wolfgang Felix |rr=342–347 }}</ref> == Binêre == * [[Kurdên Deylemê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] da1blsd9o32zzanh7pu7jkha18gt7wf Kategorî:Fîlmên îranî 14 85561 2005258 1856637 2026-04-29T08:16:42Z Avestaboy 34898 2005258 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên îraniyan]] [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Fîlm li gorî welatan]] 4rj1wng8vp0ncj221wmhu5nebpxcspl 2005303 2005258 2026-04-29T08:52:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2005303 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên îraniyan]] [[Kategorî:Fîlm]] [[Kategorî:Fîlm li gorî welatan]] [[Kategorî:Sînemaya Îranê]] avtrs51wdimkvbuqw649amp390o5iwl August Horch 0 99959 2005155 1808684 2026-04-29T02:01:01Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Horch.gif ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Pi.1415926535|Pi.1415926535]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Horch.gif|]] 2005155 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = August Horch | wêne = | mezinahiya_wêne = 150px | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê|1868|10|12|df=yes}} | cihê_jidayikbûnê = [[Winningen]], [[Rhenish Prussia]] | roja_mirinê = {{Roja mirinê û temen|1951|02|03|1868|10|12|df=yes}} | cihê_mirinê = [[Münchberg]], [[Bavaria]] | tê_nasîn = Founder of [[Audi]] | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = }} '''August Horch''' (12 Çirî 1868 – 3 Sibat 1951) ew mihendis û pêşengê [[otomobîl]]a [[alman]]î ya ji corê [[Aûdî (Erebe)|Audi]] bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * Newspaper clippings about August Horch in the 20th Century Press Archives of the ZBW {{Kontrola otorîteyê}} {{Jînenîgarî-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1868]] [[Kategorî:Mirin 1951]] c4w5mjlp1ps3nrdxuacm0ta9hkxpo24 BioNTech 0 100467 2004890 1948836 2026-04-28T15:34:35Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004890 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank şîrket | logo = BioNTech Logo.png | ISIN = US09075V1026 }} '''BioNTech SE''' ( ; <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?t=35&v=-7QOo7LXsp0&feature=youtu.be |sernav=BioNTech Corporate Video - YouTube |malper=www.youtube.com |roja-gihiştinê =2021-02-07 }}</ref> kurt ji bo '''Biopharmaceutical New Technologies)''' a Almanî ye. [[Biyoteknolojî|biyo]] company ya li [[Mainz]] ku pêşve û bi çêkirina çalak immunotherapies ji bo nexweş-taybet, nêzbûnên dermankirina nexweşiyan. [[Derman|Ew namzetên dermanan]] li ser bingeha asîdê ribonukleîk a qasid (mRNA) pêşve dixe ji bo karanîna wekî immunoterapiyên penceşêrê yên takekesî, wekî [[Kutan|vakslêdanên]] dijî nexweşiyên vegirtî û wekî dermankirinên veguheztina proteînan ji bo nexweşiyên kêm, û her weha dermankirina hucreya nûjenkirî, [[Dijeten|antîbodên]] nû û immunomodulatorên molekulek piçûk wekî bijareyên dermankirina penceşêrê . == Dîrok == === Weqf (2008–2013) === BioNTech li ser bingeha lêkolîna [[Uğur Şahin]], [[Ozlem Tureci|lemzlem Türeci]], <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20201113-biontech-s-founders-scientist-couple-in-global-spotlight |sernav=BioNTech's founders: scientist couple in global spotlight |tarîx=2020-11-13 |malper=France 24 |ziman=en |roja-gihiştinê =2020-12-22 }}</ref> û Christoph Huber, <ref name="browne">{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnbc.com/2020/11/11/biontech-the-european-company-behind-pfizers-covid-19-vaccine.html |sernav=What you need to know about BioNTech — the European company behind Pfizer's Covid-19 vaccine |paşnav=Ryan Browne |tarîx=11 çiriya paşîn 2020 |xebat =CNBC |roja-gihiştinê =7 kanûna pêşîn 2020 }}</ref>  bi veberhênana tovî ya 150 mîlyon €. <ref>{{Jêder-malper |url=https://investors.biontech.de/node/6751/html#toc |sernav=SEC Filing {{!}} BioNTech |malper=investors.biontech.de |roja-gihiştinê=2020-12-28 |roja-arşîvê=2021-01-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210116121858/https://investors.biontech.de/node/6751/html#toc |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çalakiyên pargîdaniyê li ser pêşkeftin û hilberîna teknolojî û dermanên ji bo immunoterapiya penceşêrê ya takekesî ne. Karin û Thomas Strüngmann, Michael Motschmann, û Helmut Jeggle bûn cofounders . <ref name="france24">{{Jêder-nûçe |url=https://www.france24.com/en/live-news/20201113-biontech-s-founders-scientist-couple-in-global-spotlight |sernav=BioNTech's founders: scientist couple in global spotlight |tarîx=13 çiriya paşîn 2020 |xebat =France24 |roja-gihiştinê =7 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Di 2009 de, stendina EUFETS û JPT Peptide Technologies pêk hat. <ref>{{Jêder |ziman=en |url=https://www.biontech-imfs.de/news-events/news-post/news/eufets-becomes-biontech-innovative-manufacturing-services/ |sernav=Eufets Becomes BioNTech Innovative Manufacturing Services |weşanger=BioNTech IMFS |tarîx=18 îlon 2017 |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2020 |archive-date=2023-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608144407/https://www.biontech-imfs.de/news-events/news-post/news/eufets-becomes-biontech-innovative-manufacturing-services/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genomeweb.com/proteomics/theracode-acquire-jpt-peptide-technologies#.X85h3NhKhnI |sernav=TheraCode to Acquire JPT Peptide Technologies |tarîx=11 gulan 2009 |weşanger=GenomeWeb |roja-gihiştinê =7 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Di 2013 de, Katalin Karikó wekî cîgirê serokê paye bilind beşdarî BioNTech bû. <ref>{{Jêder-malper |url=https://forbes.hu/uzlet/hanyatatott-sorsu-magyar-szabadalom-is-kellett-a-most-bejelentett-vakcinahoz/ |sernav=Magyar kutató, hányatatott sorsú szabadalma is kellett a most bejelentett vakcinához {{!}} Forbes.hu |tarîx=2020-11-09 |malper=forbes.hu |ziman=hu |roja-gihiştinê =2020-12-22 |roja-arşîvê =2021-01-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210126171032/https://forbes.hu/uzlet/hanyatatott-sorsu-magyar-szabadalom-is-kellett-a-most-bejelentett-vakcinahoz/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Cih == Cihê damezrîner û navenda giştî ya BioNTech, [[Mainz]], [[Almanya|Almanya ye]], ku derziya Covid-19 lê hate afirandin. Pargîdanî li bajêr gelek malperan dimeşîne. Cihên lêkolînê yên din li [[San Diego]] û Cambridge, Massachusetts in, ya duyem jî wekî navenda Amerîkaya Bakur kar dike.<nowiki></br></nowiki> Wekî din pargîdanî li Idar-Oberstein, Martinsried, Neuried û [[Berlîn]]ê dezgehên hilberînê yên xwedan GMP- xwedan in. Di Çiriya paşîn a sala 2020-an de, pargîdaniyê ji bajarên Novartis- a Marburg- ê avahî peyda kirin da ku hilberîna xweya derziyê zêde bike. == Pêşveçûna vakslêdanê == [[Wêne:Covid19_vaccine_biontech_pfizer_3.jpg|thumb| Vakslêdana Pfizer – BioNTech COVID-19]] "Project Lightspeed", projeya pêşxistina teknolojiya mRNA ya nû ji bo derziya COVID-19, çend roj piştî ku rêza genetîk a SARS-Cov-2 yekem hate eşkere kirin, di nîvê Çileya 2020 de dest pê kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://biontech.de/covid-19 |sernav=Aiming to address the global coronavirus pandemic: Project Lightspeed |tarîx=2020 |weşanger=BioNTech |roja-gihiştinê=13 kanûna pêşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-12-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201218102549/https://biontech.de/covid-19 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li ser vê projeyê pargîdanî bi Pfizer <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnbc.com/2020/07/27/pfizer-and-biontech-began-late-stage-human-trial-for-coronavirus-vaccine-monday.html |sernav=Pfizer and BioNTech began late-stage human trial for coronavirus vaccine Monday |paşnav=Lovelace Jr. |pêşnav=Berkeley |tarîx=27 tîrmeh 2020 |xebat =[[CNBC]] |roja-gihiştinê =2 tebax 2020 }}</ref> û Fosun re hevkar e. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/biontech-fosunpharma-vaccine-collaborati/biontech-in-china-alliance-with-fosun-over-coronavirus-vaccine-candidate-idUSL8N2B90UW |sernav=BioNTech in China alliance with Fosun over coronavirus vaccine candidate |paşnav=<!--Not stated.--> |tarîx=15 adar 2020 |xebat =[[Reuters]] |cih=[[Frankfurt]] |roja-gihiştinê =2 tebax 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-biontech/germany-approves-trials-of-covid-19-vaccine-candidate-idUSKCN2241DN |sernav=Germany approves trials of COVID-19 vaccine candidate |paşnav=Burger |pêşnav=Ludwig |tarîx=22 nîsan 2020 |xebat =[[Reuters]] |cih=[[Berlin]] |roja-gihiştinê =2 tebax 2020 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şirket-şitil}} [[Kategorî:Şirket]] ft68eha9keyjcymjm985ldv58arl1mw 2004897 2004890 2026-04-28T16:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2004897 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank şîrket | logo = BioNTech Logo.png | ISIN = US09075V1026 }} '''BioNTech SE''' ( ; <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?t=35&v=-7QOo7LXsp0&feature=youtu.be |sernav=BioNTech Corporate Video - YouTube |malper=www.youtube.com |roja-gihiştinê =2021-02-07 }}</ref> kurt ji bo '''Biopharmaceutical New Technologies)''' a Almanî ye. [[Biyoteknolojî|biyo]] company ya li [[Mainz]] ku pêşve û bi çêkirina çalak immunotherapies ji bo nexweş-taybet, nêzbûnên dermankirina nexweşiyan. [[Derman|Ew namzetên dermanan]] li ser bingeha asîdê ribonukleîk a qasid (mRNA) pêşve dixe ji bo karanîna wekî immunoterapiyên penceşêrê yên takekesî, wekî [[Kutan|vakslêdanên]] dijî nexweşiyên vegirtî û wekî dermankirinên veguheztina proteînan ji bo nexweşiyên kêm, û her weha dermankirina hucreya nûjenkirî, [[Dijeten|antîbodên]] nû û immunomodulatorên molekulek piçûk wekî bijareyên dermankirina penceşêrê . == Dîrok == === Weqf (2008–2013) === BioNTech li ser bingeha lêkolîna [[Uğur Şahin]], [[Ozlem Tureci|lemzlem Türeci]], <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20201113-biontech-s-founders-scientist-couple-in-global-spotlight |sernav=BioNTech's founders: scientist couple in global spotlight |tarîx=2020-11-13 |malper=France 24 |ziman=en |roja-gihiştinê =2020-12-22 }}</ref> û Christoph Huber, <ref name="browne">{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnbc.com/2020/11/11/biontech-the-european-company-behind-pfizers-covid-19-vaccine.html |sernav=What you need to know about BioNTech — the European company behind Pfizer's Covid-19 vaccine |paşnav=Ryan Browne |tarîx=11 çiriya paşîn 2020 |xebat =CNBC |roja-gihiştinê =7 kanûna pêşîn 2020 }}</ref>  bi veberhênana tovî ya 150 mîlyon €. <ref>{{Jêder-malper |url=https://investors.biontech.de/node/6751/html#toc |sernav=SEC Filing {{!}} BioNTech |malper=investors.biontech.de |roja-gihiştinê=2020-12-28 |roja-arşîvê=2021-01-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210116121858/https://investors.biontech.de/node/6751/html#toc |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çalakiyên pargîdaniyê li ser pêşkeftin û hilberîna teknolojî û dermanên ji bo immunoterapiya penceşêrê ya takekesî ne. Karin û Thomas Strüngmann, Michael Motschmann, û Helmut Jeggle bûn cofounders . <ref name="france24">{{Jêder-nûçe |url=https://www.france24.com/en/live-news/20201113-biontech-s-founders-scientist-couple-in-global-spotlight |sernav=BioNTech's founders: scientist couple in global spotlight |tarîx=13 çiriya paşîn 2020 |xebat =France24 |roja-gihiştinê =7 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Di 2009 de, stendina EUFETS û JPT Peptide Technologies pêk hat. <ref>{{Jêder |ziman=en |url=https://www.biontech-imfs.de/news-events/news-post/news/eufets-becomes-biontech-innovative-manufacturing-services/ |sernav=Eufets Becomes BioNTech Innovative Manufacturing Services |weşanger=BioNTech IMFS |tarîx=18 îlon 2017 |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2023-06-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230608144407/https://www.biontech-imfs.de/news-events/news-post/news/eufets-becomes-biontech-innovative-manufacturing-services/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.genomeweb.com/proteomics/theracode-acquire-jpt-peptide-technologies#.X85h3NhKhnI |sernav=TheraCode to Acquire JPT Peptide Technologies |tarîx=11 gulan 2009 |weşanger=GenomeWeb |roja-gihiştinê =7 kanûna pêşîn 2020 }}</ref> Di 2013 de, Katalin Karikó wekî cîgirê serokê paye bilind beşdarî BioNTech bû. <ref>{{Jêder-malper |url=https://forbes.hu/uzlet/hanyatatott-sorsu-magyar-szabadalom-is-kellett-a-most-bejelentett-vakcinahoz/ |sernav=Magyar kutató, hányatatott sorsú szabadalma is kellett a most bejelentett vakcinához {{!}} Forbes.hu |tarîx=2020-11-09 |malper=forbes.hu |ziman=hu |roja-gihiştinê =2020-12-22 |roja-arşîvê =2021-01-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210126171032/https://forbes.hu/uzlet/hanyatatott-sorsu-magyar-szabadalom-is-kellett-a-most-bejelentett-vakcinahoz/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Cih == Cihê damezrîner û navenda giştî ya BioNTech, [[Mainz]], [[Almanya|Almanya ye]], ku derziya Covid-19 lê hate afirandin. Pargîdanî li bajêr gelek malperan dimeşîne. Cihên lêkolînê yên din li [[San Diego]] û Cambridge, Massachusetts in, ya duyem jî wekî navenda Amerîkaya Bakur kar dike.<nowiki></br></nowiki> Wekî din pargîdanî li Idar-Oberstein, Martinsried, Neuried û [[Berlîn]]ê dezgehên hilberînê yên xwedan GMP- xwedan in. Di Çiriya paşîn a sala 2020-an de, pargîdaniyê ji bajarên Novartis- a Marburg- ê avahî peyda kirin da ku hilberîna xweya derziyê zêde bike. == Pêşveçûna vakslêdanê == [[Wêne:Covid19_vaccine_biontech_pfizer_3.jpg|thumb| Vakslêdana Pfizer – BioNTech COVID-19]] "Project Lightspeed", projeya pêşxistina teknolojiya mRNA ya nû ji bo derziya COVID-19, çend roj piştî ku rêza genetîk a SARS-Cov-2 yekem hate eşkere kirin, di nîvê Çileya 2020 de dest pê kir. <ref>{{Jêder-malper |url=https://biontech.de/covid-19 |sernav=Aiming to address the global coronavirus pandemic: Project Lightspeed |tarîx=2020 |weşanger=BioNTech |roja-gihiştinê=13 kanûna pêşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-12-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201218102549/https://biontech.de/covid-19 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li ser vê projeyê pargîdanî bi Pfizer <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cnbc.com/2020/07/27/pfizer-and-biontech-began-late-stage-human-trial-for-coronavirus-vaccine-monday.html |sernav=Pfizer and BioNTech began late-stage human trial for coronavirus vaccine Monday |paşnav=Lovelace Jr. |pêşnav=Berkeley |tarîx=27 tîrmeh 2020 |xebat =[[CNBC]] |roja-gihiştinê =2 tebax 2020 }}</ref> û Fosun re hevkar e. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/biontech-fosunpharma-vaccine-collaborati/biontech-in-china-alliance-with-fosun-over-coronavirus-vaccine-candidate-idUSL8N2B90UW |sernav=BioNTech in China alliance with Fosun over coronavirus vaccine candidate |paşnav=<!--Not stated.--> |tarîx=15 adar 2020 |xebat =[[Reuters]] |cih=[[Frankfurt]] |roja-gihiştinê =2 tebax 2020 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-biontech/germany-approves-trials-of-covid-19-vaccine-candidate-idUSKCN2241DN |sernav=Germany approves trials of COVID-19 vaccine candidate |paşnav=Burger |pêşnav=Ludwig |tarîx=22 nîsan 2020 |xebat =[[Reuters]] |cih=[[Berlin]] |roja-gihiştinê =2 tebax 2020 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şirket-şitil}} [[Kategorî:Şirket]] ez7wtkr8wfpxkc7jovk9w8rnw1mqy0z Barbara Walsh 0 100520 2004884 1978806 2026-04-28T13:05:04Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004884 wikitext text/x-wiki {{Kêmgirêdan|tarîx=gulan 2024}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|Rojnamevan]] , [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1958|08|13}} | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = Eric Conrad | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = 2 keç | malper = {{URL|barbarawalsh.net}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Barbara Ann Walsh''' (jdb. {{dîrok|13|tebax|1958}}) rojnamevaneke amerîkî û nivîskara pirtûkên zarokan e. Ew ji bo ''The Eagle-Tribune'' û ''Florida Sun-Sentinel'',<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unh.edu/news/cj_nr/2007/apr/lw10walsh.cfm |sernav=UNH Alum Discusses Winning Pulitzer Prize, Career As A Reporter April 18 |tarîx= |weşanger=unh.edu |tarîxa-gihiştinê=2013-10-31 |roja-arşîvê=2016-05-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160502173734/http://www.unh.edu/news/cj_nr/2007/apr/lw10walsh.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> xebitiye. Her wiha ew li gelek Zanîngeha wek Zanîngeha Navneteweyî ya Florîdayê, Zanîngeha Southern Maine, û Zanîngeha Maine karê rojnamevaniyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pinetreewatchdog.org/advisory-board/ |sernav=Advisory Board |tarîx=16 çiriya paşîn 2010 |weşanger=Pine Tree Watchdog (pinetreewatchdog.org) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121213172546/http://www.pinetreewatchdog.org/advisory-board/ |tarîxa-arşîvê=13 kanûna pêşîn 2012 |tarîxa-gihiştinê=2013-10-31 }}</ref> Barbara di heman demê de wekî berdevkê navneteweyî li Wezareta Karên Derve ya DYAyê xebiti ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unhmagazine.unh.edu/sp08/turningtide_pf.html |sernav=On Thin Ice |paşnav=Walsh |pêşnav=Barbara |tarîx=Spring 2008 |malper=UNH Magazine |weşanger=UNH |tarîxa-gihiştinê=2013-10-31 |archive-date=2016-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313145956/http://unhmagazine.unh.edu/sp08/turningtide_pf.html |url-status=dead }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|25em}} * {{Malpera fermî|barbarawalsh.net/}} * [https://web.archive.org/web/20110911121708/http://raisingmaine.mainetoday.com/member.html?id=147909 Barbara Walsh li Raising Maine] * Barbara Walsh {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1958]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 5a6v1x6gjbkebk2uvqc4wwkpoo8avmr 2004885 2004884 2026-04-28T13:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2004885 wikitext text/x-wiki {{Kêmgirêdan|tarîx=gulan 2024}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank nivîskar | nav = | navê_rastî = <!-- Navê bi zimanê zikmakî heke ji rûpelê cuda be--> | bernav = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | pîşe = [[Rojnamegerî|Rojnamevan]] , [[nivîskar]] | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1958|08|13}} | cihê_jidayikbûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | koordînatên_cihê_goristanê = | netewe = | hevwelatî = | perwerde = | destûrname = | ziman = <!-- Zimanê nivîsê --> | tevger = <!-- Tevgera wêjeyî --> | şêwe = <!-- Şêweya wêjeyî --> | serdem = | salên_çalak = | berhem = <!-- Berhemên navdar --> | bandorbar = | bandorker = | hevjîn = Eric Conrad | partner = <!-- nezewicî --> | bav = | dê = | zarok = 2 keç | malper = {{URL|barbarawalsh.net}} | şanenav = <!-- îmze --> | mezinahiya_şanenavê = | modul = | jêrenot = <!-- Agahiyên din (bûyer, ...) --> }} '''Barbara Ann Walsh''' (jdb. {{dîrok|13|tebax|1958}}) rojnamevaneke amerîkî û nivîskara pirtûkên zarokan e. Ew ji bo ''The Eagle-Tribune'' û ''Florida Sun-Sentinel'',<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unh.edu/news/cj_nr/2007/apr/lw10walsh.cfm |sernav=UNH Alum Discusses Winning Pulitzer Prize, Career As A Reporter April 18 |tarîx= |weşanger=unh.edu |tarîxa-gihiştinê=2013-10-31 |roja-arşîvê=2016-05-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160502173734/http://www.unh.edu/news/cj_nr/2007/apr/lw10walsh.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> xebitiye. Her wiha ew li gelek Zanîngeha wek Zanîngeha Navneteweyî ya Florîdayê, Zanîngeha Southern Maine, û Zanîngeha Maine karê rojnamevaniyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://pinetreewatchdog.org/advisory-board/ |sernav=Advisory Board |tarîx=16 çiriya paşîn 2010 |weşanger=Pine Tree Watchdog (pinetreewatchdog.org) |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121213172546/http://www.pinetreewatchdog.org/advisory-board/ |tarîxa-arşîvê=13 kanûna pêşîn 2012 |tarîxa-gihiştinê=2013-10-31 }}</ref> Barbara di heman demê de wekî berdevkê navneteweyî li Wezareta Karên Derve ya DYAyê xebiti ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://unhmagazine.unh.edu/sp08/turningtide_pf.html |sernav=On Thin Ice |paşnav=Walsh |pêşnav=Barbara |tarîx=Spring 2008 |malper=UNH Magazine |weşanger=UNH |tarîxa-gihiştinê=2013-10-31 |roja-arşîvê=2016-03-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160313145956/http://unhmagazine.unh.edu/sp08/turningtide_pf.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|25em}} * {{Malpera fermî|barbarawalsh.net/}} * [https://web.archive.org/web/20110911121708/http://raisingmaine.mainetoday.com/member.html?id=147909 Barbara Walsh li Raising Maine] * Barbara Walsh {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1958]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] mv261fi2y33mqjogs9skfh1ds9ws29p Kategorî:Jinên alman li gorî pîşeyan 14 102019 2004969 2004857 2026-04-28T18:35:37Z Avestaboy 34898 2004969 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Alman li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên alman| ]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|alman]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|alman]] mmb7zlxry1nwwp4gs8cupj5h2o40rlt Dîroka Mezopotamyayê 0 116813 2005133 1694299 2026-04-28T22:51:08Z Penaber49 39672 2005133 wikitext text/x-wiki [[Wêne:N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg|thumb|Nexşeya erdnîgariya Mezopotamyayê ye ku berfirehiya axa Mezopotamyayê nîşan dide]] '''Dîroka Mezopotamyayê''' yan jî '''dîroka mirovî ya di navbera Firat û Dîcleyê de''' dîrokeke ji koçberbûyîna mirovî ya herî kevnê ji [[Serdema kevirî|Serdema Paleolîtîkê]] heya serdema kevnare ya dereng e ku di navbera çemên [[Firat|Firad]] û [[Dîcle]]yê û li deverên li deverên van herdu çeman qewimiye. Dîroka Mezopotamyayê ji delîlên kolandinên arkeolojîk piştî destpêkirina nivîsandinê di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin. Mirovahî di serdemên [[Serdema kevirî|Paleolîtîk]] û [[Neolîtîk|Neolîtîka destpêkê]] de tenê li beşên Mezopotamyaya Jorîn de bicih bibûn. Bicîhbûn a mirovahî ya li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de qewimiye. Mezopotamyayê, di [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] ya destpêkê de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn ên cîhanê re cîwartî kiriye. Ji ber vê sedemê ye ku Mezopotamya wek [[dergûşa şaristaniyê]] tê binavkirin. Navê Mezopotamyayê bi [[yewnaniya kevn]] tê wateya "erdê di navbera çeman de". Bi qasî ku tê zanîn, ev nav cara yekemîn di sedsala 4ê {{bz}} de ji bo destnîşankirina axa li rojhilatê [[Firat]]ê ya li [[Sûrî|Sûriyê]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ya îro) hatiye bikaranîn.<ref name="finkelstein">{{Harvnb|Finkelstein|1962|p=73}}</ref> Piştre navê Mezopotamyayê bi gelemperî ji bo hemî erdên di navbera çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de hatiye bikaranîn. Li gorî erdnîgarî ya îro, [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], axa [[Iraq]]ê û [[Bakurê Kurdistanê]] di nava sînorê Mezopotamyê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://heritage-key.com/blogs/willhunt/arbil-iraq-discovery-could-be-earliest-evidence-humans-near-east |sernav=Arbil, Iraq Discovery Could be Earliest Evidence of Humans in the Near East |malper=heritage-key.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-17 }}</ref><ref name="finkelstein" /> Çiyayên cîran ên li rojavayê Firatê û rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di bin navê Mezopotamyaya berfirehtir de têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/269282233 |sernav=Civilizations of ancient Iraq |paşnav=Foster |pêşnav=Benjamin R. |tarîx=2009 |weşanger=Princeton University Press |kesên-din=Karen Polinger Foster |isbn=978-0-691-13722-3 |cih=Princeton |oclc=269282233 }}</ref> Erdnîgariya Mezopotamyayê bi navên Mezopotamyaya Jorîn (an jî Mezopotamyaya Bakur) û Mezopotamya Jêrîn (an jî Mezopotamyaya Başûr) tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1927 |sernav=Antiquity a review of world archaeology |url=https://www.worldcat.org/title/antiquity-a-review-of-world-archaeology/oclc/224477620 |kovar=Antiquity a review of world archaeology |ziman=en |issn=0003-598X |oclc=224477620 }}</ref> Mezopotamyaya Jorîn ku bi navê Cizîrê jî tê naskirin, herêma di navbera Firat û Dîcleyê de ye. Mezopotamya Jêrîn jî li herêma ji [[Bexda]]yê heta [[Kendava Besreyê|Kendava Farsê]] berdewam dike. Di bikaranîna zanistî ya nûjen de, têgîna Mezopotamyayê gelek caran xwedî konnotasyoneke kronolojîk e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/ancientmesopotam00aleo |sernav=Ancient Mesopotamia : portrait of a dead civilization |paşnav=Oppenheim |pêşnav=A. Leo |paşnav2=Reiner |pêşnav2=Erica |tarîx=1977 |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-226-63186-8 }}</ref> == Civak û jîngehên yekem == [[Wêne:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.jpg|thumb|Qada Heyva Biadan, dora 7500 BZ, bi cihên arkeolojîk ên serdema Neolîtîka Berî-Pottery.]] Yekem civakên gundan li Rojhilata Nêzîk a kevnar, di dema [[Neolîtîk]]ê de, di dawiya serdema qeşayê ya paşîn û di destpêka [[Holosen]]ê de xuya dibin. Veguheztinê di navbera civakên [[Nêçîrvan û komker|nêçîrvan û berhevkar]] ku bi nêçîriyê jiyana xwe dewam dikirin û civakên cotkar ku bi piranî bi hilberîna xwe, xwarinên xwe peyda dikirin, ji çend qonaxan pêk tên: Yekem jîngehên daîmî di serdema ku wekî [[Epîpaleolîtîka Dawîn]] tê zanîn, di dorasalên 15000 û 10000 {{bz}} hatine dîtin û di vê serdemê de pirraniya jîngeha tenê bi karên demsalî dimînin. Di Serdema [[Neolîtîka berî Cervaniyê]] ku li dor salên 10000 û 7000 {{bz}} de ye; destpêka çandinî, kedîkirina ajalan, berfirehbûna jîngehan û delîlên mîmariyên civakî di vî serdemê de dertên holê. Gihanek a [[Neolîtîka Seramîk]] û gihanek a yekem ên [[Serdema Sifir]] an jî Kalkolîtîk ku di navbera hezar salên 7000 û 4500ên {{bz}} de ye, berfirehbûna jîngeha gund, xuyabûna pîşesaziya kelûmêl û pêşketina çandinî ya avdanê dertê holê. Ji ber ku cihên protohistorîk ên Mezopotamya Jêrîn di wê demê de di bin bandora hêlanên çeman de ye delîlên vî serdem bi taybetî li Bakur û li navîna Mezopotamyayê têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1005355191 |sernav=La Mésopotamie : de Gilgamesh à Artaban : 3300 -120 av. J.-C. |paşnav=Lafont |pêşnav=Bertrand |kesên-din=Aline Tenu, Francis Joannès, Philippe Clancier |isbn=978-2-7011-6490-8 |oclc=1005355191 }}</ref> == Damezrandina dewlet û bajaran == [[Wêne:Haute Mesopotamie Syrie Parthes.svg|thumb|rast|Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya Jorîn]] Serdema ku di nîvî duyem a hezarsala 5emîn berî zayînê û hezarsala çaran a berî zayînê werdigire, bi jiyana hevpar, bi derketina dewletên yekem û civakên bajarî yên yekem re jiyana hevpar, jiyana civakî û siyasî de guhertinek derketiye holê. Ev dem di heyama serdema Obeid a dawîn, (di salên 4400-3900 {{bz}}) û heyama serdema Uruk, (di salên 3900-3000 {{bz}}) de ye. Ev dema dirêj xwediyê kronolojiyek pir bi niqaş e û di van demên dawiyê de di bin navekî gerdûnî, bi navê "kalkolîtîka dereng" hatiye binavkirin. Serdema ku di navbera salên 4400 û 3100 {{bz}} de ye dabeşî pênc jêr-serdeman bûye.<ref>{{En}} M. S. Rothman (dir.), ''Uruk Mesopotamia and its neighbours : cross-cultural interactions in the era of state formation'', Santa Fe, 2001 (introduction).</ref> Di nêzîkbûna dawiya ya kevnar a Rojhilata Nêzîk û Mezopotamya re peresanên girîng ên siyasî û civakî heyameke pir dirêj bi berxwe daye. Her ku diçe peresanên nû û formên entegrasyona civakî hiyerarşîk dibin. Di nav civakê de eşîr, qebîle, serok, dewlet dertên holê.<ref>Sur ce type d'approche, cf. notamment {{En}} G. Stein, et M. Rothman, ''Chiefdoms and Early States in the Near East: The Organizational Dynamics of Complexity'', Madison, 1994. Approche dominante mais critiquée, par exemple {{En}} N. Yoffee, « ‘Too Many Chiefs? (or, Save Texts for the ‘90s)’ », dans N. Yoffee et A. Sherratt (dir.), ''Archaeology Today: Who Sets the Agenda?'', Cambridge, 1993, p. 60-78.</ref> [[Civakên Neolîtîka Dawîn]] ji aliyê civakî û siyasî ve hiyerarşîk dibin û piştre re jî dewletên yekem û bajarên yekem di nîveka duyemîn a hezarsala çaremînê berî zayînê de dertên holê. [[Wêne:Basse Mesopotamie 1mil.png|thumb|rast|Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya ya Jêrîn]] Ger em zêdetir bala xwe bidin nûbûnên ku di dema Obeid a paşîn de hatine destpêkirin wekî gava diyarker bibînin, nîvê duyemîn ê hezarsala çaremîn {{bz}} (Serdema Kalkolîtîka Dereng ya 4 û 5 de) ji bo bajar-dewletan guherîneke pîvane çêdibe û Başûrê Mezopotamyayê di vê heyamê de rola sereke dilîze. Delîlên berbiçav ên di derbarê derketina civakên tevlihev de dide zanîn ku bi qadekê 250 hektaran ku bi gelemperî wekî "bajarê yekem" û heta niha koma herî mezin a herêmê di dema Uruk a Nû de hatiye avakirin. Hezarsala ku bi serdema dawiya Obeid re têkildar e, bi tewra nîvê duyemîn ê hezarsala 5an a berî zayînê vedigire. Kalkolîtîka Dereng û destpêka Serdema Uruk, nîvê pêşîn ê hezarsaliya 4emîn a berî zayînê (Kalkolîtîka Dereng 2 û 3) de; di tevlîhevkirina civakan, newekheviyên civakî û entegrasyona siyasî de, gihaneke diyarker e. Geşedanên li Başûr baş nehatine femkirin lê lêkolînên arkeolojîk didin nîşan ku mezinbûnekî li deverên niştecîbûyî û bi taybetî derketina holê ya kombûnên mirovan ên girîng (Uruk, ku dê zêdetirî 70 hektar cih digire, mîna Erîdû, Tell Dlehim û Tell el-Hayyad di navbera 40 û 50) hene. Mîmariya vê serdemê bi mîmariyên perestgehên [[Erîdû]] re dimîne. [[Wêne:Eanna4composite.svg|thumb|çep|Plana avakirinê ya kompleksa kevnare ya Eanna di dema Uruk ya dawiyê de]] Cihê kevneşopî ya [[Bakurê Mezopotamyayê]] Tepe Gawra yê li nêzîkê [[Nînewa]]yê ye û ji bo vî serdemê wekê delîl dihat dîtin. Abîdeyên ku asta wan ji XII heta VIII'ye, delîlên wan ji 3500ên {{bz}} heta 4500ên {{bz}} diçe. Piştî kolandinên nû perspektîfa li ser vê herêmê guherî. Berê ev der wekî cîhûwarê derûdora "şopînerê" [[Mezopotamya Jêrîn]] dihat hesibandin lê niha, ji bo derketina civakên tevlihev de wekê cihekî pêşeng tê dîtin. Ev bi taybetî bi çavdêriyê ku li çend deverên li Mezopotamya Jorîn hate kirin, derdikeve. Civak, bi mezinbûnek mezin re rû bi rû ne û jîngehên li vir mirov dikare wekî "yekem-bajar" bi nav bike; Bajarên [[Nagar]] (ji 55 heta 100 hektar, li nav sînorên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistana]] îro ye), Tell al-Hawa, [[Hamoukar]], [[Grai Reş]] û [[Nînewa]] ye. Di heman demê de bajar ji aliyê gelek deverên duyemîn ve hatine dorpêç kirin, ku şahidiya berfirehbûna girîng a jîngehê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010542283 |sernav=A history of Babylon, 2200 BC-AD 75 |paşnav=Beaulieu |pêşnav=Paul-Alain |tarîx=2018 |isbn=978-1-119-45907-1 |cih=Chichester, West Sussex |oclc=1010542283 }}</ref> == Destpêkirina pergala nivîsandinê == [[Wêne:Archives temple Bau Louvre AO13322.jpg|thumb|çep|Tableta arşîvên perestgeha Bau de Girsu, li ser belavkirina rasyonên xwedîkirinê, li Muzeya Louvre]] [[Sumer]]iyan di dîroka mirovahiyê de yekem car pergala tîpên nivîsandinê afirandiye. Pergala nivîsê bi navê forma bizmarî yan jî nivîsa bizmarî hatiye binavkirin. Nivîs, di destpêkê de li [[Mezopotamyaya Jêrîn]] wekî pergaleke fîgurî xuya bûye. Di wî demê Sûmeriyan de rê qamîşan li ser pêlên axê fîgura xêz dikirin. Her fîgurek yan jî îşaretek tişta ku dihata xêzkirin li gorî şibandina wî, raman û peyamek dida nîşan. [[Wêne:Lettre de Hammurabi a Sin-iddinam AO 5420.jpg|thumb|200px|rast|Nameya Padîşah Hamûrabî ji parêzgarê Larsa re, ku tê de şandina keştiyan ji bo Babîlê tê xwestin. Li Muzeya Louvre.]] Li [[Mezopotamyaya Jêrîn]] du gelên [[Zimanê sumerî|Sumerî]] ku zimanên ji hev cûda bi Sumerî û [[Ar-Semîtî]] diaxivîn (û paşê dinivîsandin) hebûn. Zimanê Sumeriyan xwedî rêzimana xwe ya cûda bû. Zimanê Ar-Semîtîk, ku paşê jê re Akadî an Babîlî-Asûrî tê gotin, ji şaxa Samiyan, ji malbata Afrasî ye. Derbarê nivîsên herî kevn ên nivîskî yên Serdema Navîn (dora 2900 heta 2500 sal berî zayînê), bê guman ew bi taybetî bi zimanê Sumeriyan hatine nivîsandin. Li gorî daneyên heyî, di navbera kesên ku bi van zimanan diaxivin de dijminatiya nav-etnîkî tune ye. == Serdema Sumeriyan == Tê pêşdîtin ku [[Sumer]]î berî zayînê di salên 3500an de gihîştine Mezopotamyayê û li ser axa Mezopotamyayê bajar-dewletan damezrandin e. Bajar-dewletên wekî Ubaid û Uruk ji aliyeke ve di nav bajar-dewletên Sumeriyan de ye. Yekem delîlên dîrokî dide nîşan ku serdema bi navê "proto-xanedanî" bi pêşdîtina dora sala 2900ê {{bz}} û heta destpêka geşbûna bajarê [[Lagaş]]ê, dora 2600 {{bz}}, bi delîlê kêm hatiye delîlkirin. Serdema Sumeriyan a klasîk di sala 2400ên {{bz}} de bi dagirkirina [[Akadî|Akadiyan]] a Mezopotamyayê bi dawî dibe. Bi serdema Gueto di salên 2200 û 2000ê {{bz}} de Sumerî hinek bihêz bû. Serweriya Sumeriyan heta sala 1730an {{bz}} ku Mezopotamya ji aliyê Amorîtan ve hate dagirkirin û di bin serweriya [[Babîl (dewlet)|Babîlan]] de tov bûn, bi temamî bi dawî bû. == Zanistî û teknolojî == === Bikaranîna metalan === Gelên Mezopotamyayê gelek teknolojiyên weke karê metal, çêkirina camê, tewna tekstîlê û sîstemên parastinê yên lehiyê bi pêş xistin e. Mezopatamiyan, di heman demê de di nav yekem gelên [[Serdema Tunc]] de bûn. Ji zarokatiya xwe de wan sifir, tûnc û zêr, û paşê jî hesin bikar anîne. Qesrên serdemên, bi sedan kîlo bi van metalên pir biha dihatin xemilandin. Sifir, tûnc û hesin; ji bo zirx û ji bo çekên cihêreng wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn. === Matematîk === [[Wêne:Babylonian numerals.svg|thumb|Ji 1ê heta 59an nivîsandina hêjmara Babiliyan]] Pergala jimartinê bi taybetî di Serdema Babîliyan de li Mezopotamyê pêş ketiye. Gelê Mezopotamyê bi taybetî pergala jimartinê a 60î (li ser bingeha 60an) bikar anîne. Pergala heyî, bi dema 60 xulek, rojek 24 demjimêr û çembera 360-pileyî ji vir tê. Ji ber ku wan bi hejmarên pir mezin hesab dikir, wan tabloyek pirjimarbûnê ji 1ê heta 180.000, berhev kirin e. === Stêrnasî === Stêrnasên babîlî bi xwendina stêrk û ezman re pir eleqedar bûn û dikaribûn dema girtina rojê û rojavabûnê texmîn bikin. Di astronomiyê de, her tişt armancek dihat hesibandin û bi gelemperî bi ol û çarenûsê re têkildar bû. Li Mezopotamya kevnar, Girtina Rojê wekî nîşanek xirab dihat hesibandin. Lê tenê yên hatine dîtin girîng bûn. Ger girtinek li bajarê qraliyetê neyê dîtin, wê demê bandorek wî li ser padîşah an welatê wî çênedibû. Komikên koma ku îro jî têne bikar anîn, wek Leo, Toros, Scorpion, Gemini, Capricorn û Sagittarius, yekem car ji aliyê Stêrnasên Sumer û Babîliyan ve hatiye bikaranîn. Stêrk ji bo hesabkirina dem û diyarkirina serdema çandinî û berhevkirina berheman hatine bikar anîn. Stêrnasî li Mezopotamyayê derket holê lê piraniya ya ku îro jêre astrolojiyê tê gotin di dema hilweşîna şaristaniya Mezopotamyê de xuya bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kovar |paşnav1=Finkelstein |pêşnav1=J.J. |sal=1962 |sernav=Mesopotamia |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=21 |hejmar=2 |rr=7392 |jstor=543884 |doi=10.1086/371676 }} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê| ]] grxib3gmy7dwnqnamsi7ighb1pbf262 2005134 2005133 2026-04-28T22:55:07Z Penaber49 39672 2005134 wikitext text/x-wiki [[Wêne:N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg|thumb|Nexşeya erdnîgariya Mezopotamyayê ye ku berfirehiya axa Mezopotamyayê nîşan dide]] '''Dîroka Mezopotamyayê''' yan jî '''dîroka mirovî ya di navbera Firat û Dîcleyê de''' dîrokeke ji koçberbûyîna mirovî ya herî kevnê ji [[Serdema kevirî|Serdema Paleolîtîkê]] heya serdema kevnare ya dereng e ku di navbera çemên [[Firat|Firad]] û [[Dîcle]]yê û li deverên li deverên van herdu çeman qewimiye. Dîroka Mezopotamyayê ji delîlên kolandinên arkeolojîk piştî destpêkirina nivîsandinê di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin. Mirovahî di serdemên [[Serdema kevirî|Paleolîtîk]] û [[Neolîtîk|Neolîtîka destpêkê]] de tenê li beşên Mezopotamyaya Jorîn de bicih bibûn. Bicîhbûn a mirovahî ya li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de qewimiye. Mezopotamyayê, di [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] ya destpêkê de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn ên cîhanê re cîwartî kiriye. Ji ber vê sedemê ye ku Mezopotamya wek [[dergûşa şaristaniyê]] tê binavkirin. Navê Mezopotamyayê bi [[yewnaniya kevn]] tê wateya "erdê di navbera çeman de". Bi qasî ku tê zanîn, ev nav cara yekemîn di sedsala 4ê {{bz}} de ji bo destnîşankirina axa li rojhilatê [[Firat]]ê ya li [[Sûrî|Sûriyê]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ya îro) hatiye bikaranîn.<ref name="finkelstein">{{Harvnb|Finkelstein|1962|p=73}}</ref> Piştre navê Mezopotamyayê bi gelemperî ji bo hemî erdên di navbera çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de hatiye bikaranîn. Li gorî erdnîgarî ya îro, [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], axa [[Iraq]]ê û [[Bakurê Kurdistanê]] di nava sînorê Mezopotamyê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://heritage-key.com/blogs/willhunt/arbil-iraq-discovery-could-be-earliest-evidence-humans-near-east |sernav=Arbil, Iraq Discovery Could be Earliest Evidence of Humans in the Near East |malper=heritage-key.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-17 }}</ref><ref name="finkelstein" /> Çiyayên cîran ên li rojavayê Firatê û rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di bin navê Mezopotamyaya berfirehtir de têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/269282233 |sernav=Civilizations of ancient Iraq |paşnav=Foster |pêşnav=Benjamin R. |tarîx=2009 |weşanger=Princeton University Press |kesên-din=Karen Polinger Foster |isbn=978-0-691-13722-3 |cih=Princeton |oclc=269282233 }}</ref> Erdnîgariya Mezopotamyayê bi navên Mezopotamyaya Jorîn (an jî Mezopotamyaya Bakur) û Mezopotamya Jêrîn (an jî Mezopotamyaya Başûr) tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1927 |sernav=Antiquity a review of world archaeology |url=https://www.worldcat.org/title/antiquity-a-review-of-world-archaeology/oclc/224477620 |kovar=Antiquity a review of world archaeology |ziman=en |issn=0003-598X |oclc=224477620 }}</ref> Mezopotamyaya Jorîn ku bi navê Cizîrê jî tê naskirin, herêma di navbera Firat û Dîcleyê de ye. Mezopotamya Jêrîn jî li herêma ji [[Bexda]]yê heta [[Kendava Besreyê|Kendava Farsê]] berdewam dike. Di bikaranîna zanistî ya nûjen de, têgîna Mezopotamyayê gelek caran xwedî konnotasyoneke kronolojîk e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/ancientmesopotam00aleo |sernav=Ancient Mesopotamia : portrait of a dead civilization |paşnav=Oppenheim |pêşnav=A. Leo |paşnav2=Reiner |pêşnav2=Erica |tarîx=1977 |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-226-63186-8 }}</ref> == Civak û jîngehên yekem == [[Wêne:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.jpg|thumb|Qada Heyva Biadan, dora 7500 BZ, bi cihên arkeolojîk ên serdema Neolîtîka Berî-Pottery.]] Yekem civakên gundan li Rojhilata Nêzîk a kevnar, di dema [[Neolîtîk]]ê de, di dawiya serdema qeşayê ya paşîn û di destpêka [[Holosen]]ê de xuya dibin. Veguheztinê di navbera civakên [[Nêçîrvan û komker|nêçîrvan û berhevkar]] ku bi nêçîriyê jiyana xwe dewam dikirin û civakên cotkar ku bi piranî bi hilberîna xwe, xwarinên xwe peyda dikirin, ji çend qonaxan pêk tên: Yekem jîngehên daîmî di serdema ku wekî [[Epîpaleolîtîka Dawîn]] tê zanîn, li dora 15000 û 10000 {{bz}} hatine dîtin û di vê serdemê de pirraniya jîngeha tenê bi karên demsalî dimînin. Di Serdema [[Neolîtîka berî Cervaniyê]] ku li dor salên 10000 û 7000 {{bz}} de ye; destpêka çandinî, kedîkirina ajalan, berfirehbûna jîngehan û delîlên mîmariyên civakî di vî serdemê de dertên holê. Gihanek a [[Neolîtîka Seramîk]] û gihanek a yekem ên [[Serdema Sifir]] an jî Kalkolîtîk ku di navbera hezar salên 7000 û 4500ên {{bz}} de ye, berfirehbûna jîngeha gund, xuyabûna pîşesaziya kelûmêl û pêşketina çandinî ya avdanê dertê holê. Ji ber ku cihên protohistorîk ên Mezopotamya Jêrîn di wê demê de di bin bandora hêlanên çeman de ye delîlên vî serdem bi taybetî li Bakur û li navîna Mezopotamyayê têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1005355191 |sernav=La Mésopotamie : de Gilgamesh à Artaban : 3300 -120 av. J.-C. |paşnav=Lafont |pêşnav=Bertrand |kesên-din=Aline Tenu, Francis Joannès, Philippe Clancier |isbn=978-2-7011-6490-8 |oclc=1005355191 }}</ref> == Damezrandina dewlet û bajaran == [[Wêne:Haute Mesopotamie Syrie Parthes.svg|thumb|rast|Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya Jorîn]] Serdema ku di nîvî duyem a hezarsala 5emîn berî zayînê û hezarsala çaran a berî zayînê werdigire, bi jiyana hevpar, bi derketina dewletên yekem û civakên bajarî yên yekem re jiyana hevpar, jiyana civakî û siyasî de guhertinek derketiye holê. Ev dem di heyama serdema Obeid a dawîn, (di salên 4400-3900 {{bz}}) û heyama serdema Uruk, (di salên 3900-3000 {{bz}}) de ye. Ev dema dirêj xwediyê kronolojiyek pir bi niqaş e û di van demên dawiyê de di bin navekî gerdûnî, bi navê "kalkolîtîka dereng" hatiye binavkirin. Serdema ku di navbera salên 4400 û 3100 {{bz}} de ye dabeşî pênc jêr-serdeman bûye.<ref>{{En}} M. S. Rothman (dir.), ''Uruk Mesopotamia and its neighbours : cross-cultural interactions in the era of state formation'', Santa Fe, 2001 (introduction).</ref> Di nêzîkbûna dawiya ya kevnar a Rojhilata Nêzîk û Mezopotamya re peresanên girîng ên siyasî û civakî heyameke pir dirêj bi berxwe daye. Her ku diçe peresanên nû û formên entegrasyona civakî hiyerarşîk dibin. Di nav civakê de eşîr, qebîle, serok, dewlet dertên holê.<ref>Sur ce type d'approche, cf. notamment {{En}} G. Stein, et M. Rothman, ''Chiefdoms and Early States in the Near East: The Organizational Dynamics of Complexity'', Madison, 1994. Approche dominante mais critiquée, par exemple {{En}} N. Yoffee, « ‘Too Many Chiefs? (or, Save Texts for the ‘90s)’ », dans N. Yoffee et A. Sherratt (dir.), ''Archaeology Today: Who Sets the Agenda?'', Cambridge, 1993, p. 60-78.</ref> [[Civakên Neolîtîka Dawîn]] ji aliyê civakî û siyasî ve hiyerarşîk dibin û piştre re jî dewletên yekem û bajarên yekem di nîveka duyemîn a hezarsala çaremînê berî zayînê de dertên holê. [[Wêne:Basse Mesopotamie 1mil.png|thumb|rast|Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya ya Jêrîn]] Ger em zêdetir bala xwe bidin nûbûnên ku di dema Obeid a paşîn de hatine destpêkirin wekî gava diyarker bibînin, nîvê duyemîn ê hezarsala çaremîn {{bz}} (Serdema Kalkolîtîka Dereng ya 4 û 5 de) ji bo bajar-dewletan guherîneke pîvane çêdibe û Başûrê Mezopotamyayê di vê heyamê de rola sereke dilîze. Delîlên berbiçav ên di derbarê derketina civakên tevlihev de dide zanîn ku bi qadekê 250 hektaran ku bi gelemperî wekî "bajarê yekem" û heta niha koma herî mezin a herêmê di dema Uruk a Nû de hatiye avakirin. Hezarsala ku bi serdema dawiya Obeid re têkildar e, bi tewra nîvê duyemîn ê hezarsala 5an a berî zayînê vedigire. Kalkolîtîka Dereng û destpêka Serdema Uruk, nîvê pêşîn ê hezarsaliya 4emîn a berî zayînê (Kalkolîtîka Dereng 2 û 3) de; di tevlîhevkirina civakan, newekheviyên civakî û entegrasyona siyasî de, gihaneke diyarker e. Geşedanên li Başûr baş nehatine femkirin lê lêkolînên arkeolojîk didin nîşan ku mezinbûnekî li deverên niştecîbûyî û bi taybetî derketina holê ya kombûnên mirovan ên girîng (Uruk, ku dê zêdetirî 70 hektar cih digire, mîna Erîdû, Tell Dlehim û Tell el-Hayyad di navbera 40 û 50) hene. Mîmariya vê serdemê bi mîmariyên perestgehên [[Erîdû]] re dimîne. [[Wêne:Eanna4composite.svg|thumb|çep|Plana avakirinê ya kompleksa kevnare ya Eanna di dema Uruk ya dawiyê de]] Cihê kevneşopî ya [[Bakurê Mezopotamyayê]] Tepe Gawra yê li nêzîkê [[Nînewa]]yê ye û ji bo vî serdemê wekê delîl dihat dîtin. Abîdeyên ku asta wan ji XII heta VIII'ye, delîlên wan ji 3500ên {{bz}} heta 4500ên {{bz}} diçe. Piştî kolandinên nû perspektîfa li ser vê herêmê guherî. Berê ev der wekî cîhûwarê derûdora "şopînerê" [[Mezopotamya Jêrîn]] dihat hesibandin lê niha, ji bo derketina civakên tevlihev de wekê cihekî pêşeng tê dîtin. Ev bi taybetî bi çavdêriyê ku li çend deverên li Mezopotamya Jorîn hate kirin, derdikeve. Civak, bi mezinbûnek mezin re rû bi rû ne û jîngehên li vir mirov dikare wekî "yekem-bajar" bi nav bike; Bajarên [[Nagar]] (ji 55 heta 100 hektar, li nav sînorên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistana]] îro ye), Tell al-Hawa, [[Hamoukar]], [[Grai Reş]] û [[Nînewa]] ye. Di heman demê de bajar ji aliyê gelek deverên duyemîn ve hatine dorpêç kirin, ku şahidiya berfirehbûna girîng a jîngehê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010542283 |sernav=A history of Babylon, 2200 BC-AD 75 |paşnav=Beaulieu |pêşnav=Paul-Alain |tarîx=2018 |isbn=978-1-119-45907-1 |cih=Chichester, West Sussex |oclc=1010542283 }}</ref> == Destpêkirina pergala nivîsandinê == [[Wêne:Archives temple Bau Louvre AO13322.jpg|thumb|çep|Tableta arşîvên perestgeha Bau de Girsu, li ser belavkirina rasyonên xwedîkirinê, li Muzeya Louvre]] [[Sumer]]iyan di dîroka mirovahiyê de yekem car pergala tîpên nivîsandinê afirandiye. Pergala nivîsê bi navê forma bizmarî yan jî nivîsa bizmarî hatiye binavkirin. Nivîs, di destpêkê de li [[Mezopotamyaya Jêrîn]] wekî pergaleke fîgurî xuya bûye. Di wî demê Sûmeriyan de rê qamîşan li ser pêlên axê fîgura xêz dikirin. Her fîgurek yan jî îşaretek tişta ku dihata xêzkirin li gorî şibandina wî, raman û peyamek dida nîşan. [[Wêne:Lettre de Hammurabi a Sin-iddinam AO 5420.jpg|thumb|200px|rast|Nameya Padîşah Hamûrabî ji parêzgarê Larsa re, ku tê de şandina keştiyan ji bo Babîlê tê xwestin. Li Muzeya Louvre.]] Li [[Mezopotamyaya Jêrîn]] du gelên [[Zimanê sumerî|Sumerî]] ku zimanên ji hev cûda bi Sumerî û [[Ar-Semîtî]] diaxivîn (û paşê dinivîsandin) hebûn. Zimanê Sumeriyan xwedî rêzimana xwe ya cûda bû. Zimanê Ar-Semîtîk, ku paşê jê re Akadî an Babîlî-Asûrî tê gotin, ji şaxa Samiyan, ji malbata Afrasî ye. Derbarê nivîsên herî kevn ên nivîskî yên Serdema Navîn (dora 2900 heta 2500 sal berî zayînê), bê guman ew bi taybetî bi zimanê Sumeriyan hatine nivîsandin. Li gorî daneyên heyî, di navbera kesên ku bi van zimanan diaxivin de dijminatiya nav-etnîkî tune ye. == Serdema Sumeriyan == Tê pêşdîtin ku [[Sumer]]î berî zayînê di salên 3500an de gihîştine Mezopotamyayê û li ser axa Mezopotamyayê bajar-dewletan damezrandin e. Bajar-dewletên wekî Ubaid û Uruk ji aliyeke ve di nav bajar-dewletên Sumeriyan de ye. Yekem delîlên dîrokî dide nîşan ku serdema bi navê "proto-xanedanî" bi pêşdîtina dora sala 2900ê {{bz}} û heta destpêka geşbûna bajarê [[Lagaş]]ê, dora 2600 {{bz}}, bi delîlê kêm hatiye delîlkirin. Serdema Sumeriyan a klasîk di sala 2400ên {{bz}} de bi dagirkirina [[Akadî|Akadiyan]] a Mezopotamyayê bi dawî dibe. Bi serdema Gueto di salên 2200 û 2000ê {{bz}} de Sumerî hinek bihêz bû. Serweriya Sumeriyan heta sala 1730an {{bz}} ku Mezopotamya ji aliyê Amorîtan ve hate dagirkirin û di bin serweriya [[Babîl (dewlet)|Babîlan]] de tov bûn, bi temamî bi dawî bû. == Zanistî û teknolojî == === Bikaranîna metalan === Gelên Mezopotamyayê gelek teknolojiyên weke karê metal, çêkirina camê, tewna tekstîlê û sîstemên parastinê yên lehiyê bi pêş xistin e. Mezopatamiyan, di heman demê de di nav yekem gelên [[Serdema Tunc]] de bûn. Ji zarokatiya xwe de wan sifir, tûnc û zêr, û paşê jî hesin bikar anîne. Qesrên serdemên, bi sedan kîlo bi van metalên pir biha dihatin xemilandin. Sifir, tûnc û hesin; ji bo zirx û ji bo çekên cihêreng wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn. === Matematîk === [[Wêne:Babylonian numerals.svg|thumb|Ji 1ê heta 59an nivîsandina hêjmara Babiliyan]] Pergala jimartinê bi taybetî di Serdema Babîliyan de li Mezopotamyê pêş ketiye. Gelê Mezopotamyê bi taybetî pergala jimartinê a 60î (li ser bingeha 60an) bikar anîne. Pergala heyî, bi dema 60 xulek, rojek 24 demjimêr û çembera 360-pileyî ji vir tê. Ji ber ku wan bi hejmarên pir mezin hesab dikir, wan tabloyek pirjimarbûnê ji 1ê heta 180.000, berhev kirin e. === Stêrnasî === Stêrnasên babîlî bi xwendina stêrk û ezman re pir eleqedar bûn û dikaribûn dema girtina rojê û rojavabûnê texmîn bikin. Di astronomiyê de, her tişt armancek dihat hesibandin û bi gelemperî bi ol û çarenûsê re têkildar bû. Li Mezopotamya kevnar, Girtina Rojê wekî nîşanek xirab dihat hesibandin. Lê tenê yên hatine dîtin girîng bûn. Ger girtinek li bajarê qraliyetê neyê dîtin, wê demê bandorek wî li ser padîşah an welatê wî çênedibû. Komikên koma ku îro jî têne bikar anîn, wek Leo, Toros, Scorpion, Gemini, Capricorn û Sagittarius, yekem car ji aliyê Stêrnasên Sumer û Babîliyan ve hatiye bikaranîn. Stêrk ji bo hesabkirina dem û diyarkirina serdema çandinî û berhevkirina berheman hatine bikar anîn. Stêrnasî li Mezopotamyayê derket holê lê piraniya ya ku îro jêre astrolojiyê tê gotin di dema hilweşîna şaristaniya Mezopotamyê de xuya bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kovar |paşnav1=Finkelstein |pêşnav1=J.J. |sal=1962 |sernav=Mesopotamia |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=21 |hejmar=2 |rr=7392 |jstor=543884 |doi=10.1086/371676 }} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê| ]] tu1i3b21hp2lrg0ktg7gydse388qbym 2005138 2005134 2026-04-28T23:15:39Z Penaber49 39672 2005138 wikitext text/x-wiki [[Wêne:N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg|thumb|Nexşeya erdnîgariya Mezopotamyayê ye ku berfirehiya axa Mezopotamyayê nîşan dide]] '''Dîroka Mezopotamyayê''' yan jî '''dîroka mirovî ya di navbera Firat û Dîcleyê de''' dîrokeke ji koçberbûyîna mirovî ya herî kevnê ji [[Serdema kevirî|Serdema Paleolîtîkê]] heya serdema kevnare ya dereng e ku di navbera çemên [[Firat|Firad]] û [[Dîcle]]yê û li deverên li deverên van herdu çeman qewimiye. Dîroka Mezopotamyayê ji delîlên kolandinên arkeolojîk piştî destpêkirina nivîsandinê di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin. Mirovahî di serdemên [[Serdema kevirî|Paleolîtîk]] û [[Neolîtîk|Neolîtîka destpêkê]] de tenê li beşên Mezopotamyaya Jorîn de bicih bibûn. Bicîhbûn a mirovahî ya li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de qewimiye. Mezopotamyayê, di [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] ya destpêkê de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn ên cîhanê re cîwartî kiriye. Ji ber vê sedemê ye ku Mezopotamya wek [[dergûşa şaristaniyê]] tê binavkirin. Navê Mezopotamyayê bi [[yewnaniya kevn]] tê wateya "erdê di navbera çeman de". Bi qasî ku tê zanîn, ev nav cara yekemîn di sedsala 4ê {{bz}} de ji bo destnîşankirina axa li rojhilatê [[Firat]]ê ya li [[Sûrî|Sûriyê]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ya îro) hatiye bikaranîn.<ref name="finkelstein">{{Harvnb|Finkelstein|1962|p=73}}</ref> Piştre navê Mezopotamyayê bi gelemperî ji bo hemî erdên di navbera çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de hatiye bikaranîn. Li gorî erdnîgarî ya îro, [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], axa [[Iraq]]ê û [[Bakurê Kurdistanê]] di nava sînorê Mezopotamyê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://heritage-key.com/blogs/willhunt/arbil-iraq-discovery-could-be-earliest-evidence-humans-near-east |sernav=Arbil, Iraq Discovery Could be Earliest Evidence of Humans in the Near East |malper=heritage-key.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-17 }}</ref><ref name="finkelstein" /> Çiyayên cîran ên li rojavayê Firatê û rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di bin navê Mezopotamyaya berfirehtir de têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/269282233 |sernav=Civilizations of ancient Iraq |paşnav=Foster |pêşnav=Benjamin R. |tarîx=2009 |weşanger=Princeton University Press |kesên-din=Karen Polinger Foster |isbn=978-0-691-13722-3 |cih=Princeton |oclc=269282233 }}</ref> Erdnîgariya Mezopotamyayê bi navên Mezopotamyaya Jorîn (an jî Mezopotamyaya Bakur) û Mezopotamya Jêrîn (an jî Mezopotamyaya Başûr) tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1927 |sernav=Antiquity a review of world archaeology |url=https://www.worldcat.org/title/antiquity-a-review-of-world-archaeology/oclc/224477620 |kovar=Antiquity a review of world archaeology |ziman=en |issn=0003-598X |oclc=224477620 }}</ref> Mezopotamyaya Jorîn ku bi navê Cizîrê jî tê naskirin, herêma di navbera Firat û Dîcleyê de ye. Mezopotamya Jêrîn jî li herêma ji [[Bexda]]yê heta [[Kendava Besreyê|Kendava Farsê]] berdewam dike. Di bikaranîna zanistî ya nûjen de, têgîna Mezopotamyayê gelek caran xwedî konnotasyoneke kronolojîk e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/ancientmesopotam00aleo |sernav=Ancient Mesopotamia : portrait of a dead civilization |paşnav=Oppenheim |pêşnav=A. Leo |paşnav2=Reiner |pêşnav2=Erica |tarîx=1977 |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-226-63186-8 }}</ref> == Civak û jîngehên yekem == [[Wêne:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.jpg|thumb|Qada Heyva Biadan, dora 7500 BZ, bi cihên arkeolojîk ên serdema Neolîtîka Berî-Pottery.]] Yekem civakên gundan li Rojhilata Nêzîk a kevnar, di dema [[Neolîtîk]]ê de, di dawiya serdema qeşayê ya paşîn û di destpêka [[Holosen]]ê de xuya dibin. Veguheztinê di navbera civakên [[Nêçîrvan û komker|nêçîrvan û berhevkar]] ku bi nêçîriyê jiyana xwe dewam dikirin û civakên cotkar ku bi piranî bi hilberîna xwe, xwarinên xwe peyda dikirin, ji çend qonaxan pêk tên: Yekem jîngehên daîmî di serdema ku wekî [[Epîpaleolîtîka Dawîn]] tê zanîn, li dora 15000 û 10000 {{bz}} hatine dîtin û di vê serdemê de pirraniya jîngeha tenê bi karên demsalî dimînin. Di Serdema [[Neolîtîka berî Cervaniyê]] ku li dor salên 10000 û 7000 {{bz}} de ye; destpêka çandinî, kedîkirina ajalan, berfirehbûna jîngehan û delîlên mîmariyên civakî di vî serdemê de dertên holê. Gihanek a [[Neolîtîka Seramîk]] û gihanek a yekem ên [[Serdema Sifir]] an jî Kalkolîtîk ku di navbera hezar salên 7000 û 4500ên {{bz}} de ye, berfirehbûna jîngeha gund, xuyabûna pîşesaziya kelûmêl û pêşketina çandinî ya avdanê dertê holê. Ji ber ku cihên protohistorîk ên Mezopotamya Jêrîn di wê demê de di bin bandora hêlanên çeman de ye delîlên vî serdem bi taybetî li Bakur û li navîna Mezopotamyayê têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1005355191 |sernav=La Mésopotamie : de Gilgamesh à Artaban : 3300 -120 av. J.-C. |paşnav=Lafont |pêşnav=Bertrand |kesên-din=Aline Tenu, Francis Joannès, Philippe Clancier |isbn=978-2-7011-6490-8 |oclc=1005355191 }}</ref> == Damezrandina dewlet û bajaran == [[Wêne:Haute Mesopotamie Syrie Parthes.svg|thumb|rast|Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya Jorîn]] Serdema ku di nîvî duyem a hezarsala 5emîn berî zayînê û hezarsala çaran a berî zayînê werdigire, bi jiyana hevpar, bi derketina dewletên yekem û civakên bajarî yên yekem re jiyana hevpar, jiyana civakî û siyasî de guhertinek derketiye holê. Ev dem di heyama serdema Obeid a dawîn, (di salên 4400-3900 {{bz}}) û heyama serdema Uruk, (di salên 3900-3000 {{bz}}) de ye. Ev dema dirêj xwediyê kronolojiyek pir bi niqaş e û di van demên dawiyê de di bin navekî gerdûnî, bi navê "kalkolîtîka dereng" hatiye binavkirin. Serdema ku di navbera salên 4400 û 3100 {{bz}} de ye dabeşî pênc jêr-serdeman bûye.<ref>{{En}} M. S. Rothman (dir.), ''Uruk Mesopotamia and its neighbours : cross-cultural interactions in the era of state formation'', Santa Fe, 2001 (introduction).</ref> Di nêzîkbûna dawiya ya kevnar a Rojhilata Nêzîk û Mezopotamya re peresanên girîng ên siyasî û civakî heyameke pir dirêj bi berxwe daye. Her ku diçe peresanên nû û formên entegrasyona civakî hiyerarşîk dibin. Di nav civakê de eşîr, qebîle, serok, dewlet dertên holê.<ref>Sur ce type d'approche, cf. notamment {{En}} G. Stein, et M. Rothman, ''Chiefdoms and Early States in the Near East: The Organizational Dynamics of Complexity'', Madison, 1994. Approche dominante mais critiquée, par exemple {{En}} N. Yoffee, « ‘Too Many Chiefs? (or, Save Texts for the ‘90s)’ », dans N. Yoffee et A. Sherratt (dir.), ''Archaeology Today: Who Sets the Agenda?'', Cambridge, 1993, p. 60-78.</ref> [[Civakên Neolîtîka Dawîn]] ji aliyê civakî û siyasî ve hiyerarşîk dibin û piştre re jî dewletên yekem û bajarên yekem di nîveka duyemîn a hezarsala çaremînê berî zayînê de dertên holê. [[Wêne:Basse Mesopotamie 1mil.png|thumb|rast|Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya ya Jêrîn]] Ger em zêdetir bala xwe bidin nûbûnên ku di dema Obeid a paşîn de hatine destpêkirin wekî gava diyarker bibînin, nîvê duyemîn ê hezarsala çaremîn {{bz}} (Serdema Kalkolîtîka Dereng ya 4 û 5 de) ji bo bajar-dewletan guherîneke pîvane çêdibe û Başûrê Mezopotamyayê di vê heyamê de rola sereke dilîze. Delîlên berbiçav ên di derbarê derketina civakên tevlihev de dide zanîn ku bi qadekê 250 hektaran ku bi gelemperî wekî "bajarê yekem" û heta niha koma herî mezin a herêmê di dema Uruk a Nû de hatiye avakirin. Hezarsala ku bi serdema dawiya Obeid re têkildar e, bi tewra nîvê duyemîn ê hezarsala 5an a berî zayînê vedigire. Kalkolîtîka Dereng û destpêka Serdema Uruk, nîvê pêşîn ê hezarsaliya 4emîn a berî zayînê (Kalkolîtîka Dereng 2 û 3) de; di tevlîhevkirina civakan, newekheviyên civakî û entegrasyona siyasî de, gihaneke diyarker e. Geşedanên li Başûr baş nehatine femkirin lê lêkolînên arkeolojîk didin nîşan ku mezinbûnekî li deverên niştecîbûyî û bi taybetî derketina holê ya kombûnên mirovan ên girîng (Uruk, ku dê zêdetirî 70 hektar cih digire, mîna Erîdû, Tell Dlehim û Tell el-Hayyad di navbera 40 û 50) hene. Mîmariya vê serdemê bi mîmariyên perestgehên [[Erîdû]] re dimîne. [[Wêne:Eanna4composite.svg|thumb|çep|Plana avakirinê ya kompleksa kevnare ya Eanna di dema Uruk ya dawiyê de]] Cihê kevneşopî ya [[Bakurê Mezopotamyayê]] Tepe Gawra yê li nêzîkê [[Nînewa]]yê ye û ji bo vî serdemê wekê delîl dihat dîtin. Abîdeyên ku asta wan ji XII heta VIII'ye, delîlên wan ji 3500ên {{bz}} heta 4500ên {{bz}} diçe. Piştî kolandinên nû perspektîfa li ser vê herêmê guherî. Berê ev der wekî cîhûwarê derûdora "şopînerê" [[Mezopotamya Jêrîn]] dihat hesibandin lê niha, ji bo derketina civakên tevlihev de wekê cihekî pêşeng tê dîtin. Ev bi taybetî bi çavdêriyê ku li çend deverên li Mezopotamya Jorîn hate kirin, derdikeve. Civak, bi mezinbûnek mezin re rû bi rû ne û jîngehên li vir mirov dikare wekî "yekem-bajar" bi nav bike; Bajarên [[Nagar]] (ji 55 heta 100 hektar, li nav sînorên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistana]] îro ye), Tell al-Hawa, [[Hamoukar]], [[Grai Reş]] û [[Nînewa]] ye. Di heman demê de bajar ji aliyê gelek deverên duyemîn ve hatine dorpêç kirin, ku şahidiya berfirehbûna girîng a jîngehê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010542283 |sernav=A history of Babylon, 2200 BC-AD 75 |paşnav=Beaulieu |pêşnav=Paul-Alain |tarîx=2018 |isbn=978-1-119-45907-1 |cih=Chichester, West Sussex |oclc=1010542283 }}</ref> == Destpêkirina pergala nivîsandinê == [[Wêne:Archives temple Bau Louvre AO13322.jpg|thumb|çep|Tableta arşîvên perestgeha Bau de Girsu, li ser belavkirina rasyonên xwedîkirinê, li Muzeya Louvre]] [[Sumer]]iyan di dîroka mirovahiyê de yekem car pergala tîpên nivîsandinê afirandiye. Pergala nivîsê bi navê forma bizmarî yan jî nivîsa bizmarî hatiye binavkirin. Nivîs, di destpêkê de li [[Mezopotamyaya Jêrîn]] wekî pergaleke fîgurî xuya bûye. Di wî demê Sûmeriyan de rê qamîşan li ser pêlên axê fîgura xêz dikirin. Her fîgurek yan jî îşaretek tişta ku dihata xêzkirin li gorî şibandina wî, raman û peyamek dida nîşan. [[Wêne:Lettre de Hammurabi a Sin-iddinam AO 5420.jpg|thumb|200px|rast|Nameya Padîşah Hamûrabî ji parêzgarê Larsa re, ku tê de şandina keştiyan ji bo Babîlê tê xwestin. Li Muzeya Louvre.]] Li [[Mezopotamyaya Jêrîn]] du gelên [[Zimanê sumerî|Sumerî]] ku zimanên ji hev cûda bi Sumerî û [[Ar-Semîtî]] diaxivîn (û paşê dinivîsandin) hebûn. Zimanê Sumeriyan xwedî rêzimana xwe ya cûda bû. Zimanê Ar-Semîtîk, ku paşê jê re Akadî an Babîlî-Asûrî tê gotin, ji şaxa Samiyan, ji malbata Afrasî ye. Derbarê nivîsên herî kevn ên nivîskî yên Serdema Navîn (dora 2900 heta 2500 sal berî zayînê), bê guman ew bi taybetî bi zimanê Sumeriyan hatine nivîsandin. Li gorî daneyên heyî, di navbera kesên ku bi van zimanan diaxivin de dijminatiya nav-etnîkî tune ye. == Serdema sumeriyan == Tê pêşdîtin ku [[Sumer]]î berî zayînê di salên 3500an de gihîştine Mezopotamyayê û li ser axa Mezopotamyayê bajar-dewletan damezrandin e. Bajar-dewletên wekî Ubaid û Uruk ji aliyeke ve di nav bajar-dewletên Sumeriyan de ye. Yekem delîlên dîrokî dide nîşan ku serdema bi navê "proto-xanedanî" bi pêşdîtina dora sala 2900ê {{bz}} û heta destpêka geşbûna bajarê [[Lagaş]]ê, dora 2600 {{bz}}, bi delîlê kêm hatiye delîlkirin. Serdema Sumeriyan a klasîk di sala 2400ên {{bz}} de bi dagirkirina [[Akadî|Akadiyan]] a Mezopotamyayê bi dawî dibe. Bi serdema Gueto di salên 2200 û 2000ê {{bz}} de Sumerî hinek bihêz bû. Serweriya Sumeriyan heta sala 1730an {{bz}} ku Mezopotamya ji aliyê Amorîtan ve hate dagirkirin û di bin serweriya [[Babîl (dewlet)|Babîlan]] de tov bûn, bi temamî bi dawî bû. == Zanistî û teknolojî == === Bikaranîna metalan === Gelên Mezopotamyayê gelek teknolojiyên weke karê metal, çêkirina camê, tewna tekstîlê û sîstemên parastinê yên lehiyê bi pêş xistin e. Mezopatamiyan, di heman demê de di nav yekem gelên [[Serdema Tunc]] de bûn. Ji zarokatiya xwe de wan sifir, tûnc û zêr, û paşê jî hesin bikar anîne. Qesrên serdemên, bi sedan kîlo bi van metalên pir biha dihatin xemilandin. Sifir, tûnc û hesin; ji bo zirx û ji bo çekên cihêreng wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn. === Matematîk === [[Wêne:Babylonian numerals.svg|thumb|Ji 1ê heta 59an nivîsandina hêjmara Babiliyan]] Pergala jimartinê bi taybetî di Serdema Babîliyan de li Mezopotamyê pêş ketiye. Gelê Mezopotamyê bi taybetî pergala jimartinê a 60î (li ser bingeha 60an) bikar anîne. Pergala heyî, bi dema 60 xulek, rojek 24 demjimêr û çembera 360-pileyî ji vir tê. Ji ber ku wan bi hejmarên pir mezin hesab dikir, wan tabloyek pirjimarbûnê ji 1ê heta 180.000, berhev kirin e. === Stêrnasî === Stêrnasên babîlî bi xwendina stêrk û ezman re pir eleqedar bûn û dikaribûn dema girtina rojê û rojavabûnê texmîn bikin. Di astronomiyê de, her tişt armancek dihat hesibandin û bi gelemperî bi ol û çarenûsê re têkildar bû. Li Mezopotamya kevnar, Girtina Rojê wekî nîşanek xirab dihat hesibandin. Lê tenê yên hatine dîtin girîng bûn. Ger girtinek li bajarê qraliyetê neyê dîtin, wê demê bandorek wî li ser padîşah an welatê wî çênedibû. Komikên koma ku îro jî têne bikar anîn, wek Leo, Toros, Scorpion, Gemini, Capricorn û Sagittarius, yekem car ji aliyê Stêrnasên Sumer û Babîliyan ve hatiye bikaranîn. Stêrk ji bo hesabkirina dem û diyarkirina serdema çandinî û berhevkirina berheman hatine bikar anîn. Stêrnasî li Mezopotamyayê derket holê lê piraniya ya ku îro jêre astrolojiyê tê gotin di dema hilweşîna şaristaniya Mezopotamyê de xuya bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kovar |paşnav1=Finkelstein |pêşnav1=J.J. |sal=1962 |sernav=Mesopotamia |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=21 |hejmar=2 |rr=7392 |jstor=543884 |doi=10.1086/371676 }} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê| ]] 9etgjatqmdhwvw1rna9dmktcl5u9qy5 Delia Duran 0 135487 2005089 1935848 2026-04-28T20:45:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005089 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | nav = | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Nusat Del Valla Duran Perez | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1988|04|17}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] , [[Venezuela]] | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = | hevwelatî = [[Îtalya]] | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = [[Model]], [[lîstikvan]] | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = 1,70 m <ref name="Biography Gist">{{Jêder-malper |url=https://biographygist.com/delia-duran/ |sernav=Delia Duran- Bio, Age, Net Worth, Husband, Height, Wiki |weşanger=Biography Gist |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 |archive-date=2022-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212171622/https://biographygist.com/delia-duran/ |url-status=dead }}</ref> | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = * | partner = * Marco Nerozzi (berê) * [[Alex Belli]] | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | cihê aramiyê = }} '''Delia Duran,''' bi navê rastî '''Nusat Del Valle Duran Perez''' (jdb. 17ê nîsana 1988an li [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[Venezuela]] ) model, lîstikvan, bandorkera medyayên civakî, kesayetiya televizyonê û karsazeke venezuelayî ye .<ref name="Biography Gist">{{Jêder-malper |url=https://biographygist.com/delia-duran/ |sernav=Delia Duran- Bio, Age, Net Worth, Husband, Height, Wiki |weşanger=Biography Gist |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 |archive-date=2022-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221212171622/https://biographygist.com/delia-duran/ |url-status=dead }}</ref> == Jiyana wê == Delia Duran bi navê rastî Nusat Del Valle Duran Perez li Merîda ji dayik bû. Kariyera wê ya karsaziya pêşandanê li welatê xwe dest pê kir, ku li wir di gelek telenovelayan de lîst. Dema ku hat Îtalyayê bala wênekêşan kişand û xwe wek modelek bi cih kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://it.everybodywiki.com/Delia_Duran |sernav=Delia Duran - EverybodyWiki Bios & Wiki |malper=it.everybodywiki.com |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Ji bilî modelsazî û lîstikvaniyê, ew di çend pêşandanên televîzyonê de jî beşdar bûye, wek mînak ''[[Grande Fratello]]'' ( guhertoya îtalî ya [[Big Brother]]) .<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://bigbrother.fandom.com/wiki/Delia_Duran |sernav=Delia Duran |malper=bigbrother.fandom.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-11 }}</ref> Delia Duran ji sala 2018an vir ve bi lîstikvan û modelê îtalî [[Alex Belli]] re têkiliyek heye. Berî têkiliya wê bi Belli re, Duran 8 salan bi karsaz Marco Nerozzi re zewicî bû. Di cotmeha 2020an de, Duran di pêşandana "Live - Non è la d'Urso" de eşkere kir ku ew bîseksuel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.donnapop.it/2021/11/25/delia-duran-bisessuale-coming-out/?utm_source=chatgpt.com |sernav=Delia Duran è bisessuale: il coming out da Barbara D’Urso |malper=donnapop.it |tarîx=2021-11-25 |roja-gihiştinê=2025-02-23 }}</ref> == Fîlmnîgarî == * ''Il bello delle donne... alcuni anni dopo , Derhêner Eros Puglielli'' , Derhêne : Eros Puglielli (2017) * ''L'onore e il rispetto - Ultimo capitolo'', Derhênerî: Alessio Inturri û Luigi Parisi (2017) * ''Furore - Capitolo secondo'', Derhênerî : Alessio Inturri (2018) == Televîzyon == * ''Grande Fratello 16'' (Canale 5, 2019) ''Ospite'' * ''Temptation Island VIP 2'' (Canale 5, 2019) ''Concorrente'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|13098618|Delia Duran}} * {{Twitter|deliaduranoff|Delia Duran}} * {{Instagram|deliaduran_official}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên bîseksuel yên venezuelayî]] [[Kategorî:Aktrîsên venezuelayî]] [[Kategorî:Jinên venezuelayî]] [[Kategorî:Modelên bîseksuel ên jin]] [[Kategorî:Modelên venezuelayî yên jin]] owkdxxp93hzgnqj8pjdz3viebhdq020 2005115 2005089 2026-04-28T21:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2005115 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = <!-- Ji bo aktor û aktrîsan li vir "sînema" binivîsin --> | nav = | bilêvkirin = | wêne = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = Nusat Del Valla Duran Perez | zimanê_navê_rastî = | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1988|04|17}} | cihê_jidayikbûnê = [[Mérida (Venezuela)|Mérida]] , [[Venezuela]] | imadkirin = | roja_windabûnê = | cihê_windabûnê = | rewşa_windabûnê = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | vedîtina_bedenê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_aramiyê = | cisn = | abîde = | esil = | hevwelatî = [[Îtalya]] | perwerde = | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = [[Model]], [[lîstikvan]] | salên_çalak = | serdem = | karder = | rêxistin = | ajans = | sedema_navdarbûnê = | xebat = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | stîl = | sermiyana_net = | bejn = 1,70 m <ref name="Biography Gist">{{Jêder-malper |url=https://biographygist.com/delia-duran/ |sernav=Delia Duran- Bio, Age, Net Worth, Husband, Height, Wiki |weşanger=Biography Gist |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 |roja-arşîvê=2022-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221212171622/https://biographygist.com/delia-duran/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | televîzyon = | sernav = <!-- Mînak: Jina Yekê ya DYAyê yan Profesorê Matematîkê --> | meqam = | dewr = | berê = | paşê = | partî = | tevger = | dijber = | endamên_desteyê = | dîn = | mezheb = | gilîname = | ceza = | rewşa_cezayê = | rewşa_hiqûqî = | hevjîn = * | partner = * Marco Nerozzi (berê) * [[Alex Belli]] | zarok = | dê_û_bav = | dê = | bav = | xizm = | malbat = | xelat = | malper = | şanenav = | sernavê_şanenavê = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | modul6 = | pênasê_pêşîn = | pênasê_paşîn = | embed = | jêrenot = | awayê_ser = | bandorbar = | bandorker = | cihê aramiyê = }} '''Delia Duran,''' bi navê rastî '''Nusat Del Valle Duran Perez''' (jdb. 17ê nîsana 1988an li [[Mérida (Venezuela)|Mérida]], [[Venezuela]] ) model, lîstikvan, bandorkera medyayên civakî, kesayetiya televizyonê û karsazeke venezuelayî ye .<ref name="Biography Gist">{{Jêder-malper |url=https://biographygist.com/delia-duran/ |sernav=Delia Duran- Bio, Age, Net Worth, Husband, Height, Wiki |weşanger=Biography Gist |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-12 |roja-arşîvê=2022-12-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221212171622/https://biographygist.com/delia-duran/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Jiyana wê == Delia Duran bi navê rastî Nusat Del Valle Duran Perez li Merîda ji dayik bû. Kariyera wê ya karsaziya pêşandanê li welatê xwe dest pê kir, ku li wir di gelek telenovelayan de lîst. Dema ku hat Îtalyayê bala wênekêşan kişand û xwe wek modelek bi cih kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://it.everybodywiki.com/Delia_Duran |sernav=Delia Duran - EverybodyWiki Bios & Wiki |malper=it.everybodywiki.com |roja-gihiştinê=2022-12-12 }}</ref> Ji bilî modelsazî û lîstikvaniyê, ew di çend pêşandanên televîzyonê de jî beşdar bûye, wek mînak ''[[Grande Fratello]]'' ( guhertoya îtalî ya [[Big Brother]]) .<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://bigbrother.fandom.com/wiki/Delia_Duran |sernav=Delia Duran |malper=bigbrother.fandom.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-12-11 }}</ref> Delia Duran ji sala 2018an vir ve bi lîstikvan û modelê îtalî [[Alex Belli]] re têkiliyek heye. Berî têkiliya wê bi Belli re, Duran 8 salan bi karsaz Marco Nerozzi re zewicî bû. Di cotmeha 2020an de, Duran di pêşandana "Live - Non è la d'Urso" de eşkere kir ku ew bîseksuel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.donnapop.it/2021/11/25/delia-duran-bisessuale-coming-out/?utm_source=chatgpt.com |sernav=Delia Duran è bisessuale: il coming out da Barbara D’Urso |malper=donnapop.it |tarîx=2021-11-25 |roja-gihiştinê=2025-02-23 }}</ref> == Fîlmnîgarî == * ''Il bello delle donne... alcuni anni dopo , Derhêner Eros Puglielli'' , Derhêne : Eros Puglielli (2017) * ''L'onore e il rispetto - Ultimo capitolo'', Derhênerî: Alessio Inturri û Luigi Parisi (2017) * ''Furore - Capitolo secondo'', Derhênerî : Alessio Inturri (2018) == Televîzyon == * ''Grande Fratello 16'' (Canale 5, 2019) ''Ospite'' * ''Temptation Island VIP 2'' (Canale 5, 2019) ''Concorrente'' == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|13098618|Delia Duran}} * {{Twitter|deliaduranoff|Delia Duran}} * {{Instagram|deliaduran_official}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên bîseksuel yên venezuelayî]] [[Kategorî:Aktrîsên venezuelayî]] [[Kategorî:Jinên venezuelayî]] [[Kategorî:Modelên bîseksuel ên jin]] [[Kategorî:Modelên venezuelayî yên jin]] 9pbqwq9xl5jyk2z6y4iejoa9dk3llx4 Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan 14 137514 2004933 1999480 2026-04-28T18:04:49Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê]] weke [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan]] guhart 1999480 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Brîtanî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên brîtanî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|brîtanî]] m6i67kv0uqr92n4g3z8vdg1zt12v28g Kategorî:Mêrên îngilîz li gorî kar û pîşeyê 14 137516 2004936 1999489 2026-04-28T18:05:23Z Avestaboy 34898 2004936 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Îngilîz li gorî pîşeyan|+]] [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan| îngilîz ]] [[Kategorî:Mêrên îngilîz| ]] 46nwc0uy5008b3mgm4dszuqkrjd6and Ebû Ebdulla Şafiî 0 139474 2005135 1946145 2026-04-28T23:10:57Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005135 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Wirya Selîh''' (bi [[soranî]]: وه‌ریاساڵح, ''Werya Salih'', bi navê '''Ebû Ebdulla Şafiî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]<span>:</span> <span lang="ar" dir="rtl">ابو عبدالله</span><span lang="ar" dir="rtl">الشافعي</span> jî dihat nasîn), serokê berê yê partiya [[Ensarussuna]] û [[Ensarulîslam]] ji destpêka sala 2003 heya 2010an bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://prabook.com/web/mobile/#!profile/2544560 |sernav=Prabook |malper=prabook.com |roja-gihiştinê=2023-07-11 }}</ref> Ew çeteyê [[Cîhadîzm|cîhad]] ê [[kurd]] li [[Efxanistan]] û [[Çeçenistan]]ê bû.<ref name=":0" /> Di 3ê Gulan 2010an de, ew tevî heft kesên din ji aliyê hikûmeta Iraqê ve hat binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.longwarjournal.org/photos/2010/05/ansar_al_islam_leader_moments.php |sernav=Ansar al Islam leader Abu Abdullah al Shafi, moments after his capture - Photos - The Long War Journal |malper=www.longwarjournal.org |roja-gihiştinê=2023-07-11 }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cîhadên kurdî]] [[Kategorî:Cîhadîzm]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] asgl0wype05rxq0wxde02lh0rl325xc 2005147 2005135 2026-04-28T23:52:35Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Parametreyên kevn rast kir.) 2005147 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Wirya Selîh''' (bi [[soranî]]: وه‌ریاساڵح, ''Werya Salih'', bi navê '''Ebû Ebdulla Şafiî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]<span>:</span> <span lang="ar" dir="rtl">ابو عبدالله</span><span lang="ar" dir="rtl">الشافعي</span> jî dihat nasîn), serokê berê yê partiya [[Ensarussuna]] û [[Ensarulîslam]] ji destpêka sala 2003 heya 2010an bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://prabook.com/web/mobile/#!profile/2544560 |sernav=Prabook |malper=prabook.com |roja-gihiştinê=2023-07-11 }}</ref> Ew çeteyê [[Cîhadîzm|cîhad]] ê [[kurd]] li [[Efxanistan]] û [[Çeçenistan]]ê bû.<ref name=":0" /> Di 3ê Gulan 2010an de, ew tevî heft kesên din ji aliyê hikûmeta Iraqê ve hat binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.longwarjournal.org/photos/2010/05/ansar_al_islam_leader_moments.php |sernav=Ansar al Islam leader Abu Abdullah al Shafi, moments after his capture - Photos - The Long War Journal |malper=www.longwarjournal.org |roja-gihiştinê=2023-07-11 }}{{Mirin girêdan|tarîx=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cîhadên kurdî]] [[Kategorî:Cîhadîzm]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] cuge0qcs3g7umoboc1mh4c0gyto5bsf 2005151 2005147 2026-04-29T00:22:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005151 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} '''Wirya Selîh''' (bi [[soranî]]: وه‌ریاساڵح, ''Werya Salih'', bi navê '''Ebû Ebdulla Şafiî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]<span>:</span> <span lang="ar" dir="rtl">ابو عبدالله</span><span lang="ar" dir="rtl">الشافعي</span> jî dihat nasîn), serokê berê yê partiya [[Ensarussuna]] û [[Ensarulîslam]] ji destpêka sala 2003 heya 2010an bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://prabook.com/web/mobile/#!profile/2544560 |sernav=Prabook |malper=prabook.com |roja-gihiştinê=2023-07-11 }}</ref> Ew çeteyê [[Cîhadîzm|cîhad]] ê [[kurd]] li [[Efxanistan]] û [[Çeçenistan]]ê bû.<ref name=":0" /> Di 3ê Gulan 2010an de, ew tevî heft kesên din ji aliyê hikûmeta Iraqê ve hat binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.longwarjournal.org/photos/2010/05/ansar_al_islam_leader_moments.php |sernav=Ansar al Islam leader Abu Abdullah al Shafi, moments after his capture - Photos - The Long War Journal |malper=www.longwarjournal.org |roja-gihiştinê=2023-07-11 }}{{Mirin girêdan|tarîx=nîsan 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cîhadên kurdî]] [[Kategorî:Cîhadîzm]] [[Kategorî:Jidayikbûn sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] q3shv2h38m6l5gpkb26732qantys2q2 Kategorî:Mêrên ewropî 14 153036 2005053 1839930 2026-04-28T20:06:56Z Avestaboy 34898 2005053 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Ewropî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêr]] pf410d80j3fnqiraeqo4nvtat08vc3b 2005054 2005053 2026-04-28T20:07:44Z Avestaboy 34898 2005054 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Ewropî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêr li Ewropayê]] 2mcbnkybysd1b2y1gtq6rmafvf9lqxg 2005055 2005054 2026-04-28T20:08:17Z Avestaboy 34898 2005055 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Ewropî|+Mêr]] [[Kategorî:Mêr li Ewropayê|!]] jwqkccs9d15nhicw6f1vcfc4y6hbu7y Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2005264 2004822 2026-04-29T08:20:35Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2005264 wikitext text/x-wiki == 2026-04-29T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-28T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] == 2026-04-27T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-26T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-25T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-24T08:20:33Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-23T11:53:16Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2004065 Qeydên kevn]''' flqvihbf2pgg58t1118dkv3yd3vfa7v Kategorî:Berhemên Johann Wolfgang von Goethe 14 156888 2005215 1925220 2026-04-29T07:48:11Z Avestaboy 34898 2005215 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Works by Johann Wolfgang von Goethe}} [[Kategorî:Berhemên nivîskarên alman|Goethe, Johann Wolfgang von]] [[Kategorî:Johann Wolfgang von Goethe]] hastk5c5c3j1xyzyo5oy4jgkxbaflpr Kategorî:Wêjeya ewropî li gorî welatan 14 181539 2005322 1998884 2026-04-29T09:10:47Z Avestaboy 34898 2005322 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî| Welat]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan]] 9102p0911wi6mqo7n0gntypxzlmisdn 2005324 2005322 2026-04-29T09:11:56Z Avestaboy 34898 2005324 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan| Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî| Welat]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan]] 7u9x7c25uyblti19rc8kxjtegkhhpip 2005325 2005324 2026-04-29T09:12:51Z Avestaboy 34898 2005325 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan| Wêje]] [[Kategorî:Wêjeya ewropî| Welat]] [[Kategorî:Wêje li gorî welatan|+]] 6sa2w1xr7n6lm3qhvwgmheb92dye234 Kategorî:Huner li Swêdê 14 181553 2005304 1701867 2026-04-29T08:52:42Z Avestaboy 34898 2005304 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Swêdê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Swêd]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Swêd]] o6ci3i7jr448kofv3tkadurmfea58x7 Kejoo Beats 0 211744 2005428 1575661 2026-04-29T11:28:05Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005428 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk | nav = Kejoo Beats | navê_rastî = Mehmet Yıldırım | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1998}} | cihê_jidayikbûnê = [[Îdir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = | salên_çalak = 2019-îroj | stîl = [[DJ]] }} '''Mehmet Yıldırım''' an bi navê qonaxê '''Kejoo Beats''' (jdb. {{Jidayikbûn|1998}} li parêzgeha [[Îdir|Îdîr]], [[Bakurê Kurdistanê]]), [[DJ]] û [[çêkerê muzîka]] [[kurd]]. == Jînenîgarî == Yıldırım di sala 1998an de li parêzgeha [[Îdir]]ê ya [[Bakurê Kurdistanê]] ji dayik bûye. [[Muzîka kurdî]] bi taybetî bi [[Şakiro]] re eleqeyeke mezin kişand. Wî di sala 2019 de li ser kanala xwe ya YouTube-ê hin proje weşandin. Projeyên wî bi çêkerên kurd Sero Produktion û AslanBeatz re hene. Di nav muzîka tirkî de û herwiha muzîka kurdî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krttv.com.tr/kejoo-beats-mehmet-yildirim-kimdir/amp |sernav=Kejoo Beats (Mehmet Yıldırım) kimdir? |tarîx=2021-12-27 |malper=KRT TV |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-02-06 }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Dîskografî == '''Albûm''' * Narko (Bi Sero Production) (2022) * Bîçuka mîn (2021) * == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} pyyryj07fn167pndo7i0tf7f5lxg8a0 Kategorî:Siyasetmedarên jin ên azerî 14 244905 2004973 1702888 2026-04-28T18:37:17Z Avestaboy 34898 2004973 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Female politicians of Azerbaijan}} [[Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyan|Siyasetmedar]] [[Kategorî:Siyasetmedarên azerî|+]] [[Kategorî:Siyasetmedarên jin li gorî neteweyan|Azerî]] rgkg9flsvbni1iiurumyr7z3p1xsnxl Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyan 14 244906 2004970 1988357 2026-04-28T18:36:34Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyê]] weke [[Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyan]] guhart 1988357 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Women of Azerbaijan by occupation}} [[Kategorî:Azerî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên azerî| ]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|azerî]] jnwxb2weilk1gspctr883ml1l3gumis 2004976 2004970 2026-04-28T18:41:13Z Avestaboy 34898 2004976 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Women of Azerbaijan by occupation}} [[Kategorî:Azerî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên azerî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|azerî]] 94zm1tz5wwuw41ymjpt8vkya0rtobwg 2004978 2004976 2026-04-28T18:42:25Z Avestaboy 34898 2004978 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Women of Azerbaijan by occupation}} [[Kategorî:Azerî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên azerî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|azerî]] qnajfgz1i9wwk3b2dkvop08m1slt3lw 2004979 2004978 2026-04-28T18:44:25Z Avestaboy 34898 2004979 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Women of Azerbaijan by occupation}} [[Kategorî:Azerî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Azerî]] [[Kategorî:Jinên azerî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Azerî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|azerî]] cn8d8ogqdg9ni0gmmdqpssx8hp5yzgf Kategorî:Berhemên amerîkiyan 14 259984 2005229 1946010 2026-04-29T08:01:08Z Avestaboy 34898 2005229 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Amerîkî]] [[Kategorî:Huner li DYAyê]] 9ve49g9ahvij2n3fsqbg5v1byoxi155 Kategorî:Berhemên brîtaniyan 14 260129 2005234 1922716 2026-04-29T08:04:04Z Avestaboy 34898 2005234 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Brîtanî]] [[Kategorî:Huner li Keyaniya Yekbûyî]] g3ip2olfgjocfp8q4zpmssivezv5d32 Kategorî:Berhemên brîtanî 14 260130 2005237 1752343 2026-04-29T08:05:19Z Avestaboy 34898 Rûpel hat valakirin 2005237 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005335 2005237 2026-04-29T09:32:37Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Binê standard kir.) 2005335 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} n9dk6m719jww10t46xyejx6lz43q0bj Kategorî:Ewropiyên honakî 14 261272 2005045 1761665 2026-04-28T19:56:55Z Avestaboy 34898 2005045 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ewropî>Honakî]] [[Kategorî:Kesên honakî li gorî parzemînan ]] r0uytstz6fuibuxd9tlq7p922o457dq 2005046 2005045 2026-04-28T19:57:38Z Avestaboy 34898 2005046 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ewropî|>Honakî]] [[Kategorî:Kesên honakî li gorî parzemînan ]] 7ochizri773l0xrkl6jwql675v1p5t0 2005047 2005046 2026-04-28T19:58:45Z Avestaboy 34898 2005047 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ewropî|>Honakî]] [[Kategorî:Kesên honakî li gorî parzemînan|Ewropî]] nq2pzyb26kk8jgsig5xiad8e734qm45 Besyan 0 262233 2004888 1849106 2026-04-28T14:47:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004888 wikitext text/x-wiki '''Besyan''' ([[Azerî (gel)|azerî]]: Püsyan eli) navê eşîreke [[kurd]]an e. Eşîra besyan a ku navê wê di hin çavkaniyan de wekê besyan, pisyan anku pisiyan jî derbas dibe, gore [[Şerefxanê Bidlîsî|Şeref Xan]] yek ji eşîrên Silvî bûye. Hin eşîrên Silivî (Silêmanî) yên ku eslê xwe ji devera [[Farqîn]]ê bûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Çi̇ftçi̇ |pêşnav=Erdal |tarîx=2021-01-01 |sernav=MEYYAFARİKİN’DEN SİLVAN’A: SÜLEYMANİ/SİLVAN AŞİRETİNİN SİLVAN KAZASINA DÖNÜŞÜMÜ |url=https://www.academia.edu/66975183/MEYYAFAR%C4%B0K%C4%B0N_DEN_S%C4%B0LVAN_A_S%C3%9CLEYMAN%C4%B0_S%C4%B0LVAN_A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0N%C4%B0N_S%C4%B0LVAN_KAZASINA_D%C3%96N%C3%9C%C5%9E%C3%9CM%C3%9C |kovar=SULTANLAR ŞEHRİ SİLVAN }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, di sedsala 17mîn de koçbere serhedê, hêla [[Bazîd]]ê bûne. Besyan li vir roleke mezin di damezrandina mîrgeha Bazîdê de lîstene. Heya çawa tê xuyan mîrên Bazîdê, wek avakêrê Qesra bi navê xwe Îshak Paşa jî ji vê ezbetê bûye<ref>https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1055237</ref>. Piştre di dema Şah Ebas I. kesen ji wê eşîrê derbasê erdê [[Azerbaycan|Azerbeycanê]] dibin û heya niha jî li Qerebaxê û [[Naxcivan|Naxçîwanê]] dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://azlogos.eu/az%c9%99rbaycan-kurdl%c9%99ri/ |sernav=Azərbaycan kürdləri – Azlogos |roja-gihiştinê=2024-06-30 |ziman=az}}</ref> Dîsa li [[Anatolya|Anadoliyê]], li [[Qîrşehir|Qirşehîrê]] jî eşîreke kurdan bi navê pisyan heye, dibe ku ev jî bigîhin vê eşîra kurdan a dîrokî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîr]] frisnri7hsu6rb2c9mkp6gcbhb2biqk 2004889 2004888 2026-04-28T15:22:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004889 wikitext text/x-wiki '''Besyan''' ([[Azerî (gel)|azerî]]: Püsyan eli) navê eşîreke [[kurd]]an e. Eşîra besyan a ku navê wê di hin çavkaniyan de wekê besyan, pisyan anku pisiyan jî derbas dibe, gore [[Şerefxanê Bidlîsî|Şeref Xan]] yek ji eşîrên Silvî bûye. Hin eşîrên Silivî (Silêmanî) yên ku eslê xwe ji devera [[Farqîn]]ê bûne<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Çi̇ftçi̇ |pêşnav=Erdal |tarîx=2021-01-01 |sernav=MEYYAFARİKİN’DEN SİLVAN’A: SÜLEYMANİ/SİLVAN AŞİRETİNİN SİLVAN KAZASINA DÖNÜŞÜMÜ |url=https://www.academia.edu/66975183/MEYYAFAR%C4%B0K%C4%B0N_DEN_S%C4%B0LVAN_A_S%C3%9CLEYMAN%C4%B0_S%C4%B0LVAN_A%C5%9E%C4%B0RET%C4%B0N%C4%B0N_S%C4%B0LVAN_KAZASINA_D%C3%96N%C3%9C%C5%9E%C3%9CM%C3%9C |kovar=SULTANLAR ŞEHRİ SİLVAN }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref>, di sedsala 17mîn de koçbere serhedê, hêla [[Bazîd]]ê bûne. Besyan li vir roleke mezin di damezrandina mîrgeha Bazîdê de lîstene. Heya çawa tê xuyan mîrên Bazîdê, wek avakêrê Qesra bi navê xwe Îshak Paşa jî ji vê ezbetê bûye<ref>https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1055237</ref>. Piştre di dema Şah Ebas I. kesen ji wê eşîrê derbasê erdê [[Azerbaycan|Azerbeycanê]] dibin û heya niha jî li Qerebaxê û [[Naxcivan|Naxçîwanê]] dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://azlogos.eu/az%c9%99rbaycan-kurdl%c9%99ri/ |sernav=Azərbaycan kürdləri – Azlogos |roja-gihiştinê=2024-06-30 |ziman=az}}</ref> Dîsa li [[Anatolya|Anadoliyê]], li [[Qîrşehir|Qirşehîrê]] jî eşîreke kurdan bi navê pisyan heye, dibe ku ev jî bigîhin vê eşîra kurdan a dîrokî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Eşîr-şitil}} [[Kategorî:Eşîr]] r5k2wltt96gow3bs150b4b71z4lytgt Kategorî:Nivîskarên fransî yên mêr 14 268730 2004950 1802724 2026-04-28T18:15:51Z Avestaboy 34898 2004950 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên fransî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan]] 76zp4379cw3sm16yr1wol2jqvj7fv67 2004951 2004950 2026-04-28T18:16:55Z Avestaboy 34898 2004951 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên fransî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên fransî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Fransî]] tururitc945opzbtem102iklf28z60i Kategorî:Mêrên fransî li gorî pîşeyan 14 268731 2004945 1999486 2026-04-28T18:14:42Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Mêrên fransî li gorî kar û pîşeyê]] weke [[Kategorî:Mêrên fransî li gorî pîşeyan]] guhart 1999486 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Fransî li gorî pîşeyan|+]] [[Kategorî:Mêrên fransî| ]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|fransî]] ccxzhclvybvtl3666q1s0yvh3sxare1 Kategorî:Berhemên fransiyan 14 268737 2005242 1802944 2026-04-29T08:06:49Z Avestaboy 34898 2005242 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Fransî]] [[Kategorî:CatAutoTOC generates no TOC]] [[Kategorî:Huner li Fransayê]] h9n0b4lnizsuvukq9qfe3x8p7tdckdy Kategorî:Jinên ewropî 14 268749 2005043 1839896 2026-04-28T19:53:19Z Avestaboy 34898 2005043 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ewropî|+Jin]] [[Kategorî:Jin li Ewropayê]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] lhozf1keod9dpo2m7lk6tto26jud56k 2005044 2005043 2026-04-28T19:54:02Z Avestaboy 34898 2005044 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Ewropî|+Jin]] [[Kategorî:Jin li Ewropayê|!]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] n7puwa4oknyegj6c92jqrvocfaxm42b Gotûbêja kategoriyê:Mêrên fransî li gorî pîşeyan 15 272494 2004947 1820335 2026-04-28T18:14:42Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Mêrên fransî li gorî kar û pîşeyê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Mêrên fransî li gorî pîşeyan]] guhart 1820335 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Fransa}} }} 49c3x0hfde5chwo3i2fqn0ipjfollgr Kategorî:Ewropî li gorî neteweyan 14 274900 2005050 1839389 2026-04-28T20:04:14Z Avestaboy 34898 2005050 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dewletên Ewropayê]] [[Kategorî:Ewropî|Ewropî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Kes li gor parzemîn û neteweyan]] az4heij7u5sgl1sdmrsfqb8hliycni7 2005051 2005050 2026-04-28T20:04:57Z Avestaboy 34898 2005051 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dewletên Ewropayê]] [[Kategorî:Ewropî|Ewropî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Kes li gor parzemîn û neteweyan|Ewropî]] dr5lmbw3gqlxb73lrgb49fdyn6wdjzc Kategorî:Jinên sloven li gorî pîşeyan 14 274993 2005035 1988392 2026-04-28T19:38:07Z Avestaboy 34898 2005035 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|sloven]] [[Kategorî:Jinên sloven]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|sloven]] [[Kategorî:Sloven li gorî pîşeyan|+Jin]] hnar6qbs033pv5f15p5ds3t6o78cxpn 2005037 2005035 2026-04-28T19:38:59Z Avestaboy 34898 2005037 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Sloven]] [[Kategorî:Jinên sloven| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Sloven]] [[Kategorî:Sloven li gorî pîşeyan|+Jin]] 7ypqmy5eyqzu80meu4thouzu4ufe4md Kategorî:Jinên qazax li gorî pîşeyan 14 275053 2005026 1988389 2026-04-28T19:26:43Z Avestaboy 34898 2005026 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Qazax]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Qazax]] [[Kategorî:Jinên qazax]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|qazax]] [[Kategorî:Qazax li gorî pîşeyan]] 23bi5yi143mc2ojljhsuugtiypta0sp 2005027 2005026 2026-04-28T19:27:49Z Avestaboy 34898 2005027 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Qazax]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Qazax]] [[Kategorî:Jinên qazax| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|qazax]] [[Kategorî:Qazax li gorî pîşeyan]] 3o114brxw3iv6ctfyyd9i6jwkgkc8oh 2005028 2005027 2026-04-28T19:29:05Z Avestaboy 34898 2005028 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Qazax]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Qazax]] [[Kategorî:Jinên qazax| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|qazax]] [[Kategorî:Qazax li gorî pîşeyan|+Jin]] ry4lg6uro4mk4pn3um6o6kgyryi833f Kategorî:Jinên qibrisî li gorî pîşeyan 14 275182 2005030 1997871 2026-04-28T19:31:31Z Avestaboy 34898 2005030 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Qibrisî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Qibrisî]] [[Kategorî:Jinên qibrisî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|qibrisî]] [[Kategorî:Qibrisî li gorî pîşeyan]] 9d01a1q3yix3lejecn2dmwraptf7i5x 2005033 2005030 2026-04-28T19:35:57Z Avestaboy 34898 2005033 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Qibrisî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Qibrisî]] [[Kategorî:Jinên qibrisî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|qibrisî]] [[Kategorî:Qibrisî li gorî pîşeyan]] g3sks7ontj81318tao33ox9s2sumdim 2005034 2005033 2026-04-28T19:36:52Z Avestaboy 34898 2005034 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Qibrisî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Qibrisî]] [[Kategorî:Jinên qibrisî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|qibrisî]] [[Kategorî:Qibrisî li gorî pîşeyan|+Jin]] kdp4a7jmrjyfw6jtz70hvtaoaiuube8 Kategorî:Mêr li Asyayê 14 275194 2005059 1841203 2026-04-28T20:11:11Z Avestaboy 34898 2005059 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêr li gorî parzemînan|Asya]] ihgrvpl5kfd29rzl6bkkra5fjog0knp Kategorî:Mêr li gorî parzemînan 14 275195 2005099 1841265 2026-04-28T20:53:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005099 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Kes li gorî parzemînan]] [[Kategorî:Mêr]] ao9ix3fzflzrh2caxuwdgm0ujmz3os6 Kategorî:Huner li Xirwatistanê 14 276269 2005305 1848646 2026-04-29T08:54:36Z Avestaboy 34898 2005305 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Xirwatistan]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Xirwatistan]] a09lr4n6g3agrw00hfsriub2c2ufs72 Kategorî:Jinên xirwat li gorî pîşeyan 14 276278 2005040 1988396 2026-04-28T19:44:05Z Avestaboy 34898 2005040 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Xirwat]] [[Kategorî:Jinên xirwat| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Xirwat]] [[Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan|+Jin]] eh8vkzc1vl1dc6wyuffeg5oepl98mhd Kategorî:Jinên yewnan li gorî pîşeyan 14 276289 2005039 1988398 2026-04-28T19:42:06Z Avestaboy 34898 2005039 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Yewnan]] [[Kategorî:Jinên yewnan| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Yewnan]] [[Kategorî:Yewnan li gorî pîşeyan|+Jin]] ibl0anoo301r3fu057333u9r8vqiq4m Kategorî:Helbestvanên kurd ên jin 14 277686 2004920 1854571 2026-04-28T17:48:30Z Avestaboy 34898 2004920 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin|Helbestvan]] fmnvtc1l5wmp3gayxp7x3e4wmuk2hdx 2004921 2004920 2026-04-28T17:49:15Z Avestaboy 34898 2004921 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên jin]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin|Helbestvan]] dmis6yz0msc89tnn4ocixhkwsv80tlv 2004922 2004921 2026-04-28T17:50:43Z Avestaboy 34898 2004922 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên jin|Kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd ên jin|Helbestvan]] ry89rxe1xsjr6bnqm7oun1a2klve3t7 Kategorî:Jinên tirk li gorî pîşeyan 14 277700 2005042 1988394 2026-04-28T19:45:47Z Avestaboy 34898 2005042 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Tirk]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Tirk]] [[Kategorî:Jinên tirk| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Tirk]] [[Kategorî:Tirk li gorî pîşeyan|+Jin]] mifdpg1qxo4zexojybi6i308omdswdi Kategorî:Berhemên spaniyan 14 277986 2005271 1913469 2026-04-29T08:23:18Z Avestaboy 34898 2005271 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Spanî]] [[Kategorî:Huner li Spanyayê]] hiiryozqkwg10zjsyjt1y04hrm8g56x Kategorî:Berhemên almanan 14 277987 2005227 1913401 2026-04-29T08:00:43Z Avestaboy 34898 2005227 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Alman]] [[Kategorî:Huner li Almanyayê]] 4gdeylobs7t8ulqe12qbcx6nhi5f2mh Kategorî:Berhemên awistiriyan 14 277988 2005231 1922814 2026-04-29T08:02:18Z Avestaboy 34898 2005231 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Awistirî]] [[Kategorî:Huner li Awistiryayê]] 367i9xurcdrbxfy8jgbgy1ehhg62l3x Kategorî:Berhemên rûsan 14 277989 2005268 1922835 2026-04-29T08:22:07Z Avestaboy 34898 2005268 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Rûs]] [[Kategorî:Huner li Rûsyayê]] o88izayiez4a3n62dt5zm17ojgkjeod Kategorî:Berhemên tirkan 14 277990 2005273 1913474 2026-04-29T08:24:14Z Avestaboy 34898 2005273 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|tirk]] [[Kategorî:Huner li Tirkiyeyê]] mh7e3pzs77l26h588pyi3sgke762to6 Kategorî:Berhemên efxanan 14 277991 2005239 1917776 2026-04-29T08:05:50Z Avestaboy 34898 2005239 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Efxan]] [[Kategorî:Huner li Efxanistanê]] ecz53yafs1cp9gs2lbkz01jasmv99p4 Kategorî:Berhemên albanan 14 277992 2005226 1880012 2026-04-29T08:00:14Z Avestaboy 34898 2005226 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Alban]] [[Kategorî:Huner li Albanyayê]] kefoqtfxdf3zebt46samjstfxccywoc Kategorî:Berhemên çîniyan 14 277996 2005235 1913475 2026-04-29T08:04:37Z Avestaboy 34898 2005235 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Çînî]] [[Kategorî:Huner li Çînê]] j7njs0ng4w23meo3b0f9msfh84mo72p Kategorî:Berhemên kanadayiyan 14 277997 2005263 1922826 2026-04-29T08:20:27Z Avestaboy 34898 2005263 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Kanadayî]] [[Kategorî:Huner li Kanadayê]] mjq1hn2dwxiosslu0kufvyd83x4tz9x Kategorî:Berhemên portûgaliyan 14 277999 2005267 1922833 2026-04-29T08:21:33Z Avestaboy 34898 2005267 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Portûgalî]] [[Kategorî:Huner li Portûgalê]] a30q6uabwm9wv5d8cw3v9ltbew5irrt Kategorî:Berhemên mecaran 14 278000 2005247 1922830 2026-04-29T08:11:42Z Avestaboy 34898 2005247 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Mecar]] [[Kategorî:Huner li Mecaristanê]] e7wnqt6fwu5xj647i5sdm3bo7mdqx9y Kategorî:Berhemên îsraêliyan 14 278001 2005259 1919562 2026-04-29T08:18:35Z Avestaboy 34898 2005259 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Îsraêlî]] [[Kategorî:Huner li Îsraêlê]] jnjj80lwodkivyanvk3raqt9ziozpgi Kategorî:Berhemên iraqiyan 14 278002 2005249 1913467 2026-04-29T08:13:01Z Avestaboy 34898 2005249 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Iraqî]] [[Kategorî:Huner li Iraqê]] e8a59hv961ired4yqhz6rr0kzg6do7x Kategorî:Berhemên îraniyan 14 278003 2005248 1917779 2026-04-29T08:12:16Z Avestaboy 34898 2005248 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Îranî]] [[Kategorî:Huner li Îranê]] mf64o3bi4ofoad60uq8g6r04xm1vbh0 2005254 2005248 2026-04-29T08:15:50Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Berhemên iraniyan]] weke [[Kategorî:Berhemên îraniyan]] guhart 2005248 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Îranî]] [[Kategorî:Huner li Îranê]] mf64o3bi4ofoad60uq8g6r04xm1vbh0 Kategorî:Berhemên japoniyan 14 278004 2005261 1922824 2026-04-29T08:19:45Z Avestaboy 34898 2005261 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Japonî]] [[Kategorî:Huner li Japonê]] 7km7pjg48g6ib7wczw3hh0i692laywy Kategorî:Berhemên hindistaniyan 14 278006 2005244 1922822 2026-04-29T08:07:59Z Avestaboy 34898 2005244 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Hindistanî]] [[Kategorî:Huner li Hindistanê]] lvjnrs7kmg3x2iu3hivmd0xkmkn9ihy Kategorî:Berhemên bengladeşiyan 14 278007 2005233 1922816 2026-04-29T08:03:35Z Avestaboy 34898 2005233 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Bengladeşî]] [[Kategorî:Huner li Bengladeşê]] f2guf7kfw0j5ovfguvfsirpjm82k8li Kategorî:Berhemên yewnanan 14 278008 2005276 1922851 2026-04-29T08:27:04Z Avestaboy 34898 2005276 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|yewnan]] [[Kategorî:Huner li Yewnanistanê]] 8pvhljo0wxmriu7mf78y1wxfqgwy5ui Kategorî:Berhemên îslendiyan 14 278009 2005253 1919561 2026-04-29T08:14:49Z Avestaboy 34898 2005253 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Îslendî]] [[Kategorî:Huner li Îslendayê]] 7fc08jmt4wk8mot9hl8wqwualgqma3s Kategorî:Berhemên qibrisiyan 14 278010 2005278 1922828 2026-04-29T08:28:12Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Berhemên kîprosiyan]] weke [[Kategorî:Berhemên qibrisiyan]] guhart 1922828 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Huner li Kîprosê]] edwttsspulr3tfa16t9iod9l65s53aj 2005281 2005278 2026-04-29T08:29:39Z Avestaboy 34898 2005281 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Qibrisî]] [[Kategorî:Huner li Kîprosê]] t92fucb5xjk9ife0rpkw8lxs9z306ml Kategorî:Asyayiyên honakî 14 280246 2005049 1864447 2026-04-28T20:01:46Z Avestaboy 34898 2005049 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Asyayî|>Honakî]] [[Kategorî:Kesên honakî li gorî parzemînan|Asyayî]] 63mym602rnft30e4fcxrvdyh3jqju23 Kategorî:Afrîkiyên honakî 14 280248 2005048 1864502 2026-04-28T20:00:36Z Avestaboy 34898 2005048 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Afrîkî|>Honakî ]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Kesên honakî li gorî parzemînan|Afrîkî]] m6b7jmuroqv7gq2j0f4oygz3mdorcpz Kategorî:Wêjeya afrîkî 14 285309 2005328 1970018 2026-04-29T09:17:32Z Avestaboy 34898 2005328 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Huner li Afrîkayê|Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî parzemînan]] 2mb2l58f5czvsl7ez22p5gy5hzuue53 Kategorî:Jinên îtalî li gorî pîşeyan 14 285378 2005007 1988379 2026-04-28T19:11:33Z Avestaboy 34898 2005007 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Îtalî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|îtalî]] fneh1b3vghilsrvl459gqw1ph69rxsv 2005008 2005007 2026-04-28T19:12:38Z Avestaboy 34898 2005008 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Îtalî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jinên îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|îtalî]] 6kyjh028vqj3egwh8gnomygfmzy1zuk 2005009 2005008 2026-04-28T19:13:29Z Avestaboy 34898 2005009 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Îtalî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jinên îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|îtalî]] nu7hmj779iv4su3a6gkk0xoe7wsjpke 2005010 2005009 2026-04-28T19:14:56Z Avestaboy 34898 2005010 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Îtalî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jinên îtalî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|îtalî]] jz5qv958kh94kohm1y602v7evdcrbcq 2005011 2005010 2026-04-28T19:15:11Z Avestaboy 34898 2005011 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Îtalî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jinên îtalî|Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|îtalî]] 60o7bj8j4zbruoqt5m7efoq6dl6yd76 2005012 2005011 2026-04-28T19:15:25Z Avestaboy 34898 2005012 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Îtalî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jinên îtalî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|îtalî]] jz5qv958kh94kohm1y602v7evdcrbcq 2005013 2005012 2026-04-28T19:15:57Z Avestaboy 34898 2005013 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Îtalî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jinên îtalî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|Îtalî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Îtalî]] rmx5ukn72ucemo1x8zuevko77i292lu Kategorî:Berhemên ûkrayniyan 14 285462 2005274 1922078 2026-04-29T08:25:40Z Avestaboy 34898 2005274 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Ûkraynî]] [[Kategorî:Huner li Ûkraynayê]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] 4ya6h1egx9kauousotcyebubaseexy8 Kategorî:Helbestvanên lezbiyen 14 285990 2004923 1879574 2026-04-28T17:51:30Z Avestaboy 34898 2004923 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên jin|+]] [[Kategorî:Nivîskarên lezbiyen]] rgt0o0mvr10woqwf9qwkzuz0ptte3du 2004924 2004923 2026-04-28T17:52:46Z Avestaboy 34898 2004924 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên jin|+]] [[Kategorî:Nivîskarên lezbiyen|Helbestvan]] 1m48406b23a0njv55wmy15ergzuwzzh Kategorî:Nivîskarên lezbiyen li gorî neteweyan 14 285991 2004925 1879865 2026-04-28T17:53:59Z Avestaboy 34898 2004925 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lezbiyen li gorî pîşe û neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên lezbiyen| Netewe]] sgiun2naw877dzmo1zwq6tbv7e1zl73 2004926 2004925 2026-04-28T17:55:55Z Avestaboy 34898 2004926 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lezbiyen li gorî pîşe û neteweyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên lezbiyen| Netewe]] mkm4a3uxp5026juwz1552nfbd8mdr2j 2004927 2004926 2026-04-28T17:57:16Z Avestaboy 34898 2004927 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Lezbiyen li gorî pîşe û neteweyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|+Lezbiyen]] [[Kategorî:Nivîskarên lezbiyen| Netewe]] 2h7ghl3x8i770nfu4iar6t649w9wqja Kategorî:Romannivîsên lezbiyen 14 286138 2005070 1879909 2026-04-28T20:24:06Z Avestaboy 34898 2005070 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên lezbiyen|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên jin]] s77hdmo6j6np8z78huh8uhmqa8x5g0k 2005071 2005070 2026-04-28T20:24:36Z Avestaboy 34898 2005071 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên lezbiyen|Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên jin|+]] q7ggqhmzaptumrod33vtxqkh4ew7lj0 Kategorî:Romannivîsên jin li gorî neteweyan 14 286140 2005065 1879984 2026-04-28T20:20:28Z Avestaboy 34898 2005065 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên jin]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan]] 6zfp9op0ebqbpupjamotlwuj5qsqzap 2005066 2005065 2026-04-28T20:21:23Z Avestaboy 34898 2005066 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên jin| Netewe]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan]] tsjb2zu03jg8s69rwyz9xozp8fthhey 2005068 2005066 2026-04-28T20:22:27Z Avestaboy 34898 2005068 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan| Romannivîs]] [[Kategorî:Romannivîsên jin| Netewe]] [[Kategorî:Romannivîs li gorî neteweyan|+Jin]] fhp6z6suxqd0ffsm0fx4c6hn1tni3oi Kategorî:Berhemên ermeniyan 14 286248 2005241 1880370 2026-04-29T08:06:21Z Avestaboy 34898 2005241 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Ermenî]] [[Kategorî:Huner li Ermenistanê]] 14hg78n2a4yi2g2cw8jzivujezyk270 Kategorî:Berhemên angolayiyan 14 286270 2005230 1880412 2026-04-29T08:01:44Z Avestaboy 34898 2005230 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Angolayî]] [[Kategorî:Huner li Angolayê]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] i81ltg1zwa3jo5l0sqb3a3c3j994pvb Kategorî:Berhemên îrlendiyan 14 288963 2005251 1887058 2026-04-29T08:14:11Z Avestaboy 34898 2005251 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Îrlendî]] [[Kategorî:Huner li Îrlendayê]] iexr46psrqkchaow6v3o11yg632t3eu Kategorî:Huner li Spanyayê 14 303156 2005299 1912095 2026-04-29T08:48:38Z Avestaboy 34898 2005299 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Spanyayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Spanya]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Spanya]] 5hayiet535wcqezokikvwnpnnbdi3gs Kategorî:Huner li Tirkiyeyê 14 303158 2005306 1912093 2026-04-29T08:56:12Z Avestaboy 34898 2005306 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Tirkiye]] 2iynefi8aif91t8u9sibee6c6bcifij Kategorî:Huner li Norwêcê 14 304622 2005302 1917678 2026-04-29T08:51:46Z Avestaboy 34898 2005302 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Norwêcê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Norwêc]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Norwêc]] dmiw6s4sit3g9anffkhgcemxged1gpl Kategorî:Jinên lîtvan li gorî pîşeyan 14 305509 2005014 1988384 2026-04-28T19:17:06Z Avestaboy 34898 2005014 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|lîtvan]] [[Kategorî:Jinên lîtvan]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|lîtvan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|lîtvan]] [[Kategorî:Lîtvan|+]] [[Kategorî:Lîtvan li gorî pîşeyan]] sdfpaekhgjcfemkf4xre1lrqxohxxu3 2005015 2005014 2026-04-28T19:17:35Z Avestaboy 34898 2005015 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|lîtvan]] [[Kategorî:Jinên lîtvan]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|lîtvan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|lîtvan]] [[Kategorî:Lîtvan li gorî pîşeyan]] 8c5e7bic6ioc97x42qfqxzp0yd0lk4q 2005016 2005015 2026-04-28T19:18:15Z Avestaboy 34898 2005016 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|lîtvan]] [[Kategorî:Jinên lîtvan| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|lîtvan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|lîtvan]] [[Kategorî:Lîtvan li gorî pîşeyan]] ry6wwiq7733zi773jwdslbjc2jv40cu 2005017 2005016 2026-04-28T19:19:19Z Avestaboy 34898 2005017 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|lîtvan]] [[Kategorî:Jinên lîtvan| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|lîtvan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|lîtvan]] [[Kategorî:Lîtvan li gorî pîşeyan|+Jin]] 09coluktpzrh4umyta7bwh2u3nzajw6 Kategorî:Huner li Lîtvanyayê 14 305521 2005296 1920676 2026-04-29T08:46:09Z Avestaboy 34898 2005296 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Lîtvanyayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Lîtvanya]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Lîtvanya]] bst5crquxx3on38o6nejtql1h0l97pc Kategorî:Huner li Ûkraynayê 14 305931 2005321 1921809 2026-04-29T09:09:11Z Avestaboy 34898 2005321 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Ûkraynayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Ûkrayna]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Ûkrayna]] i524o4ej3u59uf4zxv8xcvrxpcfzzx8 Kategorî:Huner li Mecaristanê 14 306199 2005294 1922894 2026-04-29T08:43:37Z Avestaboy 34898 2005294 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Mecaristanê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Mecaristan]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Mecaristan]] kc198mtatis67tg3h6vxfhmdiigjti1 Kategorî:Huner li Portûgalê 14 306200 2005300 1922893 2026-04-29T08:49:38Z Avestaboy 34898 2005300 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Portûgalê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Portûgal]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Portûgal]] oco1398rsnbbvopopx44in7gb9nxk4d Kategorî:Huner li Rûsyayê 14 306201 2005292 1922892 2026-04-29T08:41:09Z Avestaboy 34898 2005292 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Rûsyayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Rûsya]] [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan|Rûsya]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Rûsya]] 8ut00d9fkgcpvs9vmvtz9lhh7r9vb0y Kategorî:Huner li Yewnanistanê 14 306209 2005301 1922884 2026-04-29T08:50:38Z Avestaboy 34898 2005301 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Yewnanistanê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Yewnanistan]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Yewnanistan]] 3erwzngc8tocg35svr5y0rs1qwbo3ec Kategorî:Huner li Libnanê 14 306353 2005291 1923572 2026-04-29T08:39:53Z Avestaboy 34898 2005291 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Libnanê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Libnan]] [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan|Libnan]] d7w01cxvvv6vahd2y9rfi4kzw7lwskt Kategorî:Huner li Swîsreyê 14 306356 2005309 1923571 2026-04-29T08:58:35Z Avestaboy 34898 2005309 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Swîsreyê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Swîsre]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Swîsre]] 12spnnjrzm0sp5wpt973qwbfj129a5g Kategorî:Romanên almanî li gorî nivîskaran 14 306814 2005205 1998643 2026-04-29T07:36:14Z Avestaboy 34898 2005205 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Romannivîsên alman|Romannivîsên alman]] [[Kategorî:Roman li gorî nivîskaran|almanî]] g5pzbgmaxwarxxdvvryasd96gz0j457 Kategorî:Berhemên Franz Kafka 14 306820 2005216 1925128 2026-04-29T07:50:36Z Avestaboy 34898 2005216 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî|Kafka,Franz]] [[Kategorî:Franz Kafka| ]] 5jjxtlawdyi3m9zjpit6nxnvw061ea6 2005217 2005216 2026-04-29T07:51:23Z Avestaboy 34898 2005217 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî|Kafka,Franz]] [[Kategorî:Berhemên nivîskarên çekyayî|Kafka,Franz]] [[Kategorî:Franz Kafka| ]] 7yfh35t6aaylecmv3jf6m8ujsx1mtbu Kategorî:Berhemên Adolf Hitler 14 306823 2005214 1925167 2026-04-29T07:47:24Z Avestaboy 34898 2005214 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn|Adolf Hitler}} [[Kategorî:Adolf Hitler]] [[Kategorî:Berhemên nivîskarên alman|Hitler, Adolf]] [[Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî|Hitler, Adolf]] 3m1cgo1e0oha25giiosgodxesauzpce Kategorî:Nivîskarên brezîlî yên mêr 14 306892 2004932 1925649 2026-04-28T18:03:11Z Avestaboy 34898 2004932 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên brezîlî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên brezîlî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Brezîlî]] rabjp3vvvoqdvhp1nihhr9ggopftlk6 Kategorî:Jinên brîtanî li gorî pîşeyan 14 306961 2004980 1988365 2026-04-28T18:45:51Z Avestaboy 34898 2004980 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Brîtanî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên brîtanî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Brîtanî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Brîtanî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] jbfgjan1n4c6qen3ewkpgfb37l53ssx 2004982 2004980 2026-04-28T18:46:52Z Avestaboy 34898 2004982 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Brîtanî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên brîtanî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Brîtanî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Brîtanî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] jpeau8xv0ys7ide893o40rpclzh6z4t 2004983 2004982 2026-04-28T18:48:43Z Avestaboy 34898 2004983 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Brîtanî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên brîtanî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Brîtanî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Brîtanî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] 2e7q5bwivqwbwrkxht5sfu56jn109n6 Kategorî:Jinên ermenî li gorî pîşeyan 14 307050 2004996 1988376 2026-04-28T18:56:21Z Avestaboy 34898 2004996 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ermenî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ermenî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|ermenî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] 4dg89069mnb5r15mc96ocn5224zha8k 2004997 2004996 2026-04-28T18:57:25Z Avestaboy 34898 2004997 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Ermenî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ermenî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|ermenî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|ermenî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] 0utzf4oqb1r3cchpk7uljvq0of9yapi Kategorî:Jinên mecar li gorî pîşeyan 14 307068 2004962 1988386 2026-04-28T18:28:12Z Avestaboy 34898 2004962 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên mecar]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|mecar]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|+Jin]] 9nwi514xl2m1xtdy58kk2qhpo6kyhhf 2004965 2004962 2026-04-28T18:31:30Z Avestaboy 34898 2004965 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên mecar| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|mecar]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|+Jin]] 2nsprdv98w29ucuwgnku2s1xt588g28 2004968 2004965 2026-04-28T18:35:09Z Avestaboy 34898 2004968 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|mecar]] [[Kategorî:Jinên mecar| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|mecar]] [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|+Jin]] smm4k4jr8l47xdvw10g2d9azumzoll2 Kategorî:Danserên azerî yên jin 14 307143 2004972 1927951 2026-04-28T18:36:51Z Avestaboy 34898 2004972 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên azerî]] [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|azerî]] [[Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyan]] e1lfmap2icntpxb6zwnqrlni24h3b7t Kategorî:Jinên bulgar li gorî pîşeyan 14 307199 2004985 1988366 2026-04-28T18:49:49Z Avestaboy 34898 2004985 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Bulgar li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên bulgar| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|bulgar]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] 7oqm53ft2nlyccofzhduy2b2hcwg25q 2004986 2004985 2026-04-28T18:50:34Z Avestaboy 34898 2004986 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Bulgar li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên bulgar| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|bulgar]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] 3pb58oyjxwgqa0s9ah3a7y1x3orfeuk 2004988 2004986 2026-04-28T18:51:51Z Avestaboy 34898 2004988 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Bulgar li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên bulgar| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|bulgar]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|bulgar]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] bw9jmosen0i5aup07qklc49zkrb0utn 2004990 2004988 2026-04-28T18:52:25Z Avestaboy 34898 2004990 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Bulgar li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên bulgar| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Bulgar]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Bulgar]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] kjzp5btcnic4zunca6lqibhoyr4afz1 Kategorî:Jinên alban li gorî pîşeyan 14 307200 2005031 1928891 2026-04-28T19:33:58Z Avestaboy 34898 2005031 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Alban li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên alban]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|alban]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|alban]] a4wuxcknus3jc5z1jp1148yhxvzdwe7 2005032 2005031 2026-04-28T19:35:00Z Avestaboy 34898 2005032 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Alban li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên alban| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|alban]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|alban]] 1jlmbr35scq9ik06b88d4du3h3sbpim Kategorî:Jinên çekyayî li gorî pîşeyan 14 307308 2004991 1988369 2026-04-28T18:53:32Z Avestaboy 34898 2004991 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên çekyayî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|çekyayî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] 01xrrsh3tw9ty85vwjghym0kknypv2q 2004992 2004991 2026-04-28T18:54:10Z Avestaboy 34898 2004992 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên çekyayî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|çekyayî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] eacr1m1ak6u5g9gzz6r9cpigypu0uc6 2004993 2004992 2026-04-28T18:54:54Z Avestaboy 34898 2004993 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên çekyayî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Çekyayî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|çekyayî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] art159kqz1dnx8iw975vnue57jg63wi 2004994 2004993 2026-04-28T18:55:27Z Avestaboy 34898 2004994 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên çekyayî| Pîşe]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Çekyayî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Çekyayî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] pdwdmcoko7oiuy14juerx0qbn879v4r Kategorî:Jinên holendî li gorî pîşeyan 14 307701 2004998 1988378 2026-04-28T18:57:52Z Avestaboy 34898 2004998 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Holendî|+Jin]] [[Kategorî:Holendî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên ewropî|holendî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|holendî]] 2x8prm3avv3pxzfu7t7hqgu1d5ro99f 2004999 2004998 2026-04-28T18:58:53Z Avestaboy 34898 2004999 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Holendî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî|holendî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|holendî]] p4xwin6r919xm26e3b37kn14isix1uc 2005004 2004999 2026-04-28T19:08:03Z Avestaboy 34898 2005004 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Holendî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî|holendî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|holendî]] [[Kategorî:Jinên holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|holendî]] ek5zwdzozxgj6ke68p9aac7fa08jxwp 2005005 2005004 2026-04-28T19:08:31Z Avestaboy 34898 2005005 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Holendî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|holendî]] [[Kategorî:Jinên holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|holendî]] pdv5pr49uu29uf3r5w533vt8gfq3aag 2005006 2005005 2026-04-28T19:09:58Z Avestaboy 34898 2005006 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Holendî li gorî pîşeyan|+Jin]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|holendî]] [[Kategorî:Jinên holendî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|holendî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|holendî]] 6i8apbwibacathytk9qzfce4suwah98 Kategorî:Mêrên wêlsî li gorî pîşeyan 14 310597 2004939 1999505 2026-04-28T18:06:43Z Avestaboy 34898 2004939 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên wêlsî]] [[Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] myczd5rnlfu5rku3zhfb2qbhm58ay5e Kategorî:Modelên brîtanî yên mêr 14 310599 2004940 2000154 2026-04-28T18:07:28Z Avestaboy 34898 2004940 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan|Model]] [[Kategorî:Modelên brîtanî|+Mêr]] [[Kategorî:Modelên mêr li gorî neteweyan|brîtanî]] ex8zpkvwvit6gwmchyqapejf90zln7b Kategorî:Mêrên skotlendî li gorî pîşeyan 14 310612 2004937 1999504 2026-04-28T18:05:55Z Avestaboy 34898 2004937 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan| Skotlenda]] [[Kategorî:Mêrên skotlendî]] [[Kategorî:Skotlendî li gorî pîşeyan]] 8y1j57vspr0bfj86iglrkvzlzhg34oq Şablon:GH/2026/18 10 311530 2005136 1958962 2026-04-28T23:11:58Z Penaber49 39672 2005136 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{GH/navîgasyon}}</noinclude> {{GH/format | gotar = Dîroka Mezopotamyayê | nivîs = '''[[Dîroka Mezopotamyayê]]''' yan jî '''dîroka mirovî ya di navbera Firat û Dîcleyê de''' dîrokeke ku ji koçberbûyîna mirovî ya herî kevn ê ji [[Serdema kevirî|Serdema Paleolîtîkê]] heya serdema kevnare ya dereng e ku di navbera çemên [[Firat|Firat]] û [[Dîcle|Dîcleyê]] û li deverên her du çeman qewimiye. Dîroka Mezopotamyayê, ji delîlên kolandinên arkeolojîk, piştî destpêkirina nivîsandinê, di dawiya hezarsala 4 ê {{bz}} de ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin. Mirovahî di serdemên Paleolîtîk û Neolîtîka destpêkî de tenê li beşên [[Mezopotamya]]ya Jorîn de bicih bibûn. Bicîhbûna mirovahiyê li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de qewimiye. [[Mezopotamya]] di [[Serdema Bronzê]] ya destpêkê de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn ên cîhanê re malavanî kiriye. Ji ber vê yekê herêma [[Mezopotamya]]ê wek yek ji deverên dergûşa şaristaniyê hatiye binavkirin. | wêne = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | aliyê_wêne = left | mezinahiya_wêne = 120px | sernavê_wêne = Wêneyê gotarê |wênesaz = Jolle }} {{GH/binnivîs|Arşîv=2026|GB=17}} 77op723pa0z4g0dc45p1qdy775rk8mj 2005137 2005136 2026-04-28T23:13:18Z Penaber49 39672 2005137 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{GH/navîgasyon}}</noinclude> {{GH/format | gotar = Dîroka Mezopotamyayê | nivîs = '''[[Dîroka Mezopotamyayê]]''' yan jî '''dîroka mirovî ya di navbera Firat û Dîcleyê de''' dîrokeke ku ji koçberbûyîna mirovî ya herî kevn ê ji [[Serdema kevirî|Serdema Paleolîtîkê]] heya serdema kevnare ya dereng e ku di navbera çemên [[Firat|Firat]] û [[Dîcle|Dîcleyê]] û li deverên her du çeman qewimiye. Dîroka Mezopotamyayê, ji delîlên kolandinên arkeolojîk, piştî destpêkirina nivîsandinê, di dawiya hezarsala 4 ê {{bz}} de ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin. Mirovahî di serdemên Paleolîtîk û Neolîtîka destpêkî de tenê li beşên [[Mezopotamya]]ya Jorîn de bicih bibûn. Bicîhbûna mirovahiyê li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de qewimiye. [[Mezopotamya]] di [[Serdema Bronzê]] ya destpêkê de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn ên cîhanê re malavanî kiriye. Ji ber vê yekê herêma [[Mezopotamya]]ê wek yek ji deverên dergûşa şaristaniyê hatiye binavkirin. Navê Mezopotamyayê bi yewnanîya kevn tê wateya "erdê di navbera çeman" de. | wêne = Jarmo to Ubaid 7000-4500.jpg | aliyê_wêne = left | mezinahiya_wêne = 120px | sernavê_wêne = Wêneyê gotarê |wênesaz = Jolle }} {{GH/binnivîs|Arşîv=2026|GB=17}} bm0iehujynq2lygast8f134g2pk24l2 Kategorî:Jinên swêdî li gorî pîşeyan 14 312137 2005038 1988393 2026-04-28T19:40:38Z Avestaboy 34898 2005038 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Swêdî]] [[Kategorî:Jinên swêdî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Swêdî]] [[Kategorî:Swêdî li gorî pîşeyan|+Jin]] kdi09serbi8mndh4hfzy2g12n54difk Kategorî:Huner li Lûksembûrgê 14 312727 2005297 1967609 2026-04-29T08:47:15Z Avestaboy 34898 2005297 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Lûksembûrgê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Lûksembûrg]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Lûksembûrg]] ko938yeqkbtbsd65glpimihpc8bskrc Kategorî:Huner li Makedonyaya Bakur 14 312730 2005319 1967608 2026-04-29T09:07:23Z Avestaboy 34898 2005319 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Makedonyaya Bakur]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Makedonyaya Bakur]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Makedonyaya Bakur]] hxs1dziudv2dn8y832ja8bh3bwui7ha Kategorî:Huner li Maltayê 14 312732 2005315 1967607 2026-04-29T09:03:42Z Avestaboy 34898 2005315 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Maltayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Malta]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Malta]] m2aijmsodn0fkq98l9zcn1xa8nm2jmd Kategorî:Huner li Moldovayê 14 312733 2005316 1967606 2026-04-29T09:04:44Z Avestaboy 34898 2005316 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Moldovayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Moldova]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Moldova]] 81qg0xygfinep9thj2h7pyi2nfpbz5l Kategorî:Huner li Monakoyê 14 312746 2005295 1967623 2026-04-29T08:44:50Z Avestaboy 34898 2005295 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Monakoyê]] [[Kategorî:Huner li gorî bajaran|Monako]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Monako]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Monakoyî]] p1vbhlu1voplu8facp9zt3w523sms2l Kategorî:Huner li Montenegroyê 14 312747 2005317 1967622 2026-04-29T09:06:04Z Avestaboy 34898 2005317 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Montenegroyê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Montenegro]] [Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Montenegro]] dsn4pglmpomlzalv2v4m3121eb4w3dd 2005318 2005317 2026-04-29T09:06:21Z Avestaboy 34898 2005318 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Montenegroyê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Montenegro]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Montenegro]] 8upsbfa5hwg1dzp6vt73wb2v614wy2h Kategorî:Huner li Liechtensteinê 14 312749 2005293 1967620 2026-04-29T08:42:28Z Avestaboy 34898 2005293 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Liechtensteinê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Liechtenstein]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Liechtenstein]] hwp3sk4fg511asou1m34d3lvk30n46e Kategorî:Huner li Polonyayê 14 312750 2005307 1967619 2026-04-29T08:57:11Z Avestaboy 34898 2005307 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Polonyayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Polonya]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Polonya]] n3eqsh5pafhcsfrqlgdxm42n6w8xve7 Kategorî:Huner li Romanyayê 14 312756 2005312 1967633 2026-04-29T09:00:44Z Avestaboy 34898 2005312 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Romanyayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Romanya]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Romanya]] esrqqq3jmua3l1q6ko5x9dwmiu5uk73 Kategorî:Huner li Serbistanê 14 312757 2005311 1967632 2026-04-29T08:59:32Z Avestaboy 34898 2005311 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Serbistanê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Serbistan]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Serbistan]] 8cfa5f6pzamn2dk0znryc6vty0jsbh8 Kategorî:Huner li Slovakyayê 14 312758 2005314 1967631 2026-04-29T09:02:47Z Avestaboy 34898 2005314 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Slovakyayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Slovakya]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Slovakya]] nrxewigfwncxjjlwzg4fpjtx6ji0yqc Kategorî:Huner li Slovenyayê 14 312759 2005313 1967630 2026-04-29T09:01:57Z Avestaboy 34898 2005313 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Slovenyayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Slovenya]] [[Kategorî:Huner li Ewropayê li gorî welatan|Slovenya]] adbtu3kuvttgamtgl5fzttjaakdqc2x Kategorî:Nivîskarên brîtanî yên mêr 14 314547 2004941 1998067 2026-04-28T18:07:57Z Avestaboy 34898 2004941 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan]] 95om1235r0r9cddp82m4aha7234x61c 2004944 2004941 2026-04-28T18:12:29Z Avestaboy 34898 2004944 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Brîtanî]] gs4pw8z9eh95m1sm565pur89uudkuav Dastan Jasim 0 314898 2005072 1987517 2026-04-28T20:27:16Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005072 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=adar 2026}} {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} '''Dastan Jasim''' (jdb. 1993an<ref name="Denkfabrik2017">{{Jêder-kitêb |sernav=„Gib mir was, was ich wählen kann." - Demokratie ohne Langzeitarbeitslose? Motive langzeitarbeitsloser Nichtwähler/-innen |paşnav=Denkfabrik - Forum für Menschen am Rande |pêşnav=Sozialunternehmen NEUE ARBEIT gGmbH Stuttgart |weşanger=Herbert von Halem Verlag |tarîx=2017 |isbn=978-3-86962-294-1 |cih=Köln}}</ref> de li [[Mannheim]]ê) [[Siyasetnasî|zanyara siyasî]], lêkolînera pevçûnan û [[Çalakvanî|çalakvaneke]] alman e. Jasim di xebatên xwe yên akademîk û rojnamevanî de, li ser siyaseta asayîşê û [[Demokratisierung|demokratîkbûnê]], bi taybetî di çarçoveya [[Kurdistan|kurdan]] û [[Rojhilata Navîn]] de, xebat dike. Qadên din ên lêkolînê [[îslamîzm]] û [[Nîjadperestî|nijadperestî]] ne. == Jiyan == Dastan Jasim keça dêûbavê malbatek kurd ên ji [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Bavê wê di sala 1985an de koçê Almanyayê bûye. Dayika wê ku li Iraqê biyolojîya çandiniyê xwendibû, di sala 1992an koçê Almanyayê bûye. Jasim li Mannheim bi sê xwişkên xwe re ê mezin bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Die Kurden |weşanger=Westend |tarîx=2018 |isbn=978-3-86489-207-3 |cih=Frankfurt am Main}}</ref> Wê di sala 2013an de li [[Karl-Friedrich-Gymnasium Mannheim|Karl-Friedrich-Gymnasium]] li [[Mannheim]]ê Abîtur xelas kiriye. Piştre li Zanîngeha [[Stuttgart]]ê zanistên civakî bi dereceya Bachelor xwendiye<ref name="Denkfabrik2017" /> û paşê li Heidelbergê zanistên siyasetê û qada zanyarîya rojhilata kevn master a xwe çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.giga-hamburg.de/de/das-giga/team/jasim-dastan |sernav=Dr. Dastan Jasim |malper=www.giga-hamburg.de |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de-DE}}</ref> Li bajarê xwe ew di siyaseta şaredariyê de çalak bûye û ji sala 2020an heta 2021an ji bo Partiya [[Partiya Çepgir (Almanya)|''Çep'']] xebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mannheimer-morgen.de/orte/edingen-neckarhausen_artikel,-edingen-neckarhausen-edingen-neckarhausen-erneut-wechsel-im-gemeinderat-_arid,1822837.html |sernav=Edingen-Neckarhausen: Erneut Wechsel im Gemeinderat |malper=www.mannheimer-morgen.de |tarîx=2021-07-14 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=Emmerich |pêşnav=Hans-Jürgen}}</ref> Piştî qedandina xwendin xwe, ew li Center for Gender and Development Studies (CGDS) li Zanîngeha Amerîkî ya Iraqê li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] wek akademîsyenek mêvan xebitiye. Teza doktorays wê li ser lêkolîna pevçûnên navneteweyî bû, bi taybetî li ser pevçûnên kurdî li Sûriyê û Iraqê bû. Ew vê tezê li gorî Research Fellow li GIGA Institut für Nahost-Studien li Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg û li zanîngeha Hamburg nivîsiye. Rêberiya doktoratê ji aliyê Eckart Woertz ve hatiye kirin. Teza wê ku di sala 2024an de qedandiye, bi navê ''Civic Culture without a State: Kurdish Civic Culture in Iraq, Iran, Turkey and Syria between State-Control and Resistance ye.''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.giga-hamburg.de/de/presse/spotlight-on-auf-dp-absolventen-mai-2024 |sernav="Spotlight on..." DP-Absolventin Dastan Jasim |malper=www.giga-hamburg.de |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de-DE}}</ref> Ji sala 2024an ve ew wek zanyarê daneyan (Senior Data Scientist) li zanîngeha Paris-Dauphine dixebite.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acss-dig.psl.eu/fr/equipe/dastan-jasim |sernav=Dastan Jasim |malper=acss-dig.psl.eu |roja-gihiştinê=2026-03-06}}</ref> Wê bi rêkûpêk nivîsên xwe di serî de li ser pevçûnên kurda li Sûriyê û Tirkiyê dinivîsî, wek ji bo Deutschlandfunk<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/politikwissenschaftlerin-jasim-draengt-auf-politische-loesungen-fuer-die-kurdischen-autonomiegebiete-106.html |sernav=Nach Assad-Sturz - Politikwissenschaftlerin Jasim drängt auf politische Lösungen für die kurdischen Autonomiegebiete in Syrien |malper=Die Nachrichten |tarîx=2024-12-20 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=deutschlandfunk.de}}</ref>, Jungle World<ref>{{Jêder-malper |url=https://jungle.world/autorin/dastan-jasim |sernav=jungle.world - Dastan Jasim |malper=jungle.world |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> û Tagesspiegel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesspiegel.de/autoren/dastan-jasim |sernav=Dastan Jasim |malper=www.tagesspiegel.de |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref>. Wekî pispor, ew di Stern<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stern.de/politik/ausland/iran-proteste--warum-das-regime-besonders-hart-gegen-die-kurden-vorgeht-32949870.html |sernav=Expertin im Interview: "Iranische Regierung will Bürgerkriegsszenario aufbauen" (stern+) |malper=stern.de |tarîx=2022-11-25 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref>, TAZ<ref>{{Jêder-malper |url=https://taz.de/Dastan-Jasim/!a102419/ |sernav=Alle Artikel von Dastan Jasim |malper=taz.de |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref>, Jüdische Allgemeine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.juedische-allgemeine.de/meinung/vor-den-messern-der-islamisten-sind-wir-alle-gleich/ |sernav=Kurden in Syrien: »Vor den Islamisten sind wir alle gleich« |malper=Jüdische Allgemeine |tarîx=2024-12-09 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=Jasim |pêşnav=Dastan}}</ref>, APuZ<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/apuz/syrien-2025/562725/die-kurden-in-syrien/ |sernav=Die Kurden in Syrien |malper=bpb.de |tarîx=2025-06-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=Dastan |pêşnav=Jasim}}</ref>, Monitor<ref>{{Jêder-malper |url=https://www1.wdr.de/daserste/monitor/sendungen/syrien-erdogans-krieg-gegen-die-kurden-100.html |sernav=Syrien: Erdogans Krieg gegen die Kurden |malper=www1.wdr.de |tarîx=2022-12-08 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref>, NDR<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ndr.de/nachrichten/info |sernav=NDR Info - Die Nachrichten für den Norden |malper=ndr.de |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=ndr.de}}</ref>, Tagesschau de xuya bû. Wê li set Rewşa Sûriyê li ser [[BBC|BBC World]]<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.fr.de/meinung/kolumnen/syriens-zukunft-mehr-als-die-wahl-zwischen-pest-und-cholera-93456924.html |sernav=Syriens Zukunft: Mehr als nur Pest und Cholera |malper=www.fr.de |tarîx=2024-12-08 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref> axivî. Die Zeit<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lergenmüller |pêşnav=Livia Sarai |tarîx=2025-03-01 |sernav=Türkisch-kurdischer Konflikt: "Kurden passen nicht ins westliche Weltbild" |url=https://www.zeit.de/kultur/2025-02/dastan-jasim-abdullah-oecalan-tuerkei-kurdistan-pkk-westen |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=Die Zeit |ziman=de-DE |issn=0044-2070}}</ref> û Frankfurter Rundschau<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fr.de/politik/erdogan-vor-eskalation-in-der-kurden-frage-der-westen-spielt-auf-zeit-92034439.html |sernav=„Der Westen spielt auf Zeit“: Erdogan vor Eskalation in der Kurden-Frage? |malper=www.fr.de |tarîx=2023-01-18 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref> hevpeyvîn bê re çê kirin. Piştî rejîma [[Beşar Esed|Assadê]] di sala 2024an ket, Anetta Kahane wê di Frankfurter Rundschau de portreyek kir û got Jasim Kurdek, intelektuel, jin û serê analîtîk e. Got Dastan wek dijmin ji bo îslamîstan û nasyonalîstên tirk û ereb tê dîtin. Di derbarê pêşeroja Sûriyê de, Jasim dibêje ku bêyî li ber çavan girtina pirrengiya etnîk û siyasî ya herêmê, ne antîsemîtîzma tund û ne jî îslamîzm dikarin werin şirovekirin an jî têkbirin, tevî ne li Almanyayê jî.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 7ro5m3i1ba4x43715f0ohmzwgecrq0k 2005119 2005072 2026-04-28T21:22:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005119 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=adar 2026}} {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} '''Dastan Jasim''' (jdb. 1993an<ref name="Denkfabrik2017">{{Jêder-kitêb |sernav=„Gib mir was, was ich wählen kann." - Demokratie ohne Langzeitarbeitslose? Motive langzeitarbeitsloser Nichtwähler/-innen |paşnav=Denkfabrik - Forum für Menschen am Rande |pêşnav=Sozialunternehmen NEUE ARBEIT gGmbH Stuttgart |weşanger=Herbert von Halem Verlag |tarîx=2017 |isbn=978-3-86962-294-1 |cih=Köln}}</ref> de li [[Mannheim]]ê) [[Siyasetnasî|zanyara siyasî]], lêkolînera pevçûnan û [[Çalakvanî|çalakvaneke]] alman e. Jasim di xebatên xwe yên akademîk û rojnamevanî de, li ser siyaseta asayîşê û [[Demokratisierung|demokratîkbûnê]], bi taybetî di çarçoveya [[Kurdistan|kurdan]] û [[Rojhilata Navîn]] de, xebat dike. Qadên din ên lêkolînê [[îslamîzm]] û [[Nîjadperestî|nijadperestî]] ne. == Jiyan == Dastan Jasim keça dêûbavê malbatek kurd ên ji [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Bavê wê di sala 1985an de koçê Almanyayê bûye. Dayika wê ku li Iraqê biyolojîya çandiniyê xwendibû, di sala 1992an koçê Almanyayê bûye. Jasim li Mannheim bi sê xwişkên xwe re ê mezin bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Die Kurden |weşanger=Westend |tarîx=2018 |isbn=978-3-86489-207-3 |cih=Frankfurt am Main}}</ref> Wê di sala 2013an de li [[Karl-Friedrich-Gymnasium Mannheim|Karl-Friedrich-Gymnasium]] li [[Mannheim]]ê Abîtur xelas kiriye. Piştre li Zanîngeha [[Stuttgart]]ê zanistên civakî bi dereceya Bachelor xwendiye<ref name="Denkfabrik2017" /> û paşê li Heidelbergê zanistên siyasetê û qada zanyarîya rojhilata kevn master a xwe çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.giga-hamburg.de/de/das-giga/team/jasim-dastan |sernav=Dr. Dastan Jasim |malper=www.giga-hamburg.de |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de-DE}}</ref> Li bajarê xwe ew di siyaseta şaredariyê de çalak bûye û ji sala 2020an heta 2021an ji bo Partiya [[Partiya Çepgir (Almanya)|''Çep'']] xebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mannheimer-morgen.de/orte/edingen-neckarhausen_artikel,-edingen-neckarhausen-edingen-neckarhausen-erneut-wechsel-im-gemeinderat-_arid,1822837.html |sernav=Edingen-Neckarhausen: Erneut Wechsel im Gemeinderat |malper=www.mannheimer-morgen.de |tarîx=2021-07-14 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=Emmerich |pêşnav=Hans-Jürgen}}</ref> Piştî qedandina xwendin xwe, ew li Center for Gender and Development Studies (CGDS) li Zanîngeha Amerîkî ya Iraqê li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] wek akademîsyenek mêvan xebitiye. Teza doktorays wê li ser lêkolîna pevçûnên navneteweyî bû, bi taybetî li ser pevçûnên kurdî li Sûriyê û Iraqê bû. Ew vê tezê li gorî Research Fellow li GIGA Institut für Nahost-Studien li Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg û li zanîngeha Hamburg nivîsiye. Rêberiya doktoratê ji aliyê Eckart Woertz ve hatiye kirin. Teza wê ku di sala 2024an de qedandiye, bi navê ''Civic Culture without a State: Kurdish Civic Culture in Iraq, Iran, Turkey and Syria between State-Control and Resistance ye.''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.giga-hamburg.de/de/presse/spotlight-on-auf-dp-absolventen-mai-2024 |sernav="Spotlight on..." DP-Absolventin Dastan Jasim |malper=www.giga-hamburg.de |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de-DE}}</ref> Ji sala 2024an ve ew wek zanyarê daneyan (Senior Data Scientist) li zanîngeha Paris-Dauphine dixebite.<ref>{{Jêder-malper |url=https://acss-dig.psl.eu/fr/equipe/dastan-jasim |sernav=Dastan Jasim |malper=acss-dig.psl.eu |roja-gihiştinê=2026-03-06}}</ref> Wê bi rêkûpêk nivîsên xwe di serî de li ser pevçûnên kurda li Sûriyê û Tirkiyê dinivîsî, wek ji bo Deutschlandfunk<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deutschlandfunk.de/politikwissenschaftlerin-jasim-draengt-auf-politische-loesungen-fuer-die-kurdischen-autonomiegebiete-106.html |sernav=Nach Assad-Sturz - Politikwissenschaftlerin Jasim drängt auf politische Lösungen für die kurdischen Autonomiegebiete in Syrien |malper=Die Nachrichten |tarîx=2024-12-20 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=deutschlandfunk.de}}</ref>, Jungle World<ref>{{Jêder-malper |url=https://jungle.world/autorin/dastan-jasim |sernav=jungle.world - Dastan Jasim |malper=jungle.world |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> û Tagesspiegel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesspiegel.de/autoren/dastan-jasim |sernav=Dastan Jasim |malper=www.tagesspiegel.de |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref>. Wekî pispor, ew di Stern<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stern.de/politik/ausland/iran-proteste--warum-das-regime-besonders-hart-gegen-die-kurden-vorgeht-32949870.html |sernav=Expertin im Interview: "Iranische Regierung will Bürgerkriegsszenario aufbauen" (stern+) |malper=stern.de |tarîx=2022-11-25 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref>, TAZ<ref>{{Jêder-malper |url=https://taz.de/Dastan-Jasim/!a102419/ |sernav=Alle Artikel von Dastan Jasim |malper=taz.de |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref>, Jüdische Allgemeine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.juedische-allgemeine.de/meinung/vor-den-messern-der-islamisten-sind-wir-alle-gleich/ |sernav=Kurden in Syrien: »Vor den Islamisten sind wir alle gleich« |malper=Jüdische Allgemeine |tarîx=2024-12-09 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=Jasim |pêşnav=Dastan}}</ref>, APuZ<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/apuz/syrien-2025/562725/die-kurden-in-syrien/ |sernav=Die Kurden in Syrien |malper=bpb.de |tarîx=2025-06-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=Dastan |pêşnav=Jasim}}</ref>, Monitor<ref>{{Jêder-malper |url=https://www1.wdr.de/daserste/monitor/sendungen/syrien-erdogans-krieg-gegen-die-kurden-100.html |sernav=Syrien: Erdogans Krieg gegen die Kurden |malper=www1.wdr.de |tarîx=2022-12-08 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref>, NDR<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ndr.de/nachrichten/info |sernav=NDR Info - Die Nachrichten für den Norden |malper=ndr.de |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de |paşnav=ndr.de}}</ref>, Tagesschau de xuya bû. Wê li set Rewşa Sûriyê li ser [[BBC|BBC World]]<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.fr.de/meinung/kolumnen/syriens-zukunft-mehr-als-die-wahl-zwischen-pest-und-cholera-93456924.html |sernav=Syriens Zukunft: Mehr als nur Pest und Cholera |malper=www.fr.de |tarîx=2024-12-08 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref> axivî. Die Zeit<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lergenmüller |pêşnav=Livia Sarai |tarîx=2025-03-01 |sernav=Türkisch-kurdischer Konflikt: "Kurden passen nicht ins westliche Weltbild" |url=https://www.zeit.de/kultur/2025-02/dastan-jasim-abdullah-oecalan-tuerkei-kurdistan-pkk-westen |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=Die Zeit |ziman=de-DE |issn=0044-2070}}</ref> û Frankfurter Rundschau<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fr.de/politik/erdogan-vor-eskalation-in-der-kurden-frage-der-westen-spielt-auf-zeit-92034439.html |sernav=„Der Westen spielt auf Zeit“: Erdogan vor Eskalation in der Kurden-Frage? |malper=www.fr.de |tarîx=2023-01-18 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=de}}</ref> hevpeyvîn bê re çê kirin. Piştî rejîma [[Beşar Esed|Assadê]] di sala 2024an ket, Anetta Kahane wê di Frankfurter Rundschau de portreyek kir û got Jasim Kurdek, intelektuel, jin û serê analîtîk e. Got Dastan wek dijmin ji bo îslamîstan û nasyonalîstên tirk û ereb tê dîtin. Di derbarê pêşeroja Sûriyê de, Jasim dibêje ku bêyî li ber çavan girtina pirrengiya etnîk û siyasî ya herêmê, ne antîsemîtîzma tund û ne jî îslamîzm dikarin werin şirovekirin an jî têkbirin, tevî ne li Almanyayê jî.<ref name=":1" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} onj2o360m7sqf7f50pln3zdrl6ryl6i Kategorî:Jinên portûgalî li gorî pîşeyan 14 314931 2005023 1988404 2026-04-28T19:23:17Z Avestaboy 34898 2005023 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Portûgalî]] [[Kategorî:Jinên portûgalî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|portûgalî]] [[Kategorî:Portûgalî li gorî pîşeyan]] 4gum45cekcv12j921cj0coqg6ua5kcw 2005024 2005023 2026-04-28T19:24:16Z Avestaboy 34898 2005024 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Portûgalî]] [[Kategorî:Jinên portûgalî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|portûgalî]] [[Kategorî:Portûgalî li gorî pîşeyan|+Jin]] 2j11p9v7crtl08b8hfefbvcb5542z1a 2005025 2005024 2026-04-28T19:24:59Z Avestaboy 34898 2005025 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Portûgalî]] [[Kategorî:Jinên portûgalî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Portûgalî]] [[Kategorî:Portûgalî li gorî pîşeyan|+Jin]] naj6yg7rb71657vhelwf655bytkwjl3 Elîreza Erafî 0 315111 2005148 1992598 2026-04-29T00:07:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005148 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Elîreza Erafî''' (jdb. 1959) dîndar û siyasetmedarekî [[îran]]î ye ku ji sala 2019an vir ve endamê Encumana Parêzvanan û ji sala 2022an vir ve jî endama Meclîsa Pisporan e. == Jiyana berê == Elîreza Erafî di sala 1959an de li [[Meybod]], Îran, wekê endamê malbatekê [[kurdên lek]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heraldousa.com/usnews/who-is-alireza-arafi-the-third-member-of-irans-interim-leadership-council-20260301-0060.html |sernav=Who is Alireza Arafi, the Third Member of Iran's Interim Leadership Council? |malper=Heraldo USA |tarîx=2026-03-01 }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tê gotin ku bav û kalê wî di sedsala 19an ji baweriya [[zerdeştî]] derbasa [[îslam]]ê bûne.<ref name="Vatanka-2020a">{{Jêder-nûçe |paşnav=Vatanka |pêşnav=Alex |tarîx=6 tîrmeh 2020 |sernav=The Islamic Republic's next generation of leaders: A profile of Alireza Arafi - Middle East Institute |url=http://mei.edu/publication/islamic-republics-next-generation-leaders-profile-alireza-arafi/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260110195545/http://mei.edu/publication/islamic-republics-next-generation-leaders-profile-alireza-arafi/ |roja-arşîvê=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=Middle East Institute |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Herwiha tê îdiya kirin ku bavê wî [[ayetula]] Mihemed Îbrahîm Erafî hevalekê nêzik yê [[Ayetula Xumênî|Ruhola Xumênî]] bû ye; lê hinek lêkolîner vê nêrînê piştgirî nakin.<ref name="Vatanka-2020a" /> Erafî xwendina xwe ya dibistana seretayî li [[Qum]]ê temam kiriye. Paşê wî beşdarî qursên dînî (semînar) jî bûye, li vir bi zimanên [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] hîn bûye û herwiha dabeşên [[matematîk]] û [[felsefe]] xwendiye. == Kariyera siyasî == Zanyar û ayetulayê hiqûqê wekî nûnerê dilsoz ê pergalê tê hesibandin ku rolekê sereke di misogerkirina lihevhatina kiryarên dewletê bi şîrovekirina [[şiîtî]] ya [[şerîet]]ê de dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Nach Chamenei-Tod: Diese 3 Männer führen jetzt das Iran-Regime |url=https://www.focus.de/politik/ausland/nach-chamenei-tod-diese-3-maenner-fuehren-jetzt-das-iran-regime_d8833180-9539-45cf-bb0a-343680bb13d9.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=de-DE }}</ref> Erefî bi eşkereyî ji bo guhertoyekê siyasî ya îslama şiî parêzvaniyê dike. Erefî herwiha xwediyê pileya ''muctehid'' e ku bi fermî mafê dide wî ku biryarên serbixwe yê hiqûqî yên îslamî derxîne. Erafî piştgiriya nûjênkirina saziyên îranî dike û parêzvaniya karanîna [[jîriya çêkirî]] (AI) di rêveberiya dînî de û ji bo belavkirina îdeolojiyê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/10-yrs-after-election-loss-alireza-arafi-is-irans-interim-leader-how-he-rose-to-likely-succeed-ayatollah-khamenei-101772366147176.html |sernav=Ayatollah Alireza Arafi is Iran's interim leader 10 yrs after poll loss: How he rose to likely succeed Khamenei |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Dîndarên îranî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1959]] [[Kategorî:Kurdên lêk]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên îranî]] pwh3udzwa9bod3x6epjbya624ihdagq 2005153 2005148 2026-04-29T01:22:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005153 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Elîreza Erafî''' (jdb. 1959) dîndar û siyasetmedarekî [[îran]]î ye ku ji sala 2019an vir ve endamê Encumana Parêzvanan û ji sala 2022an vir ve jî endama Meclîsa Pisporan e. == Jiyana berê == Elîreza Erafî di sala 1959an de li [[Meybod]], Îran, wekê endamê malbatekê [[kurdên lek]] ji dayik bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.heraldousa.com/usnews/who-is-alireza-arafi-the-third-member-of-irans-interim-leadership-council-20260301-0060.html |sernav=Who is Alireza Arafi, the Third Member of Iran's Interim Leadership Council? |malper=Heraldo USA |tarîx=2026-03-01 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Tê gotin ku bav û kalê wî di sedsala 19an ji baweriya [[zerdeştî]] derbasa [[îslam]]ê bûne.<ref name="Vatanka-2020a">{{Jêder-nûçe |paşnav=Vatanka |pêşnav=Alex |tarîx=6 tîrmeh 2020 |sernav=The Islamic Republic's next generation of leaders: A profile of Alireza Arafi - Middle East Institute |url=http://mei.edu/publication/islamic-republics-next-generation-leaders-profile-alireza-arafi/ |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260110195545/http://mei.edu/publication/islamic-republics-next-generation-leaders-profile-alireza-arafi/ |roja-arşîvê=2026-01-10 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=Middle East Institute |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> Herwiha tê îdiya kirin ku bavê wî [[ayetula]] Mihemed Îbrahîm Erafî hevalekê nêzik yê [[Ayetula Xumênî|Ruhola Xumênî]] bû ye; lê hinek lêkolîner vê nêrînê piştgirî nakin.<ref name="Vatanka-2020a" /> Erafî xwendina xwe ya dibistana seretayî li [[Qum]]ê temam kiriye. Paşê wî beşdarî qursên dînî (semînar) jî bûye, li vir bi zimanên [[Zimanê erebî|erebî]] û [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] hîn bûye û herwiha dabeşên [[matematîk]] û [[felsefe]] xwendiye. == Kariyera siyasî == Zanyar û ayetulayê hiqûqê wekî nûnerê dilsoz ê pergalê tê hesibandin ku rolekê sereke di misogerkirina lihevhatina kiryarên dewletê bi şîrovekirina [[şiîtî]] ya [[şerîet]]ê de dilîze.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Nach Chamenei-Tod: Diese 3 Männer führen jetzt das Iran-Regime |url=https://www.focus.de/politik/ausland/nach-chamenei-tod-diese-3-maenner-fuehren-jetzt-das-iran-regime_d8833180-9539-45cf-bb0a-343680bb13d9.html |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=de-DE }}</ref> Erefî bi eşkereyî ji bo guhertoyekê siyasî ya îslama şiî parêzvaniyê dike. Erefî herwiha xwediyê pileya ''muctehid'' e ku bi fermî mafê dide wî ku biryarên serbixwe yê hiqûqî yên îslamî derxîne. Erafî piştgiriya nûjênkirina saziyên îranî dike û parêzvaniya karanîna [[jîriya çêkirî]] (AI) di rêveberiya dînî de û ji bo belavkirina îdeolojiyê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/10-yrs-after-election-loss-alireza-arafi-is-irans-interim-leader-how-he-rose-to-likely-succeed-ayatollah-khamenei-101772366147176.html |sernav=Ayatollah Alireza Arafi is Iran's interim leader 10 yrs after poll loss: How he rose to likely succeed Khamenei |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-19 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} [[Kategorî:Dîndarên îranî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1959]] [[Kategorî:Kurdên lêk]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên îranî]] rw58l9yf8s45islbafsmgy84gzjcjmg Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên mêr 14 315241 2004929 1993850 2026-04-28T18:00:01Z Avestaboy 34898 2004929 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên amerîkî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Amerîkî]] fc5gzyjtkc4qx6gzg1rnp81t2er1kmt 2004930 2004929 2026-04-28T18:00:51Z Avestaboy 34898 2004930 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên amerîkî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Amerîkî]] kme6dzb9pqsj53yk1uni01bqc49vja4 2004931 2004930 2026-04-28T18:01:37Z Avestaboy 34898 2004931 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên amerîkî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Amerîkî]] rdk695fiqw28wayi5ybxs71kb28dakp Kendava Fonseca 0 315375 2005436 1995200 2026-04-29T11:47:13Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005436 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' ({{IPA-es|fonˈse.ka}}, bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê [[metranê katolîk]] [[Juan Fonseca]] ku dijminekî bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01 |archive-date=2023-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722142038/https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |url-status=dead }}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] f0jrmv1h0kn8fa238r3xkf3hz7uizb4 Kategorî:Huner li Îndonezyayê 14 315551 2005290 1996405 2026-04-29T08:38:25Z Avestaboy 34898 2005290 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Îndonezyayê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan| Îndonezya]] [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan|Îndonezya]] [[Kategorî:Huner li Başûr-rojhilatê Asyayê|Îndonezya]] 2iore8va2zqeaz8cqvq0ksj7mat97fd 2005393 2005290 2026-04-29T10:32:43Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005393 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Huner li gorî welatan| Îndonezya]] [[Kategorî:Çanda Îndonezyayê]] [[Kategorî:Huner li Asyayê li gorî welatan|Îndonezya]] [[Kategorî:Huner li Başûr-rojhilatê Asyayê|Îndonezya]] 9a8e59quf7uuensuk3h8o3mcvltopwg Kategorî:Nivîskarên mecar ên mêr 14 315757 2004953 1998076 2026-04-28T18:19:38Z Avestaboy 34898 2004953 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên mecar|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Mecar]] b5vk1p7x627gasj2ubxo3cq4nobmjpb 2004964 2004953 2026-04-28T18:29:53Z Avestaboy 34898 2004964 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên mecar li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên mecar|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Mecar]] c05nl7tb0u0nmt5g2fapo1uschy9rpm Kelar 0 315768 2005433 1998337 2026-04-29T11:31:51Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005433 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] de ye ku li rojhilata [[Kifrî]] yê û li rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ya [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar |sernav=Kalar {{!}} Unbelievable Kurdistan - Official Tourism Site of Kurdistan }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] k3z8uzc2d7cagb5yf6lv6365k6af2sg Kategorî:Berhemên meksîkiyan 14 315801 2005265 1998790 2026-04-29T08:20:59Z Avestaboy 34898 2005265 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Meksîkî]] [[Kategorî:Huner li Meksîkê]] lq610bfqqd42ayz2yu5c6m48alpx2vc Kategorî:Berhemên awistraliyan 14 315808 2005232 1998832 2026-04-29T08:02:57Z Avestaboy 34898 2005232 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Awistralî]] [[Kategorî:Huner li Awistralyayê]] ko13fnqlg9laqs7ta6sn9fvx9msccd8 Kategorî:Berhemên holendiyan 14 315811 2005246 1998840 2026-04-29T08:11:03Z Avestaboy 34898 2005246 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Holendî]] [[Kategorî:Huner li Holendayê]] tgsck1c6ajeb4qd6uoodc5k5a48npi1 Kategorî:Berhemên xirwatan 14 315813 2005275 1998845 2026-04-29T08:26:16Z Avestaboy 34898 2005275 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|xirwat]] [[Kategorî:Huner li Xirwatistanê]] 6o3djjsfqkqyiy4gigytz98iz0fya93 Kategorî:Berhemên swêdiyan 14 315815 2005272 1998860 2026-04-29T08:23:45Z Avestaboy 34898 2005272 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Swêdî]] [[Kategorî:Huner li Swêdê]] 4zjahqwkloma8uzrf544ep72ecrzj0q Kategorî:Berhemên serban 14 315817 2005269 1998947 2026-04-29T08:22:39Z Avestaboy 34898 2005269 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser Serbistanê]] [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Serb]] [[Kategorî:Huner li Serbistanê]] e49d9j42qtfbmakgc7wu56zqx00kscz Kategorî:Jinên spanî li gorî pîşeyan 14 315893 2005029 2000815 2026-04-28T19:30:06Z Avestaboy 34898 2005029 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|spanî]] [[Kategorî:Jinên spanî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|spanî]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] [[Kategorî:Spanî li gorî pîşeyan|+Jin]] bv4v3d8bb63ajn347oqmjnmru7f8t4q Barnsley F.C. 0 315956 2004886 2001269 2026-04-28T13:16:45Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004886 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Barnsley F.C. | navê_tavahî = Barnsley Football Club | bernav = The Tykes, Colliers | wêne = [[Wêne:Barnsley FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1887]] | stad = [[Oakwell]] | kapasîte = 23.287 | serok = Neerav Parekh | rahêner = Darrell Clarke | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.barnsleyfc.co.uk/ barnsleyfc.co.uk] }} '''Barnsley Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Barnsley]] (Yorkshira Başûr) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1887an de bi navê "Barnsley St. Peter's" hat avakirin. Barnsley piraniya dîroka xwe di astên duyemîn û sêyemîn ên futbolê ya Înglistanê de derbas kiriye. Serkeftina wan a herî mezin qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1912an de ye, dema ku wan di fînalê de West Bromwich Albion bir.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/17734994{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Klûb maçên xwe li stadê [[Oakwell]]ê dileyize, ku ji sala 1888an ve malavaniya tîmê dike. == Serkeftin == * '''FA Cup:''' 1912 * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1910 * '''Lîga Duyemîn (Play-off):''' 1997 (Hilkişîn bo Premier League) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avabûnên 1887an li Înglistanê]] [[Kategorî:Barnsley FC]] [[Kategorî:Damezrandinên 1887an]] [[Kategorî:Klûbên futbolê yên Înglistanê]] kiekzbi17hu5sz76oj6rh3cih2hzezf 2004887 2004886 2026-04-28T14:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004887 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Barnsley F.C. | navê_tavahî = Barnsley Football Club | bernav = The Tykes, Colliers | wêne = [[Wêne:Barnsley FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1887]] | stad = [[Oakwell]] | kapasîte = 23.287 | serok = Neerav Parekh | rahêner = Darrell Clarke | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.barnsleyfc.co.uk/ barnsleyfc.co.uk] }} '''Barnsley Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Barnsley]] (Yorkshira Başûr) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1887an de bi navê "Barnsley St. Peter's" hat avakirin. Barnsley piraniya dîroka xwe di astên duyemîn û sêyemîn ên futbolê ya Înglistanê de derbas kiriye. Serkeftina wan a herî mezin qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1912an de ye, dema ku wan di fînalê de West Bromwich Albion bir.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/17734994{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Klûb maçên xwe li stadê [[Oakwell]]ê dileyize, ku ji sala 1888an ve malavaniya tîmê dike. == Serkeftin == * '''FA Cup:''' 1912 * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1910 * '''Lîga Duyemîn (Play-off):''' 1997 (Hilkişîn bo Premier League) == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avabûnên 1887an li Înglistanê]] [[Kategorî:Barnsley FC]] [[Kategorî:Damezrandinên 1887an]] [[Kategorî:Klûbên futbolê yên Înglistanê]] 37751k1sqhpwa2g3d6cheipdcxdrxt6 Birmingham City F.C. 0 315957 2004891 2000968 2026-04-28T15:41:19Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004891 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank klûba futbolê | nav = Birmingham City F.C. | navê_tavahî = Birmingham City Football Club | bernav = The Blues | wêne = [[Wêne:Birmingham City FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1875]] (wekî Small Heath Alliance) | stad = [[St Andrew's]] | kapasîte = 29.409 | serok = Tom Wagner | rahêner = Chris Davies | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.bcfc.com/ bcfc.com] }} '''Birmingham City Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Birmingham]]ê hatiye damezrandin. Klûb di sala 1875an de bi navê "Small Heath Alliance" hat avakirin, di sala 1905an de bû "Birmingham" û di sala 1943an de navê xwe yê niha girt. Hevrikê herî mezin ê klûbê [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] ye û maçên di navbera her du tîman de wekî "Second City derby" tê naskirin. Serkeftina herî mezin a klûbê qezenckirina Kupaya Lîgê (League Cup) ye ku du caran (1963 û 2011) birine.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/12530132{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di sala 2011an de, wan di fînalê de tîma Arsenalê 2–1 bir û kupayê hilda, ku ev di dîroka klûbê de wekî yek ji rojên herî girîng tê qebûlkirin. == Serkeftin == * '''Kupaya Lîgê (League Cup):''' 1963 == Çavkanî == {{Çavkanî}} 6cxnaj0erlfjda7hbeso7bnmkzp7hhw 2004902 2004891 2026-04-28T16:22:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004902 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank klûba futbolê | nav = Birmingham City F.C. | navê_tavahî = Birmingham City Football Club | bernav = The Blues | wêne = [[Wêne:Birmingham City FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1875]] (wekî Small Heath Alliance) | stad = [[St Andrew's]] | kapasîte = 29.409 | serok = Tom Wagner | rahêner = Chris Davies | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.bcfc.com/ bcfc.com] }} '''Birmingham City Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Birmingham]]ê hatiye damezrandin. Klûb di sala 1875an de bi navê "Small Heath Alliance" hat avakirin, di sala 1905an de bû "Birmingham" û di sala 1943an de navê xwe yê niha girt. Hevrikê herî mezin ê klûbê [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] ye û maçên di navbera her du tîman de wekî "Second City derby" tê naskirin. Serkeftina herî mezin a klûbê qezenckirina Kupaya Lîgê (League Cup) ye ku du caran (1963 û 2011) birine.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/12530132{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Di sala 2011an de, wan di fînalê de tîma Arsenalê 2–1 bir û kupayê hilda, ku ev di dîroka klûbê de wekî yek ji rojên herî girîng tê qebûlkirin. == Serkeftin == * '''Kupaya Lîgê (League Cup):''' 1963 == Çavkanî == {{Çavkanî}} 84otyyo7edda6b21tnqgc32gwp1ng88 Blackpool F.C. 0 315958 2004893 2001257 2026-04-28T15:52:58Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004893 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Blackpool F.C. | navê_tavahî = Blackpool Football Club | bernav = The Seasiders, Tangerines | wêne = [[Wêne:Blackpool FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1887]] | stad = [[Bloomfield Road]] | kapasîte = 16.616 | serok = Simon Sadler | rahêner = Steve Bruce | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.blackpoolfc.co.uk/ blackpoolfc.co.uk] }} '''Blackpool Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Blackpool]]ê (Lancashire) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1887an de hat avakirin. Blackpool bi rengê xwe yê "porteqalî" (tangerine) tê naskirin. Serkeftina herî mezin û navdar a klûbê qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1953an de ye. Ew fînal wekî "Fînala Matthews" (Matthews Final) tê naskirin, ji ber ku efsaneya futbolê [[Stanley Matthews]] di wê maçê de performanseke bêhempa nîşan da.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/22353046{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Klûb di sezona 2010-11an de di [[Premier League]] de lîst, lê di dawiya sezonê de ji lîgê ket. Blackpool maçên xwe li stadê [[Bloomfield Road]]ê dileyize. == Serkeftin == * '''FA Cup:''' 1953 * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1948, 1951 * == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avabûnên 1887an li Înglistanê]] jhlzs2zqokobq6o9ffjpmx5572b1ue5 2004901 2004893 2026-04-28T16:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2004901 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Blackpool F.C. | navê_tavahî = Blackpool Football Club | bernav = The Seasiders, Tangerines | wêne = [[Wêne:Blackpool FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1887]] | stad = [[Bloomfield Road]] | kapasîte = 16.616 | serok = Simon Sadler | rahêner = Steve Bruce | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.blackpoolfc.co.uk/ blackpoolfc.co.uk] }} '''Blackpool Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Blackpool]]ê (Lancashire) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1887an de hat avakirin. Blackpool bi rengê xwe yê "porteqalî" (tangerine) tê naskirin. Serkeftina herî mezin û navdar a klûbê qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1953an de ye. Ew fînal wekî "Fînala Matthews" (Matthews Final) tê naskirin, ji ber ku efsaneya futbolê [[Stanley Matthews]] di wê maçê de performanseke bêhempa nîşan da.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/22353046{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Klûb di sezona 2010-11an de di [[Premier League]] de lîst, lê di dawiya sezonê de ji lîgê ket. Blackpool maçên xwe li stadê [[Bloomfield Road]]ê dileyize. == Serkeftin == * '''FA Cup:''' 1953 * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1948, 1951 * == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Avabûnên 1887an li Înglistanê]] nkkyc3agx57cnvt06ex29zr15cgm0eb Charlton Athletic F.C. 0 315966 2004975 2001039 2026-04-28T18:38:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2004975 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Charlton Athletic F.C. | navê_tavahî = Charlton Athletic Football Club | bernav = The Addicks, Red Robins | wêne = [[Wêne:Charlton Athletic FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1905]] | stad = [[The Valley]] | kapasîte = 27.111 | serok = James Rodwell | rahêner = Nathan Jones | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.charltonafc.com/ charltonafc.com] }} '''Charlton Athletic Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li herêma Charlton a [[London]]ê hatiye damezrandin. Klûb di sala 1905an de hat avakirin. Serkeftina herî mezin a dîroka klûbê qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1947an de ye. Charlton Athletic di navbera salên 2000-2007an de di [[Premier League]] de lîst û di bin birêvebiriya rahêner Alan Curbishley de serkeftinên girîng bi dest xistin.<ref>https://www.charltonafc.com/club/history/{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Klûb maçên xwe li stadê [[The Valley]] dileyize. Alîgirên Charltonê di dîroka futbolê de bi xebatên xwe yên parastina stadê û klûbê tên naskirin. == Serkeftin == * '''FA Cup:''' 1947 * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1946 * '''L''' == Çavkanî == {{Çavkanî}} lsg5q4d2ahczovqu90jel5mu4gqquct 2005022 2004975 2026-04-28T19:22:48Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005022 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Charlton Athletic F.C. | navê_tavahî = Charlton Athletic Football Club | bernav = The Addicks, Red Robins | wêne = [[Wêne:Charlton Athletic FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1905]] | stad = [[The Valley]] | kapasîte = 27.111 | serok = James Rodwell | rahêner = Nathan Jones | lîg = [[EFL League One]] | malper = [https://www.charltonafc.com/ charltonafc.com] }} '''Charlton Athletic Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li herêma Charlton a [[London]]ê hatiye damezrandin. Klûb di sala 1905an de hat avakirin. Serkeftina herî mezin a dîroka klûbê qezenckirina [[FA Cup]]ê di sala 1947an de ye. Charlton Athletic di navbera salên 2000-2007an de di [[Premier League]] de lîst û di bin birêvebiriya rahêner Alan Curbishley de serkeftinên girîng bi dest xistin.<ref>https://www.charltonafc.com/club/history/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Klûb maçên xwe li stadê [[The Valley]] dileyize. Alîgirên Charltonê di dîroka futbolê de bi xebatên xwe yên parastina stadê û klûbê tên naskirin. == Serkeftin == * '''FA Cup:''' 1947 * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1946 * '''L''' == Çavkanî == {{Çavkanî}} lfnizjjfdsflr3v23s28z6qm1j4vz81 Crystal Palace F.C. 0 315968 2005041 2001037 2026-04-28T19:45:44Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005041 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Crystal Palace F.C. | navê_tavahî = Crystal Palace Football Club | bernav = The Eagles, The Glaziers | wêne = [[Wêne:Crystal Palace FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1905]] (bi awayê profesyonel) | stad = [[Selhurst Park]] | kapasîte = 25.486 | serok = Steve Parish | rahêner = [[Oliver Glasner]] | lîg = [[Premier League]] | malper = [https://www.cpfc.co.uk/ cpfc.co.uk] }} '''Crystal Palace Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li herêma Selhurst a [[London]]ê hatiye damezrandin. Her çend dîroka klûbê digihîje sala 1861an jî, wekî klûbeke profesyonel di sala 1905an de hat damezrandin. Crystal Palace du caran derketiye fînala [[FA Cup]]ê (1990 û 2016), lê her du caran jî li hember [[Manchester United]] winda kiriye. Di dîroka nûjen de, klûb ji sala 2013an ve bi awayekî domdar di [[Premier League]] de dilîze.<ref>https://www.cpfc.co.uk/club/history/{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Rengên tîmê sor û şîn (bi xêzên stûnî) ne. Klûb maçên xwe li stadê [[Selhurst Park]]ê dileyize, ku ev stad bi atmosfera xwe ya germ û alîgirên xwe yên dilsoz tê naskirin. == Serkeftin == * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1990, 2016 * '''Lîga Duyem (Asta 2em):''' 1978–79, 1993–94 * '''Kupaya Full Members:''' 1991 == Lîstikvanên navdar == * [[Jim Cannon]] (Lîstikvanê ku herî zêde kincê tîmê li xwe kiriye) * [[Wilfried Zaha]] (Efsaneya nûjen a klûbê) * [[Ian Wright]] * [[Geoff Thomas]] * [[Eberechi Eze]] == Çavkanî == {{reflist}} [[Kategorî:Crystal Palace FC]] [[Kategorî:Klûbên futbolê yên li Londonê]] [[Kategorî:Damezrandinên 1905an]] o64upwzlq0i9s040oirukbdh140359v 2005069 2005041 2026-04-28T20:22:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2005069 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Crystal Palace F.C. | navê_tavahî = Crystal Palace Football Club | bernav = The Eagles, The Glaziers | wêne = [[Wêne:Crystal Palace FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1905]] (bi awayê profesyonel) | stad = [[Selhurst Park]] | kapasîte = 25.486 | serok = Steve Parish | rahêner = [[Oliver Glasner]] | lîg = [[Premier League]] | malper = [https://www.cpfc.co.uk/ cpfc.co.uk] }} '''Crystal Palace Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li herêma Selhurst a [[London]]ê hatiye damezrandin. Her çend dîroka klûbê digihîje sala 1861an jî, wekî klûbeke profesyonel di sala 1905an de hat damezrandin. Crystal Palace du caran derketiye fînala [[FA Cup]]ê (1990 û 2016), lê her du caran jî li hember [[Manchester United]] winda kiriye. Di dîroka nûjen de, klûb ji sala 2013an ve bi awayekî domdar di [[Premier League]] de dilîze.<ref>https://www.cpfc.co.uk/club/history/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Rengên tîmê sor û şîn (bi xêzên stûnî) ne. Klûb maçên xwe li stadê [[Selhurst Park]]ê dileyize, ku ev stad bi atmosfera xwe ya germ û alîgirên xwe yên dilsoz tê naskirin. == Serkeftin == * '''FA Cup (Duyemîn):''' 1990, 2016 * '''Lîga Duyem (Asta 2em):''' 1978–79, 1993–94 * '''Kupaya Full Members:''' 1991 == Lîstikvanên navdar == * [[Jim Cannon]] (Lîstikvanê ku herî zêde kincê tîmê li xwe kiriye) * [[Wilfried Zaha]] (Efsaneya nûjen a klûbê) * [[Ian Wright]] * [[Geoff Thomas]] * [[Eberechi Eze]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Crystal Palace FC]] [[Kategorî:Damezrandinên 1905an]] [[Kategorî:Klûbên futbolê yên li Londonê]] bwi63b6o9fesor7jjo5tz4pwylmjrsy Derby County F.C. 0 315969 2005112 2001041 2026-04-28T21:05:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005112 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Derby County F.C. | navê_tavahî = Derby County Football Club | bernav = The Rams | wêne = [[Wêne:Derby County FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1884]] | stad = [[Pride Park Stadium]] | kapasîte = 33.597 | serok = David Clowes | rahêner = Paul Warne | lîg = [[EFL Championship]] | malper = [https://www.dcfc.co.uk/ dcfc.co.uk] }} '''Derby County Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Derby]] (Derbyshire) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1884an de wekî şaxekî klûba krîketê ya Derbyshire hat avakirin. Derby County di salên 1970an de serdema xwe ya herî zêrîn ji jiyan kir. Di bin birêvebiriya rahênerên efsanewî [[Brian Clough]] û Dave Mackay de, wan du caran lîga herî bilind a Înglistanê qezenc kir. Her weha di sala 1946an de [[FA Cup]] hildan.<ref>https://www.dcfc.co.uk/page/history{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Rengên tîmê yên sereke reş û spî ne. Klûb ji sala 1997an ve maçên xwe li stadê [[Pride Park Stadium]]ê dileyize. == Serkeftin == * '''Lîga Herî Bilind (Asta 1em): == Çavkanî == {{Çavkanî}} 7js2gxjmey8gtitfh6biu9yugqa6v5x 2005122 2005112 2026-04-28T22:22:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005122 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Derby County F.C. | navê_tavahî = Derby County Football Club | bernav = The Rams | wêne = [[Wêne:Derby County FC logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1884]] | stad = [[Pride Park Stadium]] | kapasîte = 33.597 | serok = David Clowes | rahêner = Paul Warne | lîg = [[EFL Championship]] | malper = [https://www.dcfc.co.uk/ dcfc.co.uk] }} '''Derby County Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Derby]] (Derbyshire) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1884an de wekî şaxekî klûba krîketê ya Derbyshire hat avakirin. Derby County di salên 1970an de serdema xwe ya herî zêrîn ji jiyan kir. Di bin birêvebiriya rahênerên efsanewî [[Brian Clough]] û Dave Mackay de, wan du caran lîga herî bilind a Înglistanê qezenc kir. Her weha di sala 1946an de [[FA Cup]] hildan.<ref>https://www.dcfc.co.uk/page/history{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Rengên tîmê yên sereke reş û spî ne. Klûb ji sala 1997an ve maçên xwe li stadê [[Pride Park Stadium]]ê dileyize. == Serkeftin == * '''Lîga Herî Bilind (Asta 1em): == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8sn26vjqd9giltb4eq9payqyzks4uv8 Hull City 0 315972 2005285 2001586 2026-04-29T08:33:38Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005285 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Hull City A.F.C. | navê_tavahî = Hull City Association Football Club | bernav = The Tigers | wêne = [[Wêne:Hull City Association Football Club logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1904]] | stad = [[MKM Stadium]] | kapasîte = 25.586 | serok = Acun Ilıcalı | rahêner = Tim Walter | lîg = [[EFL Championship]] | malper = [https://www.hullcitytigers.com/ hullcitytigers.com] }} '''Hull City Association Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Kingston upon Hull]] (Yorkshira Rojhilat) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1904an de hat avakirin. Hull City di dîroka xwe de piraniya deman di lîgên jêrîn de derbas kir, lê di sala 2008an de cara yekem derket [[Premier League]]. Serkeftina wan a herî mezin derketina fînala [[FA Cup]]ê di sala 2014an de ye, dema ku wan di fînalê de li hember Arsenalê winda kir.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/27354473{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Rengên tîmê reş û porteqalî ne, ku ev reng dişibin çermê pilingan. Ji sala 2022an ve xwediyê klûbê karsazê tirk [[Acun Ilıcalı]] ye. == Serkeftin == * '''FA Cup (Duyemîn):''' 2014 * '''Lîga Championship (Asta 2em):''' 2020–21 (Şampiyonê League One), 2007–08 (Play-off) * '''Kupaya EFL (Associate Members' Cup - Duyemîn): == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} j9jzeavq9r5w9jg3x5ddb95fxo6dl5g 2005331 2005285 2026-04-29T09:22:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005331 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Hull City A.F.C. | navê_tavahî = Hull City Association Football Club | bernav = The Tigers | wêne = [[Wêne:Hull City Association Football Club logo.svg|150px]] | damezrandin = [[1904]] | stad = [[MKM Stadium]] | kapasîte = 25.586 | serok = Acun Ilıcalı | rahêner = Tim Walter | lîg = [[EFL Championship]] | malper = [https://www.hullcitytigers.com/ hullcitytigers.com] }} '''Hull City Association Football Club''', klûbeke futbolê ya profesyonel a îngilîz e ku li bajarê [[Kingston upon Hull]] (Yorkshira Rojhilat) hatiye damezrandin. Klûb di sala 1904an de hat avakirin. Hull City di dîroka xwe de piraniya deman di lîgên jêrîn de derbas kir, lê di sala 2008an de cara yekem derket [[Premier League]]. Serkeftina wan a herî mezin derketina fînala [[FA Cup]]ê di sala 2014an de ye, dema ku wan di fînalê de li hember Arsenalê winda kir.<ref>https://www.bbc.com/sport/football/27354473{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Rengên tîmê reş û porteqalî ne, ku ev reng dişibin çermê pilingan. Ji sala 2022an ve xwediyê klûbê karsazê tirk [[Acun Ilıcalı]] ye. == Serkeftin == * '''FA Cup (Duyemîn):''' 2014 * '''Lîga Championship (Asta 2em):''' 2020–21 (Şampiyonê League One), 2007–08 (Play-off) * '''Kupaya EFL (Associate Members' Cup - Duyemîn): == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} n4ccot66yfs3upuirtyuhxugvjaivwr Kategorî:Jinên monakoyî li gorî pîşeyan 14 316001 2004967 2001118 2026-04-28T18:33:31Z Avestaboy 34898 2004967 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî|monakoyî]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Jinên monakoyî| pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|monakoyî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|monakoyî]] [[Kategorî:Monakoyî|+]] [[Kategorî:Monakoyî li gorî pîşeyan]] gkjlwwt9whqlbg7l8gldsmorgmgygqa 2005018 2004967 2026-04-28T19:20:24Z Avestaboy 34898 2005018 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|monakoyî]] [[Kategorî:Jinên monakoyî| pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|monakoyî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|monakoyî]] [[Kategorî:Monakoyî|+]] [[Kategorî:Monakoyî li gorî pîşeyan]] lnsp5tkej7lgnoq6uuhraqsawwr00tl 2005019 2005018 2026-04-28T19:20:59Z Avestaboy 34898 2005019 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|monakoyî]] [[Kategorî:Jinên monakoyî| pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|monakoyî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|monakoyî]] [[Kategorî:Monakoyî li gorî pîşeyan]] 9w3xch8lq6iugr32790wl850m83t6mq 2005020 2005019 2026-04-28T19:21:42Z Avestaboy 34898 2005020 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|monakoyî]] [[Kategorî:Jinên monakoyî| pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî neteweyan|monakoyî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|monakoyî]] [[Kategorî:Monakoyî li gorî pîşeyan|+Jin]] i21pg9w4o8nrbtfr9vck97uht06hpk7 Kayserispor 0 316115 2005423 2002312 2026-04-29T11:19:24Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005423 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Kayserispor | logo = [[Wêne:Kayserispor_Logo.png|200px]] | navê tije = Kayserispor Kulübü | bernav = Anadolu Yıldızı (Stêrka Anadoluyê) | damezrandin = 1'ê tîrmehê, 1966 | stat = [[Stadyuma RHG Enertürk Enerji]] | kapasite = 32.864 | serok = Ali Çamlı | rahêner = Sinan Kaloğlu | lîg = [[Süper Lig]] | malper = [https://www.kayserispor.org.tr kayserispor.org.tr] }} '''Kayserispor''' yan jî bi navê tije '''Kayserispor Kulübü''', yaneyeke werzişê ya bajarê [[Kayseri]]yê ye ku di sala 1966'an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê zer û sor in. == Dîrok == Kayserispor di 1'ê tîrmeha 1966'an de hat damezrandin. Yaneya ku wekî "Anadolu Yıldızı" (Stêrka Anadoluyê) tê naskirin, di dîroka futbolê ya Tirkiyeyê de yaneyeke xurt e. Di sala 2004'an de di navbera Kayserispor û Kayseri Erciyessporê de guhertina navan çêbû û tîma niha di [[Süper Lig]]ê de cihê xwe girt. == Serkeftinên Yaneyê == Serkeftina herî mezin a Kayserisporê birina Kupaya Tirkiyeyê ye: * '''Kupaya Tirkiyeyê (1):''' 2007-08 * '''Fînala Kupaya Tirkiyeyê (1):''' 2021-22 * '''Kupaya Intertoto ya UEFA (1):''' 2006 * '''Şampiyoniya Lîga Yekem a TFF (2):''' 1972-73, 2014-15 == Yarîgeh == Yaneyê maçên xwe li [[Stadyuma RHG Enertürk Enerji]] (Stadyuma Kadir Has) dilîze. Ev stadyum li bajarê Kayseriyê ye û yek ji stadyumên herî modern ên Tirkiyeyê ye. Kapasîteya wê 32.864 kesan e. == Reng û Sembol == * '''Zer û Sor:''' Rengên fermî yên yaneyê ne. * '''Çiyayê Erciyesê:''' Di logoya yaneyê de nîgarekî [[Çiyayê Erciyesê]] heye ku sembola herî girîng a bajarê Kayseriyê ye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.kayserispor.org.tr Malpera fermî ya Kayserisporê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260212093844/https://kayserispor.org.tr/ |date=2026-02-12 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kayserispor| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Kayseriyê]] fc9fk8k7asc3kgrov0rkmd00npxfmf4 Eyüpspor 0 316116 2005154 2002311 2026-04-29T01:23:54Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005154 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Eyüpspor | logo = Eyüpspor Logosu.png | navê tije = Klûba Eyüpspor | bernav = Semt Takımı | damezrandin = 1919 | stadyum = [[Stadyuma Eyüpê]] | kapasite = 2.500 | serok = Murat Özkaya | rahêner = Arda Turan | lîg = [[Super Lîg]] | malper = [https://www.eyupspor.org.tr eyupspor.org.tr] | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | leftarm1 = fcf366 | body1 = fcf366 | rightarm1 = fcf366 | shorts1 = fcf366 | socks1 = fcf366 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _eyupspor13h | pattern_ra2 = | leftarm2 = 6600d7 | body2 = FFFFFF | rightarm2 = 6600d7 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Eyüpspor''' yan jî bi navê tije '''Klûba Eyüpspor''' yaneyeke werzişê ya navçeya [[Eyüpsultan]]a ([[Stembol]]ê) ye ku di sala 1919an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê eflatûn û zer in. == Dîrok == Eyüpspor di sala 1919an de bi navê "Eyüp İdman Yurdu" hat damezrandin. Yane yek ji yaneyên herî kevin ên Stembolê ye. Di dîroka xwe ya dirêj de di lîgên cuda de lîstiye, lê serkeftina herî mezin di sala 2024an de bi dest xist û cara yekem derket [[Super Lîg]]ê. == Serkeftinên Yaneyê == * Şampiyoniya Lîga Yekem a TFF (1): 2023-24 * Şampiyoniya Lîga Duyem a TFF (1): 2020-21 * Şampiyoniya Lîga Sêyem a TFF (1): 1986-87 == Yarîgeh == Yaneyê maçên xwe li [[Stadyuma Eyüpê]] dilîze. Ji ber ku kapasîteya vê stadyumê kêm e, ji bo maçên di lîga herî bilind de carinan stadyumên din ên Stembolê jî bi kar tîne. == Rengên Yaneyê == Rengên yaneyê eflatûn (binefşî) û zer in. Ev reng di futbolê Tirkiyeyê de taybet in û Eyüpspor bi van rengan tê naskirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.eyupspor.org.tr Malpera fermî ya Eyüpsporê]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eyüpspor| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Stembolê]] ah0htx6fon9ijjlr4bd03mgdncyo8wl 2005156 2005154 2026-04-29T02:22:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005156 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | nav = Eyüpspor | logo = Eyüpspor Logosu.png | navê tije = Klûba Eyüpspor | bernav = Semt Takımı | damezrandin = 1919 | stadyum = [[Stadyuma Eyüpê]] | kapasite = 2.500 | serok = Murat Özkaya | rahêner = Arda Turan | lîg = [[Super Lîg]] | malper = [https://www.eyupspor.org.tr eyupspor.org.tr] | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | leftarm1 = fcf366 | body1 = fcf366 | rightarm1 = fcf366 | shorts1 = fcf366 | socks1 = fcf366 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _eyupspor13h | pattern_ra2 = | leftarm2 = 6600d7 | body2 = FFFFFF | rightarm2 = 6600d7 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Eyüpspor''' yan jî bi navê tije '''Klûba Eyüpspor''' yaneyeke werzişê ya navçeya [[Eyüpsultan]]a ([[Stembol]]ê) ye ku di sala 1919an de hatiye damezrandin. Rengên yaneyê eflatûn û zer in. == Dîrok == Eyüpspor di sala 1919an de bi navê "Eyüp İdman Yurdu" hat damezrandin. Yane yek ji yaneyên herî kevin ên Stembolê ye. Di dîroka xwe ya dirêj de di lîgên cuda de lîstiye, lê serkeftina herî mezin di sala 2024an de bi dest xist û cara yekem derket [[Super Lîg]]ê. == Serkeftinên Yaneyê == * Şampiyoniya Lîga Yekem a TFF (1): 2023-24 * Şampiyoniya Lîga Duyem a TFF (1): 2020-21 * Şampiyoniya Lîga Sêyem a TFF (1): 1986-87 == Yarîgeh == Yaneyê maçên xwe li [[Stadyuma Eyüpê]] dilîze. Ji ber ku kapasîteya vê stadyumê kêm e, ji bo maçên di lîga herî bilind de carinan stadyumên din ên Stembolê jî bi kar tîne. == Rengên Yaneyê == Rengên yaneyê eflatûn (binefşî) û zer in. Ev reng di futbolê Tirkiyeyê de taybet in û Eyüpspor bi van rengan tê naskirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * [https://www.eyupspor.org.tr Malpera fermî ya Eyüpsporê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Eyüpspor| ]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Yaneyên werzişê yên Stembolê]] ghxzwm0pl75yuz48kgbda81p1ohrhgp Mîredêh Mehabad 0 316274 2005167 2004802 2026-04-29T03:38:18Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Mîredeh, Mehabad]] hat sererastkirin 2005167 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Mîredeh, Mehabad]] fk20naim1iktpf5f38owrzb14a4bgma Gotûbêj:Mîredêh Mehabad 1 316275 2005168 2004804 2026-04-29T03:38:28Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Gotûbêj:Mîredeh, Mehabad]] hat sererastkirin 2005168 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Mîredeh, Mehabad]] gvmwubbao9ds74m9frg99nz2v9cibmg Gotûbêj:Der Räuber Hotzenplotz 1 316279 2005176 2004829 2026-04-29T03:55:49Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2005176 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Bikaranîna niqteya sterk (*) == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. “*” ku ji aliya min hatiye bikaranîn, dibe ku li ser platformên jîriya çêkirî jî tê bikaranîn, lê ev ji aliyê min hatiye bikaranîn. Di dema xwendekariya min li Azerbaycanê, me têne bi wê awayî nivîsand. Biborin. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 09:30, 28 nîsan 2026 (UTC) kphor5dwovrak731it8nmm46nvem57t Kategorî:Nivîskarên alman ên mêr 14 316280 2004928 2004858 2026-04-28T17:59:25Z Avestaboy 34898 2004928 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên alman li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên alman|+Mêr]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan|Alman]] dzu5z1rw2okuzab68kz4fncxcl22ifi Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê 14 316283 2004934 2026-04-28T18:04:50Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê]] weke [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan]] guhart 2004934 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî pîşeyan}} nk0h33f0enaszcgilzdcm70dspggkl1 2004943 2004934 2026-04-28T18:09:24Z Avestaboy 34898 2004943 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Kategorî:Mêrên fransî li gorî kar û pîşeyê 14 316284 2004946 2026-04-28T18:14:42Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Mêrên fransî li gorî kar û pîşeyê]] weke [[Kategorî:Mêrên fransî li gorî pîşeyan]] guhart 2004946 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Mêrên fransî li gorî pîşeyan}} 85b5qp3f2t06uxpzv016nthvruu3ky2 2004949 2004946 2026-04-28T18:15:26Z Avestaboy 34898 2004949 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Gotûbêja kategoriyê:Mêrên fransî li gorî kar û pîşeyê 15 316285 2004948 2026-04-28T18:14:43Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Mêrên fransî li gorî kar û pîşeyê]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Mêrên fransî li gorî pîşeyan]] guhart 2004948 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Mêrên fransî li gorî pîşeyan]] 6jz4adcufdxxlqzo5af6zm2icl1slt5 Kategorî:Mêrên mecar li gorî pîşeyan 14 316286 2004954 2026-04-28T18:21:57Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2004954 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2004955 2004954 2026-04-28T18:22:42Z Avestaboy 34898 2004955 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2004957 2004955 2026-04-28T18:23:29Z Avestaboy 34898 2004957 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan]] 3dmpkn8a8r7r5xx4tzm20x0opa1t8ag 2004958 2004957 2026-04-28T18:24:09Z Avestaboy 34898 2004958 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên mecar]] 88udh0txbv6bf9bd171ulgue2cb8224 2004959 2004958 2026-04-28T18:25:09Z Avestaboy 34898 2004959 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên mecar]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|mecar]] s0ykddtol1w9667ejyj974f2soeyv9z 2004960 2004959 2026-04-28T18:26:12Z Avestaboy 34898 2004960 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Mêrên mecar| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|mecar]] 74g5b69gvdzzjjj72t52p9ncegh807j 2004961 2004960 2026-04-28T18:27:18Z Avestaboy 34898 2004961 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mecar li gorî pîşeyan|+Mêr]] [[Kategorî:Mêrên mecar| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|mecar]] q5k916nb2et1xxuhcbvo651d842x72e Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyê 14 316287 2004971 2026-04-28T18:36:34Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyê]] weke [[Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyan]] guhart 2004971 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Jinên azerî li gorî pîşeyan}} ltc5jr5qgvqx83u14ow2l2gpj3niyel 2004974 2004971 2026-04-28T18:38:13Z Avestaboy 34898 2004974 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Kategorî:Mêr li Ewropayê 14 316288 2005056 2026-04-28T20:08:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005056 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005057 2005056 2026-04-28T20:09:56Z Avestaboy 34898 2005057 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêr li gorî parzemînan]] cznd7yt5v8pi7l7nhkjf2uagt5s2cjl 2005058 2005057 2026-04-28T20:10:34Z Avestaboy 34898 2005058 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Mêr li gorî parzemînan|Ewropa]] hgu6hucjqsn5xl7vy6kvyiulvfkgvra Kategorî:Nivîskarên amerîkî yên jin 14 316289 2005060 2026-04-28T20:14:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005060 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005061 2005060 2026-04-28T20:15:44Z Avestaboy 34898 2005061 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2005062 2005061 2026-04-28T20:16:25Z Avestaboy 34898 2005062 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên amerîkî li gorî pîşeyan]] o2717bmbr686bnzywpuyz0d6cvl7v3d 2005063 2005062 2026-04-28T20:17:01Z Avestaboy 34898 2005063 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên amerîkî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî]] k9w1mp3jzyvk7o9d5mtx9rhxgyo5q6u 2005064 2005063 2026-04-28T20:18:41Z Avestaboy 34898 2005064 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên amerîkî li gorî pîşeyan|Nivîskar]] [[Kategorî:Nivîskarên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan|Amerîkî]] nqvs243htd7yi7pdyfppl7o0jzvc7rc Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316290 2005073 2026-04-28T20:27:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005073 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005074 2005073 2026-04-28T20:28:52Z Avestaboy 34898 2005074 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên alman]] r465hx8yurkkwhbc9dd8afoq74y3moo 2005075 2005074 2026-04-28T20:30:52Z Avestaboy 34898 2005075 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]][[Kategorî:Nivîskarên alman]] gzwjvdiykoncu5745c7op8zibabpltt 2005076 2005075 2026-04-28T20:31:51Z Avestaboy 34898 2005076 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]][[Kategorî:Nivîskarên alman|:Prûsya]] ho32valwyn4czgkrsuj98ojb53aog80 Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan 14 316291 2005077 2026-04-28T20:32:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005077 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005078 2005077 2026-04-28T20:35:04Z Avestaboy 34898 2005078 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Alman li gorî pîşeyan]] q28e7ym3dzq5hpscrpkn3m77d1jn7hq 2005079 2005078 2026-04-28T20:35:53Z Avestaboy 34898 2005079 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Alman li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê]] o2u9tgtc8dt8g99lc778wsewgnnn2bt 2005080 2005079 2026-04-28T20:36:29Z Avestaboy 34898 2005080 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Alman li gorî pîşeyan|-]] [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê]] 423ou6v5sjwg3i56lb7r497mouw8bt5 2005081 2005080 2026-04-28T20:37:45Z Avestaboy 34898 2005081 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Alman li gorî pîşeyan|-]] [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê| Pîşe]] nkmur8j7s57fkn616tcbvnc2awq2t4h Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316292 2005082 2026-04-28T20:37:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005082 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005083 2005082 2026-04-28T20:39:25Z Avestaboy 34898 2005083 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2005084 2005083 2026-04-28T20:40:20Z Avestaboy 34898 2005084 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Cat more|Keyaniya Prûsyayê}} nwgpgd79ybn02fwnyk96eknh5m8md42 2005085 2005084 2026-04-28T20:41:30Z Avestaboy 34898 2005085 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Cat more|Keyaniya Prûsyayê}} [[Kategorî:Keyaniya Prûsyayê]] 4xlek0eh3xfp03ngsveis0waf360lnm 2005127 2005085 2026-04-28T22:32:36Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2005127 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Bnr kat|Keyaniya Prûsyayê}} [[Kategorî:Keyaniya Prûsyayê]] 19lsgs8sqnuam7oy033tzeafisz89sg Qajo 0 316293 2005086 2026-04-28T20:43:31Z ~2026-25886-74 150780 Rûpel bi "''Cureyake bejî ya xesan e. (Lat. Lactuca serriola). Ew riwêk t''ê xwarin." hat çêkirin 2005086 wikitext text/x-wiki ''Cureyake bejî ya xesan e. (Lat. Lactuca serriola). Ew riwêk t''ê xwarin. 9i20o3pi6gibbe7iinnvpeuw1gcwntz 2005117 2005086 2026-04-28T21:13:58Z Penaber49 39672 2005117 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Gotara vala}} ''Cureyake bejî ya xesan e. (Lat. Lactuca serriola). Ew riwêk t''ê xwarin. owl25q44rwrk5f3ura5uut6dip2or3w 2005409 2005117 2026-04-29T11:12:11Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005409 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Gotara vala}} ''Cureyake bejî ya xesan e. (Lat. Lactuca serriola). Ew riwêk t''ê xwarin. {{Kontrola otorîteyê}} hy2ej851h54bk21bjdsf8kv98a5cc22 Kategorî:Çanda Keyaniya Prûsyayê 14 316294 2005087 2026-04-28T20:43:39Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005087 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005088 2005087 2026-04-28T20:45:05Z Avestaboy 34898 2005088 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Prûsyayê]] [[Kategorî:Keyaniya Prûsyayê]] r472cruwszyznsa3y81l6w2quhih0uw 2005090 2005088 2026-04-28T20:45:49Z Avestaboy 34898 2005090 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Prûsyayê|Keyanî]] [[Kategorî:Keyaniya Prûsyayê]] i1y3enmrep8l81loujm0amcdabkf7rz Kategorî:Çanda Prûsyayê 14 316295 2005091 2026-04-28T20:46:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005091 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005092 2005091 2026-04-28T20:47:17Z Avestaboy 34898 2005092 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Prûsya]] 6tjg1g199934pz6jhojcqnl5wfffpri 2005093 2005092 2026-04-28T20:48:25Z Avestaboy 34898 2005093 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Almanyayê]] [[Kategorî:Prûsya]] ez7w8vr4dbzmsh7doqqb9gmseel8d7y 2005094 2005093 2026-04-28T20:48:57Z Avestaboy 34898 2005094 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Almanyayê]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Almanyayê]] [[Kategorî:Prûsya]] 23rxbtf7vlxb9gea6le4uvn51qqkl5h 2005095 2005094 2026-04-28T20:49:40Z Avestaboy 34898 2005095 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Almanyayê]] [[Kategorî:Çand li gorî dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Almanyayê]] [[Kategorî:Prûsya]] 6ukvows68c9ep6bpcza45vj9na7okga 2005096 2005095 2026-04-28T20:50:45Z Avestaboy 34898 2005096 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Almanyayê|.]] [[Kategorî:Çand li gorî dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Almanyayê]] [[Kategorî:Prûsya]] tvvlgsmcyebzk6cibl4nvxh6chejtpl 2005097 2005096 2026-04-28T20:51:40Z Avestaboy 34898 2005097 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Almanyayê|.]] [[Kategorî:Çand li gorî dewletên dîrokî|Prûsya]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Almanyayê]] [[Kategorî:Prûsya]] 3tsaipj7uuk9e8kd444tbi27me5ib5x Kategorî:Dîroka leşkerî ya Keyaniya Prûsyayê 14 316296 2005100 2026-04-28T20:54:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005100 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005101 2005100 2026-04-28T20:56:05Z Avestaboy 34898 2005101 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keyaniya Prûsyayê]] k2zjhvcuht01r2vo2ecy5f8ssyb7yww 2005102 2005101 2026-04-28T20:57:26Z Avestaboy 34898 2005102 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Prûsyayê]] [[Kategorî:Keyaniya Prûsyayê]] 0zrjp83esq17fs3ol4pwzxcyw8ilzsm 2005103 2005102 2026-04-28T20:57:58Z Avestaboy 34898 2005103 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Prûsyayê| Keyanî]] [[Kategorî:Keyaniya Prûsyayê]] mdoqzd6k1qnu38tfubbiiia51lnw46v Kategorî:Dîroka leşkerî ya Prûsyayê 14 316297 2005104 2026-04-28T20:58:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005104 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005105 2005104 2026-04-28T20:59:26Z Avestaboy 34898 2005105 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka Prûsyayê]] fhbmevey3ox31jxq5hfna2hvzu65kb8 2005106 2005105 2026-04-28T21:00:49Z Avestaboy 34898 2005106 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka Prûsyayê]] [[Kategorî:Leşkeriya Prûsyayê]] nlxddtb4lbp14fg10xo9kxilh08l9tc 2005107 2005106 2026-04-28T21:01:23Z Avestaboy 34898 2005107 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka Prûsyayê]] [[Kategorî:Leşkeriya Prûsyayê|dîrok]] g6r4gzt21cgmpqzbpg31nq3qcf2kf0u 2005108 2005107 2026-04-28T21:01:35Z Avestaboy 34898 2005108 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîroka Prûsyayê]] [[Kategorî:Leşkeriya Prûsyayê|Dîrok]] 3epj89o46d3cctrpstcfqkp5zlyf9au Kategorî:Leşkeriya Prûsyayê 14 316298 2005109 2026-04-28T21:01:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005109 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005110 2005109 2026-04-28T21:02:39Z Avestaboy 34898 2005110 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2005111 2005110 2026-04-28T21:03:48Z Avestaboy 34898 2005111 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Almanyayê]] lenprpg5q2hf1rlpa9uzf22jtpb6wji 2005113 2005111 2026-04-28T21:08:03Z Avestaboy 34898 2005113 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Almanyayê|Prûsya]] k8hi5k4s6euli9pybg74lhafria29ia Kategorî:Zanist û teknolojî li Keyaniya Prûsyayê 14 316299 2005114 2026-04-28T21:09:50Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005114 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005116 2005114 2026-04-28T21:12:15Z Avestaboy 34898 2005116 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keyaniya Prûsyayê]] k2zjhvcuht01r2vo2ecy5f8ssyb7yww Kategorî:Helbestvanên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316300 2005188 2026-04-29T07:08:04Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005188 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005190 2005188 2026-04-29T07:09:07Z Avestaboy 34898 2005190 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 2005192 2005190 2026-04-29T07:10:05Z Avestaboy 34898 2005192 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] 525ekj539xo89brbbnj6wpst1sx0iya 2005193 2005192 2026-04-29T07:11:23Z Avestaboy 34898 2005193 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên alman]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] lff2sxfl69e1cnaqksx760azafbxjzq 2005194 2005193 2026-04-29T07:12:17Z Avestaboy 34898 2005194 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên alman|;Prûsya]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] 676k1hkudbencc3tf9bmmyjn4zh0p89 Kategorî:Romannivîsên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316301 2005201 2026-04-29T07:30:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005201 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005202 2005201 2026-04-29T07:32:18Z Avestaboy 34898 2005202 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] 525ekj539xo89brbbnj6wpst1sx0iya 2005203 2005202 2026-04-29T07:32:56Z Avestaboy 34898 2005203 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Romannivîsên alman]] ptdo2o1496lohqup43f6uwk2geub2oo 2005204 2005203 2026-04-29T07:33:32Z Avestaboy 34898 2005204 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Romannivîsên alman|:Prûsya]] oukb9nko7kpcuq2w00vlwv298yf10x7 Kategorî:Romanên Erich Kästner 14 316302 2005206 2026-04-29T07:38:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005206 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005207 2005206 2026-04-29T07:38:56Z Avestaboy 34898 2005207 wikitext text/x-wiki {{category more|Erich Kästner}} 9vc9lmzp2vbtg6tgtfhke4d9cwfw11r 2005208 2005207 2026-04-29T07:40:06Z Avestaboy 34898 2005208 wikitext text/x-wiki {{category more|Erich Kästner}} [[Kategorî:Romanên almanî li gorî nivîskaran]] nrx5m8tg0vkdusz0hirmo2hm7edn7xw 2005209 2005208 2026-04-29T07:41:39Z Avestaboy 34898 2005209 wikitext text/x-wiki {{category more|Erich Kästner}} [[Kategorî:Berhemên Erich Kästner]] [[Kategorî:Romanên almanî li gorî nivîskaran]] 5fvei3dpbars5p2ltwdyilrd22cfzr7 2005210 2005209 2026-04-29T07:43:05Z Avestaboy 34898 2005210 wikitext text/x-wiki {{category more|Erich Kästner}} [[Kategorî:Berhemên Erich Kästner|Romanên]] [[Kategorî:Romanên almanî li gorî nivîskaran]] ez5trm6cmro1r7jizyraaaviqq1lbss 2005337 2005210 2026-04-29T09:32:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2005337 wikitext text/x-wiki {{Bnr kat|Erich Kästner}} [[Kategorî:Berhemên Erich Kästner|Romanên]] [[Kategorî:Romanên almanî li gorî nivîskaran]] sj0gxldje3cmrggxzkfpydnbv85tysv Kategorî:Berhemên Erich Kästner 14 316303 2005211 2026-04-29T07:43:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005211 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005212 2005211 2026-04-29T07:44:38Z Avestaboy 34898 2005212 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên nivîskarên alman]] 5pexvo9q9anygs19k4q46281t6culun 2005213 2005212 2026-04-29T07:45:38Z Avestaboy 34898 2005213 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên nivîskarên alman|Kästner, Erich]] k4n708eake215rabpitvrx7ng8potcf Kategorî:Berhemên nivîskarên çekyayî 14 316304 2005218 2026-04-29T07:51:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005218 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005219 2005218 2026-04-29T07:53:28Z Avestaboy 34898 2005219 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweya nivîskaran|çekyayî]] 4x4nheju8we275227y00ellq5joew89 2005221 2005219 2026-04-29T07:55:58Z Avestaboy 34898 2005221 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweya nivîskaran|çekyayî]] [[Kategorî:Berhemên çekyayiyan]] kcvaicyqulmh5mf3xxrlpiqc3vazw04 2005336 2005221 2026-04-29T09:32:44Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005336 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên çekyayiyan]] [[Kategorî:Berhem li gorî neteweya nivîskaran|çekyayî]] dvv4zxb4z8z4jpekhnt1f3hzkvk19lu Kategorî:Berhemên çekyayiyan 14 316305 2005222 2026-04-29T07:56:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005222 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005223 2005222 2026-04-29T07:57:33Z Avestaboy 34898 2005223 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li Çekyayê]] 0vdq02138gvjpzeiyvejnwm094ip0po 2005224 2005223 2026-04-29T07:58:26Z Avestaboy 34898 2005224 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Huner li Çekyayê]] 5vhlojw4l0fddsxu9bih6urrbyfotve 2005225 2005224 2026-04-29T07:59:18Z Avestaboy 34898 2005225 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Çekyayî]] [[Kategorî:Huner li Çekyayê]] idcc0d0ptfdvo0kibnklywwayn1wjgt Kategorî:Berhemên iraniyan 14 316306 2005255 2026-04-29T08:15:50Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Berhemên iraniyan]] weke [[Kategorî:Berhemên îraniyan]] guhart 2005255 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Berhemên îraniyan}} l717covz6pjhrpdjagky3mebr4viy3a 2005256 2005255 2026-04-29T08:16:28Z Avestaboy 34898 Şaşnivîs 2005256 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Kategorî:Berhemên kîprosiyan 14 316307 2005279 2026-04-29T08:28:12Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Berhemên kîprosiyan]] weke [[Kategorî:Berhemên qibrisiyan]] guhart 2005279 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Berhemên qibrisiyan}} t3y10ax5gstuz1ynxidz995xtsntv6y 2005280 2005279 2026-04-29T08:28:40Z Avestaboy 34898 2005280 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Kategorî:Berhemên arjentîniyan 14 316308 2005282 2026-04-29T08:31:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005282 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005284 2005282 2026-04-29T08:32:59Z Avestaboy 34898 2005284 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Huner li Arjentînê]] 1tumvgfzn4iz3zwrrng32f3gxyli38t 2005286 2005284 2026-04-29T08:33:51Z Avestaboy 34898 2005286 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhem li gorî neteweyan|Arjentînî]][[Kategorî:Huner li Arjentînê]] t999hddy1ws6uuoy5uya3d0yzo7q3yd Kategorî:Huner li Arjentînê 14 316309 2005287 2026-04-29T08:34:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005287 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005288 2005287 2026-04-29T08:35:31Z Avestaboy 34898 2005288 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Arjentînê]] hglsn5jitxwmohf5l41pu8gjdyl8fiz 2005289 2005288 2026-04-29T08:36:40Z Avestaboy 34898 2005289 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Arjentînê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Arjentîn]] 73ychfspfj20jhr0d9u5a4g5mnfq9pa 2005356 2005289 2026-04-29T09:53:44Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 2005356 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Arjentînê]] [[Kategorî:Huner li gorî welatan|Arjentîn]] [[Kategorî:Huner li Amerîkaya Başûr li gorî welatan]] fkne565e3zp10py6h30yark2ddb8do4 Kategorî:Huner li Amerîkaya Başûr li gorî welatan 14 316310 2005355 2026-04-29T09:53:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Arts in South America by country]] hat çêkirin 2005355 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Huner li Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Çanda Amerîkaya Başûr li gorî welatan]] b8xric9zusg6ndbdvslfjc93iu6sgon 2005435 2005355 2026-04-29T11:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005435 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Amerîkaya Başûr li gorî welatan]] [[Kategorî:Huner li Amerîkaya Başûr]] iflogpyczu2jxt9pn908t59lc0o3f8k Deylemî 0 316311 2005368 2026-04-29T09:59:17Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1344037042|Daylamites]]" hatiye çêkirin 2005368 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2005369 2005368 2026-04-29T09:59:55Z Kurê Acemî 105128 2005369 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Deylemî onm7cewybe6ro3dgrmrsqey6axnlq2z 2005370 2005369 2026-04-29T10:00:15Z Kurê Acemî 105128 2005370 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan 18lizjag6reugm10b86kvol0tpy2kwe 2005371 2005370 2026-04-29T10:00:33Z Kurê Acemî 105128 2005371 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: sm1a0xlzefufkdidvt5yi0juwcrmmge 2005372 2005371 2026-04-29T10:00:49Z Kurê Acemî 105128 2005372 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān'') 7apgoihz20wk24t3ukl7j1r48psf5dx 2005374 2005372 2026-04-29T10:01:25Z Kurê Acemî 105128 2005374 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn kkij1f7mpaj13cv8r507dv2c56vh4uc 2005375 2005374 2026-04-29T10:01:45Z Kurê Acemî 105128 2005375 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] d2hs25mx55lh4z70fkd9dvylkkusxif 2005376 2005375 2026-04-29T10:02:13Z Kurê Acemî 105128 2005376 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. cke2bwn6biwq2p7lsphyf20d2qvsqc8 2005377 2005376 2026-04-29T10:03:31Z Kurê Acemî 105128 2005377 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku e0s8ninbhrc6as7udb3q28ub3w0zvkb 2005378 2005377 2026-04-29T10:03:51Z Kurê Acemî 105128 2005378 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem 78zyle1ys5sgcgq8mljc8oj3h7w7c29 2005379 2005378 2026-04-29T10:04:50Z Kurê Acemî 105128 2005379 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. s7ysemowsyzvmhvg7rv6ix3glsfqyju 2005380 2005379 2026-04-29T10:05:26Z Kurê Acemî 105128 2005380 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] 382o4nedzxyz6kr3izgmxfl8qffb159 2005381 2005380 2026-04-29T10:06:16Z Kurê Acemî 105128 2005381 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. 6nesumuncd9f4n0que5192bdp9d3ph7 2005382 2005381 2026-04-29T10:06:33Z Kurê Acemî 105128 2005382 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Deylem û Gîlan nzpwzq8f0oyb2554goxpmrl11vscam5 2005383 2005382 2026-04-29T10:08:59Z Kurê Acemî 105128 2005383 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], Deylem û Gîlan tenê herêmên bûn ku karibûn bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend 3d7smhniqbfjtlmcp1i8esdv6wylfqk 2005384 2005383 2026-04-29T10:09:40Z Kurê Acemî 105128 2005384 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], Deylem û Gîlan tenê herêmên bûn ku karibûn bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. de33ttw74b4y4s0wjj1s71pbhuedefx 2005385 2005384 2026-04-29T10:10:17Z Kurê Acemî 105128 2005385 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], Deylem û Gîlan tenê herêmên bûn ku karibûn bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, 5h6ovjzjh1rod2x2v1iyyycwhjcia7x 2005386 2005385 2026-04-29T10:11:05Z Kurê Acemî 105128 2005386 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], Deylem û Gîlan tenê herêmên bûn ku karibûn bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. pperlhq8klmdkwbdbxj3slz7kt9biz0 2005387 2005386 2026-04-29T10:11:47Z Kurê Acemî 105128 2005387 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], Deylem û Gîlan tenê herêmên bûn ku karibûn bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de 26d8ulmzqpofb13jouck0hdzm8bb6h5 2005389 2005387 2026-04-29T10:12:42Z Kurê Acemî 105128 2005389 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], Deylem û Gîlan tenê herêmên bûn ku karibûn bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn ik5e6nyl86qapdaao9z4z29ve6njjrk 2005390 2005389 2026-04-29T10:13:18Z Kurê Acemî 105128 2005390 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], Deylem û Gîlan tenê herêmên bûn ku karibûn bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, hyl6ivs4glnl9q6wbk4e28gw8umq41f 2005391 2005390 2026-04-29T10:15:46Z Kurê Acemî 105128 2005391 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlan tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, 7204wlofilhtnslgohn48an07ww3ymf 2005392 2005391 2026-04-29T10:15:56Z Kurê Acemî 105128 2005392 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, pl4sn3xg8abw4ejosm5q8dyqru6vlh7 2005394 2005392 2026-04-29T11:05:53Z Kurê Acemî 105128 2005394 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê]] û dûr ve 5bxa285cb34bz50x6xg11ovsilhdnas 2005395 2005394 2026-04-29T11:06:54Z Kurê Acemî 105128 2005395 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. folsrvlqp9mm3o9hbn8u7axdsk3vv5w 2005396 2005395 2026-04-29T11:07:15Z Kurê Acemî 105128 2005396 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî 3nsr3nctc9v169hqgk5wzmhw1aw7epo 2005397 2005396 2026-04-29T11:07:30Z Kurê Acemî 105128 2005397 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan 4aafpq9pl26u865dhekvcsa7hucwyn3 2005398 2005397 2026-04-29T11:07:47Z Kurê Acemî 105128 2005398 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an 8p4u1omnqq95rjt30yo2jag8ilh070w 2005399 2005398 2026-04-29T11:08:16Z Kurê Acemî 105128 2005399 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] 60b76i139xm6nv8zi6ulgk8sxyayn32 2005400 2005399 2026-04-29T11:08:23Z Kurê Acemî 105128 2005400 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]], qugpe68ylhklu7pd0ztrxmt9yubrepi 2005401 2005400 2026-04-29T11:09:26Z Kurê Acemî 105128 2005401 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, gd5hh3pnbhlpu3e6y4axb4wua432hqb 2005402 2005401 2026-04-29T11:09:45Z Kurê Acemî 105128 2005402 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. 65gb4qcxcw2n773tckpmhai8yo22of3 2005403 2005402 2026-04-29T11:10:25Z Kurê Acemî 105128 2005403 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, fl58bxt5476hsc12ishyotikv3fw6cw 2005404 2005403 2026-04-29T11:10:46Z Kurê Acemî 105128 2005404 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] 0ersihynx3c4uznpe54ppvff6a1icev 2005405 2005404 2026-04-29T11:11:03Z Kurê Acemî 105128 2005405 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin a78bwrmkvz1c37r3bf6pw0cbffinxz0 2005406 2005405 2026-04-29T11:11:22Z Kurê Acemî 105128 2005406 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne fsknno2yj4htdjs6nanowhi4dev6nwd 2005407 2005406 2026-04-29T11:11:55Z Kurê Acemî 105128 2005407 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne û karibûn ku piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixe 1dzf8vmlob9b389vywjrgxjgb9zhtl2 2005408 2005407 2026-04-29T11:12:08Z Kurê Acemî 105128 2005408 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin 9fvry9ijjfo2qmmcl2i6pewbend3c9r 2005410 2005408 2026-04-29T11:13:11Z Kurê Acemî 105128 2005410 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. agmkmqmy40vt44ubqpyx36agi3elg92 2005411 2005410 2026-04-29T11:13:21Z Kurê Acemî 105128 2005411 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == ko4pig41v3lqw3uf23evkr3ojmgooi0 2005412 2005411 2026-04-29T11:13:33Z Kurê Acemî 105128 2005412 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 8kkxrgpmg1x37qh7kgxr0s4fubhmz3i 2005413 2005412 2026-04-29T11:13:49Z Kurê Acemî 105128 2005413 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} nq3g57n3vyrfrcxj5o3c7trs9bxj6ql 2005414 2005413 2026-04-29T11:14:28Z Kurê Acemî 105128 2005414 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 349kz90iwkf1jqu5pzj02bngvnhnmca 2005415 2005414 2026-04-29T11:14:57Z Kurê Acemî 105128 2005415 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn.<ref>{{The History of al-Tabari|volume=21|page=90, note 336}}</ref> Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn. Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 4ioenj3el8mxx415qheoeqkk0n61f0l 2005416 2005415 2026-04-29T11:15:28Z Kurê Acemî 105128 2005416 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn.<ref>{{The History of al-Tabari|volume=21|page=90, note 336}}</ref> Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1=Kaveh Farrokh |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] jrk9bluypx06m2klguz54h6xd1ci7g3 2005417 2005416 2026-04-29T11:15:39Z Kurê Acemî 105128 2005417 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1=Kaveh Farrokh |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] rz341lwg3url6mlztxlkfzi0xttwyv0 2005418 2005417 2026-04-29T11:15:58Z Kurê Acemî 105128 2005418 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 0cd95ela3bst4betxutjlolkue99d5l 2005419 2005418 2026-04-29T11:17:26Z Kurê Acemî 105128 2005419 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{cite book |title=الخلافة العباسية: عصر القوة والازدهار |trans-title=The Abbasid Caliphate: The Era of Power and Prosperity |last=Omar |first=Farouk |author-link=Farouk Omar |publisher=Dar Shorouq |year=2009 |pages=112 |volume=1 |language=ar |quote=لم يكن النجاح العسكري الذي حققه العباسيون في الديلم ذا فائدة عملية، فقد استمر المتمردون يهاجمون المناطق الجنوبية التي تمركزت فيها الحاميات العباسية، مما دعا المنصور إلى اعلان الجهاد سنة 143هـ وارسل الرسل إلى البصرة، والكوفة لشحذ الناس ودعوتهم لتعزيز الجيش (57) وقد قاد الحملة محمد بن أبي العباس وحين وصولها إلى الموصل انضمت إليها المقاتلة من الموصل والجزيرة الفراتية عامة . على أن هذه الحملة وغيرها لم تحقق شيئاً في منطقة الديلم ما عدا بعض الغنائم السبي الذي استطاع الجند الحصول عليه أثناء مناوشاتهم مع السكان المحليين . |url=https://archive.org/details/haider_201705/page/n108/mode/1up |trans-quote=Serkeftina leşkerî ya ebasiyan li Deylemê bê sûd bû. Serhildêran êrîşên xwe li ser herêmên başûr ên ku garnîzonên ebasiyan lê bi cih bûbûn berdewam kirin. Ev yek bû sedem ku El-Mensûr di sala 143an a Hicrî (143ê Hicrî) de cîhadê îlan bike. Wî qasid şandin Besra û Kufeyê da ku ji mirovan bixwazin ku artêşê xurt bikin. Serkêşiya kampanyayê ji hêla Mihemed ibn Ebî el-Ebbas ve hate kirin, û dema ku ew gihîşt Mûsilê, şervanên ji Mûsil û herêma Firatê tevlî wê bûn. Lêbelê, vê kampanyayê û yên din li herêma Deylemê tiştek bi dest nexistin, ji bilî hin talan û dîlên ku leşkeran di pevçûnên bi nifûsa herêmî re desteser kirin.}}</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 4eg7vt772v5td77susedd504q8kwv5a 2005420 2005419 2026-04-29T11:17:57Z Kurê Acemî 105128 2005420 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{cite book |title=الخلافة العباسية: عصر القوة والازدهار |trans-title=The Abbasid Caliphate: The Era of Power and Prosperity |last=Omar |first=Farouk |author-link= |publisher=Dar Shorouq |year=2009 |pages=112 |volume=1 |language=ar |quote=لم يكن النجاح العسكري الذي حققه العباسيون في الديلم ذا فائدة عملية، فقد استمر المتمردون يهاجمون المناطق الجنوبية التي تمركزت فيها الحاميات العباسية، مما دعا المنصور إلى اعلان الجهاد سنة 143هـ وارسل الرسل إلى البصرة، والكوفة لشحذ الناس ودعوتهم لتعزيز الجيش (57) وقد قاد الحملة محمد بن أبي العباس وحين وصولها إلى الموصل انضمت إليها المقاتلة من الموصل والجزيرة الفراتية عامة . على أن هذه الحملة وغيرها لم تحقق شيئاً في منطقة الديلم ما عدا بعض الغنائم السبي الذي استطاع الجند الحصول عليه أثناء مناوشاتهم مع السكان المحليين . |url=https://archive.org/details/haider_201705/page/n108/mode/1up |trans-quote=Serkeftina leşkerî ya ebasiyan li Deylemê bê sûd bû. Serhildêran êrîşên xwe li ser herêmên başûr ên ku garnîzonên ebasiyan lê bi cih bûbûn berdewam kirin. Ev yek bû sedem ku El-Mensûr di sala 143an a Hicrî (143ê Hicrî) de cîhadê îlan bike. Wî qasid şandin Besra û Kufeyê da ku ji mirovan bixwazin ku artêşê xurt bikin. Serkêşiya kampanyayê ji hêla Mihemed ibn Ebî el-Ebbas ve hate kirin, û dema ku ew gihîşt Mûsilê, şervanên ji Mûsil û herêma Firatê tevlî wê bûn. Lêbelê, vê kampanyayê û yên din li herêma Deylemê tiştek bi dest nexistin, ji bilî hin talan û dîlên ku leşkeran di pevçûnên bi nifûsa herêmî re desteser kirin.}}</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 96aeu3js2zbszbstp7xccuhyk2x0jqr 2005421 2005420 2026-04-29T11:18:06Z Kurê Acemî 105128 2005421 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî. Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 0cd95ela3bst4betxutjlolkue99d5l 2005422 2005421 2026-04-29T11:18:31Z Kurê Acemî 105128 2005422 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 74kvj0a13zmnhg2mk3dzxwa12xdsfio 2005424 2005422 2026-04-29T11:19:26Z Kurê Acemî 105128 2005424 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Gelê deylemiyan (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] eucflffto9hycvca3nucgbad1c5zlsa 2005425 2005424 2026-04-29T11:19:40Z Kurê Acemî 105128 2005425 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] ai2n9agvt3paecb83b3n63aw75k8xht 2005426 2005425 2026-04-29T11:21:13Z Kurê Acemî 105128 2005426 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] knr66mqtuzl5kn3r7j4rr42o9iunzsb 2005427 2005426 2026-04-29T11:23:05Z Kurê Acemî 105128 2005427 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] eeknhqrm87brevbuxlf3nrulsazuxd7 2005429 2005427 2026-04-29T11:29:14Z Kurê Acemî 105128 2005429 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|Leşkerekî deylemî ji serdema biweyhiyan]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] isccf0bogt4kw57p0sd3oc7i1udy0jg 2005430 2005429 2026-04-29T11:29:31Z Kurê Acemî 105128 2005430 wikitext text/x-wiki [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|Leşkerekî deylemî ji serdema biweyhiyan]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 6o86h26w8tlpf8o4qp8l524ou1g9rso 2005431 2005430 2026-04-29T11:29:52Z Kurê Acemî 105128 2005431 wikitext text/x-wiki [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|Leşkerekî deylemî ji serdema biweyhiyan]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] qweb63dakkdl51mcj0f9jpfe3rk4wtd 2005432 2005431 2026-04-29T11:30:09Z Kurê Acemî 105128 2005432 wikitext text/x-wiki [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|Leşkerekî deylemî ji serdema biweyhiyan]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem|Deylemê]] - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran|Îranê]] - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{cite book |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[Îslam|îslamê]] qebûl kirin jî.<ref>{{citation |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Deylem]] 3nss76nwam9ga0ah442k98e6nyw07i9 2005434 2005432 2026-04-29T11:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 2005434 wikitext text/x-wiki [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|Leşkerekî deylemî ji serdema biweyhiyan]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem]]ê - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran]]ê - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{Jêder-kitêb |title=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |last1=Farrokh |first1=Kaveh |author-link1= |publisher=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |date=2018 |page=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |language=en |last2=Karamian |first2=Gholamreza |last3=Maksymiuk |first3=Katarzyna |author-link3=:pl:Katarzyna Maksymiuk}}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[îslam]]ê qebûl kirin jî.<ref>{{Jêder |author=David Wilmshurst |title=The Martyred Church: A History of the Church of the East |year=2011 |publisher=East and West Publishing}}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deylem]] [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] 3xi4nc7barky39clo0nszo8hi8p744g